១២. ឱតរណហារវិភង្គវិភាវនា

៤២. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន បញ្ញត្តិហារវិភង្គេន បញ្ញត្តិយោ វិភត្តា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ វិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ ឱតរណោ ហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ ឱតរណោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ឱតរណោ ហារោ ឱតរណហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘យោ ច បដិច្ចុប្បាទោ’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ ឱតរណោ ហារោ ឱតរណហារវិភង្គោ នាមាតិ គហេតព្ពោ.

តត្ថ បាឋេ ‘‘កតមេ បដិច្ចសមុប្បាទាទយោ និទ្ធារេត្វា កតមេហិ និទ្ធារិតេហិ ធម្មេហិ ឱតរតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមស្មិំ បាឋេ ឥមេ បដិច្ចសមុប្បាទាទយោ និទ្ធារេត្វា ឥមេហិ និទ្ធារិតេហិ ធម្មេហិ ឱតរតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧទ្ធន្តិ កាមធាតុតោ ឧទ្ធំ ឧបរិភាគេ បវត្តាយ រូបធាតុអរូបធាតុយា. អធោតិ រូបធាតុតោ ហេដ្ឋាភាគេ បវត្តាយ កាមធាតុយា. សព្ពធីតិ សព្ពស្មិំ កាមរូបអរូបធាតុម្ហិ. វិប្បមុត្តោតិ បដិសន្ធិវសេន អប្បវត្តនតោ វិប្បមុត្តោ អសេក្ខោ. អយំ សេក្ខោ ទស្សនមគ្គេន សក្កាយទិដ្ឋិយា សមុគ្ឃាតត្តា ‘‘អហំ អស្មី’’តិ អនានុបស្សី វិហរតិ. ឯវំ សេក្ខាយ វិមុត្តិយា ចេវ អសេក្ខាយ វិមុត្តិយា ច សេក្ខោ ចេវ អសេក្ខោ ច អតិណ្ណបុព្ពំ ឱឃំ អបុនព្ភវាយ វិមុត្តោ ឧទតារីតិ គាថាត្ថោ គហេតព្ពោ.

តស្មិំ គាថាបាឋេ ‘‘កតមេ និទ្ធារេត្វា កតមេហិ ឱតរតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឧទ្ធន្តិ រូបធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧទ្ធន្តិ មនុស្សលោកតោ ឧទ្ធំ ចាតុមហារាជិកាទយោបិ គហិតាតិ អត្ថសម្ភវតោ តំ និវត្តេតុំ ‘‘រូបធាតុ អរូបធាតូ’’តិ វុត្តំ. អធោតិ មនុស្សភវតោ អធោ ចត្តារោ អបាយភូមិយោ ច គហិតាតិ អត្ថសម្ភវតោ តំ និវត្តេតុំ ‘‘កាមធាតូ’’តិ វុត្តំ. សព្ពធីតិ ចតុភូមិកេតិ អត្ថសម្ភវតោ ‘‘តេធាតុកេ’’តិ វុត្តំ. អយំ អសេក្ខា វិមុត្តីតិ វិមុត្តស្ស អសេក្ខស្ស យា វិរាគតា អត្ថិ, អយម្បិ វិរាគតា អសេក្ខផលវិមុត្តិ. ‘‘ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ’’តិ បាឋេ វុត្តប្បការា អយំ អសេក្ខា វិមុត្តិ និទ្ធារិតាតិ អត្ថោ. និទ្ធារិតាយ អសេក្ខាយ វិមុត្តិយា យានិ សទ្ធាទិបញ្ចិន្ទ្រិយានិ និទ្ធារិតានិ, តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភវន្តិ. អយំ វុត្តប្បការា ឱតរណា ឥន្ទ្រិយេហិ វិមុត្តិយា ឱតរណា នាម បវេសនា នាម.

តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ វិជ្ជាយ ឧបការកត្តា, បញ្ញាបទដ្ឋានត្តា វា វិជ្ជា ភវន្តិ. វិជ្ជុប្បាទា តាទិសាយ វិជ្ជាយ ឧប្បាទា ឧប្បាទហេតុតោ អវិជ្ជានិរោធោ អវិជ្ជាយ និរោធោ ហោតិ…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ, អយំ វុត្តប្បការា ឱតរណា បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា នាម.

តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតានិ សទ្ធាវីរិយេហិ សីលសម្ភវតោ, សតិយា ច បញ្ញានុវត្តកត្តា. សេសា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

‘‘ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ’’តិ បាឋេ និទ្ធារេត្វា ឱតរណា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘អយំ អហស្មីតិ អនានុបស្សី’’តិ បាឋេ ‘‘កតមេ និទ្ធារេត្វា កតមេហិ ឱតរណេហិ ឱតរតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អយំ អហស្មីតិ អនានុបស្សីតិ អយំ សក្កាយទិដ្ឋិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. យោ អយំ សេក្ខោ ‘‘អហមស្មី’’តិ នានុបស្សី, តស្ស សេក្ខស្ស សក្កាយទិដ្ឋិយា យោ សមុគ្ឃាតោ អត្ថិ, យា សមុគ្ឃាតសង្ខាតា សមុគ្ឃាតវិមុត្តិ សេក្ខា វិមុត្តិ ហោតិ, តស្សា សេក្ខាយ វិមុត្តិយា យានិ សទ្ធាទិបញ្ចិន្ទ្រិយានិ និទ្ធារិតានិ, តានិយេវ សេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភវន្តិ. អយំ វុត្តប្បការា ឱតរណា ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា នាម. សេសា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

៤៣. ‘‘ឧទ្ធំ អធោ’’តិអាទិគាថាយំ ឱតរណា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘និស្សិតស្ស ចលិត’’ន្តិអាទិបាឋេ ‘‘កតមេ និទ្ធារេត្វា កតមេហិ ឱតរតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘និស្សិតស្ស ចលិតំ, អនិស្សិតស្ស ចលិតំ នត្ថី’’តិអាទិ វុត្តំ. និស្សិតស្ស បុគ្គលស្ស ចលិតំ ចលនំ អត្ថិ, អនិស្សិតស្ស បុគ្គលស្ស ចលិតំ ចលនំ នត្ថិ. ចលិតេ ចលនេ អសតិ បស្សទ្ធិ ភវតិ, បស្សទ្ធិយា សតិ វិជ្ជមានាយ នតិ ន ហោតិ, នតិយា អសតិ អវិជ្ជមានាយ អាគតិគតិ ន ហោតិ, អាគតិគតិយា អសតិ អវិជ្ជមានាយ ចុតូបបាតោ ន ហោតិ, ចុតូបបាតេ អសតិ អវិជ្ជមានេ ឥធ ឆសុ អជ្ឈត្តិកាយតនេសុ អត្តានំ នេវ បស្សតិ, ហុរំ វា ឆសុ ពាហិរាយតនេសុ អត្តានំ ន បស្សតិ, ឧភយំ អន្តរេន វជ្ជេត្វា ផស្សាទិសមុទាយេសុ ធម្មេសុ អត្តានំ ន បស្សតិ, ឯសោវ បដិច្ចសមុប្បាទោ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា’’តិអាទិកោ ទុក្ខស្ស អន្តោ អវសានំ ករោតីតិ អត្ថោ.

និស្សិតស្ស ចលិតន្តិ ឯត្ថ ‘‘និស្សយោ កតិវិធោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘និស្សិតស្ស ចលិតន្តិ និស្សយោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ ទុវិធេសុ តណ្ហានិស្សយទិដ្ឋិនិស្សយេសុ យា ចេតនា រត្តស្ស បុគ្គលស្ស និទ្ធារិតា, អយំ ចេតនាធម្មោ តណ្ហានិស្សយោ នាម. យា ចេតនា មូឡ្ហស្ស បុគ្គលស្ស និទ្ធារិតា. អយំ ចេតនាធម្មោ ទិដ្ឋិនិស្សយោ នាម. សា ទុវិធា ចេតនា បន សង្ខារា នាម. សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… សព្ពោ បដិច្ចសមុប្បាទោ និទ្ធារិតោ. អយំ វុត្តប្បការា ឱតរណា បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា នាម.

តត្ថាតិ តស្មិំ តណ្ហានិស្សយទិដ្ឋិនិស្សយេ យា វេទនា រត្តស្ស បុគ្គលស្ស និទ្ធារិតា, អយំ សុខា វេទនា. យា ចេតនា សម្មូឡ្ហស្ស បុគ្គលស្ស និទ្ធារិតា, អយំ អទុក្ខមសុខា វេទនា. យេភុយ្យេន សេសា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

៤៤. ‘‘និស្សិតស្ស ចលិត’’ន្តិអាទិបាឋេ ឱតរណា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា.

‘‘យេ កេចិ សោកា បរិទេវិតា វា…បេ…

បិយំ ន កយិរាថ កុហិញ្ចិ លោកេ’’តិ. –

គាថាបាឋេ ‘‘កតមេ និទ្ធារេត្វា កតមេហិ ឱតរតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យេ កេចិ សោកា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេ កេចិ សោកា វា យា កាចិ បរិទេវិតា វា អនេករូបា យា កាចិ ទុក្ខា វា លោកស្មិំ សម្ភវន្តិ. ឯតេ សោកាទយោ បិយំ បដិច្ច បភវន្តិ, បិយេ អសន្តេ ឯតេ សោកាទយោ ន ភវន្តិ. តស្មា បិយេ អសន្តេ សោកាទីនំ អភាវតោ យេសំ វីតសោកានំ កុហិញ្ចិ លោកេបិ នត្ថិ, តេ វីតសោកា សុខិនោ ភវន្តិ. តស្មា វីតសោកានំ សុខសម្បន្នត្តា អសោកំ វិរជំ បត្ថយានោ សប្បុរិសោ កុហិញ្ចិ លោកេ បិយំ ន កយិរាថាតិ គាថាត្ថោ.

‘‘យេ កេចិ សោកា បរិទេវិតា វា, ទុក្ខា ច លោកស្មិមនេករូបា បិយំ បដិច្ច បភវន្តិ ឯតេ’’តិ ឯត្ថ បាឋេ យា វេទនា និទ្ធារិតា, អយំ ទុក្ខា វេទនា. សេសា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

‘‘យេ កេចិ សោកា’’តិអាទិគាថាបាឋេ ឱតរណា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កាមំ កាមយមានស្សា’’តិអាទិគាថាបាឋេ ‘‘កតមេ និទ្ធារេត្វា កតមេហិ ឱតរតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘កាមំ កាមយមានស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សំ គាថាយំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ.

តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘បីតិមនោ ហោតី’’តិ បាឋេ យា បីតិមនតា វុត្តា និទ្ធារិតា, អយំ បីតិមនតា អនុនយោ ហោតិ. ‘‘សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតី’’តិ បាឋេ យំ រុប្បនំ អាហ, ឥទំ រុប្បនំ បដិឃំ ហោតិ, អនុនយោ ច បដិឃញ្ច និទ្ធារិតាតិ អត្ថោ.

‘‘អនុនយេ ច បដិឃេ ច និទ្ធារិតេ កតមោ ធម្មោ និទ្ធារិតោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អនុនយោ បដិឃញ្ច បន តណ្ហាបក្ខោ’’តិ វុត្តំ. តណ្ហាបក្ខោតិ តណ្ហាបក្ខត្តា តណ្ហា និទ្ធារិតា. ‘‘អនុនយោ តណ្ហាបក្ខោ ហោតុ, បដិឃំ បន តណ្ហាបក្ខំ ន សិយា’’តិ ចេ វទេយ្យ? បដិឃស្ស អត្តសិនេហវសេន បវត្តនតោ បដិឃម្បិ តណ្ហាបក្ខំ ហោតិ. ‘‘តណ្ហាយ និទ្ធារិតាយ កតមោ និទ្ធារិតោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តណ្ហាយ ច បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទសន្នំ រូបាយតនានំ តណ្ហាយ បទដ្ឋានត្តា ទស រូបានិ អាយតនានិ និទ្ធារិតានិ. អយំ វុត្តប្បការា ឱតរណា អាយតនេហិ ឱតរណា នាម. សុត្តេ អាគតា បដិច្ចសមុប្បាទាទយោ តេន សំវណ្ណនាវិសេសេន នយេន និទ្ធារិតា, សុត្តត្ថមុខេន វា និទ្ធារិតា, តេន…បេ… នយេន និទ្ធារិតេសុ បដិច្ចសមុប្បាទាទីសុ យោ សំវណ្ណនានយវិសេសោ តទត្ថវាចកវសេន វា តទត្ថញាបកវសេន វា ឱតរតិ បវិសតិ សមោសរតិ, សោ សំវណ្ណនានយវិសេសោ ឱតរណោ ហារោ នាមាតិ អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសេសុបិ វុត្តនយានុសារេន ឱតរណា គហេតព្ពា. ‘‘តេនាហ អាយស្មា’’តិអាទ្យានុសន្ធ្យាទិអត្ថោ ចេវ ‘‘និយុត្តោ ឱតរណោ ហារោ’’តិ អនុសន្ធ្យាទិអត្ថោ ច វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ឱតរណហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.