១០. វេវចនហារវិភង្គវិភាវនា

៣៧. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន បវត្តនហារវិភង្គេន បរិវត្តេតព្ពា សុត្តត្ថា វិភត្តា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ បរិវត្តនហារវិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ វេវចនហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ វេវចនោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វេវចនោ ហារោ វេវចនហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘វេវចនានិ ពហូនី’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘ឯកំ ភគវា ធម្ម’’ន្តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ វេវចនោ ហារោ វេវចនហារវិភង្គោ នាមាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ‘‘យានិ វេវចនានិ និទ្ធារិតានិ, កតមានិ តានិ វេវចនានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យថា ឯក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯកំ វិញ្ញាតព្ពំ ធម្មំ សភាវធម្មំ បញ្ញាបេតព្ពំ វា ធម្មំ អញ្ញមញ្ញេហិ យថា យេហិ បការេហិ ចេវ វេវចនេហិ ច ភគវា និទ្ទិសតិ, តថាបការានិ វេវចនានិ វិញ្ញាតព្ពានីតិ អត្ថោ. ‘‘តានិ វេវចនានិ កិន្តិ ភគវា អាហា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា យំយំបការានិ វេវចនានិ –

‘‘អាសា ច បិហា ច អភិនន្ទនា ច, អនេកធាតូសុ សរា បតិដ្ឋិតា;

អញ្ញាណមូលប្បភវា បជប្បិតា, សព្ពា មយា ព្យន្តិកតា សមូលិកា’’តិ. –

ភគវា អាហ, តំតំបការានិ វេវចនានិ វិញ្ញាតព្ពានីតិ អត្ថោ.

ឯកស្សេវ ធម្មស្ស អនេកេហិ បរិយាយភូតេហិ វេវចនេហិ និទ្ទិសនេ ផលំ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣៧) ពហុធា វុត្តំ, តស្មា អម្ហេហិ ន ទស្សិតំ. ‘‘កតមា អាសា, កតមា បិហាទី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អាសា នាម វុច្ចតី’’តិអាទិ វុត្តំ. យា ភវិស្សស្ស អត្ថស្ស អាសីសនា អវស្សំ អាគមិស្សតីតិ យា អាសា អស្ស អាសីសន្តស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស អាសីសនា ‘‘អាសា នាមា’’តិ វុច្ចតិ. វត្តមានស្ស យា បត្ថនា អស្ស បត្ថយន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, សេយ្យតរំ វា អញ្ញំ ទិស្វា ‘‘ឯទិសោ អហំ ភវេយ្យ’’ន្តិ យា បិហា អស្ស បិហយន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, សា បត្ថនា ‘‘បិហា នាមា’’តិ វុច្ចតិ. អនាគតត្ថំ អារព្ភ បវត្តា តណ្ហា ‘‘អាសា’’តិ វុច្ចតិ, អនាគតបច្ចុប្បន្នត្ថំ អារព្ភ បវត្តា តណ្ហា ‘‘បិហា’’តិ វុច្ចតិ, តថាបិ តណ្ហាភាវេន ឯកត្តា ឯកោ ធម្មោវ អត្ថស្ស ឥច្ឆិតស្ស និប្ផត្តិ អត្ថនិប្ផត្តិ, បដិបាលេតិ ឯតាយ តណ្ហាយាតិ បដិបាលនា, អត្ថនិប្ផត្តិយា បដិបាលនាតិ អត្ថនិប្ផត្តិបដិបាលនា. យា តណ្ហា អស្ស បាលយន្តស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បជ្ជតិ, សា តណ្ហា ‘‘អភិនន្ទនា’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘យា អត្ថនិប្ផត្តិ តណ្ហាយ បដិបាលេតព្ពា, កតមា សា អត្ថនិប្ផត្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តំ អត្ថនិប្ផត្តិំ សត្តតោ វា សង្ខារតោ វា វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បិយំ វា ញាតិំ, បិយំ វា ធម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ញាតិ’’ន្តិ ឥមិនា មិត្តពន្ធវាទយោបិ គហិតា. ធម្មំ បន បិយរូបារម្មណាទិកំ ឆព្ពិធម្បិ យាយ តណ្ហាយ តណ្ហិកោ អភិនន្ទតិ, សា តណ្ហា ‘‘អភិនន្ទនា នាមា’’តិ វុច្ចតិ. បដិក្កូលំ ញាតិំ វា ធម្មំ វា វិបល្លាសវសេន អប្បដិក្កូលំ ញាតិំ វា ធម្មំ វា សភាវវសេន អប្បដិក្កូលតោ យាយ តណ្ហាយ តណ្ហិកោ អភិនន្ទតិ, សា តណ្ហា វា ‘‘អភិនន្ទនា នាមា’’តិ វុច្ចតីតិ យោជេត្វា អត្ថោ គហេតព្ពោ.

‘‘យាសុ អនេកាសុ ធាតូសុ វុត្តប្បការា តណ្ហា ‘សរា’តិ ភគវតា វុត្តា, កតមា តា ធាតុយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តា ធាតុយោ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘តាសុ ធាតូសុ កតមាយ ធាតុយា កតមា សរា បតិដ្ឋិតា បវត្តា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមាយ ធាតុយា អយំ សរា បតិដ្ឋិតា បវត្តាតិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សរាតិ កេចិ រូបាធិមុត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កេចីតិ សរាសង្ខាតាយ រូបតណ្ហាយ តណ្ហិកា បុគ្គលា. រូបាធិមុត្តាតិ រូបធាតុសង្ខាតេ អារម្មណេ អធិមុត្តា អជ្ឈោសិតា. ឥមិនា បទេន រូបតណ្ហាសង្ខាតា សរា រូបធាតុយា បតិដ្ឋិតា បវត្តាតិ គហិតា, ‘‘កេចិ សទ្ទាធិមុត្តា’’តិអាទីហិបិ សទ្ទតណ្ហាសង្ខាតាទយោ សរា សទ្ទធាតុយាទីសុ បតិដ្ឋិតា បវត្តា សរាវ គហិតា. កេចិ ធម្មាធិមុត្តាតិ ឯត្ថ ធម្មគ្គហណេន ចក្ខុធាតុសោតធាតុឃានធាតុជិវ្ហាធាតុកាយធាតុសត្តវិញ្ញាណធាតុធម្មធាតុយោ គហិតា, តស្មា អដ្ឋារស ធាតុយោ បតិដ្ឋានភាវេន គហិតាបិ ឆព្ពិធាវ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘រូបាធិមុត្តាទីសុ កិត្តកានិ បទានិ តណ្ហាបក្ខេ តណ្ហាយ វេវចនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឯតាទិសានិ ឯត្តកានិ បទានិ តណ្ហាបក្ខេ តណ្ហាវេវចនានីតិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យានិ ឆ គេហសិតានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ ឆសុ រូបាទីសុ. ឆ គេហសិតានិ ទោមនស្សានីតិ ឆសុ រូបាទីសុ បវត្តំ តណ្ហាបេមំ និស្សាយ បវត្តានិ ឆ ទោមនស្សានិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘ឆ ឧបេក្ខា គេហសិតាបិ ភគវតា វុត្តា, កស្មា ន គហិតា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យា ឆ ឧបេក្ខា គេហសិតា, អយំ ទិដ្ឋិបក្ខោ’’តិ វុត្តំ, ទិដ្ឋិបក្ខត្តា ន គហិតាតិ អត្ថោ.

៣៨. ‘‘កថំ វុត្តប្បការា តណ្ហា ឯវ គហិតា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សាយេវ បត្ថនាការេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សា វុត្តប្បការា ឯវ តណ្ហា បត្ថនាការេន បវត្តនតោ អាសាទិបរិយាយេន វុត្តា, រូបាទិអារម្មណធម្មេសុ នន្ទនតោ ‘‘ធម្មនន្ទី’’តិ បរិយាយេន វុត្តា, រូបាទិអារម្មណធម្មេសុ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេតិ វិយ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋនតោ ‘‘ធម្មជ្ឈោសាន’’ន្តិ បរិយាយេន វុត្តា, តស្មា តណ្ហាយ វេវចនានិ ហោន្តិ.

តណ្ហាយ វេវចនានិ អាចរិយេន និទ្ទិដ្ឋានិ, អម្ហេហិ ច ញាតានិ, ‘‘កតមានិ ចិត្តស្ស វេវចនានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ចិត្តំ មនោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អារម្មណំ ចិន្តេតីតិ ចិត្តំ. មនតិ ជានាតីតិ មនោ. វិជានាតីតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា អត្ថោ បករណេសុ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥) វុត្តោវ, តស្មា អម្ហេហិ ន វិត្ថារិតោ. វេវចនានិយេវ ឥមានិ ឥមស្ស វេវចនានីតិ ឯត្តកានិយេវ កថយិស្សាម. ‘‘បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពល’’ន្តិអាទីនិ បញ្ញាវេវចនានិ.

‘‘អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទីនិ ពុទ្ធស្ស វេវចនានិ. ‘‘តានិ កត្ថ ទេសិតានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យថា ច ពុទ្ធានុស្សតិយំ វុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ពុទ្ធានុស្សតិទេសនាយំ យថា ច យំយំបការំ វេវចនំ ភគវតា ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ…បេ… ភគវតោ’’តិ វុត្តំ, ឯតំបការំ វេវចនំ ពុទ្ធានុស្សតិយា វេវចនំ ពុទ្ធស្ស វេវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘យថា ច ធម្មានុស្សតិយំ វុត្ត’’ន្តិអាទីសុបិ ឯវមេវ យោជនា កាតព្ពា.

‘‘តេនាហា’’តិអាទ្យានុសន្ធ្យាទិអត្ថោ ចេវ ‘‘និយុត្តោ វេវចនោ ហារោ’’តិអានុសន្ធ្យាទិអត្ថោ ច វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឥតិ វេវចនហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.