១៥. បរិក្ខារហារវិភង្គវិភាវនា

៤៩. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន វិភង្គេន ទុក្ខសច្ចាទីនំ ឯកត្តតាទយោ វិភត្តា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ បរិក្ខារហារវិភង្គោ នាមា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ បរិក្ខារោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិក្ខារោ ហារោ បរិក្ខារហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘យេ ធម្មា យំ ធម្មំ ជនយន្តី’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘យោ ធម្មោ យំ ធម្មំ ជនយតិ, តស្ស សោ បរិក្ខារោ’’តិអាទិកោ បរិក្ខារភូតស្ស ហេតុនោ ចេវ បច្ចយស្ស ច វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ បរិក្ខារវិភង្គោ នាម.

‘‘កតមោ សំវណ្ណេតព្ពោ បរិក្ខារោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យោ ធម្មោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ហេតុបច្ចយប្បការោ ធម្មោ យំ ផលភូតំ ធម្មំ ជនយតិ ជនេតិ, តស្ស ផលធម្មស្ស សោ ហេតុបច្ចយប្បការោ ធម្មោ បរិក្ខារោ នាម. ‘‘កិំលក្ខណោ បរិក្ខារោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តថា បុច្ឆិត្វា លក្ខណវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘កិំលក្ខណោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន – ‘‘តត្ថ ‘យោ ធម្មោ យំ ធម្មំ ជនយតិ, តស្ស សោ បរិក្ខារោ’តិ សង្ខេបតោ បរិក្ខារលក្ខណំ វត្វា តំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘កិំលក្ខណោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤៩) វុត្តំ. ‘‘កិត្តកា ធម្មា ជនយន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទ្វេ ធម្មា ជនយន្តិ ហេតុ ច បច្ចយោ ចា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ហេតុបិ ការណំ, បច្ចយោបិ ការណំ, តស្មា ការណាយេវ កេន លក្ខណេន ទ្វិធា វុត្តា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កិំលក្ខណោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ជនិតព្ពផលតោ អញ្ញេហិ ផលេហិ អសាធារណលក្ខណោ ហេតុ, សព្ពផលេហិ សាធារណលក្ខណោ បច្ចយោ, ឥមិនា វិសេសលក្ខណេន ទ្វិធា វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. ‘‘សាធារណាសាធារណវិសេសោ កីទិសោ ភវេ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យថា កិំ ភវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យថា អង្កុរស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា យោ សាធារណាសាធារណវិសេសោ អត្ថិ, តថា សោ សាធារណាសាធារណវិសេសោ កិំ វិយ ភវេតិ អត្ថោ. អង្កុរស្ស និព្ពត្តិយា ពីជំ អសាធារណំ យថា, តថា ហេតុ ផលស្ស និព្ពត្តិយា អសាធារណោ ភវេ. បថវី ច អាបោ ច អង្កុរស្ស និព្ពត្តិយា សាធារណា ភវន្តិ យថា, តថា បច្ចយោ ផលស្ស និព្ពត្តិយា សាធារណោ ភវេ. សព្ពផលស្ស បច្ចយត្តា អង្កុរស្ស ពីជំ អសាធារណំ ជនកំ ហេតុ. ‘‘កថំ បថវី, អាបោ ច សាធារណា ជនកាតិ សទ្ទហិតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អង្កុរស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សមំ សមានំ ផលំ ភវាបេតីតិ សភាវោ, កោ សោ? ពីជំ ហេតុយេវ. ‘‘កិំ ហេតុបច្ចយានំ វិសេសោ ពីជង្កុរោបមាយេវ ទស្សេតព្ពោ, ឧទាហុ អញ្ញូបមាយបិ ទស្សេតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា អញ្ញាយ ឧបមាយបិ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមាយ ឧបមាយបិ ហេតុបច្ចយានំ វិសេសោ វិជានិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

ពីជង្កុរាទីសុ ពាហិរេសុ បរិក្ខារភូតានំ ហេតុបច្ចយានំ វិសេសោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ អជ្ឈត្តិកេសុ វិភត្តោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អយញ្ហិ សំសារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘ពាហិរេសុ បរិក្ខារភូតោ ហេតុបច្ចយោ យុត្តោ ហោតុ, កថំ អជ្ឈត្តិកេសុ យុត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អយញ្ហិ សំសារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន – ‘‘ឯវំ ពាហិរំ ហេតុបច្ចយវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អជ្ឈត្តិកំ ទស្សេតុំ ‘អយញ្ហិ សំសារោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤៩) វុត្តំ. ហេតុបច្ចយេហិ សហ សំសារោ ភវតីតិ សហេតុបច្ចយោ. អយំ សំសារោ ហិ យស្មា សហេតុបច្ចយោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, តស្មា អជ្ឈត្តិកេបិ បរិក្ខារភូតោ ហេតុបច្ចយោ យុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

សោ ឥមស្ស សំសារស្ស សហេតុបច្ចយត្តំ យទិ ភគវតា វុត្តំ, ឯវំ សតិ អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពំ, ‘‘កថំ សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឯវញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវន្តិ ឥមិនា អវិជ្ជាទិនា ហេតុបច្ចយេន សព្ពោ បដិច្ចសមុប្បាទោ សំសារោតិ និព្ពត្តោតិ ភគវតា សំសារស្ស សហេតុបច្ចយត្តំ វុត្តំ, តស្មា សទ្ទហិតព្ពំ. អវិជ្ជាទយោ សង្ខារាទីនំ បច្ចយោ ហោតុ, ‘‘កតមោ អវិជ្ជាយ ហេតូ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ អវិជ្ជា អវិជ្ជាយ ហេតូ’’តិ វុត្តំ. ‘‘កតមោ អវិជ្ជាយ បច្ចយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អយោនិសោ មនសិការោ បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘កតមា អវិជ្ជា កតមាយ អវិជ្ជាយ ហេតូ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បុរិមិកា អវិជ្ជា បច្ឆិមិកាយ អវិជ្ជាយ ហេតូ’’តិ វុត្តំ. ‘‘កតមា បុរិមិកា អវិជ្ជា កតមា បច្ឆិមិកា អវិជ្ជា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស ហេតុភូតោ បុរិមោ អវិជ្ជានុសយោ សមនន្តរោវ កិំ, ឧទាហុ បរម្បរហេតុបិ ហោតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ពីជង្កុរោ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពីជង្កុរោតិ ពីជានំ អង្កុរោតិ ពីជង្កុរោ, ពីជានំ សមនន្តរហេតុតាយ អង្កុរោ និព្ពត្តតិ វិយ. យត្ថ រុក្ខាទិកេ យំ ផលំ និព្ពត្តតិ, តស្មិំ រុក្ខាទិកេ និព្ពត្តស្ស អស្ស ផលស្ស ឥទំ ពីជំ បន បរម្បរហេតុតាយ ហេតុភូតំ ភវតិ.

‘‘ពីជំ បន ឯកំយេវ ហោតិ, កថំ ទ្វិធា វត្តព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ទុវិធោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ, សមនន្តរកាលបរម្បរកាលភេទេន ហេតុបិ ទុវិធោ ហោតិយេវាតិ អត្ថោ. ពីជភូតោ ហេតុ ទុវិធោ យថា, ឯវំ អវិជ្ជាយ ហេតុភូតោ អវិជ្ជានុសយោបិ សមនន្តរហេតុ ច បរម្បរហេតុ ចាតិ កាលភេទេន ទុវិធោ ភវតិ, សមនន្តរោ អវិជ្ជានុសយោ សមនន្តរស្ស អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស សមនន្តរហេតុ ហោតិ. បុរិមតរោ អវិជ្ជានុសយោ បច្ឆិមតរស្ស អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស បរម្បរហេតុ ហោតិ. ឥតិ ពីជភូតោ អសាធារណោ ហេតុ, បថវីអាបាទិកោ សាធារណោ បច្ចយោតិ វិសេសោ បាកដោ យថា, ឯវំ អវិជ្ជានុសយោ អសាធារណោ ហេតុ, អយោនិសោមនសិការោ សាធារណោ បច្ចយោតិ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ឯត្តកេនេវ ហេតុបច្ចយានំ វិសេសោ វត្តព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យថា វា បន ថាលកញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន – ‘‘យថា វា បនាតិអាទិនាបិ ហេតុបច្ចយវិភាគមេវ ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បទីបស្ស បច្ចយភូតំ ថាលកញ្ច វដ្ដិ ច តេលញ្ច បទីបស្ស សភាវហេតុ សមានហេតុ ន ហោតីតិ យោជនា. ‘‘បទីបស្ស បច្ចយភូតម្បិ ថាលកាទិកំ សភាវហេតុ ន ហោតីតិ កស្មា សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ន ហិ សក្កា’’តិអាទិ វុត្តំ. បទីបស្ស បច្ចយភូតំ អនគ្គិកំ អគ្គិរហិតំ ថាលកញ្ច វដ្ដិញ្ច តេលញ្ច ទីបេតុំ ជាលេតុំ ហិ យស្មា ន សក្កា, តស្មា បុរិមោ បទីបោ បច្ឆិមស្ស បទីបស្ស សភាវហេតុ ហោតិ វិយ, ឯវំ ថាលកាទិកំ សភាវហេតុ ន ហោតិ. ឥតិ ឯវំបការោ សភាវោ សមានោ បទីបោ ហេតុ ហោតិ យថា, បរភាវោ អសមានោ ថាលកាទិកោ បច្ចយោ ហោតិ យថា ច, តថា អជ្ឈត្តិកោ សភាវោ ហេតុ ហោតិ, ពាហិរោ អសមានោ បច្ចយោ ហោតិ. ជនកោ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស ហេតុ ហោតិ, បរិគ្គាហកោ ឧបត្ថម្ភកោ បច្ចយោ ហោតិ. អញ្ញេហិ ផលេហិ អសាធារណោ ហេតុ ហោតិ, សព្ពេហិ ផលេហិ សាធារណោ បច្ចយោ ហោតីតិ យោជេត្វា បទីបោបមាយបិ ហេតុបច្ចយានំ បាកដោ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

ហេតុបច្ចយប្បភេទំ ការណំ បរិក្ខារោតិ អាចរិយេន វុត្តំ, តស្ស ការណស្ស ការណភាវោ ច ផលាបេក្ខោ ហោតិ, តស្មា ‘‘យោ ការណភាវោ យេនាការេន ហោតិ, កតមោ សោ ការណភាវោ, កតមោ សោ អាការោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ច ‘‘យំ ផលំ យេន វិសេសេន ហោតិ, កតមំ តំ ផលំ, កតមោ សោ វិសេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ច ‘‘ការណផលានំ យោ សម្ពន្ធោ ហោតិ, កតមោ សោ សម្ពន្ធោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ច តំ សព្ពំ វិភាវេតុំ ‘‘អវុបច្ឆេទត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អយមនុសន្ធ្យត្ថោ ច អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥទានិ យស្មា ការណំ ‘បរិក្ខារោ’តិ វុត្តំ, ការណភាវោ ច ផលាបេក្ខាយ, តស្មា ការណស្ស យោ ការណភាវោ យថា ច សោ ហោតិ, យញ្ច ផលំ, យោ ច តស្ស វិសេសោ, យោ ច ការណផលានំ សម្ពន្ធោ, តំ សព្ពំ វិភាវេតុំ ‘អវុបច្ឆេទត្ថោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤៩) ឥមិនា វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

តត្ថ អវុបច្ឆិន្នស្ស ហេតុបច្ចយសង្ខាតស្ស ការណស្ស យោ អនុបច្ឆេទត្ថោ អត្ថិ, សោ អនុបច្ឆេទត្ថោ សន្តតិអត្ថោ ហោតិ ផលេន សម្ពន្ធត្តា, យញ្ច ការណំ អត្តនោ ផលស្ស ជនកំ ឧបត្ថម្ភកំ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ, សោ អនុបច្ឆិន្នោ ឯវ នាម ហោតីតិ. យញ្ច ផលំ អញ្ញស្ស ការណំ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ, តស្មិំ អនុបច្ឆិន្នេ តស្ស ច សន្តតិអត្ថោ ហោតិ. យំ បន ផលំ អញ្ញស្ស ផលស្ស ការណំ អហុត្វា និរុជ្ឈតិ, តំ ឧបច្ឆិន្នំ ហោតិ, យថា តំ អរហតោ ចុតិចិត្តន្តិ. ការណតោ និព្ពត្តស្ស ផលស្ស យោ និព្ពត្តិអត្ថោ អត្ថិ, សោ និព្ពត្តិអត្ថោ ផលត្ថោ ហោតិ. បដិសន្ធិក្ខន្ធានំ យោ បដិសន្ធិអត្ថោ បដិសន្ទហនត្ថោ អត្ថិ, សោ បដិសន្ធិអត្ថោ បុនព្ភវត្ថោ បុនព្ភវនត្ថោ ហោតិ. កិលេសានំ យោ បលិពោធត្ថោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជនត្ថោ អត្ថិ, សោ បលិពោធត្ថោ បរិយុដ្ឋានត្ថោ ហោតិ. កិលេសានំ មគ្គេន យោ អសមុគ្ឃាតត្ថោ អត្ថិ, សោ អសមុគ្ឃាតត្ថោ អនុសយត្ថោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ចតុន្នំ សច្ចានំ យោ អសម្បដិវេធត្ថោ អត្ថិ, សោ អសម្បដិវេធត្ថោ អវិជ្ជត្ថោ ហោតិ. អរហត្តមគ្គេន យោ អបរិញ្ញាតត្ថោ អត្ថិ, សោ អបរិញ្ញាតត្ថោ វិញ្ញាណស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស ពីជត្ថោ ហោតិ.

ឯត្តាវតា ការណភាវោ ច ការណាការោ ច ផលញ្ច ផលវិសេសោ ច អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ បរម្បរហេតុបច្ចយត្ថោ, កតមោ ច សម្ពន្ធត្ថោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យត្ថ អវុបច្ឆេទោ’’តិអាទិ វុត្តំ. យត្ថ យស្សំ រូបារូបបវត្តិយំ អវុបច្ឆិន្នស្ស ហេតុបច្ចយប្បភេទស្ស ការណស្ស យោ អវុបច្ឆេទោ អត្ថិ, សោ អវុបច្ឆេទោ តត្ថ តិស្សំ រូបារូបបវត្តិយំ សន្តតិ ហោតិ. យត្ថ យស្សំ រូបារូបបវត្តិយំ យា សន្តតិ អត្ថិ, សា សន្តតិតត្ថ រូបារូបបវត្តិយំ និព្ពត្តិ ហោតីតិអាទិនា យោជេត្វា បរម្បរហេតុអាទិកោ វិញ្ញាតព្ពោ.

សីលក្ខន្ធោតិ បរិសុទ្ធសីលក្ខន្ធោ. សមាធិក្ខន្ធស្សាតិ មហគ្គតក្ខន្ធស្ស, សមាធិបដ្ឋានោ ហិ មហគ្គតធម្មោ. បញ្ញាក្ខន្ធោតិ មគ្គផលបញ្ញាបធានក្ខន្ធោ. សោ ហិ វិមុត្តិញាណទស្សនសង្ខាតស្ស បច្ចវេក្ខណញាណក្ខន្ធស្ស បច្ចយោ ហោតិ. តិត្ថញ្ញុតាទីនំ អត្ថោ បទដ្ឋានហារវិភង្គវណ្ណនាយំ វុត្តោវ.

សភាវោ ហេតូតិ អាចរិយេន វុត្តោ, ‘‘កីទិសោ សោ សភាវោ ហេតូ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យថា វា បន ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុញ្ច ចក្ខុន្ទ្រិយញ្ច បដិច្ច និស្សយំ កត្វា រូបេ បដិច្ច អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថ ចក្ខាទីសុ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អាធិបតេយ្យបច្ចយតាយ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ, រូបារម្មណំ បុរេជាតារម្មណបច្ចយតាយ បច្ចយោ, អាលោកោ សន្និស្សយតាយ ឧបនិស្សយតាយ បច្ចយោ ហោតិ. សោ បច្ចយោ ហោន្តោ ផលេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន អសមានត្តា សភាវោ ហេតុ ន ហោតិ, បច្ចយោ ច ហោតិ មនសិការោ. កិរិយមនោធាតុ បន ផលេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន វិញ្ញាណភាវេន សមានត្តា សភាវោ ហេតុ ហោតិ យថា, ឯវំ សង្ខារា នាមក្ខន្ធភាវេន សមានត្តា វិញ្ញាណស្ស បច្ចយា ហោន្តា សភាវោ ហេតុ ហោន្តិ. វិញ្ញាណំ នាមរូបេន ឯកសន្តតិវសេន សមានត្តា នាមរូបស្ស បច្ចយោ ហោន្តំ សភាវោ ហេតុ ហោតិ. ឥមិនា នយេន ‘‘នាមរូបំ សឡាយតនស្សា’’តិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ វុត្តប្បការោ ហេតុ, បច្ចយោ ជនកោ, ឧបត្ថម្ភកោ ច យោ កោចិ ឧបនិស្សយោ ពលវបច្ចយោ ហោតិ, សព្ពោ សោ ហេតុបច្ចយោ ជនកឧបត្ថម្ភកោ ជនិតព្ពុបត្ថម្ភិយស្ស ផលស្ស បរិក្ខរណតោ អភិសង្ខរណតោ និប្បរិយាយតោ បរិក្ខារោ នាម.

‘‘វុត្តប្បការោ ហេតុបច្ចយោ បរិក្ខារោ នាមាតិ កេន អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ការណភូតេន សព្ពស្ស ហេតុបច្ចយស្ស បរិក្ខារភាវេន អាយស្មា មហាកច្ចានោ ‘‘យេ ធម្មា យំ ធម្មំ ជនយន្តី’’តិ យំ វចនំ អាហ, តេន វចនេន សទ្ទហិតព្ពោ, ‘‘យេ ធម្មា យំ ធម្មំ ជនយន្តី’’តិ វចនំ និស្សាយ តុម្ហេហិ សល្លក្ខេតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

‘‘ឯត្តកោវ បរិក្ខារោ ហារោ យុញ្ជិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ បរិក្ខារោ ហារោ’’តិ វុត្តំ, យោ យោ បរិក្ខារោ ហារោ យុញ្ជិតព្ពោ, សោ សោ បរិក្ខារោ ហារោ នីហរិត្វា យុត្តោ យុញ្ជិតព្ពោតិ.

ឥតិ បរិក្ខារហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.