១៦. សមារោបនហារវិភង្គវិភាវនា

៥០. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន បរិក្ខារហារវិភង្គេន សុត្តត្ថានំ ហេតុបច្ចយោ វិភត្តោ, សោ…បេ… វិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ សមារោបនហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ សមារោបនោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សមារោបនោ ហារោ សមារោបនហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘យេ ធម្មា យំមូលា’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេ យត្តកានិ បទដ្ឋានានិ ឱតរន្តី’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ សមារោបនហារវិភង្គោ នាម.

‘‘កិត្តកេ បទដ្ឋានេ សុត្តេ វុត្តេ កិត្តកានិ បទដ្ឋានានិ សមារោបយិតព្ពានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេ សុត្តេ វុត្តេ សតិ អវុត្តានិ យត្តកានិ បទដ្ឋានានិ ឱតរន្តិ សមោសរន្តិ, សព្ពានិ តានិ អវុត្តានិ បទដ្ឋានានិ សុត្តេ វុត្តានិ វិយ និទ្ធារណវសេន អានេត្វា ទេសនាយ អារោបយិតព្ពានិ. ‘‘កានិ វិយ សមារោបយិតព្ពានី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យថា អាវដ្ដេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាវដ្ដេ ហារេ ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេ សុត្តេ វុត្តេ សតិ សុត្តេ អវុត្តានិ ពហុកានិ បទដ្ឋានានិ ឱតរន្តិ, តានិ ពហុកានិ បទដ្ឋានានិ បរិយេសិតព្ពានិ យថា, ឯវំ សមារោបនេ ហារេបិ ពហុកានិ បទដ្ឋានានិ ទេសនាយ សមារោបយិតព្ពានីតិ អត្ថោ.

‘‘កេវលំ បន បទដ្ឋានវសេនេវ សមារោបនា កាតព្ពា កិំ, ឧទាហុ អញ្ញវសេនាបិ សមារោបនា កាតព្ពា កិ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា អញ្ញវសេនាបិ សមារោបនា កាតព្ពា; តស្មា សមារោបនា ចតុព្ពិធា កាតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ សមារោបនា ចតុព្ពិធា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តាសុ សមារោបយិតព្ពសមារោបនាសុ បទដ្ឋានំ បទដ្ឋានសមារោបនា, វេវចនំ វេវចនសមារោបនា, ភាវនា ភាវនាសមារោបនា, បហានំ បហានសមារោបនា, ឥតិ ឥមិនា បភេទេន សមារោបនា ចតុព្ពិធា កាតព្ពា.

‘‘តាសុ ចតុព្ពិធាសុ សមារោបនាសុ កតមា បទដ្ឋានសមារោបនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តថា បុច្ឆិត្វា បទដ្ឋានសមារោបនំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុត្តេ វុត្តេន បទដ្ឋានេន សុត្តេ អវុត្តានំ បទដ្ឋានានំ សមារោបនា កតមាតិ បុច្ឆតិ.

សព្ពបាបស្ស អកុសលស្ស យំ អករណំ អករណហេតុ សាសនំ អត្ថិ, ឯតំ សាសនំ ពុទ្ធានំ សាសនំ ឱវាទោ ហោតិ, អថ វា អករណំ អករណត្ថាយ យំ សាសនំ អត្ថិ, ឯតំ ពុទ្ធានំ សាសនំ ឱវាទោ ហោតិ, ន យស្ស កស្សចិ សាសនន្តិ អត្ថោ. អករណន្តិ ហិ សម្បទានត្ថេ បវត្តំ បច្ចត្តវចនំ យថា ‘‘កិស្ស អត្ថាយ កិមត្ថ’’ន្តិ. កុសលស្ស សម្បទា សម្បទាយ យំ សាសនំ អត្ថិ, ឯតំ ពុទ្ធានំ សាសនំ. សចិត្តបរិយោទាបនំ សចិត្តបរិយោទាបនត្ថំ យំ សាសនំ អត្ថិ, ឯតំ ពុទ្ធានំ សាសនំ ហោតិ.

ឥតិ ឯវំបការេន វុត្តស្ស តស្ស សាសនស្ស កិំ បទដ្ឋានន្តិ វិសេសស្ស វិសេសបទដ្ឋានំ បុន បុច្ឆតិ. ឥទំ សុចរិតត្តយំ សាសនស្ស ឱវាទស្ស បទដ្ឋានំ សុចរិតត្តយេន ហេតុនា សាសនត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ យថា ‘‘អន្នេន វសតី’’តិអាទិ. ‘‘សុចរិតត្តយេ បទដ្ឋានេ វុត្តេ កតមំ បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យំ កាយិកញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥទំ ខន្ធត្តយំ សាសនស្ស បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ពំ, ‘‘ខន្ធត្តយេ បទដ្ឋានេ សមារោបយិតេ កតមំ សមារោបយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សីលក្ខន្ធោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥទំ សមថវិបស្សនាទ្វយំ សាសនស្ស បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ពំ. ‘‘សមថវិបស្សនាទ្វយេ បទដ្ឋានេ សមារោបយិតេ កតមំ បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សមថស្ស ផល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឥទំ ផលទ្វយំ សាសនស្ស បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ពំ.

សាសនស្ស បទដ្ឋានានិ សមារោបយិតព្ពានីតិ អាចរិយេន និទ្ធារេត្វា វិភត្តានិ, អម្ហេហិ ច ញាតានិ, ‘‘ឥទានិ កតមស្ស កតមំ បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘វនំ វនថស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥទំ កាមគុណបញ្ចកំ វនំ តណ្ហាភូតស្ស វនថស្ស បទដ្ឋានំ តណ្ហាវត្ថុភាវតោ, ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា និមិត្តគ្គាហសង្ខាតំ ឥទំ វនំ ‘‘អហោ ចក្ខុ, អហោ សោតំ, អហោ ឃានំ, អហោ ជិវ្ហា, អហោ កាយោ’’តិ តេសំ តេសំ អង្គបច្ចង្គានំ អនុព្យញ្ជនគ្គាហសង្ខាតស្ស វនថស្ស បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ពំ. អបរិញ្ញាតំ ទ្វាទសាយតនសង្ខាតំ ឥទំ វនំ សំយោជនសង្ខាតស្ស វនថស្ស បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ពំ, អាយតនំ បដិច្ច សំយោជនុប្បជ្ជនតោ អនុសយសង្ខាតំ ឥទំ វនំ បរិយុដ្ឋានសង្ខាតស្ស វនថស្ស បទដ្ឋានំ សមារោបយិតព្ពំ. ‘‘បញ្ចកាមគុណាទីនំ វនភាវោ ច តណ្ហាទីនំ វនថភាវោ ច កេន អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន បញ្ចកាមគុណាទីនំ វនភាវេន ច តណ្ហាទីនំ វនថភាវេន ច ភគវា ‘‘ឆេត្វា វនញ្ច វនថញ្ចា’’តិ យំ វចនំ អាហ, តេន ភគវតោ វចនេន វចនានុសារេន សទ្ទហិតព្ពោតិ. អយន្តិ អយំ ‘‘ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេ’’តិអាទិសំវណ្ណនា. បទដ្ឋានេនាតិ ឯកេកេន បទដ្ឋានេន. សមារោបនាតិ តទញ្ញបទដ្ឋានានំ សមារោបនា. សមារោបេន្តិ សមារោបយិតព្ពានិ ឯតាយ សំវណ្ណនាយាតិ សមារោបនាតិ វិគ្គហោតិ. (១)

៥១. បទដ្ឋានេន សមារោបនា អាចរិយេន និទ្ទិដ្ឋា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមា វេវចនេន សមារោបនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមា វេវចនេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តាសុ ចតូសុ បទដ្ឋានសមារោបនាទីសុ សមារោបនាសុ វេវចនេន ឯកេកេន រោតទញ្ញវេវចនានំ សមារោបនា កតមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘រាគវិរាគា’’តិ ច ‘‘ចេតោវិមុត្តី’’តិ ច ‘‘សេក្ខផល’’ន្តិ ច ឥទំ វចនត្តយំ អនាគាមិផលត្ថត្តា អនាគាមិផលស្ស វេវចនំ. ‘‘អវិជ្ជាវិរាគា’’តិ ច ‘‘បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ ច ‘‘អសេក្ខផល’’ន្តិ ច ឥទំ វចនត្តយំ អរហត្តផលត្ថត្តា អរហត្តផលស្ស វេវចនំ. ឥមិនា នយេន សេសេសុ យោជនា កាតព្ពា. (២)

វេវចនេន សមារោបនា អាចរិយេន និទ្ទិដ្ឋា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមា ភាវនាយ សមារោបនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមា ភាវនាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តាសុ ចតូសុ បទដ្ឋានសមារោបនាទីសុ កតមាយ ទេសិតាយ ភាវនាយ កតមេសានំ អទេសិតានំ ភាវនារោបនា កតមាតិ បុច្ឆតិ. យថា យេន បការេន យំ ភាវនំ ភគវា ‘‘តស្មាតិហ, ត្វំ ភិក្ខុ, កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ, អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩, ៣៧១, ៣៩៥, ៤១៥) អាហ, តថា តេន បការេន តាយ ភាវនាយ តទញ្ញភាវនាបិ សមារោបយិតព្ពាតិ អត្ថោ.

‘‘តស្មាតិហា’’តិអាទិបាឋេ ‘‘កិំ ភាវនំ ភគវា អាហា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អាតាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អាតាបី’’តិ វចនេន វីរិយិន្ទ្រិយំ ភគវា អាហ. ‘‘សម្បជានោ’’តិ វចនេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភគវា អាហ. ‘‘សតិមា’’តិ វចនេន សតិន្ទ្រិយំ អាហ. ‘‘វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’’ន្តិ វចនេន សមាធិន្ទ្រិយំ អាហ. ‘‘ឯវំ វុត្តេ កតមា ភាវនា សមារោបយិតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឯវំ កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរតោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ វុត្តាយ វីរិយិន្ទ្រិយាទិភាវនាយ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា សមារោបយិតព្ពាតិ អត្ថោ. កេន ការណេន ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ បុច្ឆតិ. ចតុន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ ឥន្ទ្រិយភាវេន, ភាវេតព្ពភាវេន វា ឯកលក្ខណត្តា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ វិស្សជ្ជេតិ. ‘‘តេសុ សមារោបិតេសុ កតមេ សមារោបយិតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ចតូសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ភាវិយមានេសុ សមារោបយិតព្ពេសុ ចត្តារោ សម្មប្បធានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ សមារោបយិតព្ពាតិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯវមេវ សមារោបយិតព្ពា.

ភាវនាយ សមារោបនា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមា បហានេន សមារោបនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តាសុ ចតូសុ បទដ្ឋានសមារោបនាទីសុ កតមេន ទេសិតេន បហានេន កតមេសំ អទេសិតានំ បហានានំ កតមា សមារោបនាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរន្តោ អសុភេ ‘សុភ’ន្តិ វិបល្លាសំ បជហតី’’តិ ទេសិតេន ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានេន កពឡីការាហារបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកិលេសកាមុបាទានប្បហានាទយោបិ សមារោបយិតព្ពា.

‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរន្តោ ទុក្ខេ ‘សុខ’ន្តិ វិបល្លាសំ បជហតី’’តិ ទេសិតេន ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានេន ផស្សាហារបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកិលេសភវុបាទានប្បហានាទយោបិ សមារោបយិតព្ពា.

‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរន្តោ អនិច្ចេ ‘និច្ច’ន្តិ វិបល្លាសំ បជហតី’’តិ ទេសិតេន ‘‘និច្ច’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានេន វិញ្ញាណាហារបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកិលេសទិដ្ឋុបាទានប្បហានាទយោបិ សមារោបយិតព្ពា.

‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរន្តោ អនត្តនិ ‘អត្តា’តិ វិបល្លាសំ បជហតី’’តិ ទេសិតេន ‘‘អត្តា’’តិ វិបល្លាសប្បហានេន មនោសញ្ចេតនាហារបរិញ្ញាយ? មនោសញ្ចេតនាហារបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកិលេសអត្តវាទុបាទានប្បហានាទយោបិ សមារោបយិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. (៤)

បហានហារោ បន លក្ខណហារវិភង្គវណ្ណនាយំ វុត្តោយេវាតិ ឥធ ន វទាម.

‘‘សុត្តេ ទេសិតេន ឯកេកេន បទដ្ឋានាទិកេន អទេសិតានំ បទដ្ឋានាទីនំ សមារោបនភាវោ កេន អម្ហេហិ វិជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហ អាយស្មា’’តិអាទិមាហ. តេន តថា សមារោបនភាវេន អាយស្មា មហាកច្ចានោ –

‘‘យេ ធម្មា យំមូលា, យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនា;

តេ សមារោបយិតព្ពា, ឯស សមារោបនោ ហារោ’’តិ –

យំ វចនំ អាហ, តេន វចនេន វចនានុសារេន តថា សមារោបនភាវោ តុម្ហេហិ វិជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘កិំ បន ឯត្តាវតា សមារោបនោ ហារោ បរិបុណ្ណោ, អញ្ញោ និយុត្តោ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ សមារោបនោ ហារោ’’តិ វុត្តំ. សុត្តេ ទេសិតេន នយេន បទដ្ឋានាទិកេន អទេសិតានិ បទដ្ឋានានិ សមារោបយិតព្ពានិ ភវន្តិ, តេន តេន បទដ្ឋានាទិកេន អទេសិតានំ បទដ្ឋានាទីនំ សមារោបនោ ហារោ និយុត្តោ និទ្ធារេត្វា យុញ្ជិតព្ពោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឥតិ សមារោបនហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោ.

ឥមេ យថាវុត្តា សោឡស សំវណ្ណនាវិសេសា សំវណ្ណេតព្ពត្ថេសុ អញ្ញាណសំសយានំ ហរណតោ អបនយនតោ ហារា នាមាតិ.

និដ្ឋិតា ហារវិភង្គវារវិភាវនា.