១៣. សោធនហារវិភង្គវិភាវនា

៤៥. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន ឱតរណហារវិភង្គេន ឱតរេតព្ពា សុត្តត្ថា វិភត្តា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ វិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ សោធនហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ សោធនោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សោធនោ ហារោ សោធនហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘វិស្សជ្ជិតម្ហិ បញ្ហេ’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘យថា អាយស្មា អជិតោ’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ សោធនហារវិភង្គោ នាមាតិ គហេតព្ពោ. ‘‘កថំ តត្ថ បញ្ហេ សោធនោ ហារោ វិញ្ញាតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យថា អាយស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា យេន បការេន អាយស្មា អជិតោ បារាយនេ ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តថា តេន បការេន វិស្សជ្ជិតម្ហិ បញ្ហេ អយំ សោធនោ ហារោ វិញ្ញាតព្ពោតិ. ‘‘និយមេត្វា វិភជេហី’’តិ វត្តព្ពត្តា និយមេត្វា វិភជិតុំ ‘‘កេនស្សូ’’តិអាទិ វុត្តំ. គាថាត្ថោ វុត្តោវ.

‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ, កេនស្សុ នប្បកាសតិ;

កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសិ, កិំសុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ. –

បុច្ឆាវសេន បវត្តគាថាយញ្ច –

‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ, (អជិតាតិ ភគវា,)

វិវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតិ;

ជប្បាភិលេបនំ ព្រូមិ, ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ. –

វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តគាថាយញ្ចាតិ ឥមាសុ ទ្វីសុ គាថាសុ ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ ឥមិនា បទេន បញ្ហេ បុច្ឆិតេ ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ ឥមិនា បទេន ភគវា ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ បទំ តទត្ថេ អញ្ញាណសំសយាទិមលានំ អបនយនេន សោធេតិ. តទត្ថេ ហិ វិស្សជ្ជិតេ អញ្ញាណសំសយាទីនំ អភាវតោ អត្ថោ សោធិតោ នាម, អត្ថេ ច សោធិតេ បទម្បិ សោធិតំយេវ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ – ‘‘តទត្ថស្ស វិស្សជ្ជនតោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤៥), ដីកាយញ្ច ‘‘តព្ពិសយអញ្ញាណសំសយាទិមលាបនយនេន សោធេតី’’តិ វុត្តំ. នោ ច អារម្ភន្តិ បុច្ឆិតុំ អារភិតព្ពំ សព្ពគាថាបទំ, គាថាត្ថំ វា, ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស សព្ពស្ស អត្ថស្ស វិស្សជ្ជនវសេន អបរិយោសិតត្តា ភគវា ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ ឯត្តកេនេវ បទេន សោធេតិ. សេសេសុបិ ឯស នយោ.

‘‘កិំសុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ ឥមិនា បទេន បញ្ហេ បុច្ឆិតេ ‘‘ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ បទេន ភគវតា អារម្ភោ ញាតុំ ឥច្ឆិតោ អត្ថោ សុទ្ធោ សោធិតោ ហោតិ. សេសគាថាសុបិ ឯសេវ នយោ.

យត្ថ បញ្ហេ ឯវំ និរវសេសវិស្សជ្ជនវសេន អារម្ភោ សុទ្ធោ សោធិតោ ភវតិ, សោ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ សោធិតោ ភវតិ. យត្ថ បញ្ហេ ឯវំ និរវសេសវិស្សជ្ជនវសេន អារម្ភោ យាវ អសុទ្ធោ អសោធិតោ ភវតិ, តាវ សោ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ សោធិតោ ន ភវតីតិ យោជនា. ‘‘តេនាហា’’តិអាទ្យានុសន្ធ្យាទ្យត្ថោ ចេវ ‘‘និយុត្តោ សោធនោ ហារោ’’តិ អនុសន្ធ្យាទ្យត្ថោ ច វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឥតិ សោធនហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.