១. ទេសនាហារសម្បាតវិភាវនា

៥២. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន ទេសនាហារវិភង្គាទិហារវិភង្គេន អស្សាទាទយោ នានាសុត្តត្ថា វិភត្តា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ ទេសនាហារវិភង្គាទិហារវិភង្គោ បរិបុណ្ណោ.

‘‘សោឡស ហារា បឋមំ, ទិសាលោចនតោ ទិសា វិលោកេត្វា;

សង្ខិបិយ អង្កុសេន ហិ, នយេហិ តីហិ និទ្ទិសេ សុត្ត’’ន្តិ. (នេត្តិ. ៤ នយសង្ខេប) –

គាថា និទ្ទេសវារេ អាចរិយេន វុត្តា, តស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ ហារវិភង្គវារស្ស អាទិម្ហិ ន វិភត្តោ, ‘‘កុហិញ្ចិ វិភត្តោ, ហារសម្បាតេ វា វិភត្តោ កិំ, ឧទាហុ នយសមុដ្ឋានហារេ វា វិភត្តោ កិ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ហារសម្បាតេ វិភត្តោ’’តិ តុម្ហេហិ ទដ្ឋព្ពោតិ វិញ្ញាបនត្ថំ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

អថ វា សុបរិកម្មកតភូមិសទិសេសុ សំវណ្ណេតព្ពេសុ នានាសុត្តប្បទេសេសុ នានាវណ្ណសុគន្ធបុប្ផសទិសេ សោឡស ហារេ សំវណ្ណនាភាវេន យោជេត្វា សោឡស ហារា អាចរិយេន វិភត្តា, តថា សុសិក្ខិតសិប្បាចរិយសុវិចារិតជម្ពុនទាភរណសទិសេសុ សំវណ្ណេតព្ពេសុ នានាសុត្តប្បទេសេសុ នានាវិធរំសិជាលវិវិធមណិរតនសទិសេ សោឡស ហារេ សំវណ្ណនាភាវេន យោជេត្វាវ សោឡស ហារា វិភត្តា, មហាបថវិំ បរិវត្តេត្វា បប្បដកោជស្ស ខាទាបនំ អតិទុក្ករំ វិយ, នានាវិធេសុ សំវណ្ណេតព្ពេសុ សុត្តប្បទេសេសុ បរមត្ថោជាយ សោឡសហិ ហារេហិ អតិទុក្ករខាទាបនសទិសំ វិញ្ញាបនំ ករោន្តេន ច យោជនិកមធុគណ្ឌំ បីឡេត្វា សុមធុរសស្ស បាយាបនំ អតិទុក្ករំ វិយ នានាវិធេសុ សំវណ្ណេតព្ពេសុ សុត្តប្បទេសេសុ បរមត្ថមធុរសស្ស សោឡសហិ ហារេហិ អតិទុក្ករំ បាយាបនសទិសំ វិញ្ញាបនំ ករោន្តេន ច អាចរិយេន អនេកេសុ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តប្បទេសេសុ សោឡស ហារេ សំវណ្ណនាភាវេន យោជេត្វា សោឡស ហារា វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘នានាវិធសុត្តប្បទេសេសុ តេ សំវណ្ណនាភាវេន យោជេត្វា សោឡស ហារា វិភត្តា កិំ, ឧទាហុ ឯកស្មិម្បិ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តប្បទេសេ សំវណ្ណនាភាវេន យោជេត្វា សោឡស ហារា វិភត្តា កិ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ឯកស្មិម្បិ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តប្បទេសេ សំវណ្ណនាភាវេន យោជេត្វា សោឡស ហារា វិភត្តាយេវាតិ តថា វិភជន្តោ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិអាទិកំ ហារសម្បាតវារំ អាហ.

ននុ ហារសម្បាតវារំ កថេតុកាមេន អាចរិយេន ‘‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារសម្បាតោ’’តិអាទិវចនំ វត្តព្ពំ, អថ កស្មា ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិអាទិ វត្តព្ពន្តិ ចេ? និទ្ទេសេ វុត្តំ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិអាទិកំ គាថំ ហារវិភង្គវារោ នប្បយោជេតិ វិប្បកិណ្ណវិសយត្តា ច នយវិចារស្ស ច អន្តរិតត្តា. ហារសម្បាតវារោ បន តំ គាថំ បយោជេតិ អវិកិណ្ណវិសយត្តា. តស្មា តំ គាថំ បច្ចាមសិត្វា ហារសម្បាតវារេ តស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោតិ វិញ្ញាបនត្ថំ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិអាទិ វត្តព្ពំយេវាតិ. អដ្ឋកថាយំ បន –

ឯវំ សុបរិកម្មកតាយ ភូមិយា នានាវណ្ណានិ មុត្តបុប្ផានិ បកិរន្តោ វិយ, សុសិក្ខិតសិប្បាចរិយវិចារិតេសុ សុរត្តសុវណ្ណាលង្ការេសុ នានាវិធរំសិជាលសមុជ្ជលានិ វិវិធានិ មណិរតនានិ ពន្ធន្តោ វិយ, មហាបថវិំ បរិវត្តេត្វា បប្បដកោជំ ខាទាបេន្តោ វិយ, យោជនិកមធុគណ្ឌំ បីឡេត្វា សុមធុរសំ បាយេន្តោ វិយ ច អាយស្មា មហាកច្ចានោ នានាសុត្តប្បទេសេ ឧទាហរន្តោ សោឡស ហារេ វិភជិត្វា ឥទានិ តេ ឯកស្មិំយេវ សុត្តេ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ហារសម្បាតវារំ អារភិ. អារភន្តោ ច យាយំ និទ្ទេសវារេ –

‘‘សោឡស ហារា បឋមំ, ទិសាលោចនតោ ទិសា វិលោកេត្វា;

សង្ខិបិយ អង្កុសេន ហិ, នយេហិ តីហិ និទ្ទិសេ សុត្ត’’ន្តិ. –

គាថា វុត្តា. យស្មា តំ ហារវិភង្គវារោ នប្បយោជេតិ វិប្បកិណ្ណវិសយត្តា, នយវិចារស្ស ច អន្តរិតត្តា. អនេកេហិ សុត្តប្បទេសេហិ ហារានំ វិភាគទស្សនមេវ ហិ ហារវិភង្គវារោ. ហារសម្បាតវារោ បន តំ បយោជេតិ ឯកស្មិំយេវ សុត្តប្បទេសេ សោឡស ហារេ យោជេត្វាវ តទនន្តរំ នយសមុដ្ឋានស្ស កថិតត្តា. តស្មា ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិ គាថំ បច្ចាមសិត្វា ‘‘តស្សា និទ្ទេសោ កុហិំ ទដ្ឋព្ពោ? ហារសម្បាតេតិ អាហា’’តិ –

វុត្តំ. គាថាត្ថោ និទ្ទេសវិភាវនាយំ វុត្តោវ. ‘‘សោឡស…បេ… សុត្ត’’ន្តិ យា គាថា និទ្ទេសេ អាចរិយេន វុត្តា, តស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ កុហិំ ទដ្ឋព្ពោ, ហារវិភង្គស្ស អាទិម្ហិ អាចរិយេន ន វិភត្តោ, ហារសម្បាតេ វា បច្ចាមសិត្វា វិភត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ កិំ, ឧទាហុ នយសមុដ្ឋានេ វា បច្ចាមសិត្វា វិភត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ កិន្តិ បុច្ឆតិ. ហារសម្បាតេ បច្ចាមសិត្វា វិភត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោតិ វិស្សជ្ជនា.

ហារសម្បាតេ តស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាចរិយេន វុត្តោ, សោ ហារសម្បាតោ ទេសនាហារសម្បាតភេទេន សោឡសវិធោ, ‘‘តត្ថ កតមោ ហារសម្បាតោ ទេសនាហារសម្បាតោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមស្មិំ សុត្តេ សំវណ្ណេតព្ពេ សំវណ្ណនាភាវេន មយា វិភជិយមានោ ហារសម្បាតភូតោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារសម្បាតោ នាមាតិ តថា វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារសម្បាតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ សោឡសវិធេ ទេសនាហារសម្បាតាទិកេ ហារសម្បាតេ. កតមោ ហារសម្បាតភូតោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារសម្បាតោ នាមាតិ បុច្ឆតិ.

‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេន, មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន ច;

ថិនមិទ្ធាភិភូតេន, វសំ មារស្ស គច្ឆតី’’តិ. –

សុត្តេ ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនាតិ កិំទេសយតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បមាទំ ទេសយតី’’តិអាទិសំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារសម្បាតោ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. គាថាត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥២) វិភត្តោ. យោជនត្ថោ បន អរក្ខិតេន ចិត្តេន អរក្ខិតចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ មារស្ស មច្ចុនោ វសំ គច្ឆតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន វិបល្លាសេន វិបល្លាសសមង្គី បុគ្គលោ មារស្ស វសំ គច្ឆតិ. ថិនមិទ្ធាភិភូតេន សសង្ខារិកចិត្តេន កុសីតចិត្តេន តំចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ មារស្ស កិលេសាទិមារស្ស វសំ គច្ឆតីតិ.

‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’តិ បទេន ទេសិតំ តំ បមាទធម្មជាតំ កស្ស បទ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តំ មច្ចុនោ បទ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិ ឥមិនា សុត្តប្បទេសេន ទេសិតោ អត្ថោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន ចាតិ សុត្តប្បទេសេន ទេសិតោ អត្ថោ កថំ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេន វិបល្លាសេន យទា អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ បស្សតិ, តទា បវត្តោ សោ វិបល្លាសោ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិហតំ នាមា’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘សោ បន វិបល្លាសោ កិំលក្ខណោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តថា បុច្ឆិត្វា ‘‘វិបរីតគ្គាហលក្ខណោ វិបល្លាសោ’’តិ វុត្តំ.

វិបរីតគ្គាហលក្ខណោតិ អសុភាទីនំយេវ សុភាទិវិបរីតគ្គាហលក្ខណោ វិបល្លាសោ ‘‘វិបល្លាសយតី’’តិ ការិតត្ថសម្ភវតោ. កិំ វិបល្លាសោ វិបរីតគ្គាហលក្ខណោ? សោ វិបល្លាសោ សញ្ញំ វិបល្លាសយតិ, ចិត្តម្បិ វិបល្លាសយតិ, ទិដ្ឋិម្បិ វិបល្លាសយតិ. ឥតិ តយោ ធម្មេ វិបល្លាសយតីតិ វិបល្លាសេតព្ពានំ តិវិធត្តា វិបល្លាសាបិ តិវិធា ហោន្តិ. តេសុ សញ្ញាវិបល្លាសោ មុទុកោ ទុព្ពលោ សុភាទិវសេន ឧបដ្ឋិតាការគ្គហណមត្តត្តា, ចិត្តវិបល្លាសោ សញ្ញាវិបល្លាសតោ ពលវា សុភាទិវសេន ឧបដ្ឋហន្តានំ រូបក្ខន្ធាទីនំ សុភាទិវសេន សន្និដ្ឋានំ កត្វា គហណតោ. ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ សញ្ញាវិបល្លាសចិត្តវិបល្លាសេហិ ពលវតរោ, យំ យំ អារម្មណំ សុភាទិអាការេន ឧបដ្ឋាតិ. តំ តំ អារម្មណំ សស្សតាទិវសេន អភិនិវិសិត្វា គហណតោ. តស្មា សញ្ញាវិបល្លាសោ បឋមំ វុត្តោ, តទនន្តរំ ចិត្តវិបល្លាសោ, តទនន្តរំ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ វុត្តោ. វិត្ថារតោ បន ឯកេកស្ស សុភសុខអត្តនិច្ចគ្គហណវសេន ចតុព្ពិធត្តា ទ្វាទសវិធា ហោន្តិ.

វិបល្លាសា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមេ វិបល្លាសបវត្តិដ្ឋានវិសយា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមានិ អត្តភាវវត្ថូនិ វិបល្លាសបវត្តិដ្ឋានវិសយានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោ កុហិំ វិបល្លាសយតិ ចតូសុ អត្តភាវវត្ថូសូ’’តិ វុត្តំ. ចតូសុ រូបកាយវេទនាចិត្តធម្មសង្ខាតេសុ អត្តភាវវត្ថូសុ សោ សព្ពោ វិបល្លាសោ សញ្ញាចិត្តទិដ្ឋិយោ វិបល្លាសយតិ. ‘‘កថំ សមនុបស្សន្តស្ស វិបល្លាសយតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិ វុត្តំ. យោ បុគ្គលោ រូបំ វា អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ អត្តានំ វា អត្តតោ សមនុបស្សតិ, អត្តនិ រូបំ វា អត្តតោ សមនុបស្សតិ. រូបស្មិំ អត្តានំ វា អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ឯវំ តស្ស សមនុបស្សន្តស្ស បុគ្គលស្ស វិបល្លាសោ រូបកាយេ សញ្ញាចិត្តទិដ្ឋិយោ វិបល្លាសយតិ. ឯសេវ នយោ វេទនាទីសុបិ.

‘‘តេសុ រូបកាយាទីសុ កតមំ កតមស្ស វិបល្លាសស្ស វត្ថូ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឯវំ បវត្តមានស្ស វិបល្លាសស្ស ឥទំ ឥមស្ស វត្ថូតិ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ រូបាទីសុ ចតូសុ បឋមំ វិបល្លាសវត្ថុ រូបំ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តមានស្ស វិបល្លាសស្ស វត្ថុ ហោតីតិ វិភជិត្វា គហេតព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯវំ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិអាទិប្បការេន វិបល្លាសា ចតុព្ពិធា ភវន្តិ.

ឥទំ ឥមស្ស វត្ថូតិ អាចរិយេន វិភជិត្វា ទស្សិតា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘តេសំ វិបល្លាសានំ កតមេ មូលការណធម្មា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទ្វេ ធម្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តស្ស សំកិលេសា, តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច – ឥមេ ទ្វេ ធម្មា វិបល្លាសានំ មូលការណភូតា ភវន្តិ.

‘‘ឥមេ ទ្វេ ធម្មា ឯកតោ វិបល្លាសានំ មូលការណំ កិំ ហោន្តិ, ឧទាហុ វិសុំ វិសុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា វិសុំ វិសុំ វិភជិតុំ ‘‘តណ្ហានិវុត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អវិជ្ជារហិតា តណ្ហា នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘តណ្ហាអវិជ្ជានិវុត’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ? ន, តណ្ហាយ សាតិសយបច្ចយត្តា. សាតិសយាយ ហិ តណ្ហាយ អសុភេបិ ‘‘សុភ’’ន្តិ, ទុក្ខេបិ ‘‘សុខ’’ន្តិ សមនុបស្សន្តិ. ‘‘តណ្ហា ច អវិជ្ជា ចា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អវិជ្ជានិវុត’’ន្តិ វត្តព្ពំ, កស្មា ‘‘ទិដ្ឋិនិវុត’’ន្តិ វុត្តន្តិ? អវិជ្ជាយ ទិដ្ឋិ ភវតីតិ ទិដ្ឋិសីសេន អវិជ្ជំ គហេត្វា ‘‘ទិដ្ឋិនិវុត’’ន្តិ វុត្តំ, អវិជ្ជានិវុតន្តិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ‘‘អវិជ្ជានិវុត’’ន្តិ វុត្តេ បន ទិដ្ឋិរហិតា អវិជ្ជាបិ គហិតា សិយា, ទិដ្ឋិសហិតាយ ហិ អវិជ្ជាយ អនិច្ចេបិ ‘‘និច្ច’’ន្តិ, អនត្តនិយេបិ ‘‘អត្តា’’តិ សមនុបស្សន្តិ.

‘‘កថំ តណ្ហាមូលកោ វិបល្លាសោ បវត្តោ, កថំ ទិដ្ឋិសហិតាវិជ្ជាមូលកោ វិបល្លាសោ បវត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ តណ្ហាមូលកទិដ្ឋិសហិតាវិជ្ជាមូលកេសុ. ទិដ្ឋិវិបល្លាសោតិ ទិដ្ឋិសហិតាវិជ្ជាមូលកវិបល្លាសោ. អតីតំ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ អទព្ពភូតោបិ ទព្ពភូតោ វិយ វុត្តោ. តណ្ហាវិបល្លាសោតិ ទិដ្ឋិសហិតតណ្ហាមូលកោ វិបល្លាសោ អនាគតំ រូបំ ទិដ្ឋិភិនន្ទនវសេន អភិនន្ទតីតិ. ឯវំ អតីតសមនុបស្សនអនាគតាភិនន្ទនភេទេន បវត្តិវិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ចិត្តស្ស សំកិលេសោ តណ្ហាអវិជ្ជាយេវ ទ្វេ ធម្មា ន ហោន្តិ, អថ ខោ ទស កិលេសាបិ, កស្មា ទ្វេយេវ វុត្តា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ទ្វេ ធម្មា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច – ឥមេ ទ្វេយេវ ធម្មា បរមសាវជ្ជស្ស វិបល្លាសស្ស មូលការណត្តា. តាហិ តណ្ហាអវិជ្ជាហិ វិសុជ្ឈន្តំ ចិត្តំ សព្ពេហិ កិលេសេហិ វិសុជ្ឈតិ, តស្មា ច វិសេសតោ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា ហោន្តីតិ ទ្វេ ធម្មា វុត្តា. ន ហិ តាសុ តណ្ហាអវិជ្ជាសុ អរហត្តមគ្គេន បហីនាសុ កោចិ សំកិលេសោ អប្បហីនោ នាម នត្ថីតិ.

‘‘វុត្តប្បការា តណ្ហាអវិជ្ជា វុត្តប្បការានំ វិបល្លាសានំយេវ មូលការណំ ហោន្តិ កិំ, ឧទាហុ សកលស្ស វដ្ដស្សាបិ មូលការណំ ហោន្តិ កិ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា វុត្តប្បការា តណ្ហាអវិជ្ជា វុត្តប្បការានំ មូលការណំ ហោន្តិ យថា, ឯវំ សកលស្ស វដ្ដស្សាបិ មូលការណំ ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យេសំ បុគ្គលានំ ចិត្តំ អរក្ខិតំ, មិច្ឆាទិដ្ឋិហតញ្ច ហោតិ, តេសំ បុគ្គលានំ. យេសំ អវិជ្ជានីវរណានំ តណ្ហាសំយោជនានំ បុព្ពកោដិ ន បញ្ញាយតិ, តេហិ អវិជ្ជានីវរណេហិ តណ្ហាសំយោជនេហិ សំសារេ សន្ធាវន្តានំ សំសរន្តានំ បុគ្គលានំ សកិំ និរយំ មារវសគមនេន សន្ធាវនំ សំសរណំ ហោតិ, សកិំ តិរច្ឆានយោនិំ សន្ធាវនំ សំសរណំ ហោតិ, សកិំ បេត្តិវិសយំ សន្ធាវនំ សំសរណំ ហោតិ, សកិំ អសុរកាយំ សន្ធាវនំ សំសរណំ ហោតិ, សកិំ ទេវេ សន្ធាវនំ សំសរណំ ហោតិ, សកិំ មនុស្សេ សន្ធាវនំ សំសរណំ ហោតីតិ អត្ថោ.

‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន ចា’’តិ សុត្តប្បទេសេន ទេសិតោ អត្ថោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘ថិនមិទ្ធាភិភូតេនាតិ សុត្តប្បទេសេន ទេសិតោ អត្ថោ កថំ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ថិនមិទ្ធាភិភូតេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តស្ស វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស យា អកល្លតា អកម្មនិយតា អត្ថិ, ឥទំ អកល្លត្តំ អកម្មនិយត្តំ ថិនំ នាម. យំ កាយស្ស លីនត្តំ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយលីនត្តំ អត្ថិ, ឥទំ កាយស្ស លីនត្តំ មិទ្ធំ នាមាតិ ថិនមិទ្ធសរូបមេវ វុត្តំ. តេហិ ថិនមិទ្ធេហិ ចិត្តស្ស អភិភូតភាវាទិកោ បន សុវិញ្ញេយ្យត្តា ន វុត្តោ, អវុត្តេបិ យេសំ បុគ្គលានំ ចិត្តំ ថិនមិទ្ធេហិ អភិភូតំ, តេសំ បុគ្គលានំ តេន ចិត្តេន ចិត្តសីសេន សំយោជនេន សំសារេ មារវសគមនេន សន្ធាវនំ សំសរណំ បរិយោសានសភាវោ វិត្ថារេត្វា គហេតព្ពោ.

‘‘វសំ មារស្ស គច្ឆតីតិ សុត្តប្បទេសេន ទេសិតោ អត្ថោ កថំ វិភត្តោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘វសំ មារស្ស គច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ កិលេសមារស្សាតិ កិលេសោ ទានាទិបុញ្ញេ មារេតិ និវារេតីតិ អត្ថេន មារោតិ កិលេសមារោ. ឥមិនា កិលេសមារំ និស្សាយ បវត្តត្តា អភិសង្ខារមារខន្ធមារមច្ចុមារា ច គហិតា, ច-សទ្ទេន វា គហិតាតិ វេទិតព្ពា. សត្តមារស្សាតិ ទេវបុត្តមារស្ស. អថ វា ‘‘ទេវបុត្តមារស្សា’’តិ អវត្វា ‘‘សត្តមារស្សា’’តិ វុត្តត្តា យោ យោ រាជចោរាទិកោ ទានាទីនិ វា ឥស្សរិយភោគាទីនិ វា មារេតិ, សោ សោ រាជចោរាទិកោបិ គហិតោ, តស្មា យស្ស កស្សចិ សត្តមារស្សាតិ អត្ថោ. វសន្តិ ឥច្ឆំ លោភំ អធិប្បាយំ រុចិំ អាកង្ខំ អាណំ អាណត្តិំ. គច្ឆតីតិ ឧបគច្ឆតិ ឧបេតិ អនុវត្តតិ អនុគច្ឆតិ នាតិក្កមតីតិ អត្ថោ. ‘‘កស្មា វសំ គច្ឆតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យោ សត្តោ អរក្ខិតចិត្តេន ច មិច្ឆាទិដ្ឋិហតចិត្តេន ច ថិនមិទ្ធាភិភូតចិត្តេន ច សមន្នាគតោ ហោតិ, សោ សត្តោ អវិជ្ជានីវរណាទីហិ និវុតោ ហុត្វា សំសារាភិមុខោ ហិ យស្មា ហោតិ, ន វិសង្ខារាភិមុខោ, តស្មា មារស្ស វសំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

‘‘អរក្ខិតេនាតិអាទិកស្ស យស្ស សុត្តស្ស អត្ថោ វិភត្តោ, តេន ‘អរក្ខិតេនា’តិអាទិកេន សុត្តេន កិត្តកានិ សច្ចានិ ទេសិតានី’’តិវត្តព្ពត្តា ‘‘ឥមានិ ភគវតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អរក្ខិតេនា’’តិអាទិសុត្តេន ភគវតា ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ ទេសិតានិ ទុក្ខំ, សមុទយោ ចាតិ. កថំ ទេសិតានិ? អភិធម្មនិស្សិតាយ កថាយ ចេវ សុត្តន្តនិស្សិតាយ កថាយ ច ទេសិតានិ. តាសុ កថាសុ អភិធម្មនិស្សិតាយ កថាយ ទេសិតេ សតិ ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិ ឥមិនា បទេន អរក្ខិតំ រត្តម្បិ ចិត្តំ, អរក្ខិតំ ទុដ្ឋម្បិ ចិត្តំ, អរក្ខិតំ មូឡ្ហម្បិ ចិត្តំ ភគវតា ទេសិតំ ញាបិតំ. តត្ថ រត្តចិត្តំ លោភសហគតចិត្តុប្បាទវសេន អដ្ឋវិធំ, ទុដ្ឋចិត្តំ បដិឃសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទវសេន ទុព្ពិធំ, មូឡ្ហចិត្តំ មោមូហចិត្តុប្បាទវសេន ទុព្ពិធន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមេសញ្ហិ ចិត្តុប្បាទានំ វសេន យា ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនំ អគុត្តិ អនារក្ខា ឧប្បន្នា, តាយ អគុត្តិយា អនារក្ខាយ ចិត្តំ អរក្ខិតំ ហោតិ ផលូបចារេនាតិ.

‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេនា’’តិ ឥមិនា បទេន មិច្ឆាទិដ្ឋិសំសដ្ឋំ ចិត្តំ ទេសិតំ, តំ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទវសេន ចតុព្ពិធន្តិ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សំសដ្ឋភាវេន មិច្ឆាទិដ្ឋិវសានុគតត្តា មិច្ឆាទិដ្ឋិហតំ នាមាតិ. ‘‘ថិនមិទ្ធាភិភូតេនា’’តិ ឥមិនា បទេន ថិនមិទ្ធេន សំសដ្ឋំ ចិត្តំ ទេសិតំ, តំ សសង្ខារិកចិត្តុប្បាទវសេន បញ្ចវិធន្តិ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ ថិនមិទ្ធេន សំសដ្ឋភាវេន ថិនមិទ្ធវសានុគតត្តា ថិនមិទ្ធាភិភូតំ នាមាតិ ឯវំ យេ ទ្វាទសាកុសលា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ ‘‘កតមេ ធម្មា អកុសលា? យស្មិំ សមយេ អកុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៣៦៥) វិត្ថារតោ វត្តព្ពា, តេ ទ្វាទសាកុសលចិត្តុប្បាទា តីហិ បទេហិ ភគវតា ទេសិតាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘មារស្សា’’តិ បទេន បញ្ច មារា គហិតា. តេសុ កិលេសមារោ ‘‘ចត្តារោ អាសវា, ចត្តារោ ឱឃា, ចត្តារោ យោគា, ចត្តារោ គន្ថា, ចត្តារិ ឧបាទានានិ, អដ្ឋ នីវរណា, ទស កិលេសា’’តិ (ធ. ស. ១១០២ អាទយោ) ទេសិតោ. អភិសង្ខារមារោ បន ‘‘កុសលា ចេតនា (វិភ. ២២៦) អកុសលា ចេតនា (វិភ. ២២៦) កុសលំ កម្មំ អកុសលំ កម្ម’’ន្តិអាទិនា ទេសិតោ. ខន្ធមារោ បន ‘‘អត្តភាវោ បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិនា ទេសិតោ. មច្ចុមារោ បន ‘‘ចុតិ ចវនតា’’តិអាទិនា (វិភ. ១៩៣) ទេសិតោ. ឯវំ តាវេត្ថ អភិធម្មនិស្សិតាយ កថាយ ទេសិតោ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

សុត្តន្តនិស្សិតាយ បន កថាយ ទេសិតេ សតិ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី, យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ…បេ… សោតិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ… ឃានិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ… ជិវ្ហិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ… កាយិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ… មនិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៤៧) ឯវំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន យំ ឆទ្វារិកចិត្តំ វុត្តំ, តំ ឆទ្វារិកចិត្តំ ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិ ឥមិនា បទេន ទេសិតំ. យា មិច្ឆាទិដ្ឋិយោ បុព្ពន្តកប្បនវសេន វា អបរន្តកប្បនវសេន វា បុព្ពន្តាបរន្តកប្បនវសេន វា មិច្ឆា អភិនិវិសន្តស្ស អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តស្ស ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ វា ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ វា ‘‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា ឧប្បន្នា, តាហិ ទិដ្ឋីហិ វា, យា ច ទិដ្ឋិយោ ‘‘ឥមា ចត្តារោ សស្សតវាទា…បេ… បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា’’តិ ព្រហ្មជាលសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.៣០ អាទយោ) វុត្តា, តាហិ ទិដ្ឋីហិ វា សម្បយុត្តំ យំ ចិត្តំ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន ចា’’តិ ឥមិនា បទេន ទេសិតំ.

‘‘ថិនំ នាម ចិត្តស្ស អកម្មញ្ញតា, មិទ្ធំ នាម វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្ស អកម្មញ្ញតា’’តិ វា ‘‘ថិនំ អនុស្សាហសំសីទនំ, មិទ្ធំ ឧស្សាហសត្តិវិឃាតោ’’តិ វា យានិ ថិនមិទ្ធានិ វុត្តានិ, តេហិ ថិនមិទ្ធេហិ យំ ចិត្តំ អភិភូតំ អជ្ឈោត្ថដំ, តំ ចិត្តំ ‘‘ថិនមិទ្ធាភិភូតេនា’’តិ ឥមិនា បទេន ទេសិតំ.

‘‘វសោ នាម ឥច្ឆា លោភោ អធិប្បាយោ រុចិ អាកង្ខា អាណា អាណត្តី’’តិ យោ វសោ វុត្តោ, សោ វសោ ‘‘វស’’ន្តិ ឥមិនា បទេន ទេសិតោ. ‘‘បញ្ច មារា – ខន្ធមារោ អភិសង្ខារមារោ មច្ចុមារោ ទេវបុត្តមារោ កិលេសមារោ’’តិ យោ មារោ វុត្តោ, សោ មារោ ‘‘មារស្សា’’តិ ឥមិនា ទេសិតោ. ‘‘គច្ឆតិ, ឧបគច្ឆតិ, ឧបេតិ, អនុវត្តតិ, អនុគច្ឆតិ, នាតិក្កមតី’’តិ យោ បុគ្គលោ វុត្តោ, សោ បុគ្គលោ ‘‘គច្ឆតី’’តិ ឥមិនា ទេសិតោតិ. ឯវំ ទេសិតេសុ ធម្មេសុ អកុសលា សមុទយសច្ចំ, ‘‘វសំ មារស្ស គច្ឆតី’’តិ ឥមិនា បទេន យេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ បុគ្គលោ វុត្តោ, តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចន្តិ ទ្វេ សច្ចានិ ទេសិតានិ. ‘‘កិមត្ថាយ ទ្វេ សច្ចានិ ទេសិតានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេសំ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេសំ ទ្វិន្នំ សច្ចានំ បរិញ្ញាយ ច បហានាយ ច ‘‘អរក្ខិតេនា’’តិអាទិ ធម្មំ ភគវា ទេសេតិ, តានិ ទ្វេ សច្ចានិ ‘‘អរក្ខិតេនា’’តិអាទិកេន ញាបេតីតិ អត្ថោ.

‘‘តេសុ ទ្វីសុ សច្ចេសុ កស្ស សច្ចស្ស បរិញ្ញាយ, កស្ស សច្ចស្ស បហានាយ ទេសេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ, សមុទយស្ស បហានាយា’’តិ វុត្តំ. ‘‘បរិញ្ញាបហានេហិ កតមានិ សច្ចានិ ទេសិតានី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យេន ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេន អរហត្តមគ្គេន បរិជានាតិ, យេន អរហត្តមគ្គេន បជហតិ ច, អយំ អរហត្តមគ្គោ មគ្គសច្ចំ នាម. យំ និព្ពានធម្មំ អារព្ភ តណ្ហាយ, អវិជ្ជាយ ច បហានំ ជាតំ, អយំ និព្ពានធម្មោ និរោធោ និរោធសច្ចំ នាមាតិ. ឯវំ ចត្តារិ សច្ចានិ ភគវតា ទេសិតានិ.

‘‘ចតុន្នំ សច្ចានំ ទេសិតភាវោ កេន វិញ្ញាតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេសុ ចតូសុ សច្ចេសុ សមុទយសច្ចេន អស្សាទោ គហិតោ, ទុក្ខសច្ចេន អាទីនវោ គហិតោ, មគ្គសច្ចនិរោធសច្ចេហិ និស្សរណំ គហិតំ, សមុទយប្បហានវសេន សព្ពគតិបជហនំ ជាតំ, សព្ពគតិបជហនំ ផលន្តិ គហិតំ. យេន រក្ខិតចិត្តតាទិកេន សព្ពគតិបជហនំ ជាតំ, សោ រក្ខិតចិត្តតាទិកោ ឧបាយោតិ គហិតោ, អរក្ខិតចិត្តតាទិកស្ស បដិសេធនមុខេន រក្ខិតចិត្តតាទិកស្ស និយោជនំ ភគវតោ អាណត្តីតិ គហិតន្តិ ទេសនាហារេន នានាសុត្តេសុ ទស្សិតា អស្សាទាទយោ ‘‘អរក្ខិតេនា’’តិអាទិកេ ឯកស្មិំយេវ សុត្តេ នីហរិត្វា ទស្សិតា.

‘‘អស្សាទាទីនំ នីហរិត្វា ទស្សិតភាវោ កេន វិញ្ញាតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន នានាសុត្តេសុ អស្សាទាទយោ នីហរិត្វា ទស្សិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារវិភង្គោ នាម. យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ឯកស្មិំយេវ សុត្តេ អស្សាទាទយោ នីហរិត្វា ទស្សិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារសម្បាតោ នាមាតិ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ឯត្តកោវ ទេសនាហារសម្បាតោ បរិបុណ្ណោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ ទេសនាហារសម្បាតោ’’តិ វុត្តំ. ឯកេកស្មិំយេវ សុត្តេ អស្សាទាទយោ យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន ទេសនាហារសម្បាតេន នីហរិត្វា យថារហំ ទស្សិតា, សោ សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ ទេសនាហារសម្បាតោ និយុត្តោ យថារហំ និទ្ធារេត្វា យុជ្ជិតព្ពោតិ អត្ថោ គហិតោ.

ឥតិ ទេសនាហារសម្បាតេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន…បេ… គហេតព្ពោតិ.