៧. អាវដ្ដហារវិភង្គវិភាវនា

២៩. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន ចតុព្យូហហារវិភង្គេន នេរុត្តាទយោ វិភត្តា, សោ…បេ… ចតុព្យូហហារវិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ អាវដ្ដោ ហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ អាវដ្ដោ ហារោ អាវដ្ដហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ’’ន្តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘អារម្ភថា’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ អាវដ្ដហារវិភង្គោ នាមាតិ គហិតោ. ‘‘តត្ថ ទេសនាយំ ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេ ទេសនារុឡ្ហេ សេសកំ បទដ្ឋានំ បរិយេសតិ, បរិយេសិត្វា កថំ បដិបក្ខេ អាវដ្ដេតី’’តិ វត្តព្ពត្តា –

‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. ឥធ គាថាយំ ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេ ទេសនារុឡ្ហេ សេសកំ បទដ្ឋានំ បរិយេសតីតិ វុត្តំ ហោតិ. គាថាត្ថោ បន អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៩) វុត្តោ.

‘‘អារម្ភថា’តិអាទិគាថាយំ កតរស្មិំ បទដ្ឋានេ ទេសនារុឡ្ហេ កតមំ សេសកំ បទដ្ឋានំ បរិយេសតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អារម្ភថ និក្កមថាតិ វីរិយស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘វីរិយស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ សាមញ្ញវសេន វុត្តម្បិ អារម្ភធាតុសង្ខាតំ វីរិយំ និក្កមធាតុសង្ខាតស្ស វីរិយស្ស បទដ្ឋានំ, និក្កមធាតុសង្ខាតំ វីរិយំ បរក្កមធាតុសង្ខាតស្ស វីរិយស្ស បទដ្ឋានំ, បរក្កមធាតុសង្ខាតំ វីរិយំ សមថភាវនាសហិតស្ស វីរិយស្ស បទដ្ឋានន្តិអាទិនា បរិយេសិតព្ពន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘យុញ្ជថា’’តិ ឥមិនា វុត្តំ សមថភាវនាសហិតំ វីរិយំ ‘‘ពុទ្ធសាសនេ’’តិ ឥមិនា វុត្តស្ស មហគ្គតសមាធិស្ស បទដ្ឋានំ, ទេសនារុឡ្ហំ សុខាទិកំ សេសកម្បិ បទដ្ឋានំ បរិយេសិតព្ពំ. ‘‘ធុនាថ មច្ចុនោ សេន’’ន្តិ បទេន គហិតំ វិបស្សនាសហិតំ វីរិយំ កិលេសធុននេ សមត្ថាយ បញ្ញាយ បទដ្ឋានំ, ទេសនារុឡ្ហំ សមាធិអាទិកំ សេសកម្បិ បទដ្ឋានំ បរិយេសិតព្ពំ.

‘‘យទិ ‘អារម្ភថា’តិអាទិកំ វុត្តំ វីរិយំ សាមញ្ញភូតានំ វីរិយសមាធិបញ្ញានំយេវ បទដ្ឋានំ សិយា, ឯវំ សតិ កថំ វដ្ដមូលំ ឆិន្ទិត្វា វិវដ្ដំ បាបេស្សន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា បុន ‘‘អារម្ភថ និក្កមថាតិ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អាធិបច្ចកិច្ចតាយ យុត្តស្សាបិ វីរិយាធិកស្ស បទដ្ឋានត្តា អារភន្តា យោគាវចរបុគ្គលា វដ្ដមូលំ ឆិន្ទិត្វា វិវដ្ដំ បាបេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អារម្ភថា’’តិអាទិកា បន យស្មា វីរិយារម្ភវត្ថុអាទិទេសនា ហោតិ, តស្មា អារម្ភវត្ថុអាទីនិយេវ សំវណ្ណិតានិ បទដ្ឋានន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ឥមានិ បទដ្ឋានានិ ទេសនា’’តិ. ‘‘អារម្ភថា’’តិអាទិកា យថាវុត្តបទដ្ឋានានិ ទេសនា ហោតិ, ន វីរិយារម្ភវត្ថុអាទីនិ, តស្មា បទដ្ឋានំយេវ សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ‘‘អារម្ភថា’’តិអាទិទេសនាយ បទដ្ឋានវសេន អត្ថោ វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ តស្សាយេវ ទេសនាយ បដិបក្ខវសេន អត្ថោ វិភជិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អយុញ្ជន្តានំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោគេ ភាវនាយំ អយុញ្ជន្តានំ សត្តានំ អបរិបក្កញាណានំ យោគេ យោគហេតុ វាសនាភាគិយវសេន អាយតិំ ជាននត្ថាយ ‘‘អារម្ភថា’’តិអាទិទេសនា អារទ្ធា. យុញ្ជន្តានំ បរិបក្កញាណានំ សត្តានំ អារម្ភេ អារម្ភហេតុ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិជាននត្ថាយ ‘‘អារម្ភថា’’តិអាទិទេសនា អារទ្ធា.

តត្ថ តេសុ យុញ្ជន្តាយុញ្ជន្តេសុ បរិបក្កាបរិបក្កញាណេសុ យេ អបរិបក្កញាណា សត្តា ន យុញ្ជន្តិ, តេ អបរិបក្កញាណា សត្តា បមាទមូលកា ហុត្វា យោគេ ភាវនាយំ យេន បមាទេន ន យុញ្ជន្តិ, សោ បមាទោ តណ្ហាមូលកោ បមាទោ, អវិជ្ជាមូលកោ បមាទោតិ ទុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ តស្មិំ ទុព្ពិធេ បមាទេ អញ្ញាណេន និវុតោ អវិជ្ជាមូលកោ សត្តោ យេន បមាទេន ញេយ្យដ្ឋានំ ‘‘ឥមេ ឧប្បាទវយធម្មា បញ្ចក្ខន្ធា ញេយ្យដ្ឋានំ នាមា’’តិ នប្បជានាតិ, អយំ អញ្ញាណហេតុកោ បមាទោ អវិជ្ជាមូលកោ បមាទា នាម. យោ បមាទោ តណ្ហាមូលកោ, សោ បមាទោ តិវិធោ អនុប្បន្នានំ ភោគានំ ឧប្បាទាយ បរិយេសន្តោ តណ្ហិកោ សត្តោ យំ បមាទំ អាបជ្ជតិ, អយំ បមាទោ ច, ឧប្បន្នានំ ភោគានំ ឋិតត្ថាយ រក្ខន្តោ តណ្ហិកោ សត្តោ អារក្ខនិមិត្តំ យំ បមាទំ អាបជ្ជតិ, អយំ បមាទោ ច, ឋិតំ ភោគំ បរិភុញ្ជន្តោ តណ្ហិកោ សត្តោ បរិភោគនិមិត្តំ យំ បមាទំ អាបជ្ជតិ, អយំ បមាទោ ចាតិ តិវិធោ ហោតិ. ឥតិ លោកេ អយំ បមាទោ ចតុព្ពិធោ អវិជ្ជាបទដ្ឋានោ ឯកវិធោ បមាទោ, តណ្ហាបទដ្ឋានោ តិវិធោ បមាទោតិ ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ តាសុ អវិជ្ជាតណ្ហាសុ នាមកាយោ ផស្សាទិនាមសមូហោ អវិជ្ជាយ បទដ្ឋានំ, រូបកាយោ បថវីអាទិរូបសមូហោ តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ ហោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អារម្ភធាតុនិក្កមធាតុសង្ខាតស្ស វីរិយស្ស បដិបក្ខោ ចតុព្ពិធោ បមាទោ និទ្ធារេតព្ពោ, និទ្ធារេត្វា ឯកវិធស្ស បមាទស្ស អវិជ្ជា បទដ្ឋានំ, តិវិធស្ស បមាទស្ស តណ្ហា បទដ្ឋានំ. អវិជ្ជាយ នាមកាយោ បទដ្ឋានំ, តណ្ហាយ រូបកាយោ បទដ្ឋានន្តិ បដិបក្ខេ អាវដ្ដេត្វា បទដ្ឋានំ បរិយេសិតព្ពន្តិ.

‘‘កស្មា នាមកាយោ អវិជ្ជាយ បទដ្ឋានំ ភវតិ, រូបកាយោ តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘រូបីសុ ភវេសុ អជ្ឈោសានំ, អរូបីសុ សម្មោហោ’’តិ វុត្តំ. រូបីសុ ភវេសុ រូបធម្មេសុ អហំមមាទិវសេន អជ្ឈោសានំ តណ្ហាភិនិវេសោ សត្តេសុ បតិដ្ឋិតោ យស្មា ហោតិ, តស្មា រូបកាយោ តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ ភវតិ. អនមតគ្គេ ហិ សំសារេ ឥត្ថិបុរិសា អញ្ញមញ្ញរូបាភិរាមា ភវន្តិ. អរូបីសុ ផស្សាទីសុ សុខុមភាវតោ សម្មោហោ សត្តេសុ បតិដ្ឋិតោ យស្មា ហោតិ, តស្មា នាមកាយោ អវិជ្ជាយ បទដ្ឋានំ ភវតីតិ យោជនា កាតព្ពា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – រូបកាយនាមកាយេសុ អារម្មណករណវសេន តណ្ហាយ ច អវិជ្ជាយ ច ឧប្បជ្ជនតោ រូបកាយោ តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ, នាមកាយោ អវិជ្ជាយ បទដ្ឋានន្តិ នីហរិតព្ពាវាតិ.

‘‘កតមោ រូបកាយោ, កតមោ នាមកាយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ រូបកាយោ រូបក្ខន្ធោ, នាមកាយោ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តេសុ រូបកាយនាមកាយេសុ រូបកាយោ រូបសមូហោ នាម រូបក្ខន្ធោ ហោតិ, នាមកាយោ នាមសមូហោ នាម ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធាតិ. ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា អវិជ្ជាតណ្ហានំ អារម្មណត្តា សឧបាទានា ភវេយ្យុំ, ‘‘កតមេន ឧបាទានេន សឧបាទានា ភវន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តថេវ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា កតមេន ឧបាទានេន សឧបាទានា? តណ្ហាយ ច អវិជ្ជាយ ចា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបាទានភូតាយ តណ្ហាយ ច ឧបាទានភូតាយ អវិជ្ជាយ ច ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា សឧបាទានា នាម ភវន្តីតិ យោជនា កាតព្ពា.

‘‘កិត្តកានិ ឧបាទានានិ តណ្ហា នាម ភវន្តិ, កិត្តកានិ ឧបាទានានិ អវិជ្ជា នាម ភវន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ តណ្ហា ទ្វេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តាសុ តណ្ហាអវិជ្ជាសុ. កាមុបាទានញ្ច សីលព្ពតុបាទានញ្ច ទ្វេ ឧបាទានានិ តណ្ហា នាម ភវន្តិ. តណ្ហាវសេន ហិ ‘‘មម សីលំ, មម វត’’ន្តិ បរាមសនំ ភវតិ. ទិដ្ឋុបាទានញ្ច អត្តវាទុបាទានញ្ច ទ្វេ ឧបាទានានិ អវិជ្ជា នាម ភវន្តិ. អវិជ្ជាវសេន ហិ សស្សតទិដ្ឋិ ចេវ អហំមមាទិទិដ្ឋិ ច ភវន្តិ. ‘‘ឥមេហិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ សឧបាទានក្ខន្ធា ចតូសុ សច្ចេសុ កិត្តកំ សច្ចំ នាមា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យេ លោកិយក្ខន្ធា សឧបាទានា ខន្ធា ភវន្តិ, ឧបាទានេន ហិ ឧបាទានានិបិ ភវន្តិ, ឥទំ សឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចំ នាម. យានិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ ទុក្ខការណានិ ភវន្តិ, អយំ ឧបាទានចតុក្កោ សមុទយោ សមុទយសច្ចំ នាម ភវតិ. បញ្ចក្ខន្ធាតិ សឧបាទានា បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខវត្ថុភាវតោ ទុក្ខំ. តេសន្តិ សឧបាទានានំ បញ្ចក្ខន្ធានំ. ធម្មំ ទេសេតីតិ ‘‘អារម្ភថា’’តិអាទិកំ ធម្មំ វេនេយ្យានុរូបំ ភគវា ទេសេតិ. សាមញ្ញេន បុព្ពេ វុត្តម្បិ អត្ថវសេន វិសេសំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ, សមុទយស្ស បហានាយា’’តិ វុត្តំ.

៣០. អារម្ភបដិបក្ខភូតបមាទវសេន បុរិមសច្ចទ្វយំ អាចរិយេន និទ្ធារិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘ឥតរសច្ចទ្វយំ កថំ និទ្ធារិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា តំ ទ្វយម្បិ បមាទមុខេនេវ និទ្ធារិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យោ តិវិធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ តណ្ហាមូលកអវិជ្ជាមូលកេសុ បមាទេសុ. តស្សាតិ តិវិធស្ស តណ្ហាមូលកស្ស បមាទស្ស. សម្បដិវេធេនាតិ អស្សាទាទីនំ បរិជាននេន. រក្ខណាតិ អត្តចិត្តស្ស រក្ខណសង្ខាតា. បដិសំហរណាតិ ‘‘តស្សា’’តិ ឥមិនា វុត្តស្ស បមាទស្ស បដិបក្ខភូតេន អប្បមាទាននុយោគេន សំហរណា យា ខេបនា អត្ថិ, អយំ បមាទស្ស បដិបក្ខភូតេន អប្បមាទានុយោគេន បវត្តា ខេបនសង្ខាតា ភាវនា សមថោ នាមាតិ បមាទស្ស បដិបក្ខមុខេន បុន អាវដ្ដេត្វា សមថោ និទ្ធារិតោតិ.

‘‘សោ សមថោ កថំ កេន ឧបាយេន ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តថា បុច្ឆិត្វា ឧបាយំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កថន្តិ កេន ឧបាយេន. ‘‘កាមេន្តីតិ កាមា, កាមីយន្តីតិ វា កាមា’’តិ វុត្តានំ ទ្វិន្នំ កាមានំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានំ អស្សាទញ្ច, ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៣៥) វចនតោ អប្បស្សាទនីយានំ កាមានំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានំ អាទីនវញ្ច. កាមានន្តិ ច កម្មត្ថេ សាមិវចនំ. តេន វុត្តំ –‘‘កាមេ បដិច្ចា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣០). ‘‘កាមានមេតំ និស្សរណំ, យទិទំ នេក្ខម្ម’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៧២) វចនតោ និស្សរណន្តិ ឥធ បឋមជ្ឈានំ អធិប្បេតំ. វោការន្តិ ឯត្ថ វ-ការោ អាគមោ, ឱ-ការំ លាមកភាវំ. អានិសំសន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទិកំ. យទា ជានាតិ, តទា តេន ឧបាយេន សមថោ ភវតីតិ អត្ថោ.

សមថោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា វិបស្សនំ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ យា វីមំសា’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា កាមានំ អស្សាទាទយោ យទា ជានាតិ, តទា សមថោ ភវតីតិ វុត្តោ, ‘‘តស្មិំ សមថេ ភវមានេ សតិ កតមា ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យា វីមំសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ សមថេ ភវមានេ សតិ អស្សាទាទីនំ យា អនិច្ចាទិវីមំសា ឧបបរិក្ខា បញ្ញា ភវតិ, អយំ វីមំសា ឧបបរិក្ខា បញ្ញា វិសេសេន បស្សនតោ វិបស្សនា នាម. អថ វា តិវិធស្ស តណ្ហាមូលកស្ស បមាទស្ស សម្បដិវេធេន រក្ខណា បដិសំហរណា, អយំ សមថោតិ អាចរិយេន វុត្តោ, ‘‘កតមា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យា វីមំសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ យថាវុត្តេ សមថេ សតិ យថាវុត្តស្ស បមាទស្ស អនិច្ចាទិវសេន យា វីមំសា ឧបបរិក្ខា បញ្ញា ឧប្បន្នា, អយំ វីមំសា ឧបបរិក្ខា បញ្ញា វិសេសេន បស្សនតោ វិបស្សនា នាម. វីមំសាវ ទុព្ពលា, ឧបបរិក្ខា ពលវតីតិ វិសេសោ.

សមថោ ចេវ វិបស្សនា ច ទ្វេ ធម្មា អាចរិយេន និទ្ធារិតា, ‘‘ឥមេ និទ្ធារិតា ទ្វេ ធម្មា កិំ គច្ឆន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឥមេ ទ្វេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សមថោ សមថភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ, វិបស្សនា វិបស្សនាភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. ‘‘ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ ភាវិយមានេសុ កតមេ យោគាវចរេន បហីយន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឥមេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. សមថេ ធម្មេ ភាវិយមានេ តណ្ហា យោគាវចរេន បហីយតិ, វិបស្សនាយ ភាវិយមានាយ អវិជ្ជា យោគាវចរេន បហីយតីតិ ឥមេ ទ្វេ បហាតព្ពា ធម្មា បហីយន្តិ តណ្ហា ចេវ អវិជ្ជា ច. ‘‘ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ បហីយមានេសុ កតមេ ធម្មា និរុជ្ឈន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឧបាទានាទយោបិ និរុជ្ឈន្តីតិ សកលវដ្ដទុក្ខនិរោធំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ បហីនេសូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តណ្ហាយ សមថភាវនាយ បហីយមានាយ, អវិជ្ជាយ វិបស្សនាភាវនាយ បហីយមានាយ ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ ទ្វីហិ ភាវនាហិ បហីនេសុ កាមុបាទានាទីនិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទវសេន និរុជ្ឈន្តិ, ន ភង្គក្ខណវសេន.

ឯត្ថាហ – ‘‘តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘តណ្ហាយ បហីយមានាយ ឧបាទានានិ និរុជ្ឈន្តី’’តិ វចនំ យុត្តំ ហោតុ, កថំ អវិជ្ជាយ បហីយមានាយ ឧបាទានានិ និរុជ្ឈន្តីតិ? ‘‘តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ’’តិ បាឋេ អវិជ្ជាសហិតតណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោតិ អត្ថសម្ភវតោ. យថា ហិ តណ្ហាសហិតាវ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ, ឯវំ អវិជ្ជាសហិតាវ តណ្ហា ឧបាទានានំ បច្ចយោ ហោតីតិ អវិជ្ជាសហិតតណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោតិ អត្ថោ សម្ភវតីតិ គហេតព្ពោ. វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទវសេន ឧបាទាននិរោធា តថេវ ភវនិរោធោតិ ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោតិ ឯត្ថាបិ តណ្ហាសហិតអវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោតិអាទិកោ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតីតិ ឯវំ វិសភាគសភាគធម្មានំ អាវដ្ដនវសេន និទ្ធារិតានិ ច បុរិមកានិ ទ្វេ សច្ចានិ ច, សមថោ ច វិបស្សនា ច ឥមេ ទ្វេ ធម្មា មគ្គោ ច មគ្គសច្ចញ្ច, វដ្ដនិរោធោ វដ្ដនិរោធសច្ចញ្ច និព្ពានន្តិ ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារិតានិ.

‘‘វីរិយបដិបក្ខភូតស្ស បមាទាទិធម្មស្ស វសេន វា សភាគភូតស្ស បមាទាទិធម្មស្ស វសេន វា អាវដ្ដេត្វា ចតុន្នំ សច្ចានំ និទ្ធារិតព្ពភាវោ អម្ហេហិ កេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន តថា និទ្ធារិតព្ពភាវេន ភគវា ‘‘អារម្ភថ និក្កមថា’’តិអាទិគាថាវចនំ អាហ, តេន ‘‘អារម្ភថ និក្កមថា’’តិអាទិគាថាវចនេន តថា ចតុន្នំ សច្ចានំ និទ្ធារិតព្ពភាវោ តុម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘អារម្ភថ និក្កមថា’តិអាទិនា វោទានបក្ខំយេវ និក្ខិបិត្វា តស្សេវ វោទានបក្ខស្ស វិសភាគធម្មសភាគធម្មវសេនេវ អាវដ្ដេត្វា ចតុសច្ចនិទ្ធារណំ កាតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា សំកិលេសបក្ខម្បិ និក្ខិបិត្វា តស្សេវ សំកិលេសស្ស វិសភាគធម្មសភាគធម្មវសេនបិ អាវដ្ដេត្វា ចតុសច្ចនិទ្ធារណំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាបិ មូលេ’’តិអាទិគាថាវចនមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ឯវំ វោទានបក្ខំ និក្ខិបិត្វា តស្ស វិសភាគធម្មវសេន, សភាគធម្មវសេន ច អាវដ្ដនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សំកិលេសបក្ខំ និក្ខិបិត្វា តស្ស វិសភាគធម្មវសេន, សភាគធម្មវសេន ច អាវដ្ដនំ ទស្សេតុំ ‘យថាបិ មូលេ’តិ គាថមាហា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣០) –

វុត្តំ. គាថាត្ថោបិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. តថាបិ យតិបោតានំ អត្ថាយ អដ្ឋកថានុសារេនេវ កថយិស្សាម.

សមូហោ រុក្ខោ មូលតិ បតិដ្ឋាតិ ឯតេន អវយវេន ភូមិភាគេ ឋិតេនាតិ មូលំ, កិំ តំ? ភូមិភាគេ ឋិតោ មូលសង្ខាតោ រុក្ខាវយវោ, តស្មិំ មូលេ. នត្ថិ ឧបទ្ទវោ ផរសុឆេទាទិអន្តរាយោ អស្ស មូលស្សាតិ អនុបទ្ទវោ. ទឡ្ហេតិ ឧបទ្ទវាភាវេន សភាវតោ ថិរេ សតិ. ឆិន្ទីយតីតិ ឆិន្នោ, កោ សោ? ភូមិយំ បតិដ្ឋិតមូលសហិតោ រុក្ខាវយវោ, ន ឆិន្ទិត្វា គហិតោ រុក្ខាវយវោ. រុហតិ វឌ្ឍតីតិ រុក្ខោ. សោ ច ភូមិយំ បតិដ្ឋិតមូលសហិតោ រុក្ខាវយវោ រុក្ខោតិ វុត្តោ យថា ‘‘សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ’’តិ. បុនរេវ រូហតីតិ បុន អង្កុរុប្បាទនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តណ្ហានុសយេតិ អត្តភាវសង្ខាតស្ស រុក្ខស្ស មូលេ. អនូហតេតិ អរហត្តមគ្គញាណេន អនុបច្ឆិន្នេ សតិ ឥទំ អត្តភាវសង្ខាតំ ទុក្ខំ ទុក្ខហេតុ បុនប្បុនំ អព្ពោច្ឆិន្នំ និព្ពត្តតិ ន និរុជ្ឈតិយេវាតិ គាថាត្ថោ.

‘‘ឥធ គាថាយំ យោ តណ្ហានុសយោ អនូហតភាវេន ទុក្ខស្ស និព្ពត្តនស្ស មូលន្តិ វុត្តោ, អយំ តណ្ហានុសយោ កតមស្សា តណ្ហាយ អនុសយោ’’តិ បុច្ឆតិ, ‘‘តណ្ហាយ កាមតណ្ហាទិវសេន ពហុវិធត្តា ភវតណ្ហាយ អនុសយោ’’តិ វិស្សជ្ជេតិ ភវស្សាទតណ្ហាភាវតោ. យោ អនុសយោ ឯតស្ស ភវតណ្ហាសង្ខាតស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ ហោតិ, អយំ អនុសយោ អវិជ្ជានុសយោ ហោតិ. ‘‘អនុសយោ ពហុវិធោ, កស្មា អវិជ្ជានុសយោតិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា ហិ ភវតណ្ហា’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជាយ ភវតណ្ហាយ បច្ចយត្តា អវិជ្ជានុសយោ សទ្ទហិតព្ពោ. អវិជ្ជាយ ហិ ភវេសុ អាទីនវស្ស អទស្សនវសេន ភវស្សាទតណ្ហា ភវតីតិ. ឥមេ ទ្វេ កិលេសាតិអាទិម្ហិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា វិសភាគសភាគធម្មាវដ្ដនំ វិញ្ញាតព្ពំ, សមថវិបស្សនា បន មគ្គសម្បយុត្តាវ គហេតព្ពា.

‘‘សព្ពបាបស្សា’’តិអាទិកស្ស អនុសន្ធ្យត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣០) វុត្តោ. សព្ពបាបស្សាតិ កម្មបថភាវប្បត្តាបត្តស្ស និរវសេសស្ស អកុសលស្ស. អករណន្តិ សបរសន្តានេសុ អនុប្បាទនំ. កុសលស្សាតិ កម្មបថភាវប្បត្តាបត្តស្ស តេភូមកកុសលស្ស ចេវ លោកុត្តរកុសលស្ស ច. ឧបសម្បទាតិ សន្តានេ ឧប្បាទនវសេន សម្បទា. សស្ស អត្តនោ ចិត្តន្តិ សចិត្តំ, សចិត្តស្ស បរិយោទាបនំ វោទានំ អរហត្តផលុប្បត្តិយាតិ សចិត្តបរិយោទាបនំ. អរហត្តមគ្គុប្បាទោ បន ‘‘កុសលស្ស ឧបសម្បទា’’តិ បទេន គហិតោ. ឯតំ អករណាទិត្តយទីបនំ ពុទ្ធានំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ សាសនំ ឱវាទោតិ គាថាត្ថោ.

គាថាយំ យស្ស បាបស្ស អករណំ វុត្តំ, តំ បាបំ ទុច្ចរិតកម្មបថវសេន វិភជិតុំ ‘‘សព្ពបាបំ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទោសសមុដ្ឋានន្តិ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ, លោភសមុដ្ឋានម្បិ ភវតិ. លោភសមុដ្ឋានន្តិបិ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ, ទោសសមុដ្ឋានម្បិ ភវតិ. មោហសមុដ្ឋានម្បិ តថេវ វុត្តំ. លោភសមុដ្ឋានទោសសមុដ្ឋានម្បិ សម្ភវតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពបាបោ ទុច្ចរិតកម្មបថប្បភេទេន វិភត្តោ, ‘‘ឯត្តកេនេវ វិភជិតព្ពោ, ឧទាហុ អញ្ញេន វិភជិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា អញ្ញេន អកុសលមូលអគតិគមនភេទេនបិ វិភជិតុំ ‘‘យា អភិជ្ឈា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ ទុច្ចរិតអកុសលកម្មបថកម្មវិភាគេន ‘សព្ពបាប’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តបាបំ វិភជិត្វា ឥទានិស្ស អកុសលមូលវសេន អគតិគមនវិភាគម្បិ ទស្សេតុំ ‘អកុសលមូល’ន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣០) អនុសន្ធ្យត្ថោ វុត្តោ. មោហវសេន សភាវំ អជានន្តស្ស ភយសម្ភវតោ យំ ភយា ច មោហា ច អគតិំ គច្ឆតិ, ឥទំ មោហសមុដ្ឋានន្តិ វុត្តំ.

សព្ពបាបោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមំ សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តត្ថ លោភោ អសុភាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ឯត្តាវតា ‘សព្ពបាបស្ស អករណ’ន្តិ ឯត្ថ បាបំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស អករណំ ទស្សេន្តោ ‘លោភោ…បេ… បញ្ញាយា’តិ តីហិ កុសលមូលេហិ តិណ្ណំ អកុសលមូលានំ បហានវសេន សព្ពបាបស្ស អករណំ អនុប្បាទនមាហា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣០) –

វុត្តំ. សុភាធិមុត្តវសេន បវត្តោ លោភោ អសុភាយ អសុភភាវនាយ តថាបវត្តេន អលោភេន តទង្គវិក្ខម្ភនប្បហានេន បហីយតិ, សត្តេសុ កុជ្ឈនទុស្សនវសេន បវត្តោ ទោសោ មេត្តាយ មេត្តាភាវនាយ តថាបវត្តេន អទោសេន ច តទង្គវិក្ខម្ភនប្បហានេន បហីយតិ, សត្តេសុ ចេវ សង្ខារេសុ ច មុយ្ហនវសេន បវត្តោ មោហោ បញ្ញាយ វិចារណបញ្ញាយ ច ភាវនាមគ្គបញ្ញាយ ច តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បហានេន បហីយតិ.

‘‘យទិ តីហិ កុសលមូលេហេវ អកុសលមូលានិ បហីយន្តិ, ឯវំ សតិ ឧបេក្ខាករុណាមុទិតា និរត្ថកា ភវេយ្យុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តថា លោភោ ឧបេក្ខាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបេក្ខាយាតិ ‘‘សព្ពេ សត្តា កម្មស្សកា’’តិអាទិនា ភាវិតាយ ឧបេក្ខាយ. មុទិតា អរតិំ វូបសមេត្វា អរតិយា មូលភូតំ មោហម្បិ បជហតីតិ មនសិ កត្វា ‘‘មោហោ មុទិតាយ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អកុសលមូលានំ កុសលមូលាទីហិ បហាតព្ពត្តំ កេន អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន តថា បហាតព្ពត្តេន ភគវា ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ វចនំ អាហ, តេន ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ វចនេន តថា បហាតព្ពត្តំ តុម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៣១. ‘‘ឯត្តាវតា ច សព្ពបាបោ វិភត្តោ, តស្ស អករណញ្ច វិភត្តំ សិយា, ឯវំ សតិ អដ្ឋមិច្ឆត្តានំ អករណំ អនិវារិតំ សិយា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សព្ពបាបំ នាម អដ្ឋ មិច្ឆត្តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. មិច្ឆាសតីតិ អនិច្ចាទីសុ ‘‘និច្ច’’ន្តិ អនុស្សរណចិន្តនាទិវសេន បវត្តអកុសលប្បវត្តិ.

សព្ពបាបស្ស អករណំ ពហុធា អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច វិញ្ញាតំ, ‘‘កថំ កុសលស្ស សម្បទា វិភជិតព្ពា វិញ្ញាតព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា កុសលស្ស សម្បទំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អដ្ឋសុ មិច្ឆត្តេសុ បហីនេសូ’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋ សម្មត្តានីតិ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធីតិ អដ្ឋសម្មត្តានិ វិសភាគបរិវត្តនធម្មវសេន សម្បជ្ជន្តិ. អតីតស្សាតិ អតីតេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទេសិតស្ស. វិបស្សិនោ ហិ ភគវតោ អយំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសគាថា. ចិត្តេ បរិយោទាបិតេតិ ចិត្តបដិពទ្ធា បញ្ចក្ខន្ធាបិ បរិយោទាបិតា ភវន្តិ. ‘‘ចិត្តបរិយោទាបិតេន បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បរិយោទាបិតភាវោ កថំ អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឯវញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ វុត្តប្បការេន ភគវា យំ ‘‘ចេតោវិសុទ្ធត្ថំ ភិក្ខវេ តថាគតេ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ វចនំ អាហ, តេន ‘‘ចេតោ…បេ… វុស្សតី’’តិ វចនេន តុម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បរិយោទាបនា កតិវិធា ភវន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ទុវិធា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សមថវិបស្សនាយ នីវរណប្បហានញ្ច អរិយមគ្គភាវនាយ អនុសយសមុគ្ឃាតោ ចាតិ បរិយោទាបនស្ស ទុវិធត្តា បញ្ចក្ខន្ធា បរិយោទាបិតា ភវន្តីតិ អត្ថោ. បហីននីវរណានុសយា ហិ បុគ្គលា បសាទនីយវណ្ណា ហោន្តិ.

‘‘បរិយោទាបនស្ស កិត្តិកា ភូមិយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទ្វេ បរិយោទាបនភូមិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’ន្តិអាទិគាថាយ ទេសិតេសុ ធម្មេសុ កតមំ ទុក្ខសច្ចំ, កតមំ សមុទយសច្ចំ, កតមំ មគ្គសច្ចំ, កតមំ និរោធសច្ច’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យំ បដិវេធេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ គាថាយ ទេសិតេសុ ធម្មេសុ យំ ខន្ធបញ្ចកំ បដិវេធេន បរិញ្ញាភិសមយេន បរិយោទាបេតិ, ឥទំ ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចំ ភវេ. យតោ តណ្ហាសំកិលេសតោ ខន្ធបញ្ចកំ បរិយោទាបេតិ, អយំ តណ្ហាសំកិលេសោ សមុទយោ សមុទយសច្ចំ. យេន អរិយមគ្គង្គេន បរិយោទាបេតិ, អយំ អរិយមគ្គោ មគ្គសច្ចំ. យំ អសង្ខតធាតុំ អធិគតេន បុគ្គលេន បរិយោទាបិតំ, អយំ អសង្ខតធាតុធម្មោ និរោធោ និរោធសច្ចំ ភវេ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ គាថាយ ទេសិតធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនវសេន និទ្ធារិតានិ. ‘‘តេនាហា’’តិអាទិកស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិអាទិគាថាយ ទេសិតានំ ធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនវសេន ចត្តារិ សច្ចានិ អាចរិយេន និទ្ធារិតានិ, អម្ហេហិ ច វិញ្ញាតានិ.

‘‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ, ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី’តិ –

គាថាយ ទេសិតានំ ធម្មានំ វិសភាគសភាគធម្មានំ អាវដ្ដនវសេន កថំ ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារិតានី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ធម្មោ ហវេ’’តិអាទិមាហ. តាយ គាថាយ ទេសិតេ ធម្មេ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ធម្មោ នាមាតិ បុញ្ញធម្មោ នាម. ឥន្ទ្រិយសំវរោតិ មនច្ឆដ្ឋិន្ទ្រិយសំវរសីលាទិកោ សព្ពោ សំវរោ. តេន វុត្តំ –‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរសីសេន ចេត្ថ សព្ពម្បិ សីលំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣១). ចត្តារោ អបាយា ទុក្កដកម្មការីនំ គតិភូតត្តា ទុគ្គតិ. សព្ពា ឧបបត្តិយោ បន ទុក្ខទុក្ខសង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសមង្គីនំ គតិភូតត្តា ទុគ្គតិ នាម.

‘‘តស្មិំ ទុវិធេ ធម្មេ ឥន្ទ្រិយសំវរធម្មោ កត្ថ ឋិតោ, កថំ សុចិណ្ណោ, កុតោ រក្ខតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យា សំវរសីលេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ទុវិធេ ធម្មេ. សំវរសីលេ ឋិតា យា អខណ្ឌការិតា ហោតិ, អយំ អខណ្ឌវសេន កាតព្ពោ សំវរសីលេ ឋិតោ សុដ្ឋុ អាចិណ្ណបរិចិណ្ណោ បុញ្ញធម្មោ ចតូហិ អបាយេហិ អត្តនោ អាធារំ អត្តានំ រក្ខន្តំ បុគ្គលំ ឯកន្តិកភាវេន រក្ខតិ, អនេកន្តិកភាវេន បន រក្ខិតមត្តោ បុញ្ញធម្មោបិ រក្ខតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អបាយេហីតិ ច បធានវសេន វុត្តំ, រោគាទិអន្តរាយតោបិ រក្ខតិ. រោគាទិអន្តរាយោ វា អយតោ អបគតត្តា អបាយន្តោគធោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘តថា រក្ខតីតិ កេន អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឯវំ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ វុត្តប្បការេន លក្ខណបការទស្សនំ ភគវា ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, សីលវតោ គតិយោ ទេវា ច មនុស្សា ចា’’តិ យំ វចនំ អាហ, តេន ‘‘ទ្វេមា…បេ… មនុស្សា ចា’’តិ វចនេន តុម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សំវរសីលេ ឋិតស្ស អខណ្ឌកាតព្ពស្ស សុចិណ្ណស្ស បុញ្ញធម្មស្ស អបាយេហិ រក្ខណេ ឯកន្តិកភាវោ កេន សុត្តេន ទីបេតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឯវញ្ច នាឡន្ទាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវញ្ចាតិ ឥមិនា ឥទានិ វុច្ចមានេន បការេនបិ វុត្តប្បការោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នាឡន្ទាយន្តិ នាឡន្ទនាមកេ និគមេ និសិន្នោ អសិពន្ធកនាមស្ស បុត្តោ គាមណិ គាមជេដ្ឋកោ ភគវន្តំ ឯតំ វុច្ចមានំ ‘‘ព្រាហ្មណា, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

ព្រាហ្មណាតិ ពាហិរកា ព្រាហ្មណា. ភន្តេតិ ភគវន្តំ គាមណិ អាលបតិ. បច្ឆាភូមកាតិ បច្ឆិមទិសាយ និសិន្នកា. ឧយ្យាបេន្តីតិ មនុស្សលោកតោ ឧទ្ធំ ទេវលោកំ យាបេន្តិ បាបេន្តិ.

ឥធស្សាតិ ឥធលោកេ អស្ស ភវេយ្យ. បុរិសោ បាណាតិបាតី…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ អស្ស ភវេយ្យាតិ យោជនា. សេសំ បាឡិតោ ចេវ វុត្តានុសារេន ច ញេយ្យំ.

៣២. ‘‘វិសភាគធម្មសភាគធម្មាវដ្ដនវសេន ចតុន្នំ សច្ចានំ និទ្ធារិតភាវោ កេន អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហ មហាកច្ចានោ ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ’’តិ វុត្តំ.

‘‘ឯត្តាវតា ច អាវដ្ដោ ហារោ បរិបុណ្ណោ, អញ្ញោ និយុត្តោ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ អាវដ្ដោ ហារោ’’តិ វុត្តំ. យស្សំ យស្សំ បាឡិយំ យោ យោ អាវដ្ដោ ហារោ យថាលាភវសេន យោជិតោ, តស្សំ តស្សំ បាឡិយំ សោ សោ អាវដ្ដោ ហារោ តថា និទ្ធារេត្វា យុត្តោ យោជិតោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឥតិ អាវដ្ដហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេនេវ គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.