២. វិចយហារសម្បាតវិភាវនា

៥៣. យេន ទេសនាហារសម្បាតេន អស្សាទាទយោ អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, សោ ទេសនាហារសម្បាតោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ វិចយហារសម្បាតោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារសម្បាតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ ទេសនាហារសម្បាតាទីសុ សោឡសសុ ហារសម្បាតេសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយហារសម្បាតោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ឥមេសុ ធម្មេសុ អយំ ធម្មោ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន វិចយិតព្ពោ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយហារសម្បាតោ នាមាតិ និយមេត្វា វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ តណ្ហា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ឯវំ ទេសនាហារសម្បាតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិចយហារសម្បាតំ ទស្សេន្តោ យស្មា ទេសនាហារបទត្ថវិចយោ វិចយហារោ, តស្មា ទេសនាហារេ វិបល្លាសហេតុភាវេន និទ្ធារិតាយ តណ្ហាយ កុសលាទិវិភាគបវិចយមុខេន វិចយហារសម្បាតំ ទស្សេតុំ ‘តត្ថ តណ្ហា ទុវិធា’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៣) –

វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិអាទិសុត្តត្ថេ ទេសនាហារសម្បាតេន សំវណ្ណិតេ អកុសលធម្មេ ‘‘តណ្ហា’’តិ និទ្ធារិតា សព្ពតណ្ហា. កុសលាបីតិ ចតុភូមកេ កុសលេ ឧទ្ទិស្ស បវត្តា តណ្ហាបិ. អកុសលាបីតិ អកុសលធម្មេ ឧទ្ទិស្ស បវត្តា តណ្ហាបីតិ ទុវិធា ហោតីតិ វិចយិតព្ពា. តេន វុត្តំ ដីកាយំ – ‘‘កុសលធម្មារម្មណាតិ កុសលធម្មេ ឧទ្ទិស្ស បវត្តមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តេសំ អារម្មណបច្ចយតំ, ឥធ ‘កុសលា ធម្មា’តិ លោកុត្តរធម្មានម្បិ អធិប្បេតត្តា’’តិ.

‘‘កុសលា តណ្ហា កិំគាមិនី, អកុសលា តណ្ហា កិំ គាមិនី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អកុសលា សំសារគាមិនី’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘កតមោ កុសលាកុសលតណ្ហានំ វិសេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អកុសលា សំសារគាមិនី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តណ្ហា នាម សំសារគាមិនី ហោតុ, កថំ អបចយគាមិនី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘បហានតណ្ហា’’តិ វុត្តំ, បហានស្ស ហេតុភូតា តណ្ហា បហានតណ្ហាតិ អត្ថោ, បហាតព្ពតណ្ហំ អាគម្ម យំ បហានំ បវត្តេតព្ពំ, តេន បវត្តេតព្ពេន បហានេន អបចយំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘កិំ បន តណ្ហាយេវ កុសលាកុសលាតិ ទុព្ពិធា, ឧទាហុ អញ្ញោបិ កុសលាកុសលាតិ ទុព្ពិធោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘មានោបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘កតមោ មានោ កុសលោ, កតមោ មានោ អកុសលោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យំ មានំ និស្សាយ មានំ បជហតិ, អយំ មានោ កុសលោ. យោ បន មានោ ទុក្ខំ និព្ពត្តយតិ, អយំ មានោ អកុសលោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យំ មានំ…បេ… កុសលោតិ យំ មានំ និស្សាយ ឧបនិស្សាយ បហានំ បវត្តិតំ, តេន បហានេន សន្តានេ ឧប្បជ្ជនារហំ មានំ បជហតិ, អយំ ឧបនិស្សយបច្ចយភូតោ មានោ ផលូបចារេន កុសលោ. យោ បន…បេ… អកុសលោតិ យោ បន មានោ បរហិំសនាទិវសេន បវត្តមានោ ហុត្វា អត្តនោ ច បរស្ស ច ទុក្ខំ និព្ពត្តយតិ, អយំ មានោ អកុសលោតិ វិចយិត្វា វេទិតព្ពោ.

‘‘សំសារាបចយគាមិនីសុ តាសុ តណ្ហាសុ កតមា អបចយគាមិនី តណ្ហា កុសលា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘កុសលា’’តិ វុត្តាយ តណ្ហាយ សរូបំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យំ នេក្ខម្មសិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តាសុ សំសារាបចយគាមិនីសុ តណ្ហាភូតាសុ កុសលាកុសលាសុ. អយំ តណ្ហា កុសលាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អរិយា បុគ្គលា សន្តំ អាយតនំ យំ អរិយផលធម្មំ សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ, តំ អាយតនំ អរិយផលធម្មំ អហំ កុទាស្សុ សច្ឆិកត្វា វិហរិស្ស’’ន្តិ បត្ថយន្តស្ស តស្ស កុលបុត្តស្ស តស្មិំ អរិយផលេ បិហា ឧប្បជ្ជតិ, បិហាបច្ចយា យំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ ទោមនស្សំ ‘‘នេក្ខម្មសិត’’ន្តិ វុច្ចតិ. អយំ អរិយផលេ បិហាសង្ខាតា តណ្ហា កុសលា អនវជ្ជា អនវជ្ជអរិយផលធម្មំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តត្តាតិ វិចយិតព្ពំ.

‘‘កថំ បវត្តា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘រាគវិរាគា’’តិអាទិ វុត្តំ. យា រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ បត្តព្ពា. តទារម្មណា តំ ចេតោវិមុត្តិំ អាគម្ម បវត្តា តណ្ហា កុសលា អនវជ្ជា, យា អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ បត្តព្ពា, តទារម្មណា តំ បញ្ញាវិមុត្តិំ អាគម្ម បវត្តា តណ្ហា កុសលា អនវជ្ជាតិ វិចយិតព្ពា. តាយ បញ្ញាវិមុត្តិយា វសេន ភគវតា –

‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្ស, សម្មាសង្កប្បគោចរោ;

សម្មាទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ, ញត្វាន ឧទយព្ពយំ;

ថិនមិទ្ធាភិភូ ភិក្ខុ, សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ. (ឧទា. ៣២; នេត្តិ. ៣១, ៦៥, ៧៨) –

គាថាយំ ‘‘សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ បទំ វុត្តំ, ‘‘តស្សា បញ្ញាវិមុត្តិយា យោ បវិចយោ កាតព្ពោ, កតមោ សោ បវិចយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តស្សា កោ បវិចយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សា បញ្ញាវិមុត្តិយា កោ បវិចយោតិ ចេ បុច្ឆេយ្យ ‘‘អដ្ឋ មគ្គង្គានិ – សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធី’’តិ បវិចយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘សោ បវិចយោ កត្ថ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ កត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. សោ បញ្ញាវិមុត្តិយា បវិចយោ កត្ថ កស្មិំ ធម្មេ ទដ្ឋព្ពោតិ បុច្ឆតិ. ចតុត្ថេ ឈានេ បារមិតាយ ឧក្កំសគតាយ ចតុត្ថជ្ឈានភាវនាយ សោ បវិចយោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ចតុត្ថេ ឈានេ បារមិតាយា’’តិ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ចតុត្ថេ ហិ ឈានេ’’តិអាទិ វុត្តំ. យោ សោ ចតុត្ថជ្ឈានលាភី បុគ្គលោ ចតុត្ថេ ឈានេ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតំ អនង្គណំ វិគតូបក្កិលេសំ មុទុ កម្មនិយំ ឋិតំ អានេញ្ជប្បត្តំ, ឥតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ចិត្តំ ភាវយតិ, សោ ចតុត្ថជ្ឈានលាភី បុគ្គលោ តត្ថ ចតុត្ថេ ឈានេ អដ្ឋវិធំ វិជ្ជាចរណំ អធិគច្ឆតិ. កតមំ អដ្ឋវិធំ? ឆ អភិញ្ញា, ទ្វេ ច វិសេសេ វា អធិគច្ឆតីតិ យោជនា. ឥទ្ធិវិធាទយោ បញ្ច, លោកិយាភិញ្ញា ចេវ អរហត្តមគ្គបញ្ញា ចាតិ ឆ អភិញ្ញា. មនោមយិទ្ធិ ចេវ វិបស្សនាញាណញ្ចាតិ ទ្វេ ច វិសេសា ហោន្តិ.

‘‘តំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ កុតោ បរិសុទ្ធំ…បេ… កុតោ អានេញ្ជប្បត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តំ ចិត្តំ យតោ បរិសុទ្ធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ ចិត្តំ យតោ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវតោ បរិសុទ្ធំ, តតោ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវតោ បរិយោទាតំ ហោតិ. សុខាទីនំ បច្ចយឃាតេន យតោ វីតរាគាទិអនង្គណភាវតោ អនង្គណំ, តតោ វីតរាគាទិអនង្គណភាវតោ វិគតូបក្កិលេសំ. យតោ សុភាវិតភាវតោ មុទុ, តតោ សុភាវិតភាវតោ កម្មនិយំ. យតោ បរិសុទ្ធាទីសុ ឋិតភាវតោ ឋិតំ, តតោ បរិសុទ្ធាទីសុ ឋិតភាវតោ អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតីតិបិ យោជនា យុត្តា អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៣) យុគឡតោ អាគតត្តា. សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាឱភាសេហិ បរិគ្គហិតភាវតោ អានេញ្ជប្បត្តំ. សទ្ធាយ ហិ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខេ អស្សទ្ធិយេ ន ឥញ្ជតិ ន ចលតិ, វីរិយេន បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខេ កោសជ្ជេ ន ឥញ្ជតិ, សតិយា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខេ បមាទេ ន ឥញ្ជតិ, សមាធិនា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខេ ឧទ្ធច្ចេ ន ឥញ្ជតិ, បញ្ញាយ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខាយ អវិជ្ជាយ ន ឥញ្ជតិ, ឱភាសគតំ ចិត្តំ កិលេសន្ធការេ ន ឥញ្ជតិ. ឥតិ ឥមេហិ ឆហិ ធម្មេហិ បរិគ្គហិតំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតិ. ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតត្តា ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ ឆន្នំ អភិញ្ញាញាណានញ្ច មនោមយិទ្ធិវិបស្សនាញាណានញ្ច អធិគមូបាយោ ហោតិ, តស្មា សោ បញ្ញាវិមុត្តិបរិចយោ ចតុត្ថជ្ឈានេ ទដ្ឋព្ពោយេវាតិ សង្ខេបត្ថោ. វិត្ថារតោ បន អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៣) ‘‘តត្ថ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវេនា’’តិអាទិនា វា ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិនា វា វុត្តោយេវាតិ អម្ហេហិ ន វុត្តោ.

‘‘យេសំ រាគាទិអង្គណានំ អភាវេន អនង្គណំ, យេសំ អភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសានំ អភាវេន វិគតូបក្កិលេសំ, យាយ ចិត្តស្ស ឋិតិយា អភាវេន ឋិតំ, ឥញ្ជនាយ អភាវេន អានេញ្ជប្បត្តំ, តេ រាគាទិអង្គណាទយោ កតមាយ បក្ខា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ អង្គណា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ រាគាទិអង្គណាទីសុ អង្គណា ច រាគាទិអង្គណា ច ឧបក្កិលេសា អភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសា ច សន្តិ, តទុភយំ រាគាទិអង្គណអភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសទ្វយំ តណ្ហាបក្ខោ រាគាទិអង្គណានំ តណ្ហាសភាវត្តា, អភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសានញ្ច តណ្ហាយ អនុលោមត្តា. យា ឥញ្ជនា ផន្ទនា យា ច ចិត្តស្ស អដ្ឋិតិ អនវដ្ឋានំ អត្ថិ, អយំ ឥញ្ជនា អដ្ឋិតិ ទិដ្ឋិបក្ខោ ឥញ្ជនាយ ច អដ្ឋិតិយា ច មិច្ឆាភិនិវេសហេតុភាវតោតិ បវិចយោ កាតព្ពោ.

‘‘កិំ បន ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតត្តាយេវ ឆន្នំ អភិញ្ញាញាណានញ្ច មនោមយិទ្ធិវិបស្សនាញាណានញ្ច អធិគមូបាយោ ហោតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានលាភិនោ, ទុក្ខិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឥតិ ចត្តារិន្ទ្រិយានិ ចតុត្ថជ្ឈានេ និរុជ្ឈន្តិ, តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានលាភិនោ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ អវសិដ្ឋំ ភវតិ, តស្មាបិ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វុត្តប្បការានំ អដ្ឋន្នំ ញាណានំ អធិគមូបាយោ ហោតិ, សោ ច អធិគមូបាយភាវោ ចិណ្ណវសីភាវស្សេវ ភវេយ្យ, កថំ ចតុត្ថជ្ឈានមត្តលាភិនោ ចិណ្ណវសីភាវោ សិយា’’តិ វត្តព្ពត្តា សោ ចតុត្ថជ្ឈានលាភី ចតុត្ថជ្ឈានេយេវ អដ្ឋត្វា អរូបសមាបត្តិយោបិ ឯវំ កត្វា និព្ពត្តេតិ ភាវេតិ, តស្មា ចិណ្ណវសីភាវោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ឧបរិមំ សមាបត្តិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៣) វិត្ថារតោ វុត្តោ, តស្មា យោជនមត្តំ ករិស្សាម.

សោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានលាភី យោគាវចរោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិតោ ឧបរិមំ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ សន្តតោ សន្តតរតោ មនសិ ករោតិ. យថាវុត្តំ ឧបរិមំ សមាបត្តិំ សន្តតោ មនសិ ករោតោ តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានលាភិនោ យោគាវចរស្ស ចតុត្ថជ្ឈានេ សញ្ញា សញ្ញាបធានា សមាបត្តិ ឱឡារិកា វិយ ហុត្វា សណ្ឋហតិ, បដិឃសញ្ញា ច ឧក្កណ្ឋា អនភិរតិ ហុត្វា សណ្ឋហតិ, សោ យថាវុត្តេន វិធិនា មនសិ ករោន្តោ យោគាវចរោ សព្ពសោ និរវសេសតោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘‘អាកាសំ អនន្ត’’ន្តិ មនសិ កត្វា បវត្តមានំ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. រូបសញ្ញា រូបាវចរសញ្ញា បញ្ចវិធអភិញ្ញាភិនីហារោ ហោតិ. នានត្តសញ្ញា នានារម្មណេសុ វោការោ អកុសលោ បវត្តតិ. ឯវំ រូបាវចរជ្ឈានេ អាទីនវទស្សី ហុត្វា តា រូបសញ្ញានានត្តសញ្ញាយោ អារម្មណេ សមតិក្កមតិ, អស្ស យោគាវចរស្ស បដិឃសញ្ញា ច អព្ភត្ថំ គច្ឆតិ. ឯវំ ឥមិនា វុត្តនយេន សមតិក្កមេន សមាហិតស្ស, សន្តវុត្តិនា អរូបាវចរសមាធិនា សមាហិតស្ស យោគាវចរស្ស ឱភាសោ រូបាវចរជ្ឈានោភាសោ អន្តរធាយតិ. រូបានំ កសិណរូបានំ ឈានចក្ខុនា ទស្សនញ្ច អន្តរធាយតីតិ យោជនា.

‘‘យេន សមាធិនា សមាហិតស្ស, សមាហិតស្ស ឱភាសោ ច រូបានំ ទស្សនញ្ច អន្តរធាយតិ, សោ សមាធិ កិត្តកេហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ, កថំ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមាធី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោ សមាធីតិ យេន រូបារូបាវចរសមាធិនា សមាហិតោ, សោ ទុវិធោបិ សមាធិ អនភិជ្ឈាព្យាបាទវីរិយារម្ភេហិ តីហិ ឧបការកង្គេហិ ច បស្សទ្ធិសតីហិ ទ្វីហិ បរិក្ខារង្គេហិ ច អវិក្ខិត្តេន ឯកេន សភាវង្គេន ច ឆហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោតិ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ បុនប្បុនំ ចិន្តេតព្ពោ សល្លក្ខេតព្ពោ. ‘‘កថំ កត្ថ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អនភិជ្ឈាសហគតំ មេ មានសំ សព្ពលោកេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តេសុ ឆសុ អង្គេសុ កិត្តកោ សមថោ, កិត្តកា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឯត្តកោ សមថោ, ឯត្តកា វិបស្សនាតិ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ យញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៥៤. ‘‘បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ វុត្តស្ស អរហត្តផលស្ស សមាធិស្ស សមថវិបស្សនាសង្ខាតា បុព្ពភាគបដិបទា សមាធិមុខេន អាចរិយេន វិភត្តា, ‘‘តាយ បដិបទាយ លភិតព្ពោ អរហត្តផលសមាធិ កិត្តកេន វេទិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមាធិ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. យោ អរហត្តផលសមាធិ សមថវិបស្សនាបដិបទាយ លភិតព្ពោ, សោ អរហត្តផលសមាធិ បញ្ចវិធេន ញាណទស្សនេន វេទិតព្ពោ.

‘‘កថំ បញ្ចវិធញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អយំ សមាធី’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ អរហត្តផលសមាធិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ ផលសមាបត្តិសុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អស្ស អរហតោ បច្ចត្តមេវ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវតិ. អយំ អរហត្តផលសមាធិ អាយតិំ សមាបជ្ជិតព្ពស្ស អរហត្តផលសមាធិស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយត្តា អាយតិំ សុខវិបាកោ ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស…បេ… ភវតិ. អយំ អរហត្តផលសមាធិ កិលេសអរីហិ អារកត្តា អរិយោ, កាមាមិសវដ្ដាមិសលោកាមិសានំ អភាវតោ និរាមិសោ ច ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស…បេ… ភវតិ. អយំ អរហត្តផលសមាធិ អកាបុរិសេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកពុទ្ធេហិ សេវិតព្ពត្តា អកាបុរិសសេវិតោ ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស…បេ… ភវតិ. អយំ អរហត្តផលសមាធិ អង្គសន្តកិលេសទរថសន្តត្តា សន្តោ ចេវ ទិវសម្បិ សមាបជ្ជន្តស្ស អតិត្តិករណតោ បណីតោ ច បដិប្បស្សទ្ធកិលេសេន អរហតា បុគ្គលេន លទ្ធត្តា បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធោ ច អរហត្តមគ្គសមាធិសង្ខាតេន ឯកោទិភាវេន អធិគតត្តា ឯកោទិភាវាធិគតោ ច សសង្ខារេន សបយោគេន អធិគតត្តា, នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មេ និគ្គយ្ហ អនធិគតត្តា, អញ្ញេ កិលេសេ វារេត្វា អនធិគតត្តា, អរហត្តមគ្គផលភាវេនេវ បវត្តត្តា នសសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អស្ស អរហតោ បច្ចត្តមេវ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវតីតិ បញ្ចវិធេន ញាណទស្សនេន សោ អរហត្តផលសមាធិ វិចយិត្វា វេទិតព្ពោតិ.

‘‘បច្ចុប្បន្នសុខាទីសុ សមាធីសុ កិត្តកោ សមថោ, កិត្តកា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ច សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សមថោ, វិបស្សនាតិ ច អរហត្តផលសមថវិបស្សនាវ អធិប្បេតា, ន បុព្ពភាគសមថវិបស្សនាតិ. អរហត្តផលសមាធិ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោតិ អាចរិយេន វុត្តោ, ‘‘តស្ស អរហត្តផលសមាធិស្ស បុព្ពភាគបដិបទាយំ វុត្តោ សមាធិ កិត្តកេន វេទិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមាធិ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. យោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ បុព្ពភាគបដិបទាយំ វុត្តោ, សោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ បញ្ចវិធេន បការេន វេទិតព្ពោ. ‘‘កតមេនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បីតិផរណតា’’តិអាទិ វុត្តំ. បឋមទុតិយជ្ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា ហោតិ. បឋមទុតិយតតិយជ្ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា ហោតិ. ចតុត្ថជ្ឈានេ ចេតោបរិយបញ្ញា ចេតោផរណតា ហោតិ. ទិព្ពចក្ខុបញ្ញា អាលោកផរណតា ហោតិ. ឈានំ បច្ចវេក្ខិត្វា បវត្តមានបញ្ញា បច្ចវេក្ខណានិមិត្តំ ហោតិ. ឥតិ បញ្ចវិធេន បញ្ញាបការេន វិចយិត្វា វេទិតព្ពោតិ. ‘‘តេសុ បញ្ចវិធេសុ បការេសុ កិត្តកោ សមថោ, កិត្តកា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ច បីតិផរណោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

៥៥. សម្បយោគវសេន សមាធិ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ អារម្មណវសេន វិភត្តោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទស កសិណាយតនានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមេហិ ទសហិ អារម្មណេហិ កសិណេហិបិ សមាធិ វិចិនិត្វា វេទិតព្ពោតិ. ‘‘តេសុ ទសសុ កិត្តកោ សមថោ, កិត្តកា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. កសិណន្តិ ច កសិណមណ្ឌលម្បិ បរិកម្មម្បិ បដិភាគនិមិត្តម្បិ តស្មិំ បដិភាគនិមិត្តេ ឧប្បន្នជ្ឈានម្បិ វុច្ចតិ, ឥធ បន សសម្បយុត្តជ្ឈានមេវ អធិប្បេតំ.

‘‘កិំ បន វុត្តប្បការោ សមាធិយេវ សមថវិបស្សនាយ យោជេតព្ពោ, ឧទាហុ អញ្ញោបិ យោជេតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា សតិបដ្ឋានាទិបុព្ពភាគបដិបទាភេទេន អនេកភេទភិន្នោ និរវសេសោ អរិយមគ្គោបិ វិចយិត្វា យោជេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ សព្ពោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវន្តិ មយា វុត្តនយេន វុត្តនយានុសារេន សព្ពោ និរវសេសោ សតិបដ្ឋានាទិបុព្ពភាគបដិបទាភេទេន អនេកភេទភិន្នោ អរិយោ មគ្គោ យោជេតព្ពោ. កថំ? យេន យេន អនភិជ្ឈាទិអាការេន បច្ចុប្បន្នសុខតាទិអាការេន សមាធិ មយា វុត្តោ, តេន តេន អនភិជ្ឈាទិអាការេន បច្ចុប្បន្នសុខតាទិអាការេន យោ យោ អរិយមគ្គោ សមថេន យោជេតុំ សម្ភវតិ, សោ សោ អរិយមគ្គោ សមថេន វិចយិត្វា យោជយិតព្ពោ. យោ យោ អរិយមគ្គោ វិបស្សនាយ យោជេតុំ សម្ភវតិ, សោ សោ អរិយមគ្គោ វិបស្សនាយ យោជយិត្វា យោជយិតព្ពោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

‘‘យេហិ សមថាធិដ្ឋានេហិ វិបស្សនាធម្មេហិ យោជយិតព្ពោ, តេ សមថាធិដ្ឋានា វិបស្សនាធម្មា កតមេហិ ធម្មេហិ សង្គហិតា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេ តីហិ ធម្មេហិ សង្គហិតា អនិច្ចតាយ ទុក្ខតាយ អនត្តតាយា’’តិ វុត្តំ, តេ សមថាធិដ្ឋានា វិបស្សនាធម្មា ‘‘អនិច្ចតាយ បញ្ញាយ ទុក្ខតាយ បញ្ញាយ អនត្តតាយ បញ្ញាយា’’តិ តីហិ អនុបស្សនាធម្មេហិ សង្គហិតា គណ្ហិតាតិ អត្ថោ. អនិច្ចតាទិនា សហចរណតោ អនុបស្សនាបញ្ញាបិ ‘‘អនិច្ចតា ទុក្ខតា អនត្តតា’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘យោ យោគី បុគ្គលោ សមថាធិដ្ឋានំ វិបស្សនំ ភាវយមានោ ហោតិ, សោ យោគី បុគ្គលោ កិំ ភាវយតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមថវិបស្សនំ ភាវយមានោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

សមថវិបស្សនាទីនិ ភាវយមានោ បុគ្គលោ រាគចរិតោ ទោសចរិតោ មោហចរិតោតិ តិវិធោ, ‘‘តត្ថ កតមោ បុគ្គលោ កតមេន កតមេន វិមោក្ខមុខេន និយ្យាតិ, កតមាយំ កតមាយំ សិក្ខន្តោ, កតមំ កតមំ បជហន្តោ, កតមំ កតមំ អនុបគច្ឆន្តោ, កតមំ កតមំ បរិជានន្តោ, កតមំ កតមំ បវាហេន្តោ, កតមំ កតមំ និទ្ធុនន្តោ, កតមំ កតមំ វមេន្តោ, កតមំ កតមំ និព្ពាបេន្តោ, កតមំ កតមំ ឧប្បាដេន្តោ, កតមំ កតមំ វិជដេន្តោ និយ្យាតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘រាគចរិតោ បុគ្គលោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥទានិ យេសំ បុគ្គលានំ យត្ថ សិក្ខន្តានំ វិសេសតោ និយ្យានមុខានិ, យេសញ្ច កិលេសានំ បដិបក្ខភូតានិ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ, តេហិ សទ្ធិំ តានិ ទស្សេតុំ ‘រាគចរិតោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោបិ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៥) វុត្តោយេវ.

‘‘កស្មា តីណិ វិមោក្ខមុខានិ ភាវយន្តោ តយោ ខន្ធេ ភាវយតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ តីសុ វិមោក្ខមុខេសុ. សុញ្ញតវិមោក្ខមុខំ បញ្ញាក្ខន្ធោ អនត្តានុបស្សនាយ បញ្ញាបធានត្តា. អនិមិត្តវិមោក្ខមុខំ សមាធិក្ខន្ធោ អនិច្ចានុបស្សនាយ សមាធិបធានត្តា. អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ សីលក្ខន្ធោ ទុក្ខានុបស្សនាយ សីលបធានត្តា. ឥតិ តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ តិណ្ណំ ខន្ធានំ សង្គហិតត្តា តីណិ វិមោក្ខមុខានិ ភាវយន្តោ សោ យោគី បុគ្គលោ តយោ ខន្ធេ ភាវយតិយេវាតិ បញ្ញាបធានាទិភាវោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៥) វុត្តោ. តយោ ខន្ធេ ភាវយន្តោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវយតិ. ‘‘កស្មា ភាវយតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តិណ្ណំ ខន្ធានំ អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គភាវោ វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ជានិតោ, ‘‘កថំ សមថវិបស្សនាភាវោ ជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា តិណ្ណំ ខន្ធានំ សមថវិបស្សនាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សីលក្ខន្ធោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘យោ យោគី បុគ្គលោ សមថវិបស្សនំ ភាវេតិ, តស្ស យោគិនោ បុគ្គលស្ស ភវង្គានិ កតមំ ភាវនំ គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យោ សមថវិបស្សនំ ភាវេតិ, តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាយោ ច ចិត្តញ្ច ទ្វេ ភវង្គានិ ឧបបត្តិភវស្ស អង្គានិ ភាវនំ វឌ្ឍនំ គច្ឆន្តិ. សីលញ្ច សមាធិ ច ទ្វេ បទានិ ទ្វេ បាទា ភវនិរោធគាមិនី បដិបទា ភាវនំ វឌ្ឍនំ គច្ឆន្តិ.

‘‘កថំ គច្ឆន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សោ ហោតិ ភិក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ភាវិតកាយោតិ ភាវិតោ កាយោ កាយអាភិសមាចារិកោ, កាយសំវរោ វា យេន ភិក្ខុនាតិ ភាវិតកាយោ. សេសេសុបិ ឯស នយោ. កាយេ កាយអាភិសមាចារិកេ, កាយសំវរេ វា ភាវិយមានេ សតិ សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាវាយាមោ ច ទ្វេ ធម្មា ភាវនំ គច្ឆន្តិ កាយសមាចារសីលត្តា. សីលេ វាចាសំវរអាជីវសំវរវសេន បវត្តេ សីលេ ភាវិយមានេ សតិ សម្មាវាចា ច សម្មាអាជីវោ ច ទ្វេ ធម្មា ភាវនំ គច្ឆន្តិ វាចាទិសំវរសីលត្តា. ចិត្តេ ចិត្តសំវរវសេន បវត្តេ ចិត្តេ ភាវិយមានេ សតិ សម្មាសតិ ច សម្មាសមាធិ ច ទ្វេ ធម្មា ភាវនំ គច្ឆន្តិ ចិត្តសំវរសីលត្តា. បញ្ញាយ ភាវិយមានាយ សតិ សម្មាទិដ្ឋិ ច សម្មាសង្កប្បោ ច ទ្វេ ធម្មា ភាវនំ គច្ឆន្តិ សមានត្តា, ឧបការកត្តា ច. សម្មាសង្កប្បេន ហិ បុនប្បុនំ សង្កប្បន្តស្ស បញ្ញា វឌ្ឍតីតិ.

‘‘សម្មាកម្មន្តោ ច សម្មាវាយាមោ ច ទ្វេ ធម្មា កាយវសេនេវ វិភត្តា វិចេតព្ពា កិំ, ឧទាហុ ចិត្តវសេន វិភត្តា វិចេតព្ពា កិ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ច សម្មាកម្មន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កាយសុចរិតចេតនាភូតោ យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, តំសហិតោ យោ ច សម្មាវាយាមោ សិយា កាយិកោ, វិរតិភូតោ យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, តំសហិតោ យោ ច សម្មាវាយាមោ សិយា ចេតសិកោ, តត្ថ តេសុ កាយិកចេតសិកភូតេសុ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមេសុ យោ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមោ កាយសង្គហោ, សោ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមោ កាយេ កាយអាភិសមាចារិកេ, កាយសំវរេ វា ភាវិតេ សតិ ភាវនំ គច្ឆតិ. យោ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមោ ចិត្តសង្គហោ, សោ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមោ ចិត្តេ ចិត្តសំវរេ ភាវិតេ សតិ ភាវនំ គច្ឆតីតិ យោជនា.

‘‘សមថវិបស្សនំ ភាវយន្តោ សោ យោគី បុគ្គលោ កិត្តកំ អធិគមំ គច្ឆតី’’តិ វិចយិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមថវិបស្សនំ ភាវយន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ចវិធំ អរិយមគ្គាធិគមំ ទស្សេតុំ ‘‘ខិប្បាធិគមោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៥) វិភត្តោ. ‘‘កេន កតមោ អធិគមោ ហោតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សមថេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៥៦. ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិអាទិសុត្តត្ថោ វេនេយ្យានំ អរហត្តផលវិមុត្តិមុខេន អាចរិយេន វិចយិតោ វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘ទេសកស្ស ទសពលសមន្នាគតស្ស ទស ពលានិ កថំ វិចយិតព្ពានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ទេសយតិ, សោ ទសពលសមន្នាគតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ឥតិ មហាថេរោ ‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្សា’តិ គាថាយ វសេន អរហត្តផលវិមុត្តិមុខេន វិចយហារសម្បាតំ និទ្ទិសន្តោ, ទេសនាកុសលតាយ អនេកេហិ សុត្តប្បទេសេហិ តស្សា បុព្ពភាគបដិបទាយ ភាវនាវិសេសានំ ភាវនានិសំសានញ្ច វិភជនវសេន នានប្បការតោ វិចយហារំ ទស្សេត្វា, ឥទានិ ទសន្នំ តថាគតពលានម្បិ វសេន តំ ទស្សេតុំ ‘តត្ថ យោ ទេសយតី’តិអាទិមាហា’’តិ –

វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ សមថវិបស្សនំ ភាវយន្តេសុ សាសិតព្ពសាសកេសុ. ទសពលសមន្នាគតោ យោ ទេសកោ សត្ថា ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិអាទិធម្មំ ទេសេតិ, ឱវាទេន សាវកេ ន វិសំវាទយតិ, តស្ស ទេសកស្ស សត្ថុនោ ទស ពលានិ វិចយិតព្ពានីតិ យោជនា.

‘‘កិន្តិ ទេសេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ តិវិធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេសុ ទសសុ តថាគតពលេសុ ឋានាដ្ឋានញាណំ បឋមំ តថាគតពលំ នាម, ‘‘តំ ពលំ កថំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ តថា ឱវទិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៦) វុត្តោ, បាឡិវសេនបិ បាកដោ. ‘‘ឯតំ ឋានំ ន វិជ្ជតី’’តិ ជាននំ អដ្ឋានញាណំ នាម, ‘‘ឯតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ ជាននំ ឋានញាណំ នាមាតិ ឋានាដ្ឋានានំ ជាននញាណំ បឋមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. (១)

៥៧. ឋានាដ្ឋានញាណំ បឋមំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ វិភត្តំ អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ ទុតិយតថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ ឋានាដ្ឋានតា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អយំ បដិបទា ឥមស្មិំ ភវេ គាមិនី, អយំ បដិបទា ឥមស្មិំ ភវេ គាមិនី’’តិ សព្ពត្ថ គាមិនិយា បដិបទាយ ជាននញាណំ សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ នាមាតិ សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ ទុតិយំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. (២)

៥៩. សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ ទុតិយំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណំ តតិយំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ សព្ពត្ថគាមិនី បដិបទា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អយំ ធាតុ ច អយំ ធាតុ ច អនេកធាតុ នាម, អយំ ធាតុ ច អយំ ធាតុ ច នានាធាតុ នាមា’’តិ អនេកធាតុនានាធាតូនំ ជាននញាណំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណំ នាមាតិ អនេកធាតុនានាធាតុញាណំ តតិយំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ. (៣)

៦០. អនេកធាតុនានាធាតុញាណំ តតិយំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណំ ចតុត្ថំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ អនេកធាតុនានាធាតុកស្ស លោកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឥមេ សត្តា ឯវំ អធិមុត្តា, ឥមេ សត្តា ឯវំ អធិមុត្តា’’តិ សត្តានំ អធិមុច្ចនានំ ជាននញាណំ សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណំ នាមាតិ សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណំ ចតុត្ថំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ. (៤)

សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណំ ចតុត្ថំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ វិបាកវេមត្តតាញាណំ បញ្ចមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តេ យថាធិមុត្តា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ អធិមុត្តានំ សត្តានំ ឥទំ កម្មំ កណ្ហំ, ឥមស្ស កណ្ហកម្មស្ស អយំ វិបាកោ. ឥទំ កម្មំ សុក្កំ, ឥមស្ស សុក្កកម្មស្ស អយំ វិបាកោ’’តិ ឯវមាទីហិ វិបាកានំ នានត្តជាននញាណំ វិបាកវេមត្តតាញាណំ នាមាតិ វិបាកវេមត្តតាញាណំ បញ្ចមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ.

៦២. វិបាកវេមត្តតាញាណំ បញ្ចមំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ ឈានានំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណំ ឆដ្ឋំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តថា សមាទិន្នាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ សមាទិន្នានំ កម្មានំ ឈានានំ វិមោក្ខានំ សមាធីនំ សមាបត្តីនំ អយំ សំកិលេសោ, ឥទំ វោទានំ, ឥទំ វុដ្ឋានំ, ឯវំ សំកិលិស្សតិ, ឯវំ វោទាយតិ, ឯវំ វុដ្ឋហតី’’តិ ឈានានំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានានំ អនាវរណញាណំ ឈានានំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណំ នាមាតិ ឈានានំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណំ ឆដ្ឋំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ. (៥)

៦៣. ឈានានំ សំកិលេសញាណំ ឆដ្ឋំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ, ‘‘កថំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណំ សត្តមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តស្សេវ សមាធិស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានិ, ឯវំ អកម្បិយដ្ឋេន ពលានី’’តិ ជាននេន សហ ‘‘អយំ មុទិន្ទ្រិយោ, អយំ មជ្ឈិន្ទ្រិយោ, អយំ តិក្ខិន្ទ្រិយោ’’តិ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយពលានំ អមុទុមជ្ឈាធិមត្តតាជាននញាណំអមុទុមជ្ឈាធិមត្តតាជាននញាណំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណំ នាមាតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណំ សត្តមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ. (៦)

៦៤. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ សត្តមំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ, ‘‘កថំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ អដ្ឋមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពំ, កថំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ នវមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តត្ថ យំ អនេកវិហិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឯកំ ជាតិ’’ន្តិអាទិនា ជាតិវសេន វា ‘‘ឯវំនាមោ’’តិអាទិនា នាមគោត្តវណ្ណាហារសុខទុក្ខបដិសំវេទនាយ បរិយន្តវសេន វា សាការស្ស សឧទ្ទេសស្ស អនេកវិហិតបុព្ពេនិវាសស្ស តំតំភវស្ស អសេសតោ ជាននញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាមាតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ អដ្ឋមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ. (៧)

ចវមានឧបបជ្ជមានហីនបណីតសុវណ្ណទុព្ពណ្ណសុគតទុគ្គតយថាកម្មូបគានំ សត្តានំ អសេសតោ ចុតូបបាតានំ ជាននញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ នាមាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ នវមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ. (៨-៩)

បុព្ពេនិវាសាទិអដ្ឋមនវមំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ វិភត្តំ, ‘‘កថំ សព្ពាសវក្ខយញាណំ ទសមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តត្ថ យ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ពោធិមូលេ សំកិលេសមារនិហនំ ញាណំ ឧប្បន្នំ, ឥទំ កិលេសមារនិហនំ ញាណំ សព្ពាសវក្ខយញាណំ នាមាតិ សព្ពាសវក្ខយញាណំ ទសមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ អយំ សង្ខេបត្ថោ. វិត្ថារតោ បន បាឡិតោ ច អដ្ឋកថាតោ ច យតិបោតានម្បិ បាកដោ ភវេយ្យាតិ មញ្ញិត្វា ន ទស្សិតោ.(១០)

‘‘ឯត្តកោវ វិចយហារសម្បាតោ បរិបុណ្ណោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ វិចយោ ហារសម្បាតោ’’តិ វុត្តំ. យេ យេ សុត្តប្បទេសត្ថា វុត្តា, តេ តេ សុត្តប្បទេសត្ថា យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន វិចយហារសម្បាតេន វិចយិតព្ពា, សោ សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ វិចយហារសម្បាតោ និយុត្តោ យថារហំ នីហរិត្វា យុជ្ជិតព្ពោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ.

ឥតិ វិចយហារសម្បាតេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន…បេ… គហេតព្ពោតិ.