៦. ចតុព្យូហហារវិភង្គវិភាវនា

២៥. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន លក្ខណហារវិភង្គេន សុត្តត្ថេហិ សមានត្ថា វិភត្តា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ លក្ខណហារវិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ ចតុព្យូហហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ. កតមោតិ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ចតុព្យូហោ ហារោ ចតុព្យូហហារវិភង្គោ នាមាតិ វិញ្ញេយ្យោ. តេន វុត្តំ – ‘‘តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោតិ ចតុព្យូហហារវិភង្គោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៥). ‘‘ឥមិនា ចតុព្យូហហារេន កតមស្ស នេរុត្តាទយោ គវេសិតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ព្យញ្ជនេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ព្យញ្ជនេនាតិ ចតុព្យូហហារស្ស សុត្តស្ស វិសេសតោ ព្យញ្ជនវិចយភាវតោ ‘‘ព្យញ្ជនា’’តិ វោហារិតេន ឥមិនា ចតុព្យូហហារេន សុត្តស្ស នេរុត្តញ្ច, សុត្តស្ស អធិប្បាយោ ច, សុត្តស្ស និទានញ្ច, សុត្តស្ស បុព្ពាបរសន្ធិ ច សំវណ្ណេន្តេហិ គវេសិតព្ពោតិ អត្ថោ.

‘‘ចតុព្យូហហារេន គវេសិតព្ពេសុ នេរុត្តាទីសុ កតមំ សុត្តស្ស គវេសិតព្ពំ នេរុត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ នេរុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – តត្ថ តេសុ ឥមិនា ចតុព្យូហហារេន គវេសិតព្ពេសុ នេរុត្តាទីសុ កតមំ សុត្តស្ស នេរុត្តំ និព្ពចនំ នាមាតិ ចេ បុច្ឆេយ្យ? សុត្តស្ស យា និរុត្តិ និទ្ធារេត្វា វុត្តា សភាវបញ្ញត្តិ គវេសិតព្ពា, ឥទំ សភាវនិរុត្តិភូតំ និព្ពចនំ នេរុត្តំ នាមាតិ. ‘‘យា និរុត្តិ នេរុត្តំ នាមាតិ វុត្តា, កា បន សា និរុត្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បទសំហិតា’’តិ វុត្តំ. បទេសុ សំហិតា យុត្តា បទសំហិតា. យថា យថា សុត្តត្ថោ វត្តព្ពោ, តថា តថា យា សភាវនិរុត្តិ បវត្តា, សា បវត្តា សភាវនិរុត្តិយេវ និរុត្តិ នាមាតិ យោជនា. ‘‘កា បន សា សភាវនិរុត្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ច ‘‘យំ ធម្មានំ នាមសោ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. យំ យាយ ការណភូតាយ នាមបញ្ញត្តិយា ធម្មានំ នេយ្យានំ នាមសោ បថវីនាមាទិនា វា ផស្សនាមាទិនា វា ខន្ធនាមាទិនា វា វិវិធេន នាមេន អត្ថធម្មាទីសុ កុសលស្ស បុគ្គលស្ស ញាណំ បវត្តតិ, សា ការណភូតា នាមបញ្ញត្តិ សភាវនិរុត្តិ នាមាតិ អត្ថោ. យន្តិ ច លិង្គវិបល្លាសោ, យាយាតិ អត្ថោ. ‘‘លិង្គបកតិធម្មានំ នាមសោ បវត្តមានំ ញាណំ វិវរិត្វា កថេហី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យទា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យទា ហិ ភិក្ខូតិអាទិនា ‘ធម្មានំ នាមសោ ញាណ’ន្តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរតី’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៥) វុត្តំ. តស្សត្ថោ អដ្ឋកថាយំ វិភជិត្វា វុត្តោវាតិ ន វិចារិតោ.

២៦. នេរុត្តំ អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ ‘‘កតមោ សុត្តេ គវេសិតព្ពោ ភគវតោ អធិប្បាយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ អធិប្បាយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ បាកដោ. អបិច ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតី’’តិអាទីសុ យេន បុគ្គលេន អត្តនា រក្ខិតេន ធម្មេន រក្ខិតព្ពភាវោ ឥច្ឆិតោ, សោ ធម្មំ រក្ខិស្សតីតិ ភគវតោ អធិប្បាយោ. យោ បុគ្គលោ ទុគ្គតិតោ មុច្ចិតុកាមោ, សោ ធម្មំ រក្ខិស្សតីតិ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហិតោតិអាទីសុ យោ ចោរោ ឃាតនតោ មុច្ចិតុកាមោ, សោ ចោរកម្មំ ន ករិស្សតីតិ ភគវតោ អធិប្បាយោ. យោ បុគ្គលោ អបាយាទិទុក្ខតោ មុច្ចិតុកាមោ, សោ បាបកម្មំ ន ករិស្សតីតិ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

សុខកាមានីតិអាទីសុ យេ បុគ្គលា សុខំ ឥច្ឆន្តិ, តេ បរហិំសនតោ វិវជ្ជិស្សន្តីតិ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

មិទ្ធី យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ចាតិអាទីសុ យេ បុគ្គលា បុនប្បុនំ បវត្តមានជាតិជរាមរណតោ មុច្ចិតុកាមា, តេ ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ ភវិស្សន្តិ, សន្តុដ្ឋា ភវិស្សន្តិ, សុទ្ធាជីវា ភវិស្សន្តិ, បាតិមោក្ខសំវរសីលសម្បន្នា ភវិស្សន្តិ, អតន្ទិនោ ភវិស្សន្តិ, វិបស្សកា ភវិស្សន្តិ, សគារវា សប្បតិស្សា ភវិស្សន្តីតិ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

អប្បមាទោ អមតបទន្តិអាទីសុ យេ បុគ្គលា មច្ចុនោ ភាយន្តិ, និព្ពានមិច្ឆន្តិ, តេ បុគ្គលា ទានសីលភាវនាកម្មេសុ អប្បមត្តា ភវិស្សន្តីតិ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

២៧. សុត្តេ គវេសិតព្ពោ អធិប្បាយោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច វិញ្ញាតោ, ‘‘កតមំ សុត្តស្ស គវេសិតព្ពំ និទាន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ និទាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និទានន្តិ ផលំ នីហរិត្វា ទេតីតិ និទានំ. កិំ តំ? ការណំ. ធនិយោតិ ធនវឌ្ឍនការណេ និយុត្តោតិ ធនិយោ. គោបាលកោតិ គាវោ ឥស្សរភាវេន បាលេតិ រក្ខតីតិ គោបាលកោ. ឧបធីហីតិ បុត្តគោណាទីហិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៣). នរស្សាតិ បុត្តិមន្តស្ស វា គោបាលកស្ស វា នរស្សាតិ ច បទដ្ឋានវសេន វា យេភុយ្យវសេន វា គាថាយំ អាគតវសេន វា វុត្តំ, នារិយាបិ ឧបធីហិ នន្ទនា អត្ថេវាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ឥមិនា វត្ថុនាតិ ឧបធិសង្ខាតេន ឥមិនាវ បុត្តគវាទិនា វត្ថុនា. វសតិ បវត្តតិ នន្ទនា ឯត្ថ បុត្តគោណាទិកេតិ វត្ថុ. នន្ទនំ នីហរិត្វា ទេតិ បុត្តគោណាទិកន្តិ និទានន្តិ អត្ថំ គហេត្វា ធនិយោ ‘‘ឧបធីហិ នរស្ស នន្ទនា’’តិ អាហ. ភគវា បន ‘‘វសតិ បវត្តតិ សោចនា ឯត្ថ បុត្តគោណាទិកេហិ វត្ថុ, សោចនំ នីហរិត្វា ទេតិ បុត្តគោណាទិកន្តិ និទាន’’ន្តិ អត្ថំ គហេត្វា ‘‘ឧបធីហិ នរស្ស សោចនា’’តិ អាហ. បរិគ្គហីយតេតិ បរិគ្គហំ. កិំ តំ? បុត្តគោណាទិកំ, តំ បរិគ្គហំ ‘‘ឧបធី’’តិ អាហ, ន កិលេសូបធិកាយខន្ធូបធិន្តិ.

ឧបធីសូតិ ខន្ធសង្ខាតេសុ កាយេសុ. កាយំ ‘‘ឧបធី’’តិ អាហ, ន បុត្តគវាទិកំ, ន បរិគ្គហំ.

ពាហិរេសុ វត្ថូសូតិ មណិកុណ្ឌលបុត្តទារាទីសុ វត្ថូសុ.

កាមសុខន្តិ កាមនីយេសុ អស្សាទសុខវសេន បវត្តា តណ្ហា. ពាហិរវត្ថុកាយ តណ្ហាយាតិ កាមនីយេសុ ពាហិរវត្ថូសុ អស្សាទសុខវសេន បវត្តាយ តណ្ហាយ.

អជ្ឈត្តិកវត្ថុកាយាតិ រូបកាយសង្ខាតេ អជ្ឈត្តិកវត្ថុម្ហិ អភិនន្ទនវសេន បវត្តាយ.

បុន អជ្ឈត្តិកវត្ថុកាយាតិ បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតេ អជ្ឈត្តិកវត្ថុម្ហិ សិនេហវសេន បវត្តាយ.

គវេសិតព្ពំ និទានំ វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កតមោ គវេសិតព្ពោ បុព្ពាបរសន្ធី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តត្ថ កតមោ បុព្ពាបរសន្ធី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ នេរុត្តាធិប្បាយនិទានបុព្ពាបរសន្ធីសុ. យថាតិ យេន អន្ធការាទិនា សភាវេន ‘‘កាមន្ធា…បេ… មាតរ’’ន្តិ យំ កាមតណ្ហំ ភគវា អាហ, អយំ កាមតណ្ហា តថា តេន អន្ធការាទិនា សភាវេន ‘‘កាមន្ធា…បេ… មាតរ’’ន្តិ គាថា វុត្តាតិ យោជនា.

គាថាត្ថោ បន – កាមេតីតិ កាមោ, កាមតណ្ហា, កាមេន អត្ថស្ស អជាននតាយ ធម្មស្ស, អបស្សនតាយ ច អន្ធាតិ កាមន្ធា. កាមតណ្ហាសង្ខាតេន ជាលេន អត្ថធម្មានំ អជាននាបស្សនេន សញ្ឆន្នា បលិគុណ្ឋិតាតិ ជាលសញ្ឆន្នា. តណ្ហាសង្ខាតេន ឆទនេន តេសំយេវ អត្ថធម្មានំ អជាននាបស្សនេន ឆាទិតា បិហិតាតិ តណ្ហាឆទនឆាទិតា. អត្ថធម្មេសុ បមត្តសង្ខាតេន បមាទេន ពន្ធនេន ពទ្ធា ពន្ធិតព្ពា បុគ្គលា ជរាមរណំ អន្វេន្តិ, កុមិនាមុខេ បវត្តា មច្ឆា មរណំ អន្វេន្តិ ឥវ ច, ខីរបកោ វច្ឆោ មាតរំ អន្វេតិ ឥវ ច, តថា ជរាមរណំ អន្វេន្តីតិ គហេតព្ពោ.

‘‘កាមន្ធា…បេ… មាតរ’ន្តិ យាយ ទេសនាយ, គាថាយ វា កាមតណ្ហា វុត្តា, សា ទេសនា, គាថា វា កតមេន ទេសនាភូតេន អបរេន យុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តថា បុច្ឆិត្វា ឥមាយ ទេសនាយ, គាថាយ វា យុជ្ជតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សា កតមេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សាតិ ‘‘កាមន្ធា…បេ… អន្វេន្តី’’តិ ទេសនា, គាថា វា. បុព្ពាបរេនាតិ តតោ ទេសនាតោ បុព្ពេន ទេសនាវចនេន, គាថាវចនេន វា អបរេន ទេសនាវចនេន, គាថាវចនេន វា. យុជ្ជតិ យុជ្ជនំ ឯតិ សមេតីតិ បុច្ឆតិ.

យថាតិ យេន អន្ធករណាទិនា. ‘‘រត្តោ…បេ… នរ’’ន្តិ យំ គាថាវចនំ ភគវា អាហ, តេន គាថាវចនេន តថា អន្ធករណាទិនា យុជ្ជតីតិ យោជនា. គាថាត្ថោ បន – រត្តោ រញ្ជន្តោ បុគ្គលោ អត្ថំ អត្តហិតបយោជនំ បរហិតបយោជនំ ន ជានាតិ. រត្តោ រញ្ជន្តោ ធម្មំ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ហេតុំ បញ្ញាចក្ខុនា ន បស្សតិ. រាគោ យំ នរំ យទា សហតេ, តទា តស្ស នរស្ស អន្ធំ អន្ធការំ តមំ អញ្ញាណំ ហោតីតិ គហេតព្ពោ.

ឥតីតិ ឯវំ. អន្ធតាយ អន្ធករណតាយ សញ្ឆន្នតាយ សញ្ឆន្នករណតាយ. សាយេវ តណ្ហាតិ ‘‘កាមន្ធា…បេ… មាតរ’’ន្តិ គាថាវចនេន យា កាមតណ្ហា វុត្តា, សាយេវ កាមតណ្ហា. អភិលបិតាតិ ‘‘រត្តោ…បេ… នរ’’ន្តិ អបរេន គាថាវចនេន ភគវតា វោហារិតា វោហរណេន ញាបិតា, អភិលបិតស្ស អត្ថស្ស សមានតា បុព្ពទេសនា អបរទេសនាយ យុជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘ទ្វីសុ គាថាសុ កតមេហិ បទេហិ សាយេវ តណ្ហា អភិលបិតា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមេហិ អភិលបិតាតិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យញ្ចាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បឋមគាថាយំ ‘‘កាមន្ធា…បេ… ឆាទិតា’’តិ យញ្ច បទំ អាហ, ទុតិយគាថាយញ្ច ‘‘រត្តោ…បេ… ន បស្សតី’’តិ យញ្ច បទំ អាហ. បរិយុដ្ឋានេហិ បរិយុដ្ឋានទីបកេហិ ឥមេហិ ‘‘កាមន្ធា…បេ… បស្សតី’’តិ បទេហិ សាយេវ បឋមគាថាយ វុត្តា កាមតណ្ហា ច ភគវតា អភិលបិតា.

‘‘យំ អន្ធការំ វុត្តំ, កតមំ តំ? យា តណ្ហា បោនោភវិកា វុត្តា, កតមា សា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យំ អន្ធការ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អន្ធការំ យំ អញ្ញាណំ វុត្តំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ ភវេ. យា ច តណ្ហា បោនោភវិកា វុត្តា, អយញ្ច ទុក្ខសមុទយោ ភវេតិ យោជនា.

‘‘កាមា’’តិ យញ្ច បទំ ភគវា អាហ, តេន បទេន ឥមេ កិលេសកាមា វុត្តា. ‘‘ជាលសញ្ឆន្នា’’តិ យញ្ច បទំ ភគវា អាហ, តេន បទេន តេសំយេវ កិលេសកាមានំ បយោគេន សមុទាចារេន បរិយុដ្ឋានំ ភគវា ទស្សេតិ. តស្មាតិ យស្មា យស្មិំ សន្តានេ តណ្ហា ឧប្បន្នា, តំ សន្តានំ សំសារតោ និស្សរិតុំ អទត្វា រូបារម្មណាទីហិ បលោភយមានា ហុត្វា ចិត្តំ កិលេសេហិ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, តស្មា តណ្ហាយ ចិត្តំ បរិយាទាយ សន្តានេ តិដ្ឋមានត្តា. កិលេសវសេនាតិ វីតិក្កមកិលេសវសេន. បរិយុដ្ឋានវសេនាតិ វីតិក្កមនំ អប្បត្វា ឧប្បជ្ជមានវសេន. យេតិ វុត្តប្បការតណ្ហាសហិតបុគ្គលសទិសា. តេតិ តេ តណ្ហាពន្ធនពទ្ធា ច ឯទិសកា ច បុគ្គលា. ជរាមរណំ អន្វេន្តិ ជរាមរណំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កុណន្តិ. អយន្តិ ជរាមរណានុប្បវត្តិ ‘‘ជរាមរណមន្វេន្តី’’តិ ឥមិនា វចនេន ភគវតា ទស្សិតាតិ យោជនា.

‘‘កាមន្ធា’’តិអាទិគាថាយ ចេវ ‘‘រត្តោ’’តិអាទិគាថាយ ច បុព្ពាបរសន្ធិ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ ‘យស្ស បបញ្ចា ឋិតី ចា’តិអាទិគាថាសុ បុព្ពាបរសន្ធិ អម្ហេហិ វិញ្ញាតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា យស្ស បបញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សា គាថាយ – យស្ស មុនិនោ បបញ្ចា តណ្ហាមានទិដ្ឋី ច នត្ថិ, តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ អភិសង្ខតា សង្ខារា ច នត្ថិ, ឋិតី អនុសយា តណ្ហា ច នត្ថិ, សន្ទានសទិសំ តណ្ហាបរិយុដ្ឋានំ នត្ថិ, បលិឃសទិសោ មោហោ ច នត្ថិ, សោ មុនិ បបញ្ចាទិកំ សព្ពំ វីតិវត្តោ អតិក្កន្តោតិ វុច្ចតិ. និត្តណ្ហំ និមានំ និទិដ្ឋិំ និសន្ទានំ និបលិឃំ លោកេ ចរន្តំ តំ មុនិំ សទេវកោ តណ្ហាសហិតោ លោកោ ន វិជានាតីតិ អត្ថោ.

គាថាយំ បបញ្ចាទយោ ភគវតា វុត្តា, ‘‘កតមេ តេ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បបញ្ចា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្តនោ អាធារបុគ្គលំ សំសារេ ចិរំ បបញ្ចន្តាបេន្តី តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ ច, តាហិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ សហជាតវសេន វា ឧបត្ថម្ភនវសេន វា អភិសង្ខតា សង្ខារា ច បបញ្ចា នាម. សន្តានេ អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយា តណ្ហា សត្តានំ តិដ្ឋនហេតុត្តា ឋិតី នាម. បវត្តមានាយ តណ្ហាយ យំ បរិយុដ្ឋានញ្ច ឆត្តិំសតណ្ហាយ ជាលិនិយា យានិ វិចរិតានិ ច វុត្តានិ, ឥទំ សព្ពំ អត្តនោ អាធារំ បុគ្គលំ ពន្ធនដ្ឋេន សន្ទានសទិសត្តា សន្ទានំ នាម. មោហោ អត្តនោ អាធារស្ស បុគ្គលស្ស និព្ពាននគរប្បវេសនស្ស បដិសេធកត្តា បលិឃសទិសត្តា បលិឃោ នាម. ‘‘យស្ស បបញ្ចាទយោ នត្ថិ, សោ កិំ វីតិវត្តោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យេ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេ វុត្តប្បការា បបញ្ចា សង្ខារា, យា ច វុត្តប្បការា ឋិតិ, យំ វុត្តប្បការំ សន្ទានញ្ច, យំ វុត្តប្បការំ បលិឃញ្ច នត្ថីតិ វុត្តា, សព្ពំ ឯតំ បបញ្ចាទិកំ យោ មុនិ សមតិក្កន្តោ, អយំ មុនិ ‘‘និត្តណ្ហោ’’តិ វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

២៨. ‘‘យស្ស បបញ្ចាតិអាទិគាថាយំ យេ បបញ្ចាទយោ វុត្តា, តេសុ តណ្ហាមានទិដ្ឋិហេតុកា សង្ខារា កទា កតិវិធំ ផលំ ទេន្តិ, តំសង្ខារសម្បយុត្តា តណ្ហា កទា កតិវិធំ ផលំ ទេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ បរិយុដ្ឋានសង្ខារា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ បបញ្ចសង្ខារាទីសុ. បរិយុដ្ឋានសង្ខារាតិ វីតិក្កមវសេន បវត្តា បរិយុដ្ឋានា អកុសលសង្ខារា ចេតនា. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីតិ ទិដ្ឋេ បស្សិតព្ពេ ធម្មេ អត្តភាវេ វេទនីយំ ផលំ ទេតីតិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា, ទិដ្ឋេ ធម្មេ ផលំ វេទេតីតិ វា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា. កា សា? អបទុស្សនីយាទីសុ អតិទុស្សនាទិវសេន បវត្តា បឋមជវនចេតនា. ឧបបជ្ជេ ផលំ វេទេតីតិ ឧបបជ្ជវេទនីយា, សត្តមជវនចេតនា. អបរាបរិយាយេ អត្តភាវេ ផលំ វេទេតីតិ អបរាបរិយាយវេទនីយា, មជ្ឈេ បវត្តា បញ្ច ជវនចេតនា. តិផលទានវសេន តិវិធា សង្ខារា. ឯវំ ឥមាយ តិវិធាយ សង្ខារចេតនាយ សម្បយុត្តា តិវិធា តណ្ហា តិវិធំ ផលំ ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ អត្តភាវេ, ឧបបជ្ជេ វា អនន្តរភវេ, អបរេ វា បរិយាយេ ភវេ ទេតិ និព្ពត្តេតីតិ ឯវំ ផលនិព្ពត្តកសង្ខារំ វា តំសម្បយុត្តំ តណ្ហំ វា ភគវា អាហ.

‘‘យាយ ទេសនាយ, គាថាយ វា ផលនិព្ពត្តកំ សង្ខារំ អាហ, សា ទេសនា, គាថា វា កតមេន ទេសនាភូតេន វា អបរេន យុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យំ លោភបកតំ កម្មំ ករោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. យា ‘‘យស្ស…បេ… លោកោ’’តិ ទេសនា ច យា ‘‘យំ លោភបកតំ កម្មំ…បេ… អបរេ វា បរិយាយេ’’តិ ទេសនា ច វុត្តា, ភគវតោ ឥទំ ទេសនាទ្វយំ អញ្ញមញ្ញំ បុព្ពាបរេន បុព្ពំ អបរេន អបរំ បុព្ពេន យុជ្ជតិ យុជ្ជនំ ឯតិ សមេតិ, យថា គង្គោទកំ យមុនោទកេន, យមុនោទកម្បិ គង្គោទកេន សំសន្ទតិ សមេតិ. ‘‘យស្ស…បេ… លោកោ’’តិ ទេសនា ‘‘យំ លោភបកតំ…បេ… បរិយាយេ’’តិ ទេសនាយ សំសន្ទតិ សមេតិ, ‘‘យំ លោភបកតំ…បេ… បរិយាយេ’’តិ ទេសនាបិ ‘‘យស្ស…បេ… លោកោ’’តិ ទេសនាយ សំសន្ទតិ សមេតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ‘‘កថំ យុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ បរិយុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិផលត្តយនិព្ពត្តកដ្ឋេន យុជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

យំ យំ សុត្តំ ភគវតា ទេសិតំ បុព្ពាបរេន យុជ្ជតិ, តំ តំ សុត្តម្បិ នីហរិត្វា បុព្ពាបរសំសន្ទនំ ទស្សេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. សំសន្ទនាការោ វុត្តនយានុសារេន គហេតព្ពោ. តត្ថាតិ តេសុ បរិយុដ្ឋានសង្ខារតណ្ហាវិចរិតេសុ. បរិយុដ្ឋានន្តិ រូបារម្មណាទីនិ អយោនិសោមនសិការេន អារព្ភ សត្តសន្តានេ បវត្តំ តណ្ហាចរិតំ. បដិសង្ខានពលេនាតិ អសុភានិច្ចាទិទស្សនពលេន តទង្គប្បហានវសេន បហាតព្ពំ. សង្ខារាតិ ទស្សនបហាតព្ពា សង្ខារា. ទស្សនពលេនាតិ ទស្សនសង្ខាតបឋមមគ្គញាណពលេន បហាតព្ពា. ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានីតិ ទស្សនេន បហាតព្ពតណ្ហាវិចរិតេហិ អវសេសានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ. និគ្គតា តណ្ហា យស្ស សោ និត្តណ្ហោ, និត្តណ្ហស្ស ភាវោ និត្តណ្ហតា, កា សា? សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ.

បបញ្ចសង្ខារាភិនន្ទនត្តយំ យទិបិ អត្ថតោ ឯកំ សមានំ, ទេសនាយ បន បទក្ខរាទីហិ វិសេសោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘យោយំ បុព្ពាបរសន្ធិ អាចរិយេន វិភត្តោ, សោយំ កតិវិធោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ ចាយំ បុព្ពាបរោ សន្ធី’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ – ‘‘ន កេវលំ សុត្តន្តរសំសន្ទនមេវ បុព្ពាបរសន្ធិ, អថ ខោ អញ្ញោបិ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘សោ ចាយ’ន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៨). តត្ថ អត្ថសន្ធីតិ កិរិយាការកាទិវសេន អត្ថស្ស អត្ថេន សន្ធិ. បទសន្ធីតិ នាមបទាទិកស្ស នាមបទាទិកន្តរេន សន្ធិ. ទេសនាសន្ធីតិ វុត្តប្បការស្ស ទេសនន្តរស្ស វុត្តប្បការេន ទេសនន្តរេន សន្ធិ. និទ្ទេសសន្ធីតិ និទ្ទេសន្តរស្ស និទ្ទេសន្តរេន សន្ធិ.

សន្ធិ ច នាម អត្ថាទយោ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ សភាវធម្មោ នាម នត្ថិ, អត្ថាទីនញ្ច ឆអត្ថបទាទីសុ អវរោធនតោ ‘‘អត្ថសន្ធិ ឆប្បទានី’’តិអាទិ វុត្តំ.

អត្ថសន្ធិព្យញ្ជនសន្ធយោ អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមា ទេសនាសន្ធី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទេសនាសន្ធិ ន ច បថវិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ន ច បថវិំ និស្សាយ ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ចាតិ ឯត្ថ ឈាយី ឈានសមង្គី បុគ្គលោ បថវិំ និស្សាយ អាលម្ពិត្វា ន ច ឈាយតិ, សព្ពសង្ខារនិស្សដំ បន និព្ពានំ និស្សាយ អាលម្ពិត្វា ផលសមាបត្តិំ ឈាយតិ សមាបជ្ជតិ ឯវាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ច អាបន្តិអាទីសុបិ ឯស នយោ យោជេតព្ពោ. ផលសមាបត្តិសមង្គី បុគ្គលោ ហិ បថវីអាទយោ មុញ្ចិត្វា និព្ពានមេវ អារព្ភ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតីតិ. ឯត្ថ ច បថវីអាទីហិ មហាភូតេហិ កាមភវរូបភវា គហិតា រូបបដិពទ្ធវុត្តិតាយ. អាកាសានញ្ចាយតនាទីហិបិ អរូបភវោ គហិតោ, ភវត្តយំ វជ្ជេត្វា ច ឈាយតីតិ អធិប្បាយោ. យទិ បថវីអាទយោ និស្សាយ ន ឈាយី ឈាយតិ ច, ឯវំ សតិ ឥធលោកសង្ខាតំ សត្តសន្តានំ វា បរលោកសង្ខាតំ សត្តសន្តានំ វា អនិន្ទ្រិយសន្តានំ វា និស្សាយ ឈាយី ឈាយតីតិ អាសង្កនីយត្តា តំ បរិហរន្តោ ‘‘ន ច ឥមំ លោក’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥមំ លោកន្តិ ឥធលោកសង្ខាតោ ទិដ្ឋោ អត្តភាវោ សត្តសន្តានោ វុត្តោ, តស្មិំ និស្សាយ ន ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច. បរលោកន្តិ ឥធលោកតោ អញ្ញោ ភវន្តរសង្ខាតោ សត្តសន្តានោ វុត្តោ, តស្មិំ និស្សាយ ន ច ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច.

យមិទំ ឧភយន្តិអាទីសុ ឥទំ ឧភយំ ឥធលោកបរលោកទ្វយំ អន្តរេន វជ្ជេត្វា យំ រូបាយតនំ ទិដ្ឋំ, តំ រូបាយតនម្បិ. យំ សទ្ទាយតនំ សុតំ, តំ សទ្ទាយតនម្បិ. យំ គន្ធាយតនរសាយតនផោដ្ឋព្ពាយតនំ មុតំ, តំ គន្ធាយតនរសាយតនផោដ្ឋព្ពាយតនម្បិ. យំ អាបោធាតុ អាកាសធាតុ លក្ខណរូបំ ឱជាសង្ខាតំ ធម្មាយតនេកទេសរូបំ វិញ្ញាតំ, តំ អាបោធាតាទិកំ ធម្មាយតនេកទេសរូបម្បិ. យំ វត្ថុ បរិយេសិតំ វា អបរិយេសិតំ វា សន្តិកេ បត្តំ, តំ វត្ថុម្បិ. យំ វត្ថុ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ បរិយេសនារហំ សុន្ទរំ, តំ វត្ថុម្បិ. យំ វត្ថុ វិតក្កិតំ វិតក្កនវសេន អាលម្ពិតព្ពំ, តំ វត្ថុម្បិ. យំ វត្ថុ វិចារិតំ អនុមជ្ជនវសេន អាលម្ពិតព្ពំ, តំ វត្ថុម្បិ. យំ វត្ថុ មនសា ចិត្តេនេវ អនុចិន្តិតំ អនុចិន្តនវសេន អាលម្ពិតព្ពំ, តំ វត្ថុម្បិ និស្សាយ ន ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ចាតិ យោជនា កាតព្ពា.

ឯត្ថ ទិដ្ឋាទិកំ ពហិទ្ធារូបមេវ គហេតព្ពំ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបស្ស អធិប្បេតត្តា. តេនាហ អដ្ឋកថាចរិយោ – ‘‘តទុភយវិនិមុត្តោ អនិន្ទ្រិយពទ្ធោ រូបសន្តានោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៨). ‘‘យទិ ឈាយី បុគ្គលោ យថាវុត្តេ បថវីអាទយោ និស្សាយ ន ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច, ឯវំ សតិ អយំ ឈាយី បុគ្គលោ ឥទំ នាម និស្សាយ ឈាយតីតិ លោកេ កេនចិ ញាយតិ កិំ, ឧទាហុ ន ញាយតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ន ញាយតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ សទេវកេ លោកេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ផលសមាបត្តិឈានេន ឈាយន្តោ អយំ ខីណាសវបុគ្គលោ សទេវកេ លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ បជាយ យត្ថ កត្ថចិបិ អនិស្សិតេន ចិត្តេន ឈាយតីតិ សទេវកេ លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ បជាយ កេនចិ ន ញាយតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តេន វុត្តំ –

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

យស្ស តេ នាភិជានាម, កិំ ត្វំ និស្សាយ ឈាយសី’’តិ. (សំ. និ. ៣.៧៩; នេត្តិ. ១០៤);

‘‘កេនចិ អវិញ្ញាយភាវោ កេន សុត្តេន វិភាវេតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមិនា គោធិកសុត្តេន (សំ. និ. ១.១៥៩) វិភាវេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា មារោ បាបិមា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥទានិ ខីណាសវចិត្តស្ស កត្ថចិបិ អនិស្សិតភាវំ គោធិកសុត្តេន (សំ. និ. ១.១៥៩) វក្កលិសុត្តេន (សំ. និ. ៣.៨៧) ច វិភាវេតុំ ‘យថា មារោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៨) វុត្តំ. តត្ថ ទានាទិបុញ្ញការកេ, បុញ្ញេ វា មារេតិ និវារេតីតិ មារោ, អត្តហិតបរហិតេ មារេតីតិ វា មារោ. បាបចិត្តុប្បាទវន្តតាយ បាបិមា. បុព្ពត្តភាវេ គោធស្ស ឃាតកត្តា ‘‘គោធិកោ’’តិ លទ្ធនាមស្ស បរិនិព្ពាយន្តស្ស កុលបុត្តស្ស បរិនិព្ពានតោ ឧទ្ធំ បដិសន្ធាទិ វិញ្ញាណំ សមន្វេសន្តោ ន ជានាតិ ន បស្សតិ. ‘‘បរចិត្តជាននកោ មារោ កស្មា ន ជានាតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោ គោធិកោ ហិ យស្មា បបញ្ចាតីតោ, តស្មា តណ្ហាបហានេន ទិដ្ឋិនិស្សយោបិ អស្ស គោធិកស្ស យស្មា នត្ថិ, តស្មា ច ន ជានាតីតិ.

‘‘គោធិកសុត្តេនេវ វិភាវេតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘គោធិកសុត្តវក្កលិសុត្តេហិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា អនិស្សិតភាវោ វិភាវិតោ, ឯវំ សតិ សឧបាទិសេសនិព្ពានធាតុយា អនិស្សិតភាវោ កេន វិញ្ញាយតីតិ អត្ថោ ភវេយ្យា’’តិ វត្តព្ពត្តា តទាបិ ន វិញ្ញាយតិយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សទេវកេន លោកេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សឧបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា ផលសមាបត្តិឈានេន ឈាយមានា ឥមេ ខីណាសវា កត្ថចិ អនិស្សិតចិត្តា ឈាយន្តីតិ សទេវកេន លោកេន ន ញាយន្តិ សមារកេន…បេ… សទេវមនុស្សាយ ន ញាយន្តីតិ យោជនា កាតព្ពា. អនិស្សិតចិត្តា ន ញាយន្តីតិ ឯត្ថ ហិ ន-ការោ ច ‘‘ឈាយមានា’’តិ បទេ ន សម្ពន្ធិតព្ពោ ‘‘ន ឈាយមានា’’តិ អត្ថស្ស សម្ភវតោ. ‘‘ន ញាយន្តី’’តិ បន សម្ពន្ធិតព្ពោ ហេដ្ឋា អដ្ឋកថាយំ ឯវ ‘‘លោកេ កេនចិបិ ន ញាយតី’’តិ វុត្តត្តា. អយំ ទេសនាសន្ធីតិ គោធិកសុត្តវក្កលិសុត្តានំ អញ្ញមញ្ញំ អត្ថវសេន សំសន្ទនា និទ្ធារិតា វិយ ‘‘ន ច បថវិំ និស្សាយា’’តិអាទិទេសនាយ ច ‘‘ន ច ឥមំ លោក’’ន្តិអាទិទេសនាយ ច យាយ ទេសនាយ អត្ថវសេន សំសន្ទនា និទ្ធារិតា, តាយ ទេសនាយ យត្ថ កត្ថចិ យំ កិញ្ចិ និស្សាយ ឈាយី ន ឈាយតិ, និព្ពានំ និស្សាយ ឈាយី ឈាយតីតិ អត្ថវសេន និទ្ធារិតា, អយំ សំសន្ទនា ទេសនាសន្ធិ នាមាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

ទេសនាសន្ធិ អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមា និទ្ទេសសន្ធី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមា និទ្ទេសសន្ធីតិ និស្សិតចិត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ ចតូសុ អត្ថសន្ធិព្យញ្ជនសន្ធិទេសនាសន្ធិនិទ្ទេសសន្ធីសុ យា សន្ធិ ‘‘និទ្ទេសសន្ធី’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋា, សា និទ្ទេសតោ កតមាតិ បុច្ឆតីតិ អត្ថោ. និស្សិតចិត្តាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិសហជាតវសេន វា ឧបនិស្សយវសេន វា និស្សិតំ ចិត្តំ យេសំ បុថុជ្ជនានន្តិ និស្សិតចិត្តា, បុថុជ្ជនា បុគ្គលា និទ្ទិសិតព្ពា ឥមាយ ទេសនាយ បុគ្គលាធិដ្ឋានត្តា. យទិ ទេសនា ធម្មាធិដ្ឋានា, ឯវំ សតិ និស្សិតំ ចិត្តំ ឯត្ថ សុត្តប្បទេសេសុ ទេសិតន្តិ និស្សិតចិត្តា និស្សិតចិត្តជាននត្ថាយ ទេសិតា សុត្តប្បទេសា. អនិស្សិតំ ចិត្តំ យេសំ អរិយបុគ្គលានន្តិ អនិស្សិតចិត្តា, អរិយបុគ្គលា និទ្ទិសិតព្ពា ឥមាយ ទេសនាយ បុគ្គលាធិដ្ឋានត្តា. ធម្មាធិដ្ឋានាយ បន អនិស្សិតំ ចិត្តំ យត្ថ សុត្តប្បទេសេសុ ទេសិតន្តិ អនិស្សិតចិត្តា, អនិស្សិតចិត្តជាននត្ថាយ ទេសិតា សុត្តប្បទេសា.

‘‘និស្សិតចិត្តា កេន និទ្ទេសេន និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា កេន និទ្ទេសេន និទ្ទិសិតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘និស្សិតចិត្តា អកុសលបក្ខេន និទ្ទិសិតព្ពា’’តិអាទិ វុត្តំ. អកុសលបក្ខេន និទ្ទេសេន និទ្ទិសិតព្ពា. កុសលបក្ខេនាតិអាទីសុបិ ឯស នយោ យោជេតព្ពោ. អកុសលបក្ខសាមញ្ញកុសលបក្ខសាមញ្ញេហិ ទស្សេត្វា អកុសលវិសេសកុសលវិសេសេហិ ទស្សេតុំ ‘‘និស្សិតចិត្តា សំកិលេសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ និទ្ទេសសន្ធីតិ អកុសលបក្ខាទិកស្ស បុរិមនិទ្ទេសស្ស សំកិលេសាទិកេន បច្ឆិមេន និទ្ទេសេន និស្សិតចិត្តវសេន អយំ សំសន្ទនា ច និទ្ទេសសន្ធិ នាម. កុសលបក្ខាទិកស្ស បុរិមស្ស និទ្ទេសស្ស វោទានាទិកេន បច្ឆិមេន និទ្ទេសេន អនិស្សិតចិត្តវសេន អយំ សំសន្ទនា ច និទ្ទេសសន្ធិ នាមាតិ វិភជិត្វា វេទិតព្ពា.

‘‘ចតុព្យូហហារស្ស នេរុត្តមធិប្បាយនិទានបុព្ពាបរសន្ធិប្បភេទេន ចេវ អត្ថព្យញ្ជនសន្ធិនិទ្ទេសសន្ធិទេសនាសន្ធិប្បភេទេន ច វិភជិតព្ពភាវោ កេន អម្ហេហិ ជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេន តថា វិភជិតព្ពភាវេន អាយស្មា មហាកច្ចានោ ‘‘នេរុត្តមធិប្បាយោ’’តិអាទិកំ (នេត្តិ. ៤ ហារសង្ខេប) យំ វចនំ អាហ, តេន វចនេន តុម្ហេហិ ចតុព្យូហហារស្ស តថា វិភជិតព្ពភាវោ ជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘ឯត្តាវតា ច ចតុព្យូហហារោ បរិបុណ្ណោ, អញ្ញោ និយុត្តោ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ ចតុព្យូហោ ហារោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យស្សំ យស្សំ បាឡិយំ យោ យោ ចតុព្ពិធោ, សោ សោ ចតុព្យូហហារោ ច យថាលាភវសេន យោជិតោ, តស្សំ តស្សំ បាឡិយំ សោ សោ ចតុព្ពិធោ ចតុព្យូហហារោ តថា និទ្ធារេត្វា យុត្តោ យោជិតោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឥតិ ចតុព្យូហហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.