៥. លក្ខណហារវិភង្គវិភាវនា

២៣. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន បទដ្ឋានវិភង្គេន អវិជ្ជាទីនំ បទដ្ឋានានិ វិភត្តានិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ បទដ្ឋានហារវិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ លក្ខណហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ លក្ខណោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វុត្តោវ. កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ លក្ខណោ ហារោ លក្ខណហារវិភង្គោតិ បុច្ឆតិ. ‘‘វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ’’តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘យេ ធម្មា’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ លក្ខណោ ហារោ លក្ខណហារវិភង្គោ នាមាតិ វិញ្ញេយ្យោតិ. តេន វុត្តំ –‘‘តត្ថ កតមោ លក្ខណោ ហារោតិអាទិ លក្ខណហារវិភង្គោ នាមា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៣). អយំ ឥទានិ វុច្ចមានោ វិត្ថារភូតោ លក្ខណោ ហារោ បិដកត្តយេ ទេសិតេសុ ធម្មេសុ កិំ នាម លក្ខិតព្ពំ ធម្មំ លក្ខីយតីតិ បុច្ឆិត្វា បុច្ឆិតេ លក្ខណហារវិចយេ ធម្មេ សង្ខេបេន ទស្សេតុំ ‘‘យេ ធម្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យេ ធម្មាតិ យេ សមូហា ធម្មា. ឯកលក្ខណាតិ សមានលក្ខណា. តេសំ ធម្មានន្តិ សមានលក្ខណានំ តេសំ សមូហធម្មានំ, និទ្ធារណេ ចេតំ. ឯកស្មិំ ធម្មេតិ សមានលក្ខណេ ឯកស្មិំ ធម្មេ, បាឡិយំ ភគវតា វុត្តេ សតិ វុត្តធម្មតោ អវសិដ្ឋសមានលក្ខណា ធម្មា សមានលក្ខណេន វុត្តា ភវន្តីតិ អត្ថោ.

លក្ខណហារវិសយេ ធម្មេ វិត្ថារតោ ឥមស្មិំ ធម្មេ វុត្តេ ឥមេ សមានលក្ខណា ធម្មាបិ វុត្តា ភវន្តីតិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យថា កិំ ភវេ’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យថា យេន បការេន វុត្តា ភវន្តិ, សោ បការោ កិំ ភវេតិ បុច្ឆតិ. យថា យេន បការេន វុត្តា ភវន្តិ, សោ បការោ សមានលក្ខណាតិ ភាវោ ភវេតិ អត្ថោ. កិន្តិ ភគវា អាហ? ‘‘ចក្ខុំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិំ ភគវា អាហ. ‘‘ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, អនវដ្ឋិត’’ន្តិអាទិម្ហិ វុត្តេ ‘‘សោតំ, ភិក្ខវេ, អនវដ្ឋិត’’ន្តិអាទិវចនម្បិ វុត្តមេវ ភវតិ.

‘‘អនវដ្ឋិតាទិលក្ខណេន សមានលក្ខណត្តា វា អជ្ឈត្តិកាយតនភាវេន សមានលក្ខណត្តា វាតិ អាយតនវសេនេវ ឯកលក្ខណំ វត្តព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ខន្ធវសេនបិ ឯកលក្ខណំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អតីតេ, រាធ, រូបេ អនបេក្ខោ ហោតិ, អនាគតំ រូបំ មា អភិនន្ទិ, បច្ចុប្បន្នស្ស រូបស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ចាគាយ បដិនិស្សគ្គាយ បដិបជ្ជា’’តិ វុត្តេ ‘‘អតីតាយ, រាធ, វេទនាយ អនបេក្ខោ ហោតិ, អនាគតំ វេទនំ មា អភិនន្ទិ, បច្ចុប្បន្នាយ វេទនាយ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ចាគាយ បដិនិស្សគ្គាយ បដិបជ្ជា’’តិអាទិ វុត្តំ ភវេ.

‘‘អនបេក្ខនីយលក្ខណេន សមានលក្ខណត្តា វា ខន្ធលក្ខណេន សមានលក្ខណត្តា វាតិ ខន្ធាយតនវសេនេវ ឯកលក្ខណធម្មា វត្តព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា សតិបដ្ឋានវសេនាបិ វត្តព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា យេន ឯកលក្ខណត្តេន ច ភគវា អាហ, តថា ច តេន ឯកលក្ខណត្តេន ច អវុត្តាបិ ធម្មា វុត្តា ភវន្តីតិ អត្ថោ. យេ វិបស្សកា បុគ្គលា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ និច្ចំ សុសមារទ្ធា និច្ចំ កាយគតាសតិំ ភាវេន្តិ, តេ វិបស្សកា អកិច្ចំ សុភសុខាទិកំ, កសិវាណិជ្ជាទិកម្មំ វា ន សេវន្តិ, កិច្ចេ អសុភាសុខាទិកេ, កាយាទិកេ វា សាតច្ចការិនោ ហោន្តីតិ ភគវា អាហាតិ យោជនា.

ឥតិសទ្ទស្ស ចេត្ថ ឯកស្ស លោបោ. ឥតិ ឯវំ ‘‘យេសញ្ចា’’តិអាទិគាថាយ កេសាទិកេ កាយេ គតាយ បវត្តាយ សតិយា ភគវតា សរូបេន វុត្តាយ វិជ្ជមានាយ តទវសេសា វេទនាគតា សតិ ច ចិត្តគតា សតិ ច ធម្មគតា សតិ ច សតិបដ្ឋានភាវេន ឯកលក្ខណត្តេន វុត្តា ភវន្តីតិ សង្ខេបតោ និច្ចំ សុសមារទ្ធា និច្ចំ វេទនាគតា សតិ ច…បេ… និច្ចំ ចិត្តគតា សតិ ច…បេ… និច្ចំ ធម្មគតា សតីតិ វត្តព្ពាតិ.

‘‘សតិបដ្ឋានវសេនេវ ឯកលក្ខណា ធម្មា វត្តព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តថា យំ កិញ្ចី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ កិញ្ចិ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋំ, យំ កិញ្ចិ សទ្ទាយតនំ សោតវិញ្ញាណេន សុតំ, យំ កិញ្ចិ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនំ ឃានវិញ្ញាណាទិត្តយេន វិញ្ញាណេន មុតំ, ឥតិ ឯវំ ទិដ្ឋាទិត្តយេ ភគវតា សរូបេន វុត្តេ សតិ តទវសេសំ យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាតំ ធម្មារម្មណបរិយាបន្នំ រូបំ ភគវតា អាលម្ពិតព្ពភាវេន ឯកលក្ខណត្តា វុត្តំ ភវតីតិ អត្ថោ. អថ វា យំ កិញ្ចិ រូបាយតនំ ទិដ្ឋំ ភគវតា វុត្តំ, តស្មិំ វុត្តេ សតិ តទវសេសំ សុតាទិកម្បិ វុត្តំ ហោតីតិ អាទិអត្ថោ វិសុំ វិសុំ យោជេតព្ពោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា មុតំ វា’’តិ.

‘‘កាយគតាយ សតិយា វុត្តាយ តទវសេសា វេទនាគតាសតិអាទយោយេវ វត្តព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មាបិ វុត្តា ភវន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា យេន និយ្យានិកលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តេន ច ភគវា អាហ, តថា តេន ឯកលក្ខណត្តេន ច ភគវា អាហ, តថា តេន ឯកលក្ខណត្តេន ច វុត្តា ភវន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘តស្មា អភិជ្ឈាទោមនស្សេន អភិភូតត្តា ឥហ មម សាសនេ, ភិក្ខុ, ត្វំ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា ហុត្វា លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ តទង្គប្បហានេន វា វិក្ខម្ភនប្បហានេន វា វិនេយ្យ វិនយិត្វា កាយេ កេសាទិរូបកាយេ កាយានុបស្សី កេសាទិរូបកាយានុបស្សី ហុត្វា វិហរាហី’’តិ ភគវតា វុត្តេ សតិ ‘‘តស្មាតិហ, ត្វំ ភិក្ខុ, វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ, តស្មាតិហ, ត្វំ ភិក្ខុ, ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរាហិ…បេ… ទោមនស្សំ, តស្មាតិហ, ត្វំ ភិក្ខុ, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាហិ…បេ… ទោមនស្ស’’ន្តិ វុត្តំ ភវតីតិ សង្ខេបត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិត្ថារត្ថោ បន អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៣) ពហុធា វុត្តោតិ អម្ហេហិ ន វិត្ថារិតោ.

‘‘ឯកស្មិំ សតិបដ្ឋានេ វុត្តេ កស្មា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា វុត្តា ភវេយ្យុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អាតាបីតិ វីរិយិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អាតាបី’’តិ ឥមិនា បទេន កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បវត្តំ វីរិយិន្ទ្រិយំ វុត្តំ. ‘‘សម្បជានោ’’តិ បទេន កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បវត្តំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ វុត្តំ. ‘‘សតិមា’’តិ បទេន កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បវត្តំ សតិន្ទ្រិយំ វុត្តំ. ‘‘វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’’ន្តិ បទេន កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បវត្តំ សមាធិន្ទ្រិយំ វុត្តំ, ន កាយេយេវ បវត្តំ. ឯវំ បការេន កាយេ កាយានុបស្សិនោ យោគាវចរស្ស ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ ចេ វទេយ្យ, ឯវំ សតិ ចតុន្នំ វីរិយបញ្ញាសតិសមាធីនំ ឥន្ទ្រិយានំ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ សាធកភាវេន ឯកលក្ខណត្តា សមានលក្ខណត្តា បារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ យោជនា. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ – ‘‘ចតុសតិបដ្ឋានសាធនេ ឥមេសំ ឥន្ទ្រិយានំ សភាវភេទាភាវតោ សមានលក្ខណត្តា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៣).

២៤. ‘‘ឯវំ វុត្តេបិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាយេវ វត្តព្ពា ភវេយ្យុំ, កថំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មា វត្តព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ យេន យោគាវចរេន ភាវិយមានេសុ តស្ស យោគាវចរស្ស ចត្តារោ សម្មប្បធានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា កាតព្ពា. ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុជ្ឈនំ ពោធំ, អរិយមគ្គញាណំ, ពោធំ គច្ឆន្តីតិ ពោធង្គមា. ពោធស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស បក្ខេ ភវាតិ ពោធិបក្ខិយា.

‘‘កុសលាយេវ ធម្មា ឯកលក្ខណភាវេន នីហរិតា កិំ, ឧទាហុ អកុសលាបិ ធម្មា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឯវំ អកុសលាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កុសលា ធម្មា ឯកលក្ខណត្តេន និទ្ធារិតា យថា, ឯវំ អកុសលាបិ ធម្មា ឯកលក្ខណត្តេន និទ្ធារិតព្ពាយេវាតិ អត្ថោ. ‘‘កថំ និទ្ធារេតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បហានេកដ្ឋភាវេន និទ្ធារេតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកលក្ខណត្តា បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តី’’តិ អាហ. តត្ថ ឯកលក្ខណត្តាតិ បហានេកដ្ឋភាវេន សមានលក្ខណត្តា. ‘‘កតមំ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ចតូសុ…បេ… បរិញ្ញំ គច្ឆន្តីតិ កាយាគតាសតិបដ្ឋានេ យោគាវចរេន ភាវិយមានេ សតិ តេន យោគាវចរេន អសុភេ កេសាទិកេ រូបកាយេ ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសោ បហីយតិ, អស្ស យោគាវចរស្ស កពឡីការាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, ‘‘អាហារសមុទយា រូបសមុទយោ’’តិ (សំ. និ. ៣.៥៦) វុត្តត្តា រូបកាយេ ឆន្ទរាគំ បជហន្តស្ស តស្ស សមុទយេ កពឡីការាហារេបិ ឆន្ទរាគោ បហីយតីតិ អត្ថោ. វេទនាគតាសតិបដ្ឋានេ ភាវិយមានេ សតិ ទុក្ខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសោ បហីយតិ, អស្ស យោគាវចរស្ស ផស្សាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; ឧទា. ១; វិភ. ២២៥) វុត្តត្តា វេទនាយ ឆន្ទរាគំ បជហន្តស្ស តស្ស បច្ចយេ ផស្សាហារេ ឆន្ទរាគោ បហីយតិ. ចិត្តគតាសតិបដ្ឋានេ ភាវិយមានេ អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ វិបល្លាសោ បហីយតិ, អស្ស យោគាវចរស្ស វិញ្ញាណាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ. ធម្មគតាសតិបដ្ឋានេ ភាវិយមានេ អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ វិបល្លាសោ បហីយតិ, អស្ស យោគាវចរស្ស មនោសញ្ចេតនាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតីតិ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា ឯកេកស្មិំ បហាតព្ពេ វុត្តេ តទវសេសា បហាតព្ពា វុត្តា ភវន្តិ បហាតព្ពភាវេន ឯកលក្ខណត្តាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

‘‘អាហារា ចស្ស បរិញ្ញំ គច្ឆន្តី’’តិ វចនេ អាហារេសុ បវត្តា កាមរាគទោសមោហា ព្យន្តីកតា ហោន្តីតិ អត្ថោ គហិតោ. កពឡីការាហារញ្ហិ អារព្ភ បវត្តេ កាមរាគេ វិជ្ជមានេ កពឡីការាហារស្ស វិជាននា នត្ថេវ, តស្មិំ កាមរាគេ បន បហីនេ បរិជាននា ភវតីតិ. សេសាហារជាននម្បិ ឯសេវ នយោ. យស្ស យោគាវចរស្ស សតិបដ្ឋានា ភាវិតា, វិបល្លាសា បហីនា, អាហារបរិជាននា ឧប្បន្នា, សោ យោគាវចរោ ឧបាទានេហិ អនុបាទានោ ភវតិ. សុភសញ្ញិតេ ហិ កាយេ កាមុបាទានំ វិសេសេន ភវតីតិ សុភសញ្ញិតោ កាយោ កាមុបាទានស្ស វត្ថុ, កាយគតាយ សតិយា អនុសរិតព្ពោ អសុភសញ្ញិតោ កេសាទិ កាមុបាទានស្ស វត្ថុ ន ហោត្វេវ. សុខវេទនាយ អស្សាទវសេន ទិដ្ឋុបាទានំ ភវតីតិ សុខសញ្ញិតា វេទនា ទិដ្ឋុបាទានស្ស វត្ថុ, វេទនាគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពា វេទនា ទិដ្ឋុបាទានស្ស វត្ថុ ន ហោត្វេវ. ‘‘ចិត្តំ និច្ច’’ន្តិ ទិដ្ឋិគហណវសេន តស្ស តស្ស អត្តនោ សីលវតវសេន បរិសុទ្ធីតិ បរាមសនំ ហោតីតិ ចិត្តំ សីលព្ពតុបាទានស្ស វត្ថុ, ចិត្តគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពំ ចិត្តំ សីលព្ពតុបាទានស្ស វត្ថុ ន ហោត្វេវ. ធម្មេ នាមរូបបរិច្ឆេទេន យថាភូតំ អបស្សន្តស្ស ធម្មេសុ អត្តាភិនិវេសោ ហោតីតិ ធម្មា អត្តវាទុបាទានស្ស វត្ថុ, ធម្មគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពា ធម្មា អត្តវាទុបាទានស្ស វត្ថុ ន ហោន្តិ ឯវ. តស្មា ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ភាវិយមានេសុ ឧបាទានេហិ អនុបាទានោ ភវតីតិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ.

‘‘យេន យោគាវចរេន សតិបដ្ឋានា ភាវិតា, សោ យោគាវចរោ ឧបាទានេហិយេវ អនុបាទានោ ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា យោគាទីហិបិ វិសំយុត្តោ ភវតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យោគេហិ ច វិសំយុត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោគេហិ ចាតិ កាមយោគភវយោគទិដ្ឋិយោគអវិជ្ជាយោគេហិ ច. វិសំយុត្តោតិ តទង្គប្បហានវិក្ខម្ភនប្បហានសមុច្ឆេទប្បហានវសេន វិគតោ, វិមុត្តោ ច ភវតីតិ អត្ថោ. សុភសញ្ញិតោ ហិ រូបកាយោ កាមរាគស្ស វត្ថុ ហោតិ, កាយគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពោ កាយោ កាមរាគស្ស វត្ថុ ន ហោត្វេវ. ‘‘សុខោ’’តិ វា ‘‘សុខហេតូ’’តិ វា គហណីយោ ភវោ ភវរាគស្ស វត្ថុ ហោតិ, វេទនាគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពោ ភវោ ភវរាគស្ស វត្ថុ ន ហោតិ. ‘‘អត្តា’’តិ អភិនិវិសិតព្ពំ ចិត្តំ ទិដ្ឋិយោគស្ស វត្ថុ ហោតិ, ចិត្តគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពំ ចិត្តំ ទិដ្ឋិយោគស្ស វត្ថុ ន ហោតិ. វិនិព្ភោគស្ស ទុក្ករត្តា, ធម្មានំ ធម្មមត្តតាយ ច ទុប្បដិវិជ្ឈត្តា អវិនិព្ភុជិតព្ពា, ធម្មមត្តតាយ អប្បដិវិជ្ឈិតព្ពា ធម្មា អវិជ្ជាយោគស្ស វត្ថុ ហោន្តិ, ធម្មគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពា ធម្មា អវិជ្ជាយោគស្ស វត្ថុ ន ហោន្តិ. តស្មា ចតុសតិបដ្ឋានានុបស្សកោ ‘‘យោគេហិ ច វិសំយុត្តោ’’តិ វុត្តោ. អយំ នយោ អាសវេហិ ច អនាសវោ ភវតិ, ឱឃេហិ ច និត្ថិណ្ណោ ភវតីតិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោ.

គន្ថេហិ ច វិប្បយុត្តោ ភវតីតិ ឯត្ថ បន សុភសញ្ញិតោ រូបកាយោ អភិជ្ឈាកាយគន្ថស្ស វត្ថុ, កាយគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពោ រូបកាយោ អភិជ្ឈាកាយគន្ថស្ស វត្ថុ ន ហោតិ. ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខភូតា វេទនា ព្យាបាទកាយគន្ថស្ស វត្ថុ ហោន្តិ, តេន វុត្តំ – ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). វេទនាគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពា វេទនា ព្យាបាទកាយគន្ថស្ស វត្ថុ ន ហោតិ. ‘‘ចិត្តំ និច្ច’’ន្តិ អភិនិវេសវសេន សស្សតស្ស ‘‘អត្តនោ សីលេន សុទ្ធិ, វតេន សុទ្ធី’’តិ បរាមសនំ ហោតិ, តស្មា ‘‘និច្ច’’ន្តិ គហិតំ ចិត្តំ សីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថស្ស វត្ថុ, ចិត្តគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពំ ចិត្តំ សីលព្ពតបរាមាសស្ស វត្ថុ ន ហោតិ. ធម្មានំ សប្បច្ចយនាមរូបសភាវស្ស អទស្សនតោ ភវទិដ្ឋិវិភវទិដ្ឋិ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឥទំ សច្ច’’ន្តិ អភិនិវិសិតព្ពា ធម្មា ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថស្ស វត្ថុ, ធម្មគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពា ធម្មា ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថស្ស វត្ថុ ន ហោន្តិ, តស្មា ចតុសតិបដ្ឋានានុបស្សកោ ‘‘គន្ថេហិ ច វិប្បយុត្តោ’’តិ វុត្តោ.

សុភសញ្ញិតោ ច កាយោ រាគសល្លស្ស វត្ថុ, កាយគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពោ កាយោ រាគសល្លស្ស វត្ថុ ន ហោតិ. សុខសញ្ញិតាយ វេទនាយ ទោសោ ហោតិ, តស្មា វេទនា ទោសសល្លស្ស វត្ថុ, វេទនាគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពា វេទនា ទោសសល្លស្ស វត្ថុ ន ហោតិ. ‘‘ចិត្តំ អត្តា’’តិ គហេត្វា ‘‘អត្តា សេយ្យោ’’តិអាទិវសេន បវត្តស្ស មានសល្លស្ស ចិត្តំ វត្ថុ, ចិត្តគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពំ ចិត្តំ មានសល្លស្ស វត្ថុ ន ហោតិ. ធម្មានំ សប្បច្ចយនាមរូបសភាវស្ស អជាននតោ ធម្មា មោហសល្លស្ស វត្ថុ, ធម្មគតាយ បន សតិយា អនុបស្សិតព្ពា ធម្មា មោហសល្លស្ស វត្ថុ ន ហោន្តិ, តស្មា ចតុសតិបដ្ឋានានុបស្សកោ ‘‘សល្លេហិ ច វិសល្លោ ភវតី’’តិ វុត្តោ.

‘‘អាហារា ចស្ស បរិញ្ញំ គច្ឆន្តី’’តិ អាចរិយេន វុត្តំ, ‘‘កិំ បន អាហារាវ អស្ស យោគាវចរស្ស បរិញ្ញំ គច្ឆន្តិ, ឧទាហុ អញ្ញេបី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ច អស្ស យោគាវចរស្ស បរិញ្ញំ គច្ឆន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ចស្ស បរិញ្ញំ គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. យេន យោគាវចរេន ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា, តស្ស យោគាវចរស្ស កាយវេទនាចិត្តធម្មាវ បរិញ្ញំ គច្ឆេយ្យុំ, ន វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ ចេ វទេយ្យ កាយានុបស្សនាទីហិ ច កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បរិញ្ញាតេសុ សញ្ញាយបិ បរិញ្ញាតព្ពភាវតោ. សា ហិ វេទនាចិត្តសង្ខាតេន ធម្មេសុ បរិញ្ញាតេសុ អវិនាភាវតោ បរិញ្ញាតាវាតិ.

យេន ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា, សោ យោគាវចរោ ឧបាទានេហិ អនុបាទានោ ច, យោគេហិ វិសំយុត្តោ ច, ខន្ធេហិ វិប្បយុត្តោ ច, អាសវេហិ អនាសវោ ច, ឱឃេហិ និត្ថិណ្ណោ ច, សល្លេហិ វិសល្លោ ច ភវតីតិ វុត្តោ, ‘‘កិំ បន តថាវិធោវ ហោតិ, ឧទាហុ អញ្ញថាបី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា អគតិម្បិ ន គច្ឆតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អគតិគមនេហិ ច ន អគតិំ គច្ឆតី’’តិ អាហ. សុភាទិសញ្ញិតេ រូបកាយេ អបេក្ខមានោ បុគ្គលោ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតីតិ សុភាទិសញ្ញិតោ រូបកាយោ វិសេសតោ ឆន្ទាគតិយា វត្ថុ ហោតិ, កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានេន បន អនុបស្សិតព្ពោ អស្សាសបស្សាសាទិកោ កាយោ ឆន្ទាគតិយា វត្ថុ ន ហោតិ, តស្មា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនំ ភាវេន្តោ បុគ្គលោ ឆន្ទាគតិំ ន គច្ឆតិ. សុខវេទនស្សាទវសេន វេទយមានោ តទភាវេន ព្យាបាទំ អាគច្ឆតីតិ សុខវេទនា ទោសាគតិយា វត្ថុ ហោតិ, វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានេន បន អនុបស្សិតព្ពា វេទនា ទោសាគតិយា វត្ថុ ន ហោតិ, តស្មា វេទនាសតិបដ្ឋានភាវនំ ភាវេន្តោ បុគ្គលោ ទោសាគតិំ ន គច្ឆតិ. សន្តតិឃនវសេន ‘‘និច្ចំ, ធុវ’’ន្តិ គហិតំ ចិត្តំ មោហស្ស វត្ថុ ហោតិ, ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានេន បន អនុបស្សិតព្ពំ ចិត្តំ មោហស្ស វត្ថុ ន ហោតិ, តស្មា ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនំ ភាវេន្តោ បុគ្គលោ ទោសាគតិំ ន គច្ឆតិ. វិភជិត្វា ធម្មសភាវំ អជានន្តស្ស ភយំ ជាយតីតិ វិភជិត្វា អជានិយសភាវា ធម្មា ភយស្ស វត្ថុ ហោន្តិ, ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានេន បន អនុបស្សិតព្ពា វិភជិត្វា ជានិតព្ពា ធម្មា រាគស្ស វត្ថុ ន ហោន្តិ, តស្មា ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនំ ភាវេន្តោ បុគ្គលោ ភយាគតិំ ន គច្ឆតិ. ឯវំ បហាតព្ពភាវេន ឯកលក្ខណេ អកុសលេបិ ធម្មេ នីហរិត្វា ឥទានិ និគមេតុំ ‘‘ឯវំ អកុសលាបិ ធម្មា ឯកលក្ខណត្តា បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តី’’តិ បុន វុត្តំ.

ភាវេតព្ពេសុ ធម្មេសុ ឯកទេសេសុ វុត្តេ តទវសេសាបិ ភាវេតព្ពា ធម្មា ឯកលក្ខណត្តា នីហរិត្វា វត្តព្ពា, បហាតព្ពេសុបិ ធម្មេសុ ឯកទេសេ វុត្តេ តទវសេសាបិ ធម្មា បហាតព្ពា ឯកលក្ខណត្តា នីហរិត្វា វត្តព្ពាតិ អាចរិយេន វុត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘អញ្ញថាបិ យទិ វត្តព្ពា សិយុំ, តេបិ វទថា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ អញ្ញេនបិ បរិយាយេន លក្ខណហារស្ស ឧទាហរណានិ ទស្សេតុំ ‘‘យត្ថ វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យត្ថ យស្សំ រូបេកទេសទេសនាយំ រូបិន្ទ្រិយំ រុប្បនលក្ខណំ ចក្ខុន្ទ្រិយាទិជីវិតិន្ទ្រិយបរិយោសានំ អដ្ឋវិធំ ឥន្ទ្រិយំ រូបេកទេសំ ភគវតា ទេសិតំ. តត្ថេវ តស្សំ រូបេកទេសទេសនាយំ រូបធាតុ រុប្បនលក្ខណា ចក្ខុធាតាទិផោដ្ឋព្ពធាតុបរិយោសានា ទសវិធា រូបធាតុ រុប្បនលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា ទេសិតា. សព្ពោ រូបក្ខន្ធោ ច ទេសិតោ. រូបាយតនំ រុប្បនលក្ខណំ ចក្ខាយតនាទិផោដ្ឋព្ពាយតនបរិយោសានំ ទសវិធំ អាយតនំ រុប្បនលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា ភគវតា ទេសិតំ.

យត្ថ វា បន យស្សំ វេទនេកទេសទេសនាយំ សុខា វេទនា ភគវតា ទេសិតា, តត្ថ តស្សំ វេទនេកទេសទេសនាយំ សុខិន្ទ្រិយញ្ច ទេសិតំ, សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច ទេសិតំ, ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ចញ្ច ទេសិតំ សុខវេទនាភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. យត្ថ វា បន យស្សំ វេទនេកទេសទេសនាយំ ទុក្ខា វេទនា ភគវតា ទេសិតា, តត្ថ តស្សំ វេទនេកទេសទេសនាយំ ទុក្ខិន្ទ្រិយញ្ច ទេសិតំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច ទេសិតំ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចញ្ច ទេសិតំ ទុក្ខវេទនាភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. យត្ថ វា បន យស្សំ វេទនេកទេសទេសនាយំ អទុក្ខមសុខា វេទនា ភគវតា ទេសិតា, តត្ថ តស្សំ វេទនេកទេសទេសនាយំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយញ្ច ទេសិតំ, សព្ពោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ច ទេសិតោតិ យោជនា កាតព្ពា.

យស្សំ ទេសនាយំ អទុក្ខមសុខា វេទនា ទេសិតា, តស្សំ ទេសនាយំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ ទេសិតំ ហោតុ សមានលក្ខណត្តា, ‘‘កេន បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោ ភវេយ្យា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘កេន ការណេនា’’តិ បុច្ឆិត្វា ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘អទុក្ខមសុខាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ ហិ យស្មា អវិជ្ជា អនុសេតិ, តស្មា អវិជ្ជា ទេសិតា ហោតិ. អវិជ្ជាយ ច ទេសិតាយ អវិជ្ជាមូលកោ សព្ពោបិ បដិច្ចសមុប្បាទោ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ ទេសិតោវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… សមុទយោ ហោតី’’តិ អនុលោមវសេន បវត្តោ យោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោតិ អាចរិយេន វុត្តោ, ‘‘យទិ តថា បវត្តោ សោ ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោ, ឯវំ សតិ សព្ពោ ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោ’’តិ ន វត្តព្ពោតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘សោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ច អនុលោមវសេន បវត្តោ, សោ ច សរាគសទោសសមោហសំកិលេសបក្ខេន ហាតព្ពោ. យោ ច បដិលោមវសេន ‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិកោ បវត្តោ, សោ ច វីតរាគវីតទោសវីតមោហអរិយធម្មេហិ ហាតព្ពោ. យោ ច អនុលោមបដិលោមវសេន បវត្តោ, សោ ច តទុភយេហិ ហាតព្ពោ. តស្មា ‘‘សព្ពោ ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោ’’តិ វត្តព្ពោវាតិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ.

‘‘យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា, តេសំ ធម្មានំ ឯកស្មិំ ធម្មេ វុត្តេ អវសិដ្ឋា ធម្មា វុត្តា ភវន្តីតិអាទិនា (នេត្តិ. ២៣) អាចរិយេន យា លក្ខណហារយោជនា វុត្តា, សាវ កាតព្ពា, ន អញ្ញថា កាតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ អញ្ញថាបិ លក្ខណហារយោជនា កាតព្ពាយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ យេ ធម្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យេ បថវីអាទយោ រូបធម្មា, យេ ផស្សាទយោ អរូបធម្មា សន្ធារណាទិកិច្ចតោ សង្ឃដ្ដនាទិកិច្ចតោ ឯកលក្ខណា, តេសំ រូបារូបធម្មានំ ឯកស្មិំ ធម្មេ វុត្តេ អវសិដ្ឋា រូបារូបធម្មា វុត្តា ភវន្តិ. យេ បថវីអាទយោ រូបធម្មា, យេ ផស្សាទយោ អរូបធម្មា កក្ខឡាទិលក្ខណតោ ផុសនាទិលក្ខណតោ ឯកលក្ខណា, តេសំ រូបារូបធម្មានំ ឯកស្មិំ ធម្មេ វុត្តេ អវសិដ្ឋា រូបារូបធម្មា វុត្តា ភវន្តិ. យេ ធម្មា រុប្បនសាមញ្ញតោ នមនសាមញ្ញតោ អនិច្ចាទិសាមញ្ញតោ វា ខន្ធាយតនាទិសាមញ្ញតោ វា ឯកលក្ខណា, តេសំ សង្ខតធម្មានំ ឯកស្មិំ សង្ខតធម្មេ វុត្តេ អវសិដ្ឋា ធម្មា វុត្តា ភវន្តិ. យេ សង្ខតធម្មា ភង្គុប្បាទតោ សង្ខតោ ចុតូបបាតតោ សមាននិរោធុប្បាទសង្ខតតោ វា ចុតូបបាតតោ ឯកលក្ខណា, តេសំ សង្ខតធម្មានំ ឯកស្មិំ សង្ខតធម្មេ វុត្តេ អវសិដ្ឋា សង្ខតធម្មា វុត្តា ភវន្តីតិ អត្ថយោជនា កាតព្ពា.

កិច្ចតោ ច លក្ខណតោ ចាតិអាទីសុ ច-សទ្ទេន សហចរណសមានហេតុតាទយោ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. សហចរណាទីសុ ច យំ វត្តព្ពំ, តំ ‘‘នានត្តកាយនានត្តសញ្ញិនោ (ទី. និ. ៣.៣៤១, ៣៥៧, ៣៥៩; អ. និ. ៩.២៤), នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិអាទីសុ សហចារិតាយ សញ្ញាសហគតា ធម្មា និទ្ធារិតាតិអាទិនា វុត្តមេវ.

‘‘ឯកស្មិំ ធម្មេ សរូបតោ វុត្តេ ឯកលក្ខណាទិតោ អវសិដ្ឋធម្មានម្បិ វុត្តភាវោ កេន អម្ហេហិ ជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេន អវសិដ្ឋធម្មានម្បិ វុត្តភាវេន ‘‘វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ’’តិអាទិកំ យំ វចនំ អាយស្មា មហាកច្ចានោ អាហ, តេន វចនេន តុម្ហេហិ អវសិដ្ឋានម្បិ វុត្តភាវោ ជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘ឯត្តាវតា ច លក្ខណហារោ បរិបុណ្ណោ, អញ្ញោ និយុត្តោ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ លក្ខណោ ហារោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យស្សំ បាឡិយំ ឯកស្មិំ ធម្មេ វុត្តេ អវសិដ្ឋធម្មាបិ យេន លក្ខណហារេន និទ្ធារិតា, តស្សំ បាឡិយំ សោ លក្ខណោ ហារោ និយុត្តោ និទ្ធារេត្វា យោជិតោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ.

ឥតិ លក្ខណហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.