១១. បញ្ញត្តិហារវិភង្គវិភាវនា

៣៩. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន វិភង្គេន វេវចនានិ វិភត្តានិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ វិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ បញ្ញត្តិហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ បញ្ញត្តិហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បញ្ញត្តិហារោ បញ្ញត្តិហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘ឯកំ ភគវា ធម្មំ បញ្ញត្តីហិ វិវិធាហិ ទេសេតី’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘យា បកតិកថាយ ទេសនា’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ បញ្ញត្តិហារោ បញ្ញត្តិហារវិភង្គោ នាមាតិ គហេតព្ពោ.

‘‘យាហិ វិវិធាហិ បញ្ញត្តីហិ ឯកំ ធម្មំ ភគវា ទេសេតិ, កតមា តា វិវិធា បញ្ញត្តិយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យា បកតិកថាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បកតិកថាយាតិ អស្សាទាទិបទត្ថវិសេសំ អនិទ្ធារេត្វា អត្ថសភាវេន បវត្តាយ កថាយ សាធុកំ មនសិការធម្មកថាយ យា ទេសនា យថាធិប្បេតមត្ថំ វេនេយ្យសន្តានេ និក្ខិបតិ បតិដ្ឋបេតិ បការេន ញាបេតិ, តស្មា និក្ខេបបញ្ញត្តិ, តាយ បញ្ញត្តិយា ធម្មំ ទេសេតីតិ អត្ថោ. ‘‘យា បញ្ញត្តិ ‘បកតិកថាយ ទេសនា’តិ វុត្តា, កតមា សា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តថា បុច្ឆិត្វា វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កា ច បកតិកថាយ ទេសនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន –‘‘ឥតិ ‘បកតិកថាយ ទេសនា’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន វិភជិតុំ ‘កា ច បកតិកថាយ ទេសនា’តិ បុច្ឆិត្វា ‘ចត្តារិ សច្ចានី’តិអាទិមាហា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣៩) វុត្តំ. តត្ថ ទេសនាទេសេតព្ពស្ស ភេទភាវេបិ អភេទោបចារេន ‘‘ទេសនា ចត្តារិ សច្ចានី’’តិ វុត្តំ, ចតុន្នំ សច្ចានំ បញ្ញត្តិ ទេសនា នាមាតិ អត្ថោ.

‘‘កថំ តំ សច្ចបញ្ញត្តិំ ភគវា អាហា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យថា ភគវា អាហា’’តិ វុត្តំ. យថា យេន បការេន ភគវា យំ យំ បញ្ញត្តិំ អាហ, តថា តេន បការេន សា បញ្ញត្តិ ជានិតព្ពា. ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យំ បញ្ញត្តិំ ភគវា អាហ, អយំ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ បញ្ញត្តិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ និក្ខេបបញ្ញត្តិ, ឆន្នំ ធាតូនំ និក្ខេបបញ្ញត្តិ, អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ និក្ខេបបញ្ញត្តិ, ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ និក្ខេបបញ្ញត្តិ, ទសន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និក្ខេបបញ្ញត្តីតិ យោជនា កាតព្ពា. ខន្ធធាតុអាយតនិន្ទ្រិយានិ ច លោកិយានេវ. បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមត្ថតាសាមញ្ញេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ វុត្តា. ទសន្នំ ឥន្ទ្រិយានន្តិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយឥត្ថិបុរិសជីវិតមនវេទនិន្ទ្រិយានំ ទសន្នំ. អនុភវនលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា វេទនិន្ទ្រិយំ ឯកន្តិ គហិតំ, សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ បន មគ្គបរិយាបន្នត្តា ន គហិតានិ.

កពឡីការេតិ ឋានូបចារេន វោហរិតេ ឱជាសង្ខាតេ អាហារេ, រាគោ អរិយមគ្គេន អប្បហាតព្ពត្តា អនុសយវសេន, អាសាវសេន វា បត្ថនាវសេន វា អត្ថិ នន្ទី. អត្ថិ តណ្ហាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បតិដ្ឋិតំ វិរុឡ្ហន្តិ បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាបត្តិយា បតិដ្ឋិតត្តា បតិដ្ឋិតញ្ចេវ វិរុឡ្ហញ្ចាតិ គហេតព្ពំ. សង្ខារានន្តិ បុនព្ភវនិព្ពត្តកស្ស ភវស្ស អភិនិព្ពត្តិហេតុកានំ សង្ខារានំ. ជាតិជរាមរណន្តិ អភិនិព្ពត្តនលក្ខណា ជាតិ, ន ឧប្បាទោវ, បរិបាកលក្ខណា ជរា, ន ឋិតិយេវ, ភេទនលក្ខណំ មរណំ, ន ភង្គមេវ. តេន វុត្តំ ‘‘សសោកំ សទរំ សឧបាយាស’’ន្តិ.

‘‘ផស្សេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ…បេ… មនោសញ្ចេតនាយ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ…បេ… វិញ្ញាណេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ…បេ… វទាមី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ ទុក្ខស្ស ច សមុទយស្ស ច បភវស្ស បញ្ញាបនតោ បភវបញ្ញត្តិ នាម.

វដ្ដវសេន បញ្ញត្តិភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ វិវដ្ដវសេន បញ្ញត្តិភេទោ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ នត្ថិ រាគោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘កពឡីការេ…បេ… អនុបាយាសន្តិ វទាមី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ ច បញ្ញាបនតោ បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ នាម, សមុទយស្ស បហានស្ស ច បញ្ញាបនតោ បហានបញ្ញត្តិ នាម, មគ្គស្ស ភាវនាយ ច បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម, និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ច បញ្ញាបនតោ សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ នាម.

៤០. វិវដ្ដវសេន បញ្ញត្តិភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ សម្មសនវសេន បញ្ញត្តិភេទោ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សមាធិំ, ភិក្ខវេ, ភាវេថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សមាធិំ, ភិក្ខវេ, ភាវេថ…បេ… យថាភូតំ បជានាតី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ មគ្គស្ស ភាវនាយ ច បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ ច បញ្ញាបនតោ បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ នាម, សមុទយស្ស បហានស្ស ច បញ្ញាបនតោ បហានបញ្ញត្តិ នាម, និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ច បញ្ញាបនតោ សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ នាម.

សម្មសនវសេន បញ្ញត្តិភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ ឧបាទានក្ខន្ធវសេន បញ្ញត្តិភេទោ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘រូបំ, រាធ, វិកិរថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘រូបំ, រាធ, វិកិរថ…បេ… និព្ពាន’’ន្តិ អយំ បញ្ញត្តិ តណ្ហាសង្ខាតស្ស រោធស្ស និរោធស្ស ច បញ្ញាបនតោ និរោធបញ្ញត្តិ នាម, អស្សាទស្ស និព្ពិទាយ ច បញ្ញាបនតោ និព្ពិទាបញ្ញត្តិ នាម, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ ច បញ្ញាបនតោ បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ នាម, សមុទយស្ស បហានស្ស ច បញ្ញាបនតោ បហានបញ្ញត្តិ នាម, មគ្គស្ស ភាវនាយ ច បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម, និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ច បញ្ញាបនតោ សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ នាម.

‘‘រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណានិ វិកិរន្តោ វិទ្ធំសេន្តោ វិកីឡនិយំ ករោន្តោ បញ្ញាយ តណ្ហាក្ខយាយ បដិបជ្ជន្តោ កិំ បជានាតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតីតិ…បេ… និរោធគាមិនិបដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ សច្ចានំ បដិវេធស្ស បញ្ញាបនតោ បដិវេធបញ្ញត្តិ នាម, ទស្សនភូមិយា និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម, មគ្គស្ស ភាវនាយ ច បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម, សោតាបត្តិផលស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ច បញ្ញាបនតោ សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘សោ ‘ឥមេ អាសវា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អាសវា អសេសំ និរុជ្ឈន្តី’តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ ខយេញាណស្ស ឧប្បាទស្ស ច បញ្ញាបនតោ ឧប្បាទបញ្ញត្តិ នាម, អនុប្បាទេញាណស្ស ឱកាសស្ស ច បញ្ញាបនតោ ឱកាសបញ្ញត្តិ នាម, មគ្គស្ស ភាវនាយ ច បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ ច បញ្ញាបនតោ បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ នាម, សមុទយស្ស បហានស្ស ច បញ្ញាបនតោ បហានបញ្ញត្តិ នាម, វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អារម្ភស្ស ច បញ្ញាបនតោ អារម្ភបញ្ញត្តិ នាម, អាសាដិកានំ អាហដនាយ ច បញ្ញាបនតោ អាហដនាបញ្ញត្តិ នាម, ភាវនាភូមិយា និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម, បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អភិនិឃាតស្ស ច បញ្ញាបនតោ អភិនិឃាតបញ្ញត្តិ នាម.

៤១. វដ្ដវសេន វា វិវដ្ដវសេន វា ធម្មសម្មសនវសេន វា ឧបាទានក្ខន្ធវសេន វា បជាននវសេន វា សច្ចេសុ នានាវិធោ បញ្ញត្តិភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ តេបរិវដ្ដវសេន សច្ចេសុ បញ្ញត្តិភេទោ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា តេបរិវដ្ដវសេន សច្ចេសុ បញ្ញត្តិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ មេ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អដ្ឋកថាយំ បន – ‘‘ឯវំ វដ្ដវិវដ្ដមុខេន សម្មសនឧបាទានក្ខន្ធមុខេនេវ សច្ចេសុ បញ្ញត្តិវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេបរិវដ្ដវសេន ទស្សេតុំ ‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ មេ ភិក្ខវេ’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤១) វុត្តំ. តត្ថ បុព្ពេ បរិជាននតោ បដ្ឋាយ. អននុស្សុតេសូតិ បរិជាននវសេន អននុស្សុតេសុ ចតូសុ សច្ចធម្មេសុ. ចក្ខុន្តិ បឋមំ និព្ពានទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ នាម. យថាសភាវតោ កិច្ចបរិជាននដ្ឋេន សច្ឆិកិរិយបរិជាននដ្ឋេន ញាណំ នាម. យថាសភាវតោ កិច្ចបរិជាននាទីនំ បដិវិជ្ឈិត្វា បជាននដ្ឋេន បញ្ញា នាម. តថា វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជា នាម. អាលោកោភាសករណដ្ឋេន អាលោកោ នាម. ឥទំ ចក្ខាទិកំ សព្ពំ បញ្ញាវេវចនមេវ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ មេ ភិក្ខវេ…បេ… ឧទបាទី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ សច្ចានំ ទេសនាយ បញ្ញាបនតោ ទេសនាបញ្ញត្តិ នាម, សុតមយិយា បញ្ញាយ និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម, អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ច បញ្ញាបនតោ សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ នាម, ធម្មចក្កស្ស បវត្តនាយ ច បញ្ញាបនតោ បវត្តនាបញ្ញត្តិ នាម.

‘‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខំ បរិញ្ញេយ្យំ…បេ… ឧទបាទី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ មគ្គស្ស ភាវនាយ បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម, ចិន្តាមយិយា បញ្ញាយ និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម, អញ្ញិន្ទ្រិយស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ច បញ្ញាបនតោ សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ នាម.

‘‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខំ បរិញ្ញាតំ…បេ… ឧទបាទី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ មគ្គស្ស ភាវនាយ បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម, ភាវនាមយិយា បញ្ញាយ និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម, អញ្ញាតាវិនោ ឥន្ទ្រិយស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ច បញ្ញាបនតោ សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ នាម, ធម្មចក្កស្ស បវត្តនាយ ច បញ្ញាបនតោ បវត្តនាបញ្ញត្តិ នាម.

តេបរិវដ្ដវសេន សច្ចេសុ នានាវិធោ បញ្ញត្តិភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ កុសលាកុសលាទិវសេន ទេសិតធម្មស្ស បញ្ញត្តិភេទោ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តុលមតុលញ្ច សម្ភវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ធម្មចក្កសុត្តេ បញ្ញត្តិភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘តុលមតុលញ្ចាតិអាទិគាថាយ កថំ បញ្ញត្តិភេទោ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តុលមតុលញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តុលីយតិ បរិច្ឆិជ្ជីយតីតិ តុលំ, កាមាវចរកម្មំ, នត្ថិ តុលំ សទិសំ អញ្ញំ លោកិយកម្មំ អស្ស មហគ្គតកម្មស្សាតិ អតុលំ, រូបារូបាវចរកម្មំ. បុនព្ភវំ សម្ភវតិ ឯតេន សង្ខារេនាតិ សម្ភវោ, តំ សម្ភវំ. បុនព្ភវំ សង្ខរោតីតិ ភវសង្ខារោ. អជ្ឈត្តេ វិបស្សនាវសេន រមតីតិ អជ្ឈត្តរតោ. សមថវសេន សមាធិយតីតិ សមាហិតោ. អត្តនិ សម្ភវតីតិ អត្តសម្ភវោ, តំ អត្តសម្ភវំ. មុនិ សម្ពុទ្ធោ សម្ភវំ ភវសង្ខារំ តុលញ្ច អតុលញ្ច អវស្សជិ, អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ កវចំ អភិន្ទិ ឥវ, ឯវំ អត្តសម្ភវំ អភិន្ទិ បទាលយីតិ យោជនា កាតព្ពា. អថ វា មុនិ សម្ពុទ្ធោ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា វិបរិណាមធម្មា, និព្ពានំ បន និច្ចំ សុខំ អសង្ខតំ អវិបរិណាមធម្ម’’ន្តិ តុលំ តុលយន្តោ អតុលំ និព្ពានំ ទិស្វា សម្ភវំ ភវសង្ខារំ អរិយមគ្គេន អវស្សជិ. កថំ អវស្សជិ? សោ ហិ មុនិ វិបស្សនាវសេន អជ្ឈត្តរតោ ច ហុត្វា, សមថវសេន ឧបចារប្បនាសុ សមាហិតោ ច ហុត្វា កវចំ អភិន្ទិ ឥវ, ឯវំ អត្តសម្ភវំ អត្តនិ សញ្ជាតំ កិលេសំ អភិន្ទិ បទាលយិ, កិលេសាភាវេន កម្មញ្ច ជហីតិ គាថាត្ថោ គហេតព្ពោ.

‘‘តុលមតុលញ្ច សម្ភវ’’ន្តិ បញ្ញត្តិ សព្ពធម្មានំ អភិញ្ញាយ បញ្ញាបនតោ អភិញ្ញាបញ្ញត្តិ នាម, ធម្មបដិសម្ភិទាយ និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម, ‘‘ភវសង្ខារមវស្សជិ មុនី’’តិ បញ្ញត្តិ សមុទយស្ស បរិច្ចាគស្ស ច បញ្ញាបនតោ បរិច្ចាគបញ្ញត្តិ នាម, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ ច បញ្ញាបនតោ បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ នាម, ‘‘អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ’’តិ បញ្ញត្តិ កាយគតាយ សតិយា ភាវនាយ ច បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម, ចិត្តេកគ្គតាយ ឋិតិយា ច បញ្ញាបនតោ ឋិតិបញ្ញត្តិ នាម, ‘‘អភិន្ទិ កវចមិវត្តសម្ភវ’’ន្តិ បញ្ញត្តិ ចិត្តស្ស អភិនិព្ពិទាយ ច បញ្ញាបនតោ អភិនិព្ពិទាបញ្ញត្តិ នាម, សព្ពញ្ញុតាយ ឧបាទានស្ស ច បញ្ញាបនតោ ឧបាទានបញ្ញត្តិ នាម, អវិជ្ជាណ្ឌកោសានំ បទាលនាយ ច បញ្ញាបនតោ បទាលបញ្ញត្តិ នាម, ‘‘យថាវុត្តោ បញ្ញត្តិប្បភេទោ កេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថាវុត្តស្ស បញ្ញត្តិប្បភេទស្ស សម្ភវតោ ភគវា យំ ‘‘តុលមតុល’’ន្តិអាទិគាថមាហ, តថាសម្ភវតោ យថាវុត្តាយ គាថាយ យថាវុត្តោ បញ្ញត្តិប្បភេទោ សទ្ទហិតព្ពោតិ.

‘‘តុលមតុលញ្ចា’’តិអាទិគាថាយំ បញ្ញត្តិប្បភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ.

‘យោ ទុក្ខមទ្ទក្ខិ យតោនិទានំ, កាមេសុ សោ ជន្តុ កថំ នមេយ្យ;

កាមា ហិ លោកេ សង្គោតិ ញត្វា, តេសំ សតីមា វិនយាយ សិក្ខេ’តិ. –

គាថាយំ បន កថំ បញ្ញត្តិភេទោ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យោ ទុក្ខមទ្ទក្ខី’’តិអាទិ វុត្តំ. យោ អារទ្ធវិបស្សកោ ជន្តុ យតោនិទានំ សព្ពំ តេភូមកំ ហេតុផលំ ទុក្ខំ អទ្ទក្ខិ, សោ អារទ្ធវិបស្សកោ ជន្តុ កាមេសុ កថំ នមេយ្យ នមេតុំ នារហតិ. កាមា លោកេ ‘‘សង្គោ’’តិ ហិ យស្មា បស្សិតព្ពា, តស្មា នមេតុំ នារហតិ, ឥតិ ឯតំ ទុក្ខភាវំ ទុក្ខហេតុភាវំ ញត្វា តេសំ កាមានំ វិនយាយ វូបសមាយ សតិមា កាយគតាសតិសម្បន្នោ តីណិ សិក្ខានិ សិក្ខេ សិក្ខេយ្យាតិ គាថាត្ថោ សង្ខេបេន វិញ្ញាតព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤១) បន វិត្ថារេន សំវណ្ណិតោ.

‘‘យោ ទុក្ខ’’ន្តិ បញ្ញត្តិ ទុក្ខស្ស វេវចនស្ស ច បរិញ្ញាយ ច បញ្ញាបនតោ វេវចនបញ្ញត្តិ, បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ ច ហោតិ. ‘‘យតោនិទាន’’ន្តិ បញ្ញត្តិ សមុទយស្ស បភវស្ស ច បហានស្ស ច បញ្ញាបនតោ បភវបញ្ញត្តិ ចេវ បហានបញ្ញត្តិ ច ហោតិ. ‘‘អទ្ទក្ខី’’តិ បញ្ញត្តិ ញាណចក្ខុស្ស វេវចនស្ស ច បដិវេធស្ស ច បញ្ញាបនតោ វេវចនបញ្ញត្តិ ចេវ បដិវេធបញ្ញត្តិ ច ហោតិ. ‘‘កាមេសុ សោ ជន្តុ កថំ នមេយ្យា’’តិ បញ្ញត្តិ កាមតណ្ហាយ វេវចនស្ស ច អនភិនិវិសស្ស ច បញ្ញាបនតោ វេវចនបញ្ញត្តិ ចេវ អនភិនិវេសបញ្ញត្តិ ច ហោតិ. ‘‘កាមា ហិ លោកេ សង្គោតិ ញត្វា’’តិ បញ្ញត្តិ កាមានំ បច្ចត្ថិកតោ ទស្សនស្ស ច បញ្ញាបនតោ ទស្សនបញ្ញត្តិ នាម. កាមា ហិ អនត្ថជាននតោ បច្ចត្ថិកសទិសា.

‘‘កីទិសា ហុត្វា អនត្ថជនកា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘កាមា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមា រាគគ្គិអាទីហិ អន្តោទយ្ហនតោ អង្គារកាសូបមា ច, បូតិភាវាបជ្ជនតោ មំសបេសូបមា ច, ពហិ អញ្ញេន ទយ្ហនតោ បាវកកប្បា ជលិតគ្គិក្ខន្ធូបមា ច, បតិដ្ឋានាភាវតោ បបាតូបមា ច, វិសសទិសេហិ ទោសាទីហិ បរហិំសនតោ ឧរគោបមា ច. ‘‘តេសំ សតីមា’’តិ បញ្ញត្តិ បហានាយ អបចយស្ស ច បញ្ញាបនតោ អបចយបញ្ញត្តិ នាម, កាយគតាយ សតិយា និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម, មគ្គស្ស ភាវនាយ ច បញ្ញាបនតោ ភាវនាបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘វិនយាយ សិក្ខេ’’តិ បញ្ញត្តិរាគវិនយស្ស ទោសវិនយស្ស មោហវិនយស្ស បដិវេធស្ស ច បញ្ញាបនតោ បដិវេធបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘ជន្តូ’’តិ បញ្ញត្តិ យោគិស្ស វេវចនស្ស ច បញ្ញាបនតោ វេវចនបញ្ញត្តិ នាម.

‘‘ជន្តូតិ សាមញ្ញសត្តវាចកោ សទ្ទោ កស្មា យោគិវាចកោតិ វិញ្ញាតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យទា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យោគី យទា យស្មិំ កាលេ កាមា សង្គោតិ បជានាតិ, តទា តស្មិំ កាលេ សោ យោគី កាមានំ អនុប្បាទាយ កុសលេ ធម្មេ កាយគតាសតិអាទីហិ ឧប្បាទយតិ, សោ កុសលេ ធម្មេ ឧប្បាទេន្តោ យោគី អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ វាយមតិ កុសលវីរិយំ ករោតិ, តស្មា យោគីវាចកោ ជន្តុសទ្ទោតិ វិញ្ញាតព្ពោ. ‘‘ជន្តូ’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ អប្បត្តស្ស កុសលស្ស ឈានធម្មាទិកស្ស បត្តិយា វាយាមស្ស ច បញ្ញាបនតោ វាយាមបញ្ញត្តិ នាម, ឱរមត្តិកាយ អសន្តុដ្ឋិយា និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘សោ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ វាយមតី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ វាយាមបញ្ញត្តិ, ‘‘ហេតុសោ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា វាយមតីតិ បញ្ញត្តិ កតមា បញ្ញត្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សោ ឧប្បន្នាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្មិំ ‘‘អនុប្បន្នាន’’ន្តិអាទិម្ហិ. ‘‘សោ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា វាយមតី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ ភាវនាយ អប្បមាទស្ស ច បញ្ញាបនតោ អប្បមាទបញ្ញត្តិ នាម, វីរិយិន្ទ្រិយស្ស និក្ខេបស្ស ច បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម, កុសលានំ ធម្មានំ អារក្ខស្ស ច បញ្ញាបនតោ អារក្ខបញ្ញត្តិ នាម, អធិចិត្តសិក្ខាយ ឋិតិយា ច បញ្ញាបនតោ ឋិតិបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘កេន យថាវុត្តប្បការោ បញ្ញត្តិប្បភេទោ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘យោ ទុក្ខមទ្ទក្ខិ យតោនិទាន’’ន្តិអាទិគាថាយ បញ្ញត្តិប្បភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ.

‘‘មោហសម្ពន្ធនោ លោកោ, ភព្ពរូបោវ ទិស្សតិ;

ឧបធិពន្ធនោ ពាលោ, តមសា បរិវារិតោ;

អស្សិរី វិយ ខាយតិ, បស្សតោ នត្ថិ កិញ្ចនន្តិ. –

គាថាយំ បន កថំ បញ្ញត្តិប្បភេទោ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘មោហសម្ពន្ធនោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មោហសម្ពន្ធនោតិ មោហហេតុកេហិ សំយោជនេហិ សម្ពន្ធោ. លោកោតិ អប្បហីនសំយោជនោ សត្តលោកោ. ភព្ពរូបោវ ទិស្សតីតិ អភព្ពោបិ អត្តា ភព្ពរូបោវ ភព្ពជាតិកោ វិយ ពាលានំ អវិបស្សកានំ ទិស្សតិ. ឧបធិពន្ធនោតិ កិលេសូបធីហិ ពន្ធិតព្ពោ. យុ-បច្ចយោ ហិ កម្មត្ថេ វិហិតោ. ឧបធីសុ វា កិលេសានំ ពន្ធនំ យស្ស ពាលស្សាតិ ឧបធិពន្ធនោ. ទ្វេ អវឌ្ឍិយោ លាតិ គណ្ហាតីតិ ពាលោ. តមសា សម្មោហេន បរិវារិតោ បដិច្ឆាទិតោ បណ្ឌិតានំ វិបស្សកានំ អស្សិរី វិយ សិរីវិរហិតោ វិយ ខាយតិ ឧបដ្ឋាតិ. បស្សតោ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សន្តស្ស បណ្ឌិតស្ស កិញ្ចនំ នត្ថីតិ សង្ខេបត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘មោហសម្ពន្ធនោ លោកោ’’តិ បញ្ញត្តិ មោហសីសេន គហិតានំ វិបល្លាសានំ ទេសនាយ បញ្ញាបនតោ ទេសនាបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘ភព្ពរូបោវ ទិស្សតី’’តិ បញ្ញត្តិ លោកស្ស វិបរីតស្ស វិបរីតាការេន ឧបដ្ឋហន្តស្ស បញ្ញាបនតោ វិបរីតបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘ឧបធិពន្ធនោ ពាលោ’’តិ បញ្ញត្តិ បាបកានំ ឥច្ឆាវចរានំ បភវស្ស បញ្ញាបនតោ បភវបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘ឧបធិពន្ធនោ ពាលោ’’តិ បញ្ញត្តិ បរិយុដ្ឋានានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ពន្ធនកិច្ចស្ស បញ្ញាបនតោ កិច្ចបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘ឧបធិពន្ធនោ ពាលោ’’តិ បញ្ញត្តិ កិលេសានំ ពន្ធនពលមូហនពលានំ បញ្ញាបនតោ ពលបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘ឧបធិពន្ធនោ ពាលោ’’តិ បញ្ញត្តិ សង្ខារានំ វិរុហនាយ បញ្ញាបនតោ វិរុហនាបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘តមសា បរិវារិតោ’’តិ បញ្ញត្តិ អវិជ្ជន្ធការស្ស ទេសនាយ បញ្ញាបនតោ ទេសនាបញ្ញត្តិ នាម, អវិជ្ជន្ធការស្ស វេវចនស្ស ច បញ្ញាបនតោ វេវចនបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘អស្សិរី វិយ ខាយតី’’តិ បញ្ញត្តិ ទិព្ពចក្ខុស្ស ទស្សនកិរិយាយ បញ្ញាបនតោ ទស្សនបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘អស្សិរី វិយ ខាយតី’’តិ បញ្ញត្តិ បញ្ញាចក្ខុស្ស និក្ខេបស្ស បញ្ញាបនតោ និក្ខេបបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘បស្សតោ នត្ថិ កិញ្ចន’’ន្តិ បញ្ញត្តិ សត្តានំ អរិយានំ បដិវេធស្ស បញ្ញាបនតោ បដិវេធបញ្ញត្តិ នាម.

‘‘កតមំ កិញ្ចន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘រាគោ កិញ្ចន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘យថាវុត្តោ បញ្ញត្តិប្បភេទោ កថំ អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថាវុត្តស្ស បញ្ញត្តិប្បភេទស្ស សម្ភវតោ ភគវា យំ ‘‘មោហសម្ពន្ធនោ’’តិអាទិមាហ, តថាសម្ភវតោ តាយ គាថាយ យថាវុត្តោ បញ្ញត្តិប្បភេទោ គាថានុសារេន សទ្ទហិតព្ពោ.

‘‘មោហសម្ពន្ធនោ លោកោ’’តិអាទិគាថាយ បញ្ញត្តិប្បភេទោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាត’ន្តិអាទិបាឋស្ស បញ្ញត្តិប្បភេទោ កថំ វិភត្តោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិបាឡិមាហ. ‘‘សា បន បាឡិ កិមត្ថំ ភគវតា វុត្តា’’តិ ចេ បុច្ឆេយ្យ? បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា និព្ពានំ នត្ថិ, តស្មា ‘‘អត្ថិ និព្ពាន’’ន្តិ វចនំ សសវិសាណវចនំ វិយ អនត្ថំ, វោហារមត្តមេតន្តិ វទន្តានំ មិច្ឆាវាទំ ភញ្ជិតុំ ភគវតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កុតោចិបិ អជាតត្តា អភូតត្តា អជាតំ អភូតំ. បច្ចយេហិ អកតត្តា អកតំ. សង្ខតាភាវតោ អសង្ខតំ និព្ពានំ អត្ថិ. ឯតំ អជាតាទិកំ និព្ពានំ នោ ចេ អភវិស្ស, ឯវំ សតិ និស្សរណំ ន បញ្ញាយេថ, និព្ពានស្ស ច អរិយមគ្គផលានំ អារម្មណត្តា, មគ្គផលានញ្ច កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនតោ បដិប្បស្សម្ភនតោ, សមុច្ឆិន្ទនេន ច តិវិធស្ស វដ្ដស្ស អបវដ្ដនតោ អជាតាទិកំ និព្ពានំ អត្ថិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ…បេ… អសង្ខត’’ន្តិ អយំ បញ្ញត្តិ និព្ពានស្ស ទេសនាបញ្ញត្តិ ច និព្ពានស្ស វេវចនបញ្ញត្តិ ច ហោតិ. ‘‘នយិធ ជាតស្ស…បេ… បញ្ញាយេថា’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ សង្ខតស្ស វេវចនបញ្ញត្តិ ច សង្ខតស្ស ឧបនយនបញ្ញត្តិ ច ហោតិ. ‘‘យស្មា ច…បេ… អសង្ខត’’ន្តិ អយំ បញ្ញត្តិ និព្ពានស្ស វេវចនបញ្ញត្តិ ច និព្ពានស្ស ជោតនាបញ្ញត្តិ ច ហោតិ. ‘‘យស្មា ជាតស្ស…បេ… បញ្ញាយតី’’តិ អយំ បញ្ញត្តិ និព្ពានស្ស វេវចនបញ្ញត្តិ ច មគ្គស្ស សំសារតោ និយ្យានិកបញ្ញត្តិ ច និស្សរណបញ្ញត្តិ ច ហោតីតិ បញ្ញត្តិវិសេសោ បណ្ឌិតេហិ និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពោ.

‘‘យថាវុត្តោ និព្ពានស្ស បញ្ញត្តិប្បភេទោ កេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តេនាហ អាយស្មា’’តិអាទ្យានុសន្ធ្យាទិអត្ថោ ចេវ ‘‘និយុត្តោ បញ្ញត្តិហារោ’’តិ អនុសន្ធ្យាទិអត្ថោ ច វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឥតិ បញ្ញត្តិហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.