១៤. អធិដ្ឋានហារវិភង្គវិភាវនា

៤៦. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន វិភង្គេន បញ្ហាទយោ សោធិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ អធិដ្ឋានហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ អធិដ្ឋានោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បដិនិទ្ទេសតោ អធិដ្ឋានោ ហារោ អធិដ្ឋានហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘ឯកត្តតាយ ធម្មា, យេបិ ច វេមត្តតាយ និទ្ទិដ្ឋា’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘យេ តត្ថ និទ្ទិដ្ឋា, តថា តេ ធារយិតព្ពា’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ អធិដ្ឋានហារវិភង្គោ នាមាតិ គហេតព្ពោ.

‘‘យេ ធម្មា សុត្តេសុ ឯកត្តតាយ ច វេមត្តតាយ ច និទ្ទិដ្ឋា, តេ ធម្មា កិំ បន តថេវ ធារយិតព្ពា, ឧទាហុ អញ្ញថាបិ វិកប្បយិតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យេ តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេសុ សុត្តន្តេសុ យេ ទុក្ខសច្ចាទយោ ធម្មា ឯកត្តតាយ ច វេមត្តតាយ ច និទ្ទិដ្ឋា, តេ ទុក្ខសច្ចាទយោ ធម្មា តថា ឯកត្តតាយ ច វេមត្តតាយ ច ធារយិតព្ពា ឧបលក្ខិតព្ពា, ន អញ្ញថា វិកប្បយិតព្ពា.

‘‘សាមញ្ញកប្បនាយ វោហារភាវេន អនវដ្ឋានតោ កតមា ឯកត្តតា, កតមា វេមត្តតា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទុក្ខន្តិ ឯកត្តតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុក្ខន្តិ ជាតិអាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា ទុក្ខសាមញ្ញតា វុត្តា, សា អយំ ទុក្ខសាមញ្ញតា ទុក្ខស្ស ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខ’’ន្តិ បុច្ឆិតា ‘‘ជាតិ ទុក្ខា, ជរា ទុក្ខា…បេ... វិញ្ញាណំ ទុក្ខ’’ន្តិ ជាតិអាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា ទុក្ខវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ ទុក្ខវិសេសតា ទុក្ខស្ស វេមត្តតា នាម. តត្ថាតិ យេ ទុក្ខាទយោ ធម្មា សុត្តេ វុត្តា, តត្ថ តេសុ ទុក្ខាទីសុ អត្ថេសុ.

ទុក្ខសមុទយោតិ ‘‘តណ្ហា បោនោភវិកា’’តិ វិសេសមនបេក្ខិត្វា យា សមុទយសាមញ្ញតា វុត្តា, សា អយំ សមុទយសាមញ្ញតា សមុទយស្ស ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមោ សមុទយោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យាយំ តណ្ហា…បេ… វិភវតណ្ហា’’តិ វិសេសំ អបេក្ខិត្វា យា សមុទយវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ សមុទយវិសេសតា សមុទយស្ស វេមត្តតា នាម.

ទុក្ខនិរោធោតិ ‘‘តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ’’តិ វិសេសមនបេក្ខិត្វា យា និរោធសាមញ្ញតា វុត្តា, សា អយំ និរោធសាមញ្ញតា និរោធស្ស ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមោ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ’’តិ វិសេសមបេក្ខិត្វា យា និរោធវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ និរោធវិសេសតា និរោធស្ស វេមត្តតា នាម.

ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ? បដិបទាតិ សម្មាទិដ្ឋិអាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា និរោធគាមិនិបដិបទាសាមញ្ញតា វុត្តា, សា អយំ និរោធគាមិនិបដិបទាសាមញ្ញតា មគ្គស្ស ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមា ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អយមេវ អរិយោ…បេ… សម្មាសមាធី’’តិ សម្មាទិដ្ឋិអាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា វិសេសទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទតា វុត្តា, សា អយំ វិសេសទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទតា មគ្គស្ស វេមត្តតា នាម.

មគ្គោតិ និរយគាមិមគ្គាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា សាមញ្ញមគ្គតា វុត្តា, សា អយំ សាមញ្ញមគ្គតា មគ្គស្ស ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមោ មគ្គោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘និរយគាមី មគ្គោ…បេ… និព្ពានគាមី មគ្គោ’’តិ និរយគាមិមគ្គាទិវិសេសំ អបេក្ខិត្វា យា វិសេសមគ្គតា វុត្តា, សា អយំ វិសេសមគ្គតា មគ្គស្ស វេមត្តតា នាម.

និរោធោតិ បដិសង្ខានិរោធាទិវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា យា សាមញ្ញនិរោធតា វុត្តា, សា អយំ សាមញ្ញនិរោធតា និរោធស្ស ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមោ និរោធោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បដិសង្ខានិរោធោ…បេ… សព្ពកិលេសនិរោធោ’’តិ បដិសង្ខានិរោធាទិវិសេសំ អបេក្ខិត្វា យា វិសេសនិរោធតា វុត្តា, សា អយំ វិសេសនិរោធតា និរោធស្ស វេមត្តតា នាម.

រូបន្តិ ចាតុមហាភូតិកាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា សាមញ្ញរូបតា វុត្តា, សា អយំ សាមញ្ញរូបតា រូបស្ស ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមំ រូប’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ចាតុមហាភូតិកំ…បេ… វាយោធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតី’’តិ ចាតុមហាភូតិកាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា វិសេសរូបតា វុត្តា, សា អយំ វិសេសរូបតា រូបស្ស វេមត្តតា នាម.

៤៨. អវិជ្ជាតិ ទុក្ខេអញ្ញាណាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា អវិជ្ជាសាមញ្ញតា វុត្តា, សា អយំ អវិជ្ជាសាមញ្ញតា អវិជ្ជាយ ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ…បេ… អវិជ្ជាលង្ឃី មោហោ អកុសលមូល’’ន្តិ ទុក្ខេអញ្ញាណាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា អវិជ្ជាវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ អវិជ្ជាវិសេសតា អវិជ្ជាយ វេមត្តតា នាម.

វិជ្ជាតិ ទុក្ខេញាណាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា វិជ្ជាសាមញ្ញតា វុត្តា, សា អយំ វិជ្ជាសាមញ្ញតា វិជ្ជាយ ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមា វិជ្ជា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទុក្ខេ ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ…បេ… ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិ ទុក្ខេញាណាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា វិជ្ជាវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ វិជ្ជាវិសេសតា វិជ្ជាយ វេមត្តតា នាម.

សមាបត្តីតិ សញ្ញាសមាបត្យាទិវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា យា សាមញ្ញសមាបត្តិតា វុត្តា, សា សាមញ្ញសមាបត្តិតា សមាបត្តិយា ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមា សមាបត្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សញ្ញាសមាបត្តិ អសញ្ញាសមាបត្តិ…បេ… និរោធសមាបត្តី’’តិ សញ្ញាសមាបត្យាទិវិសេសំ អបេក្ខិត្វា យា វិសេសសមាបត្តិតា វុត្តា, សា អយំ វិសេសសមាបត្តិតា សមាបត្តិយា វេមត្តតា នាម.

ឈាយីតិ សេក្ខឈាយីអាទិវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា យា ឈាយីសាមញ្ញតា វុត្តា, សា ឈាយីសាមញ្ញតា ឈាយិនោ ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមោ ឈាយី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អត្ថិ សេក្ខោ ឈាយី, អត្ថិ អសេក្ខោ ឈាយី…បេ… បញ្ញុត្តរោ ឈាយី’’តិ សេក្ខឈាយីអសេក្ខឈាយីអាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា ឈាយីវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ ឈាយីវិសេសតា ឈាយិនោ វេមត្តតា នាម.

សមាធីតិ សរណសមាធ្យាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា សមាធិសាមញ្ញតា វុត្តា, សា អយំ សមាធិសាមញ្ញតា សមាធិនោ ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមោ សមាធី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សរណោ សមាធិ, អរណោ សមាធិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ, សម្មាសមាធី’’តិ សរណសមាធ្យាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា សមាធិវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ សមាធិវិសេសតា សមាធិនោ វេមត្តតា នាម.

បដិបទាតិ អាគាឡ្ហបដិបទាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា បដិបទាសាមញ្ញតា វុត្តា, អយំ បដិបទាសាមញ្ញតា បដិបទាយ ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមា បដិបទា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាគាឡ្ហបដិបទា, និជ្ឈាមបដិបទា…បេ… សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា’’តិ អាគាឡ្ហបដិបទាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា បដិបទាវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ បដិបទាវិសេសតា បដិបទាយ វេមត្តតា នាម.

កាយោតិ នាមកាយាទិវិសេសមនបេក្ខិត្វា យា កាយសាមញ្ញតា វុត្តា, សា អយំ កាយសាមញ្ញតា កាយស្ស ឯកត្តតា នាម. ‘‘តត្ថ កតមោ កាយោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នាមកាយោ រូបកាយោ…បេ… អយំ នាមកាយោ’’តិ នាមកាយាទិវិសេសមបេក្ខិត្វា យា កាយវិសេសតា វុត្តា, សា អយំ កាយវិសេសតា កាយស្ស វេមត្តតា នាមាតិ យោជនា កាតព្ពា. បទត្ថាទិកោ វិសេសោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤៧) វិត្ថារតោ វុត្តោ.

វុត្តប្បការស្ស ទុក្ខសមុទយាទិកស្ស ធម្មស្ស ឯកត្តតាទិលក្ខណំ និគមនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ យោ ធម្មោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវន្តិ ឥមិនា មយា វុត្តេន ‘‘ទុក្ខន្តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ? ជាតិ ទុក្ខា, ជរា ទុក្ខា’’តិអាទិវចនេន. យោ ធម្មោតិ យោ កោចិ ជាតិជរាព្យាធ្យាទិវិសេសធម្មោ. យស្ស ធម្មស្សាតិ តតោ ជាតិអាទិវិសេសធម្មតោ អញ្ញស្ស ជរាទិវិសេសធម្មស្ស. សមានភាវោតិ ជាតិអាទិវិសេសធម្មេន ជរាទិវិសេសធម្មស្ស ទុក្ខភាវេន សមានភាវោ. តស្ស ធម្មស្សាតិ ជរាទិវិសេសធម្មស្ស. ឯកត្តតាយាតិ ទុក្ខសមុទយតាទិសមានតាយ ទុក្ខសមុទយាទិភាវានំ ឯកីភាវេន. ឯកីភវតីតិ ជាតិអាទិវិសេសភេទេន អនេកោបិ ‘‘ទុក្ខសមុទយោ’’តិអាទិនា ឯកសទ្ទាភិធេយ្យតាយ ឯកីភវតិ. យេន យេន វា បន វិលក្ខណោ, តេន តេន វេមត្តំ គច្ឆតិ. យស្ស ជាតិអាទិធម្មស្ស យេន យេន អភិនិព្ពត្តនបរិបាចនាទិសភាវេន យោ ជាតិអាទិធម្មោ ជរាទិធម្មេន វិលក្ខណោ វិសទិសោ ហោតិ, តស្ស ជាតិអាទិធម្មស្ស តេន តេន អភិនិព្ពត្តនបរិបាចនាទិសភាវេន សោ ជាតិអាទិធម្មោ ជរាទិធម្មេន វេមត្តតំ វិសទិសត្តំ គច្ឆតិ, ទុក្ខសមុទយាទិភាវេន សមានោបិ ជាតិអាទិធម្មោ ជរាទិធម្មស្ស វិសិដ្ឋតំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ទុក្ខសមុទយាទិធម្មស្ស ឯកត្តវេមត្តតា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘តាយ ឯកត្តវេមត្តតាយ កត្ថ បុច្ឆិតេ សតិ អធិដ្ឋានំ វីមំសិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា សុត្តាទិកេ បុច្ឆិតេ សតិ វីមំសិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ សុត្តេ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវំ ឥមិនា វុត្តប្បការេន សុត្តេ វា បុច្ឆិតេ, វេយ្យាករណេ វា បុច្ឆិតេ, គាថាយំ វា បុច្ឆិតាយំ សតិ អធិដ្ឋានំ វីមំសិតព្ពំ. ‘‘កិំ វីមំសិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆេយ្យ ‘‘ឯកត្តតាយ បុច្ឆតិ កិំ, ឧទាហុ វេមត្តតាយ បុច្ឆតិ កិ’’ន្តិ វីមំសិតព្ពន្តិ យោជនា. អដ្ឋកថាយំ បន – ‘‘ឥទានិ តាវ ឯកត្តវេមត្តតាវិសយេ និយោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘សុត្តេ វា វេយ្យាករណេ វា’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤៨) វុត្តំ. ‘‘កថំ បុច្ឆិតំ, កថំ វិស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យទិ ឯកត្តតាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តេនាហា’’តិអាទ្យានុសន្ធ្យាទិកោ ច ‘‘និយុត្តោ អធិដ្ឋានោ ហារោ’’តិ ឥមស្ស អនុសន្ធ្យាទិកោ ច វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឥតិ អធិដ្ឋានហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.