នយសមុដ្ឋានវិភាវនា

៧៩. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន ទេសនាហារសម្បាតាទិនា ហារសម្បាតេន ឯកសុត្តប្បទេសត្ថា និទ្ធារេត្វា វិភត្តា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ ទេសនាហារសម្បាតាទិហារសម្បាតោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. អដ្ឋកថាយំ បន –‘‘ឯវំ នានាសុត្តវសេន, ឯកសុត្តវសេន ច ហារវិចារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ នយវិចារំ ទស្សេតុំ ‘តត្ថ កតមំ នយសមុដ្ឋាន’ន្តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៧៩) វុត្តំ. ‘‘តត្ថ កតមោ នន្ទិយាវដ្ដនយោ’’តិអាទិំ អនារភិត្វា ‘‘តត្ថ កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិអារម្ភនេ ការណំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ ហារាទីសុ យោ អត្ថនយោ សំវណ្ណនានយេន និទ្ទិដ្ឋោ, តស្សេវ អត្ថនយស្ស សមុដ្ឋានំ ភូមិំ បុច្ឆតិ ‘‘កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ.

កិញ្ចាបិ សំវណ្ណនានយា និទ្ទិដ្ឋា, តថាបិ អត្ថនយសំវណ្ណនានយានំ វិសេសស្ស បាកដំ កាតុំ បុន កថយិស្សាម. តណ្ហាអវិជ្ជាហិ សំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ចេវ សមថវិបស្សនាហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច នន្ទិយាវដ្ដោ នយោ នាម. តីហិ អកុសលមូលេហិ លោភាទីហិ សំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ចេវ តីហិ កុសលមូលេហិ អលោភាទីហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច តិបុក្ខលោ នយោ នាម. ចតូហិ សុភសញ្ញាទីហិ វិបល្លាសេហិ សកលសំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ចេវ ចតូហិ អសុភសញ្ញាទីហិ អវិបល្លាសេហិ សតិបដ្ឋានេហិ, សទ្ធិន្ទ្រិយេហិ វា វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច សីហវិក្កីឡិតោ នយោ នាមាតិ វុត្តា នយា សំវណ្ណនានយា នាម. តេសំ សំវណ្ណនានយានំ សមុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ ‘‘កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ.

នយា បន នានាសុត្តតោ និទ្ធារិតេហិ តណ្ហាអវិជ្ជាទីហិ មូលបទេហិ ចតុសច្ចយោជនាយ នយតោ អនុពុជ្ឈិយមានោ ទុក្ខាទិអត្ថោ. សោ ហិ មគ្គញាណំ នយតិ សម្បាបេតីតិ ‘‘នយោ’’តិ វុត្តោ, សោ អត្ថនយោ នាម. តស្សេវ អត្ថនយស្ស សមុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ ‘‘កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ? តស្មា ចតុសច្ចយោជនាយ នយគ្គាហតោ នីយតិ អនុបុច្ឆីយតីតិ នយោ, កោ សោ? សុត្តត្ថភូតោ ទុក្ខាទិកោ អត្ថោ. នយតិ មគ្គញាណំ បាបេតីតិ វា នយោ, ទុក្ខាទិកោ អត្ថោវ. តេនាហ – ‘‘អនុពុជ្ឈិយមានោ ទុក្ខាទិអត្ថោ. សោ ហិ មគ្គញាណំ នយតិ សម្បាបេតីតិ នយោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៧៩). សមុដ្ឋហន្តិ នយា ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, កិំ តំ? អវិជ្ជាតណ្ហាទិការណំ, តំទីបនា សំវណ្ណនា ច. អវិជ្ជាតណ្ហាទិនា ហិ ទុក្ខាទិអត្ថនយា សម្ភវន្តិ. អថ វា អវិជ្ជាតណ្ហាទីហិ ចតុសច្ចយោជនា សមុដ្ឋានំ នាម. តេន វុត្តំ – ‘‘កិំ បន តំ? តំតំមូលបទេហិ ចតុសច្ចយោជនា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៧៩). ឯវំ អត្ថេ គយ្ហមានេ សតិ សំវណ្ណនានយាបិ គហិតា ហោន្តិ, នយានំ សមុដ្ឋានំ នយសមុដ្ឋានំ, តស្មិំ នយសមុដ្ឋានេ.

‘‘កតមំ នន្ទិយាវដ្ដនយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បឋមំ នន្ទិយាវដ្ដនយសមុដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិអាទិ វុត្តំ. នន្ទិយាវដ្ដនយសមុដ្ឋានភូតាយ អវិជ្ជាយ ច តណ្ហាយ ច បុព្ពា កោដិ ‘‘អសុកស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឧប្បជ្ជនកាលេ ឧប្បន្នា, អសុកស្ស ចក្កវត្តិនោ ឧប្បជ្ជនកាលេ ឧប្បន្នា’’តិ ន បញ្ញាយតិ កោដិយា អភាវតោតិ យោជនា. ‘‘អវិជ្ជាតណ្ហាសុ កតមា នីវរណំ, កតមា សំយោជន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ អវិជ្ជា នីវរណំ តណ្ហា សំយោជន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តាសុ អវិជ្ជាតណ្ហាសុ. អាទីនវបដិច្ឆាទិកត្តា អវិជ្ជា នីវរណំ. ភវេសុ សំយោជនតោ តណ្ហា សំយោជនំ. ‘‘អវិជ្ជានីវរណា សត្តា កថំ វិចរន្តិ, កថំ វុច្ចន្តិ, តណ្ហាសំយោជនា សត្តា កថំ វិចរន្តិ កថំ វុច្ចន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អវិជ្ជានីវរណា សត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. អវិជ្ជានីវរណមេតេសមត្ថីតិ អវិជ្ជានីវរណា. អវិជ្ជាយ សំយុត្តា វិយ បវត្តា អវិជ្ជាយ អភិនិវិសវត្ថូសុ សំយុត្តា វិយ បវត្តា សត្តា អវិជ្ជាបក្ខេន វិបល្លាសេន និច្ចាទិអភិនិវេសវត្ថុភូតេ រូបាទិអារម្មណេ វិចរន្តិ វិវិធា ចរន្តិ បវត្តន្តិ, តេ និច្ចាទិអភិនិវិសន្តា វិចរន្តា សត្តា ‘‘ទិដ្ឋិចរិតា’’តិ វុច្ចន្តិ. តណ្ហាសំយោជនមេតេសន្តិ តណ្ហាសំយោជនា. តណ្ហាយ សំយុត្តា វិយ បវត្តា, តណ្ហាយ វា អារម្មណភូតេ វត្ថុកាមេ សំយុត្តា វិយ បវត្តា សត្តា តណ្ហាបក្ខេន អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតេន អារម្មណភូតេ វត្ថុស្មិំ វិចរន្តិ បវត្តន្តីតិ អត្ថោ.

‘‘ទិដ្ឋិចរិតា សត្តា កំ បដិបត្តិំ អនុយុត្តា វិហរន្តិ, តណ្ហាចរិតា សត្តា កំ បដិបត្តិំ អនុយុត្តា វិហរន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទិដ្ឋិចរិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិចរិតា សត្តា ឥតោ សាសនតោ ពហិទ្ធា បព្ពជិតា ហោន្តាបិ ‘‘សុខេន អធិគន្តព្ពំ សុខំ នត្ថិ, ទុក្ខេន អធិគន្តព្ពំ សុខំ បន អត្ថី’’តិ មនសិ ករោន្តា អត្តកិលមថានុយោគំ បញ្ចាតបាទិបដិបត្តិំ អនុយុត្តា វិហរន្តិ. តណ្ហាចរិតា សត្តា ឥតោ សាសនតោ ពហិទ្ធា បព្ពជិតា ហោន្តាបិ ‘‘កាមេ បដិសេវន្តា លោកំ វឌ្ឍាបេន្តា ពហុំ បុញ្ញំ វឌ្ឍាបេន្តី’’តិ មនសិ ករោន្តា កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគំ បដិបត្តិំ អនុយុត្តា វិហរន្តិ.

‘‘កស្មា ទិដ្ឋិចរិតា តថាវិធំ បដិបត្តិំ អនុយុត្តា វិហរន្តិ, កស្មា តណ្ហាចរិតា តថាវិធំ បដិបត្តិំ អនុយុត្តា វិហរន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កិំ ការណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តត្ថ តេសុ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតេសុ. យំ យស្មា ការណា វិហរន្តិ, តំ ការណំ កិន្តិ បុច្ឆតិ. ឥតោ សាសនតោ ពហិទ្ធា យេសំ បុគ្គលានំ សច្ចវវត្ថានំ នត្ថិ, ចតុសច្ចប្បកាសនា កុតោ ច អត្ថិ, សមថវិបស្សនាកោសល្លំ វា ឧបសមសុខប្បត្តិ វា កុតោ អត្ថិ, តេ បុគ្គលា ឧបសមសុខស្ស អនភិញ្ញា វិបរីតចេតា ហុត្វា ឯវំ អាហំសុ ‘‘សុខេន អធិគន្តព្ពំ សុខំ នត្ថិ, ទុក្ខេន អធិគន្តព្ពំ សុខំ នាម អត្ថី’’តិ. តេ ឯវំសញ្ញី ឯវំទិដ្ឋី ទុក្ខេន សុខំ បត្ថយមានា ហុត្វា អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ. ឥតោ សាសនតោ ពហិទ្ធា យេសំ បុគ្គលានំ សច្ចវវត្ថានំ នត្ថិ, ចតុសច្ចប្បកាសនា កុតោ ច អត្ថិ, សមថវិបស្សនាកោសល្លំ វា ឧបសមសុខប្បត្តិ វា កុតោ អត្ថិ, តេ បុគ្គលា ឧបសមសុខស្ស អនភិញ្ញា វិបរីតចេតា ហុត្វា ឯវមាហំសុ ‘‘យោ កាមេ បដិសេវតិ, សោ លោកំ វឌ្ឍយតិ, យោ លោកំ វឌ្ឍយតិ, សោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតី’’តិ. តេ ឯវំសញ្ញី ឯវំទិដ្ឋី កាមេសុ សុខសញ្ញី ហុត្វា កាមសុខល្លិកានុយោគំ អនុយុត្តា ច វិហរន្តីតិ យោជនា កាតព្ពា.

‘‘តថា វិហរន្តា កិំ វឌ្ឍយន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេ តទភិញ្ញា សន្តា រោគមេវ វឌ្ឍយន្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘តថា វឌ្ឍយន្តា រោគាទីនំ ភេសជ្ជំ សមថវិបស្សនំ វឌ្ឍយន្តិ កិ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេ រោគាភិតុន្នា គណ្ឌបដិបីឡិតា សល្លានុវិទ្ធា និរយតិរច្ឆានយោនិបេតាសុរេសុ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជានិ ករោន្តា ឧគ្ឃាតនិគ្ឃាតំ បច្ចនុភោន្តា រោគគណ្ឌសល្លភេសជ្ជំ ន វិន្ទន្តី’’តិ វុត្តំ. អត្ថោ បន អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៧៩) វុត្តោ. ‘‘កតមេ សំកិលេសវោទានា, កតមេ រោគាទយោ, កតមំ ភេសជ្ជ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ អត្តកិលមថានុយោគោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ សំកិលេសវោទានរោគភេសជ្ជាទីសុ. អត្តកិលមថានុយោគោ ច កាមសុខល្លិកានុយោគោ ច សំកិលេសោ ហោតិ, សមថវិបស្សនា វោទានំ ហោតិ, អត្តកិលមថានុយោគោ ច រោគោ ហោតិ, សមថវិបស្សនា រោគនិគ្ឃាតកភេសជ្ជំ…បេ... សមថវិបស្សនា សល្លុទ្ធារណភេសជ្ជំ ហោតិ.

‘‘កតមោ កតមំ សច្ច’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សំកិលេសោ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ សំកិលេសាទីសុ សំកិលេសោ ឯកទេសវសេន ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចំ ហោតិ. តទភិសង្គោតិ តស្មិំ សំកិលេសេ អភិសង្គោ វិយ បវត្តោ លោកិយធម្មោ និរវសេសវសេន ទុក្ខសច្ចំ ហោតិ. អថ វា តស្មិំ ទុក្ខេ អភិសង្គោ វិយ បវត្តា តណ្ហា ទុក្ខសមុទយោ សមុទយសច្ចំ ហោតិ. តណ្ហានិរោធោ ទុក្ខនិរោធោ និរោធសច្ចំ ហោតិ. សមថវិបស្សនា ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា មគ្គសច្ចំ ហោតិ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា យោជេតព្ពានិ. ‘‘តេសុ ចតូសុ សច្ចេសុ កតមំ បរិញ្ញេយ្យំ, កតមោ បហាតព្ពោ, កតមោ ភាវេតព្ពោ, កតមោ សច្ឆិកាតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទុក្ខំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៨០. ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ អត្តកិលមថានុយោគាទិវសេន ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារិតានិ, ‘‘កថំ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ សក្កាយទស្សនេ បវត្តិភេទវសេន ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារិតានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ ទិដ្ឋិចរិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ សក្កាយទស្សនេ កតមោ បវត្តិភេទោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមេសំ សក្កាយទស្សនេ អយំ បវត្តិភេទោតិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ទិដ្ឋិចរិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥទានិ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ សក្កាយទិដ្ឋិទស្សនេ បវត្តិភេទំ ទស្សេតុំ ‘ទិដ្ឋិចរិតា’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតេសុ. ទិដ្ឋិចរិតា បុគ្គលា រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ អត្តតោ ឧបគច្ឆន្តិ…បេ… វិញ្ញាណំ ‘‘អត្តា’’តិ អត្តតោ ឧបគច្ឆន្តិ ទិដ្ឋិចរិតានំ អត្តាភិនិវេសស្ស ពលវភាវតោ, តណ្ហាចរិតា បន រូបំ វា ‘‘អត្តា’’តិ រូបវន្តំ អត្តានំ ឧបគច្ឆន្តិ អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា ‘‘អត្តា’’តិ អត្តានំ ឧបគច្ឆន្តិ…បេ… វិញ្ញាណស្មិំ វា ‘‘អត្តា’’តិ អត្តានំ ឧបគច្ឆន្តិ តណ្ហាចរិតានំ អត្តនិយាភិនិវេសស្ស ពលវភាវតោ. បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឯកេកំ និស្សាយ ចតុព្ពិធត្តា វីសតិវត្ថុកា អយំ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋី’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ សក្កាយទស្សនេ បវត្តិភេទោ វិញ្ញាតព្ពោតិ អត្ថោ.

‘‘សក្កាយទិដ្ឋិយា កតមោ បដិបក្ខោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តស្សា បដិបក្ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សា សក្កាយទិដ្ឋិយា បជហនវសេន លោកុត្តរា សម្មាទិដ្ឋិ បដិបក្ខោ, តស្សា សម្មាទិដ្ឋិយា អន្វាយិកា អនុគុណភាវេន បវត្តនកា ធម្មា ច សក្កាយទិដ្ឋិយា បជហនវសេន បដិបក្ខា ភវន្តិ. ‘‘កតមេ ធម្មា អន្វាយិកា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សម្មាសង្កប្បោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្មាសង្កប្បោ…បេ… សម្មាសមាធិ ឥមេ ធម្មា អន្វាយិកា ហោន្តិ. អយំ សម្មាទិដ្ឋិអាទិកោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តស្សា សក្កាយទិដ្ឋិយា បដិបក្ខោ ហោតិ បហាយកត្តា. ‘‘តេ សម្មាទិដ្ឋិយាទយោ ធម្មា ខន្ធតោ កិត្តកា ហោន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេ តយោ ខន្ធា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘កតមោ ខន្ធោ សមថោ, កតមោ ខន្ធោ វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ ច សមថោ, បញ្ញាក្ខន្ធោ វិបស្សនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សក្កាយាទីសុ កតមោ កតមំ សច្ចំ, កតមោ កតមំ សច្ច’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សក្កាយោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ សក្កាយទិដ្ឋិតប្បដិបក្ខវសេន ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារិតានិ, កថំ អន្តទ្វយមជ្ឈិមបដិបទា និទ្ធារិតា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យេ រូបំ អត្តតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតេសុ យេ ទិដ្ឋិចរិតា បុគ្គលា រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ អត្តតោ ឧបគច្ឆន្តិ…បេ… វិញ្ញាណំ ‘‘អត្តា’’តិ អត្តតោ ឧបគច្ឆន្តិ. ឥមេ ទិដ្ឋិចរិតា បុគ្គលា ‘‘រូបាទយោ ច អត្តា, រូបាទីនញ្ច អនិច្ចត្តា, អត្តស្សាបិ អនិច្ចត្តា អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ, អត្តា វិនស្សតិ, អត្តា បរំ មរណា ន ហោតី’’តិ អភិនិវិសនតោ ‘‘ឧច្ឆេទវាទិនោ’’តិ វុច្ចន្តិ. យេ តណ្ហាចរិតា បុគ្គលា រូបំ វា ‘‘អត្តា’’តិ រូបវន្តំ អត្តានំ ឧបគច្ឆន្តិ…បេ… វិញ្ញាណំ វា ‘‘អត្តា’’តិ វិញ្ញាណវន្តំ អត្តានំ ឧបគច្ឆន្តិ. អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ ឧបគច្ឆន្តិ. ឥមេ តណ្ហាចរិតា បុគ្គលា ‘‘រូបាទីហិ អត្តា អញ្ញោ អញ្ញត្តា អត្តា និច្ចោ សស្សតោ’’តិ អភិនិវិសនតោ ‘‘សស្សតវាទិនោ’’តិ វុច្ចន្តិ.

តត្ថ តេសុ ឧច្ឆេទវាទីសស្សតវាទីបុគ្គលេសុ បវត្តា ឧច្ឆេទវាទសស្សតវាទា ឧភោ អន្តា អន្តទ្វយបដិបទា ហោន្តិ. អយំ អន្តទ្វយបដិបទា សំសារបវត្តនស្ស ហេតុភាវតោ សំសារបវត្តិ ហោតិ, តស្ស អន្តទ្វយស្ស បដិបជ្ជនស្ស បជហនវសេន មជ្ឈិមបដិបទាសង្ខាតោវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ បដិបក្ខោ ហោតិ បហាយកត្តា. អយំ មគ្គោ សំសារនិវត្តនស្ស ហេតុភាវតោ សំសារនិវត្តិ ហោតិ. តត្ថ សំសារបវត្តិសំសារនិវត្តីសុ បវត្តិ សំសារបវត្តិ ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចំ, តទភិសង្គោ តស្មិំ ទុក្ខេ អភិសង្គោ តណ្ហា សមុទយោ សមុទយសច្ចំ, តណ្ហានិរោធោ ទុក្ខនិរោធោ និរោធសច្ចំ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា មគ្គសច្ចំ, ឥតិ ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារិតានិ. ‘‘ទុក្ខំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិម្ហិ វុត្តនយោវ អត្ថោ.

‘‘ឧច្ឆេទសស្សតស្ស កិត្តកោ បភេទោ, មគ្គស្ស កិត្តកោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ ឧច្ឆេទសស្សត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧច្ឆេទសស្សតអរិយមគ្គេសុ ឧច្ឆេទសស្សតទស្សនំ សមាសតោ សង្ខេបតោ វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ. ឧច្ឆេទោ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ និស្សាយ បវត្តត្តា បញ្ចវិធោ, សស្សតទស្សនំ ឯកេកស្មិំ តិធា ឧប្បជ្ជនតោ បន្នរសវិធន្តិ វីសតិវិធំ ហោតិ. វិត្ថារតោ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ. កតមានិ? ចត្តារោ សស្សតវាទា, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា, ចត្តារោ អន្តានន្តវាទា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបវាទា, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្នវាទា, សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ វេទិតព្ពានិ. វិត្ថារតោ បន ព្រហ្មជាលសុត្តេ (ទី. និ. ១.៣០ អាទយោ) អាគតានិ. តេសំ ឧច្ឆេទសស្សតទស្សនានំ តេចត្តាលីសំ ពោធិបក្ខិយធម្មា បដិបក្ខោ មគ្គោ. កតមេ តេចត្តាលីសំ? ‘‘អនិច្ចសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនត្តសញ្ញា’’តិ តិស្សោ សញ្ញា ច ‘‘បហានសញ្ញា វិរាគសញ្ញា និរោធសញ្ញា’’តិ តិស្សោ សញ្ញា ចាតិ ឆ សញ្ញា ច ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អដ្ឋ មគ្គង្គានី’’តិ តេចត្តាលីសំ ពោធិបក្ខិយធម្មា វិបស្សនាវសេន បដិបក្ខោ មគ្គោ នាម.

‘‘សមថវសេន កតមោ បដិបក្ខោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អដ្ឋ វិមោក្ខា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋ វិមោក្ខា បាកដា. ទស កសិណាយតនានិ សមថវសេន បដិបក្ខោ មគ្គោ នាម. ‘‘កតមំ ញាណំ កតមស្ស ធម្មស្ស បទាលន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិចរិតេ បវត្តានិ ទិដ្ឋិគតានិ, មោហោ. តណ្ហាចរិតេ បវត្តានិ ទិដ្ឋិគតានិ, ជាលំ. អនាទិវសេន បវត្តោ មោហោ. អនិធនវសេន បវត្តំ ជាលំ. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា តេជេត្វា តិក្ខំ វិបស្សនាញាណញ្ច អរិយមគ្គញាណញ្ចញាណវជិរំ នាម ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ញាណបទដ្ឋានត្តា. មោហោ ច ជាលញ្ច មោហជាលំ. បទាលេតីតិ បទាលនំ, កត្តរិ យុបច្ចយោ, មោហជាលស្ស បទាលនន្តិ មោហជាលបទាលនំ. បទាលនញ្ហិ ទុវិធំ វិក្ខម្ភនបទាលនំ សមុច្ឆេទបទាលនន្តិ. បុព្ពភាគេ សមថវិបស្សនាវសេន វិក្ខម្ភនបទាលនំ, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទបទាលនំ ឯវ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថាតិ តស្មិំ មោហជាលេ អវិជ្ជា មោហោ, ភវតណ្ហា ជាលំ. អត្តនោ អាធារំ បុគ្គលំ ទុក្ខាទីសុ អដ្ឋសុ ឋានេសុ មោហេតីតិ មោហោ. បឋមំ ជាលំ ជដំ លាយិត្វា ជដាវសេន លាតិ បវត្តតីតិ ជាលំ, អត្តនិ ជាតំ មច្ឆសកុណាទិកំ លាតិ គណ្ហាតិ, លាបេតិ គណ្ហាបេតីតិ វា ជាលំ, ជាលំ វិយាតិ ជាលំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អតីតាទិភេទភិន្នេសុ រូបាទីសុ, សកអត្តភាវាទីសុ ច សំសិព្ពនវសេន បវត្តនតោ ជាលំ ភវតណ្ហា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៨០). ‘‘អវិជ្ជាតណ្ហាហិ អត្តកិលមថានុយោគាទីនំ កិលេសបក្ខានំ និទ្ធារណំ កតំ កថំ កេន សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេន វុច្ចតិ ‘បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ ច ភវតណ្ហាយ ចា’តិ’’ វុត្តំ.

៨១. ‘‘ឥតោ សាសនតោ ពហិទ្ធា ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ បដិបទាទយោ និទ្ធារិតា, សាសនេ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ បដិបទាទយោ កថំ និទ្ធារិតព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សំកិលេសបក្ខា សុត្តត្ថា អាចរិយេន ទស្សិតា, វោទានបក្ខសុត្តត្ថា កថំ ទស្សិតព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា វា ‘‘តត្ថ ទិដ្ឋិចរិតោ អស្មិំ សាសនេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតេសុ. ទិដ្ឋិចរិតោ បុគ្គលោ អស្មិំ សាសនេ បព្ពជិតោ ហុត្វា ចតូសុ បច្ចយេសុ សល្លេខានុសន្តតវុត្តិ ភវតិ. កស្មា? យស្មា សល្លេខេ តិព្ពគារវោ, តស្មា សល្លេខេ តិព្ពគារវត្តា. តណ្ហាចរិតោ បុគ្គលោ អស្មិំ សាសនេ បព្ពជិតោ ហុត្វា សិក្ខានុសន្តតវុត្តិ ភវតិ. កស្មា? យស្មា សិក្ខាយ តិព្ពគារវោ, តស្មា សិក្ខាយ តិព្ពគារវត្តា. ទិដ្ឋិចរិតោ បុគ្គលោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមន្តោ ហុត្វា ធម្មានុសារី បុគ្គលោ ភវតិ. កស្មា? ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិវិសយេ បញ្ញាសទិសបវត្តនតោ. តណ្ហាចរិតោ បុគ្គលោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមន្តោ ហុត្វា សទ្ធានុសារី ភវតិ. កស្មា? តណ្ហាវសេន មិច្ឆាធិមោក្ខត្តា. ទិដ្ឋិចរិតោ បុគ្គលោ សុខាយ បដិបទាយ, ទន្ធាភិញ្ញាយ ច និយ្យាតិ, សុខាយ បដិបទាយ, ខិប្បាភិញ្ញាយ ច និយ្យាតិ សុខេន កិលេសេហិ វិក្ខម្ភិតុំ សមត្ថត្តា. តណ្ហាចរិតោ បុគ្គលោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ, ទន្ធាភិញ្ញាយ ច និយ្យាតិ, ទុក្ខាយ បដិបទាយ, ខិប្បាភិញ្ញាយ ច និយ្យាតិ ទុក្ខេន កិលេសេហិ វិក្ខម្ភិតុំ សមត្ថត្តា.

‘‘តថា កស្មា និយ្យាតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កិំ ការណំ យ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យំ យេន ការណេន និយ្យាតិ, តំ ការណំ កិន្តិ បុច្ឆតិ. តស្ស តណ្ហាចរិតស្ស កាមា សុខេន អបរិច្ចត្តា ហិ យស្មា ភវន្តិ, តស្មា កាមានំ សុខេន អបរិច្ចត្តត្តា តថា និយ្យាតិ. សោ តណ្ហាចរិតោ កាមេហិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេហិ វិវេចិយមានោ ទុក្ខេន បដិនិស្សរតិ, ទន្ធញ្ច ធម្មំ ចតុសច្ចធម្មំ អាជានាតិ. យោ បន អយំ បុគ្គលោ ទិដ្ឋិចរិតោ ហោតិ, សោ អយំ ទិដ្ឋិចរិតោ បុគ្គលោ អាទិតោ អាទិម្ហិយេវ កាមេហិ កិលេសកាមវត្ថុកាមេហិ អនត្ថិកោ ភវតិ. សោ ទិដ្ឋិចរិតោ តតោ តេហិ កាមេហិ វិវេចិយមានោ ខិប្បញ្ច សុខេន បដិនិស្សរតិ, ខិប្បញ្ច ធម្មំ អាជានាតិ.

‘‘តណ្ហាចរិតោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, ទិដ្ឋិចរិតោ សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតីតិ ឯកេកាយ បដិបទាយ ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ទុក្ខាបិ បដិបទា ទុវិធា ទន្ធាភិញ្ញា ច ខិប្បាភិញ្ញា ច, សុខាបិ បដិបទា ទុវិធា ទន្ធាភិញ្ញា ច ខិប្បាភិញ្ញា ចា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ សតិ ឯកោវ ទ្វីហិ ទ្វីហិ បដិបទាហិ និយ្យាតីតិ អាបជ្ជតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សត្តាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តណ្ហាចរិតា សត្តាបិ ទុវិធា មុទិន្ទ្រិយាបិ តិក្ខិន្ទ្រិយាបិ, ទិដ្ឋិចរិតា សត្តាបិ ទុវិធា មុទិន្ទ្រិយាបិ តិក្ខិន្ទ្រិយាបីតិ យោជនា កាតព្ពា. យេ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតា មុទិន្ទ្រិយា ភវន្តិ, តេ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតា ទន្ធញ្ច បដិនិស្សរន្តិ, ទន្ធញ្ច ធម្មំ អាជានន្តិ. យេ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតា តិក្ខិន្ទ្រិយា ភវន្តិ, តេ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតា ខិប្បញ្ច បដិនិស្សរន្តិ, ខិប្បញ្ច ធម្មំ អាជានន្តិ, តស្មា ឯកេកស្សេវ ឯកេកា បដិបទា យុត្តាវាតិ. ‘‘ឥមាហិ បដិបទាហិ និយ្យន្តិយេវ, ន និយ្យិំសុ និយ្យិស្សន្តីតិ អាបជ្ជេយ្យ វត្តមានវិភត្តិយា និទ្ទិដ្ឋត្តា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឥមា ចតស្សោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អតីតេបិ ឥមាហិ ចតូហិ បដិបទាហិ និយ្យិំសុ, បច្ចុប្បន្នេសុបិ និយ្យន្តិ, អនាគតេបិ និយ្យិស្សន្តីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ យថា ‘‘បព្ពតោ តិដ្ឋតី’’តិ.

ឯវន្តិ ឯវំ វុត្តប្បការេន. អរិយបុគ្គលា ចតុក្កមគ្គំ បដិបទំ បញ្ញាបេន្តិ. ‘‘កិមត្ថំ បញ្ញាបេន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អពុធជនសេវិតាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ វុច្ចតិ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមីតិ តណ្ហាអវិជ្ជានំ វសេន សំកិលេសបក្ខេ ទ្វិទិសា ចតុសច្ចយោជនាបិ សមថវិបស្សនានំ វសេន វោទានបក្ខេ ទ្វិទិសា ចតុសច្ចយោជនាបិ ទស្សិតា. អយំ ចតុព្ពិធា ចតុសច្ចយោជនា នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស សមុដ្ឋានំ ភូមិ សមុដ្ឋានភាវតោតិ. ‘‘តថាវិធាយ ចតុសច្ចយោជនាយ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស សមុដ្ឋានភូមិភាវោ កេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៨២. ‘‘នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស សមុដ្ឋានភូតា ភូមិ ទស្សិតា, តស្ស នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស កត្ថ កតមា ទិសា កិត្តកេន ឧបបរិក្ខិតព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘វេយ្យាករណេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ហិ-សទ្ទោ បក្ខន្តរត្ថោ. យេ ទិសាភូតា អាហារាទយោ ធម្មា វេយ្យាករណេសុ ‘‘កុសលាកុសលា’’តិ វុត្តំ, តេ ទិសាភូតា អាហារាទយោ ធម្មា ទុវិធេន ‘‘ឥមេ អកុសលា ធម្មា សំកិលេសធម្មា, ឥមេ កុសលា វោទានធម្មា’’តិ ទុវិធេន ឧបបរិក្ខិតព្ពា អាលោចិតព្ពា. ‘‘កតមេន ទុវិធេនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘លោកវដ្ដានុសារី ច លោកវិវដ្ដានុសារី ចា’’តិ វុត្តំ. ‘‘កតមំ វដ្ដំ, កតមំ វិវដ្ដ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘វដ្ដំ នាម សំសារោ, វិវដ្ដំ និព្ពាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សំសារស្ស កតមោ ហេតូ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘កម្មកិលេសា ហេតុ សំសារស្សា’’តិ វុត្តំ. ‘‘កតមំ កម្មំ នាម, ចេតនាយេវ កម្មំ នាម កិំ, ឧទាហុ ចេតសិកញ្ច ផលទានសមត្ថាសមត្ថម្បិ កម្មំ កិ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កម្ម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ កម្មកិលេសេសុ. ‘‘តំ កម្មំ កថំ កេន បការេន ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ ចេ វទេយ្យ, យថា យេន ឧបចយេន កតំ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តស្មិំ ឧបចយេ តំ កម្មំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តេ កិលេសា កតមេហិ ធម្មេហិ និទ្ទិសិតព្ពា’’តិ ចេ បុច្ឆេយ្យ, សព្ពេបិ កិលេសា ចតូហិ វិបល្លាសេហិ និទ្ទិសិតព្ពា. ‘‘តេ កិលេសា កត្ថ ទដ្ឋព្ពា’’តិ ចេ បុច្ឆេយ្យ, ទសវត្ថុកេ កិលេសបុញ្ជេ តេ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា.

‘‘កតមានិ ទស វត្ថូនី’’តិ ចេ បុច្ឆេយ្យ, ចត្តារោ អាហារា, ចត្តារោ វិបល្លាសា, ចត្តារិ ឧបាទានានិ, ចត្តារោ យោគា, ចត្តារោ គន្ថា, ចត្តារោ អាសវា, ចត្តារោ ឱឃា, ចត្តារោ សល្លា, ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, ចត្តារិ អគតិគមនានីតិ ទស វត្ថូនីតិ វេទិតព្ពានិ ចតុន្នំ កិច្ចវសេន ឯកត្តា. ឯត្ថ ច កិលេសានំ បច្ចយោ វត្ថុកាមោបិ កិលេសោបិ កិលេសវត្ថុ ហោតិ បុរិមានំ បុរិមានំ កិលេសានំ បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កិលេសានំ បច្ចយភាវតោ.

‘‘កតមោ កតមោ កតមស្ស កតមស្ស វត្ថូ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បឋមេ អាហារេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាលម្ពិតព្ពេ បឋមេ កពឡីការាហារេ បឋមោ ‘‘រូបំ សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសោ អារម្មណករណវសេន បវត្តតិ. អាលម្ពិតព្ពេ ទុតិយេ ផស្សាហារេ ទុតិយោ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា សុខា’’តិ វិបល្លាសោ បវត្តតិ. អាលម្ពិតព្ពេ តតិយេ ចិត្តាហារេ តតិយោ ‘‘ចិត្តំ និច្ច’’ន្តិ វិបល្លាសោ បវត្តតិ, អាលម្ពិតព្ពេ ចតុត្ថេ មនោសញ្ចេតនាហារេ ‘‘ធម្មោ អត្តា’’តិ វិបល្លាសោ អារម្មណករណវសេន បវត្តតិ. អាលម្ពិតព្ពេ បឋមេ ‘‘រូបំ សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសោ បឋមំ កាមុបាទានំ អារម្មណករណវសេន បវត្តតិ. សេសេសុបិ យថារហំ នយានុសារេន យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៨៣. ‘‘តេសុ អាហារាទីសុ កតមោ កតមស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ អាហារាទីសុ, តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតេសុ វា. តណ្ហាចរិតស្ស រូបវេទនាសុ តិព្ពច្ឆន្ទរាគស្ស ឧប្បជ្ជនតោ យោ ច កពឡីការោ អាហារោ, យោ ច ផស្សាហារោ បវត្តតិ, ឥមេ កពឡីការាហារផស្សាហារា តណ្ហាចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសា ភវន្តិ. ទិដ្ឋិចរិតស្ស ធម្មចិត្តេសុ ពលវអត្តនិច្ចាភិនិវេសស្ស ឧប្បជ្ជនតោ យោ ច មនោសញ្ចេតនាហារោ, យោ ច វិញ្ញាណាហារោ បវត្តតិ, ឥមេ មនោសញ្ចេតនាហារវិញ្ញាណាហារា ទិដ្ឋិចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសា ភវន្តិ. ‘‘តត្ថ យោ ច អសុភេ សុភ’’ន្តិអាទីសុបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ គហេតព្ពោតិ. បុរិមានំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ តណ្ហាបធានត្តា ចេវ តណ្ហាសភាវត្តា ច, បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ទិដ្ឋិបធានត្តា ចេវ ទិដ្ឋិសភាវត្តា ចាតិ.

៨៤. ‘‘កតមស្មិំ បឋមាទិកេ អាហារេ កតមោ បឋមាទិកោ វិបល្លាសោ បវត្តតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កពឡីការេ អាហារេ’’តិអាទិនា នាមវសេន និយមេត្វា បុព្ពេ វុត្តត្ថមេវ ទស្សេតិ. ‘‘កតមស្មិំ វិបល្លាសេ ឋិតោ កតមំ ឧបាទិយតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បឋមេ វិបល្លាសេ ឋិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. បឋមេ វិបល្លាសេ ឋិតោ បុគ្គលោ កាមេ យេន ឧបាទានេន ឧបាទិយតិ, ឥទំ ឧបាទានំ ‘‘កាមុបាទានំ នាមា’’តិ វុច្ចតិ. សេសេសុ ឥមិនា នយេន យោជនា កាតព្ពា.

‘‘យេន កាមុបាទានេន កាមេហិ បុគ្គលោ សំយុជ្ជតិ, អយំ កាមុបាទានធម្មោ ‘កាមយោគោ’តិ វុច្ចតី’’តិអាទិនា យោជនា កាតព្ពា. សេសានំ យោជនត្ថាទយោ បាឡិតោ, អដ្ឋកថាតោ ច បាកដា.

៨៥. ‘‘អាហារាទីសុ កតមេ កតមា ទិសា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ ឥមា ចតស្សោ ទិសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេសុ អាហារចតុក្កាទីសុ ទសសុ ចតុក្កេសុ បឋមោ បឋមោ កពឡីការាហារាទិកោ បឋមា ទិសា, ទុតិយោ ទុតិយោ ផស្សាហារាទិកោ ទុតិយា ទិសា, តតិយោ តតិយោ វិញ្ញាណាហារាទិកោ តតិយា ទិសា, ចតុត្ថោ ចតុត្ថោ មនោសញ្ចេតនាហារាទិកោ ចតុត្ថា ទិសាតិ វេទិតព្ពា.

‘‘តាសុ ចតូសុ ទិសាសុ តេសុ កពឡីការាហារាទីសុ ធម្មេសុ កតមេ ធម្មា កតមស្ស ឧបក្កិលេសា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមេ អាហារាទយោ ធម្មា ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសាតិ វិភត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យោ ច កពឡីការោ អាហារោ…បេ… ឥមេ ទិដ្ឋិចរិតស្ស ឧទត្តស្ស ឧបក្កិលេសា’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន – ‘‘កពឡីការាហារោ អាហារោតិអាទិ អាហារាទីសុ យេ យស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសា, តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៨៥) វុត្តំ. ទសន្នំ សុត្តានន្តិ ឯកទេសភូតានំ ទសន្នំ សុត្តានំ. អត្ថោតិ សភាវធម្មោ. សទ្ទត្ថោ ហិ អសមានោតិ. ‘‘ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ ឯតេន ច សទ្ទត្ថស្ស នានត្តំ ទស្សេតិ.

‘‘កពឡីការាហារាទីសុ កតមេ អាហារាទយោ កតមេន វិមោក្ខមុខេន បរិញ្ញំ បហានំ គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ច កពឡីការោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការា. សព្ពេតិ សព្ពេ អាហារាទយោ ធម្មា លោកវដ្ដានុសារិនោ ភវន្តិ. តេតិ តេ សព្ពេ អាហារាទយោ ធម្មា. លោកាតិ លោកតោ វដ្ដតោ. តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ និយ្យន្តិ.

៨៦. សំកិលេសបក្ខេ ទិសាភូតា អាហារចតុក្កាទយោ ទស ចតុក្កា ធម្មា អាចរិយេន និទ្ធារេត្វា ទស្សិតា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘វោទានបក្ខេ កតមេ ទិសាភូតា ធម្មា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា វោទានបក្ខេ ទិសាភូតេ ធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចត្តារោ វិហារាតិ ទិព្ពវិហារា ព្រហ្មវិហារា អរិយវិហារា អានេញ្ជវិហារាតិ ចត្តារោ វិហារា. តេសុ រូបាវចរសមាបត្តិយោ ទិព្ពវិហារា, ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ ព្រហ្មវិហារា, ចតស្សោ ផលសមាបត្តិយោ អរិយវិហារា, ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ អានេញ្ជវិហារាចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មាតិ មានបហានំ អាលយសមុគ្ឃាតោ អវិជ្ជាបហានំ ភវូបសមោតិ ចត្តារោ អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មា. ចត្តារិ អធិដ្ឋានានីតិ សច្ចាធិដ្ឋានំ ចាគាធិដ្ឋានំ បញ្ញាធិដ្ឋានំ ឧបសមាធិដ្ឋានន្តិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ. ចតស្សោ សមាធិភាវនាតិ ឆន្ទសមាធិភាវនា វីរិយសមាធិភាវនា ចិត្តសមាធិភាវនា វីមំសាសមាធិភាវនាតិ ចតស្សោ សមាធិភាវនា. ចត្តារោ សុខភាគិយាតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ តបោ ពោជ្ឈង្គោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោតិ ចត្តារោ សុខភាគិយា. អវសេសា បាកដា.

‘‘ចតូសុ ចតូសុ បដិបទាទីសុ កតមោ បដិបទាទិកោ បឋមោ សតិបដ្ឋានាទិកោ ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បឋមា បដិបទា បឋមំ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បដិបទាទយោ បញ្ញាបទដ្ឋានាទិកា, សតិបដ្ឋានាទយោ បន សតិបទដ្ឋានាទិកា, តស្មា ‘បឋមា បដិបទា បឋមំ សតិបដ្ឋាន’ន្តិអាទិយោជនា កាតព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘បឋមា បដិបទា ភាវិតា ពហុលីកតា បឋមំ សតិបដ្ឋានំ បូរេតី’’តិអាទិ វុត្តំ, បូរកបូរេតព្ពភាវតោ តថា យោជនា កាតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. អថ វា ‘‘ភាវិតា ពហុលីកតា កតមេ បដិបទាទយោ កតមេ សតិបដ្ឋានាទិកេ បូរេន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បឋមា បដិបទា ភាវិតា ពហុលីកតា បឋមំ សតិបដ្ឋានំ បូរេតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៨៧. ‘‘តេសុ ទសសុ បដិបទាចតុក្កាទីសុ កតមេ ធម្មា កតមា ទិសា, កតមេ ធម្មា កតមា ទិសា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ ឥមា ចតស្សោ ទិសា បឋមា បដិបទា, បឋមោ សតិបដ្ឋានោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ ទសសុ បដិបទាចតុក្កាទីសុ. ឥមា មយា វុច្ចមានា បឋមា បដិបទាទយោ ទិសា ចតស្សោ ទិសា ភវន្តិ.

‘‘តេសុ ចតូសុ ទិសាភូតេសុ បដិបទាចតុក្កាទីសុ កតមោ ទិសាភូតោ អត្ថោ កតមស្ស បុគ្គលស្ស ភេសជ្ជ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ បឋមា បដិបទា…បេ… ទិដ្ឋិចរិតស្ស ឧទត្តស្ស ភេសជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘តេសុ ទសសុ បដិបទាទិចតុក្កេសុ ធម្មេសុ កតមោ កតមោ កតមំ កតមំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ ទុក្ខា ច បដិបទា’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្ថោ បន ដីកាយំ វិត្ថារេន វុត្តោ បាកដោ. សំកិលេសបក្ខេ ទិសាភូតា អាហារចតុក្កាទយោ ទស ចតុក្កា សមតិក្កមិតព្ពបហាតព្ពភាវេន និទ្ធារិតា, វោទានបក្ខេ បន ទិសាភូតា បដិបទាចតុក្កាទយោ ទស ចតុក្កា សមតិក្កមបហាយកភាវេន និទ្ធារិតា.

‘‘តេសំ អាហារចតុក្កាទីនំ ទសន្នំ ចតុក្កានំ សមតិក្កមនបហានសង្ខាតំ យំ វិក្កីឡិតញ្ច តេសំ បដិបទាចតុក្កាទីនំ ទសន្នំ ចតុក្កានំ ភាវនាសង្ខាតំ យំ វិក្កីឡិតញ្ច សច្ឆិកិរិយាសង្ខាតំ យំ វិក្កីឡិតញ្ច អត្ថិ, តំ តិវិធំ វិក្កីឡិតំ កតមេសំ បុគ្គលានំ វិក្កីឡិតំ ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេសំ វិក្កីឡិត’’ន្តិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘យថាវុត្តប្បការេហិ វិមោក្ខមុខេហិ យេ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកា វិមុច្ចិំសុ, តេសុ ពុទ្ធស្សេវ វិក្កីឡិតំ ភវតិ កិំ, បច្ចេកពុទ្ធស្សេវ វិក្កីឡិតំ ភវតិ កិំ, សាវកស្សេវ វិក្កីឡិតំ ភវតិ កិំ, ឧទាហុ សព្ពេសំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ វិក្កីឡិតំ ភវតិ កិ’’ន្តិ វិចារណាយ សម្ភវតោ ‘‘តេសំ វិក្កីឡិត’’ន្តិ វុត្តំ. យថាវុត្តប្បការេហិ វិមោក្ខមុខេហិ យេ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកា មុច្ចិំសុ, តេសំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ វិក្កីឡិតំ. យំ អាហារចតុក្កាទីនំ ទសន្នំ ចតុក្កានំ សបរសន្តានេ សមតិក្កមនបហានញ្ច យា បដិបទាចតុក្កាទីនំ ទសន្នំ ចតុក្កានំ សបរសន្តានេ ភាវនាសម្បាទនា, សច្ឆិកិរិយាសម្បាទនា ច អត្ថិ, ឥទំ សព្ពំ វិក្កីឡិតំ នាម ភវតីតិ អត្ថោ.

‘‘សព្ពេសំ អាហារចតុក្កាទីនំ ទសន្នំ ចតុក្កានំ សព្ពេ បដិបទាចតុក្កាទយោ ទស ចតុក្កា បដិបក្ខា ហោន្តិ កិំ, ឧទាហុ យថាក្កមំ ចតុក្កានំ ចតុក្កា បដិបក្ខា ហោន្តិ កិ’’ន្តិ វិចារណាយ សម្ភវតោ យថាក្កមំ ចតុក្កានំ ចតុក្កា បដិបក្ខា ហោន្តិ បហាតព្ពបហាយកភាវេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចត្តារោ អាហារា តេសំ បដិបក្ខោ ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន – ‘‘ឥទានិ អាហារាទីនំ បដិបទាទីហិ យេន សមតិក្កមនំ, តំ នេសំ បដិបក្ខភាវំ ទស្សេន្តោ ‘ចត្តារោ អាហារា តេសំ បដិបក្ខោ ចតស្សោ បដិបទា’តិអាទិមាហា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៨៧) វុត្តំ. តត្ថ សំកិលេសបក្ខេ ចត្តារោ យេ អាហារា និទ្ធារិតា, តេសំ ចតុន្នំ អាហារានំ វោទានបក្ខេ យា ចតស្សោ បដិបទា និទ្ធារិតា, តា ចតស្សោ បដិបទា បដិបក្ខោ អាហារានំ បហាតព្ពត្តា, បដិបទានំ បន បហាយកត្តា. សតិបិ អាហារានំ អប្បហាតព្ពភាវេ វិបស្សនារម្មណត្តា អាហារបដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានវសេន បហាតព្ពភាវោ វុត្តោតិ ឯវមាទិយោជនា កាតព្ពា.

សីហាតិ សីហសទិសា ពុទ្ធា ច សីហសទិសា បច្ចេកពុទ្ធា ច សីហសទិសា សាវកា ចាតិ សីហសទិសា វិសុំ វិសុំ យោជេតព្ពា. សាវកា បន អហតរាគទោសមោហាបិ សន្តិ, តេបិ ‘‘សីហា’’តិ មញ្ញេយ្យុន្តិ តំ និវត្តាបនត្ថំ ‘‘ហតរាគទោសមោហា’’តិ វុត្តំ. ហនិតព្ពាតិ ហតា, រាគោ ច ទោសោ ច មោហោ ច រាគទោសមោហា, ហតា រាគទោសមោហា ឯតេហិ សាវកេហីតិ ហតរាគទោសមោហា, សាវកាតិ យោជនា កាតព្ពា សាវកានំយេវ ព្យភិចារសម្ភវតោតិ. តេសំ សីហានំ ពុទ្ធានំ, តេសំ សីហានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ, តេសំ សីហានំ សាវកានំ ភាវនា វោទានបក្ខេ ភាវិតព្ពានំ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ភាវនា វឌ្ឍនា ច, សច្ឆិកិរិយា វោទានបក្ខេយេវ សច្ឆិកាតព្ពានំ ផលនិព្ពានានំ សច្ឆិកិរិយា ច, ព្យន្តីកិរិយា សំកិលេសបក្ខេ បហាតព្ពានំ បហានសង្ខាតា ព្យន្តីកិរិយា ច វិក្កីឡិតំ នាម ភវតិ.

ឥន្ទ្រិយាធិដ្ឋានន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ អធិដ្ឋានំ បវត្តនំ ភាវនា, សច្ឆិកិរិយា ច. វិបរិយាសានធិដ្ឋានន្តិ វិបល្លាសានំ អធិដ្ឋានំ បហានវសេន អប្បវត្តនំ, អនុប្បាទនញ្ច សង្ខេបតោ វិក្កីឡិតំ នាមាតិ គហិតំ. ឥន្ទ្រិយានិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ សទ្ធម្មគោចរោ សទ្ធម្មស្ស វោទានបក្ខស្ស គោចរោ បវត្តនហេតូតិ អធិប្បេតានិ. វិបរិយាសា វិបល្លាសា កិលេសគោចរោ សំកិលេសបក្ខស្ស គោចរោ បវត្តិហេតូតិ អធិប្បេតា.

‘‘ចត្តារោ អាហារាតិអាទិនា សំកិលេសបក្ខេ អាហារចតុក្កាទីនំ ទសន្នំ ចតុក្កានំ តណ្ហាចរិតាទីនំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ ឧបក្កិលេសវិភាវនាមុខេន យា និទ្ធារណា អាចរិយេន កតា, ‘ចតស្សោ បដិបទា’តិអាទិនា ច វោទានបក្ខេ បដិបទាចតុក្កាទីនំ ទសន្នំ ចតុក្កានំ តណ្ហាចរិតាទីនំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ វោទានវិភាវនាមុខេន យា និទ្ធារណា អាចរិយេន កតា, សា អយំ និទ្ធារណា កតមស្ស នយស្ស សមុដ្ឋានំ ភូមីតិ វុច្ចតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អយំ វុច្ចតិ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អយន្តិ យា អយំ វុត្តនយេន ទ្វិប្បការា និទ្ធារណា កតា, សា អយំ ទ្វិប្បការា និទ្ធារណា សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមិ បវត្តិដ្ឋានំ សមុដ្ឋានន្តិ នយសមុដ្ឋានកោសល្លេហិ បុគ្គលេហិ វុច្ចតីតិ យោជនា កាតព្ពាតិ.

‘‘វុត្តប្បការាយ និទ្ធារិតាយ នយស្ស ភូមិភាវោ កស្មា វិញ្ញាយតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន វុត្តប្បការាយ និទ្ធារណាយ នយភូមិភាវេន ‘‘យោ នេតិ…បេ… កុសលាតិ ចា’’តិ យំ វចនំ អាចរិយោ អាហ, តេន វចនេន វិញ្ញាយតីតិ.

សីហវិក្កីឡិតនយភូមិ អាចរិយេន វិភាវិតា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមា តិបុក្ខលនយភូមី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តិបុក្ខលនយភូមិំ វិភាវេតុកាមោ ‘‘តត្ថ យេ ទុក្ខាយ បដិបទាយា’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សតិ ‘‘អយំ សំកិលេសោ, តីណិ អកុសលមូលានី’’តិអាទិវចនមេវ អាចរិយេន វត្តព្ពំ, កស្មា បន ‘‘តត្ថ យេ ទុក្ខាយ បដិបទាយា’’តិអាទិវចនំ វត្តព្ពន្តិ? សច្ចំ, តិបុក្ខលនយភូមិភាវនា បន ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលត្តយវសេន បវត្តា, តស្មា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលត្តយំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ យេ ទុក្ខាយ បដិបទាយា’’តិអាទិវចនំ វុត្តំ. ឯវមបិ ‘‘តត្ថ យោ សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, អយំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិអាទិវចនមេវ វត្តព្ពំ, កស្មា បន ‘‘តត្ថ យេ ទុក្ខាយ បដិបទាយា’’តិអាទិវចនំ វត្តព្ពន្តិ? សច្ចំ, ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលត្តយំ បន សីហវិក្កីឡិតនយតោ តិបុក្ខលនយស្ស និគ្គច្ឆនតោ និក្ខមនតោ សីហវិក្កីឡិតនយភូមិវិភាវនាយំ បដិបទាវិភាគតោ វិភាវិតបុគ្គលចតុក្កតោ និទ្ធារិតំ, សីហវិក្កីឡិតនយភូមិវិភាវនាយំ បដិបទាវិភាគតោ វិភាវិតំ បុគ្គលចតុក្កំ បឋមំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ យេ ទុក្ខាយ បដិបទាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ យោ បដិបទាចតុក្កោ សីហវិក្កីឡិតនយភូមិវិភាវនាយំ និទ្ធារិតោ, តស្មិំ បដិបទាចតុក្កេ. យេតិ យេ ទន្ធឧទត្តា ទិដ្ឋិចរិតបុគ្គលា យថាក្កមំ សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ ច សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ ច និយ្យន្តិ, ឥតិ និយ្យកា ទ្វេ បុគ្គលា ច និទ្ធារិតា. ‘‘តេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ កតមោ សំកិលេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អយំ សំកិលេសោ’’តិ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘តេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អយំ សំកិលេសោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចត្តារោ អាហារា និទ្ធារិតា…បេ… ចត្តារិ អគតិគមនានិ និទ្ធារិតានិ, ឥតិ អយំ ទសវិធោ អាហារចតុក្កាទិចតុក្កោ តេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ សំកិលេសោ ហោតិ. តេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ សំកិលេសោ អាចរិយេន និទ្ធារិតោ, ‘‘កតមំ វោទាន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ ឥទំ វោទាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចតស្សោ បដិបទា និទ្ធារិតា, ចតស្សោ អប្បមាណា និទ្ធារិតា, ឥតិ ឥទំ ទសវិធំ បដិបទាចតុក្កាទិចតុក្កភូតំ ធម្មជាតំ តេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ វោទានំ ហោតិ.

៨៨. ‘‘តេសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ កតមោ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, កតមោ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ, កតមោ បុគ្គលោ នេយ្យោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បុព្ពេបិ ‘តត្ថ យេ’តិអាទិនា ចត្តារោ បុគ្គលា និទ្ធារិតា, កស្មា បន បុន ‘‘តត្ថ យេ’តិអាទិនា ចត្តារោ បុគ្គលា និទ្ធារិតា’’តិ ចេ វទេយ្យ? បុព្ពេ សំកិលេសវោទានំ សាមិភាវេន និទ្ធារិតា, បច្ឆា បន ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ អវយវានំ សមូហភាវេន និទ្ធារិតាតិ វិសេសត្ថោ គហេតព្ពោ. តត្ថ យេ…បេ… ឥមេ ទ្វេ បុគ្គលាតិ ឯត្ថ យោជនត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសោវ. តត្ថាតិ តេសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ. យោតិ ឧទត្តោ ទិដ្ឋិចរិតោ. អយន្តិ អយំ និយតោ ឧទត្តោ ទិដ្ឋិចរិតោ. បុន យោតិ ឧទត្តោវ តណ្ហាចរិតោ ច មន្ទោ ទិដ្ឋិចរិតោ ច. សាធារណាយាតិ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ ច សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ ច.

‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទយោ តយោ បុគ្គលា អាចរិយេន និទ្ធារិតា, តេសុ តីសុ បុគ្គលេសុ កតមស្ស កតមស្ស កតមំ កតមំ ភគវា ឧបទិសតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘បដិបទាភេទេន បុគ្គលភេទោ អាចរិយេន វិភាវិតោ, កថំ ទេសនាភេទេន បុគ្គលភេទោ វិភាវិតោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ទេសនាភេទេនបិ បុគ្គលភេទំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ តីសុ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីសុ បុគ្គលេសុ. ‘‘សមថទេសនាវិបស្សនាទេសនាភេទេនេវ បុគ្គលភេទោ វិភាវិតោ’’តិ វត្តព្ពត្តា មុទុធម្មទេសនាតិក្ខធម្មទេសនាភេទេនបិ បុគ្គលភេទំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. សេសេសុបិ ឯវមេវ អនុសន្ធ្យត្ថោ វត្តព្ពោ.

វិសុំ វិសុំ បដិបទាភេទេន ចត្តារោ ហុត្វា វិសុំ ច សម្បិណ្ឌិតា ច បដិបទាភេទេន ចេវ ទេសនាភេទេន ច តយោ ហោន្តីតិ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ យេ’’តិអាទិំ បុន វត្វា ‘‘ឥតិ ខោ ចត្តារិ ហុត្វា តីណិ ភវន្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ចត្តារិ តីណីតិ លិង្គវិបល្លាសនិទ្ទេសោ, ‘‘ចត្តារោ តយោ’’តិ បន បកតិលិង្គនិទ្ទេសោ កាតព្ពោវ.

‘‘តេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ កតមោ សំកិលេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អយំ សំកិលេសោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយំ សំកិលេសោតិ ‘‘តីណិ អកុសលមូលានិ…បេ… សីលវិបត្តិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ អាចារវិបត្តី’’តិ និទ្ធារិតានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ឥតិ អយំ សមូហោ សំកិលេសោ ហោតិ. ‘‘តេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ សំកិលេសោ អាចរិយេន និទ្ធារិតោ, កថំ វោទានំ និទ្ធារិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឥទំ វោទាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទំ វោទានន្តិ ‘‘តីណិ កុសលមូលានិ…បេ… តីណិ វិមោក្ខមុខានិ សុញ្ញតំ អនិមិត្តំ អប្បណិហិត’’ន្តិ និទ្ធារិតានំ កុសលធម្មានំ សមូហភូតំ ឥតិ ឥទំ ធម្មជាតំ វោទានំ ហោតិ.

‘‘វុត្តប្បការេន ចត្តារោ ហុត្វា តយោ បុគ្គលា ភវន្តីតិ អាចរិយេន វិភាវិតា, តយោ ហុត្វា កិត្តកា បុគ្គលា ភវន្តី’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘ឥតិ ខោ ចត្តារិ ហុត្វា តីណិ ភវន្តិ, តីណិ ហុត្វា ទ្វេ ភវន្តិ តណ្ហាចរិតោ ច ទិដ្ឋិចរិតោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតីតិ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេន ចត្តារិ ចត្តារោ ហុត្វា តីណិ តយោ ភវន្តិ. តីណិ តយោ ហុត្វា តណ្ហាចរិតោ ច ទិដ្ឋិចរិតោ ចាតិ ទ្វេ បុគ្គលា ភវន្តិ.

‘‘តេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ កតមោ សំកិលេសោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អយំ សំកិលេសោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយំ សំកិលេសោតិ ‘‘តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច…បេ… សស្សតទិដ្ឋិ ច ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ចា’’តិ និទ្ធារិតានំ អកុសលធម្មានំ ឥតិ អយំ សមូហោ សំកិលេសោ ហោតិ.

‘‘តេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ សំកិលេសោ អាចរិយេន និទ្ធារិតោ, កថំ វោទាន’’ន្តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ ឥទំ វោទាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឥទំ វោទានន្តិ ‘‘សមថោ ច វិបស្សនា ច…បេ… សឧបាទិសេសា ច និព្ពានធាតុ, អនុបាទិសេសា ច និព្ពានធាតូ’’តិ និទ្ធារិតានំ កុសលធម្មានំ សមូហភូតំ ឥតិ ឥទំ ធម្មជាតំ វោទានំ ហោតិ.

‘‘តីណិ អកុសលមូលានី’’តិអាទិនា សំកិលេសបក្ខេ អកុសលមូលតិកាទីនំ ទ្វិន្នំ ទ្វាទសន្នំ តិកានំ, តិណ្ណំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលានំ សំកិលេសវិភាវនាមុខេន យា និទ្ធារណា កតា, ‘‘តីណិ កុសលមូលានី’’តិអាទិនា វោទានបក្ខេ កុសលមូលតិកាទីនំ ទ្វិន្នំ ទ្វាទសន្នំ តិកានំ, តិណ្ណំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលានំ វោទានវិភាវនាមុខេន យា និទ្ធារណា កតា, អយំ វុត្តប្បការនិទ្ធារណា តិបុក្ខលស្ស ច នយស្ស, អង្កុសស្ស ច នយស្ស ភូមិ សមុដ្ឋានំ បវត្តិហេតុ នាមាតិ យោជេត្វា ‘‘តណ្ហា ច អវិជ្ជា ចា’’តិអាទិនា សំកិលេសបក្ខេ តណ្ហាអវិជ្ជាទុកាទីនំ បន្នរសន្នំ ទុកានំ, ទ្វិន្នំ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតានំ បុគ្គលានំ វោទានវិភាវនាមុខេន យា និទ្ធារណា កតា, ‘‘សមថោ ច វិបស្សនា ចា’’តិអាទិនា វោទានបក្ខេ សមថវិបស្សនាទុកាទីនំ ឯកូនវីសតិទុកានំ, ទ្វិន្នំ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតានំ បុគ្គលានំ វោទានវិភាវនាមុខេន យា និទ្ធារណា កតា, អយំ វុត្តប្បការា នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមីតិបិ នីហរិត្វា យោជេតព្ពា. បុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន ហិ នន្ទិយាវដ្ដនយតោ សីហវិក្កីឡិតនយស្ស សម្ភវោ, សីហវិក្កីឡិតនយតោ ច តិបុក្ខលនយស្ស សម្ភវោ ហោតិ. ធម្មាធិដ្ឋានវសេន បន សីហវិក្កីឡិតនយតោ តិបុក្ខលនយស្ស សម្ភវោ, តិបុក្ខលនយតោ ច នន្ទិយាវដ្ដនយស្ស សម្ភវោ ហោតិ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អន្តេ ‘តណ្ហា ច អវិជ្ជា ចា’តិអាទិនា សមថស្ស នយស្ស ភូមិ ទស្សិតា. តេនេវ ហិ ‘ចត្តារិ ហុត្វា តីណិ ភវន្តិ, តីណិ ហុត្វា ទ្វេ ភវន្តី’តិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៨៨).

‘‘កស្មា បន អយំ វុត្តប្បការាយ និទ្ធារណាយ តិបុក្ខលស្ស ច នយស្ស, អង្កុសស្ស ច នយស្ស ភូមិភាវោ វិញ្ញាយតី’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន យថាវុត្តស្ស និទ្ធារណាយ ភូមិភាវេន អាចរិយោ ‘‘យោ អកុសលេ…បេ… ទិសាលោចនេនាតិ ចា’’តិ យំ វចនំ អាហ, តេន វចនេន វុត្តប្បការាយ និទ្ធារណាយ តិបុក្ខល…បេ… យស្ស ភូមិភាវោ វិញ្ញាយតីតិ អត្ថោ.

‘‘ឯត្តាវតា នយសមុដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, អញ្ញំ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. យេន យេន នយសមុដ្ឋានេន សំកិលេសបក្ខេ វា អកុសលា ធម្មា និទ្ធារិតា, វោទានបក្ខេ វា កុសលា ធម្មា និទ្ធារិតា, តំ តំ នយសមុដ្ឋានំ និយុត្តំ យថារហំ និទ្ធារេត្វា យុជ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

នយក្កមេន បន សង្ខេបតោ ទស្សយិស្សាមិ – ទ្វេ បុគ្គលា, តយោ បុគ្គលា, ចត្តារោ បុគ្គលាតិ បុគ្គលា តិកោដ្ឋាសា ភវន្តិ, ចតុទិសា, ឆទិសា, អដ្ឋទិសាតិ ទិសាបិ តិកោដ្ឋាសា ភវន្តិ. តត្ថ ទ្វេ បុគ្គលាតិ តណ្ហាចរិតោ បុគ្គលោ, ទិដ្ឋិចរិតោ បុគ្គលោតិ ទ្វេ បុគ្គលា ភវន្តិ. តយោ បុគ្គលាតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុបុគ្គលោ, វិបញ្ចិតញ្ញុបុគ្គលោ, នេយ្យបុគ្គលោតិ តយោ បុគ្គលា ភវន្តិ. ចត្តារោ បុគ្គលាតិ ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទិភេទេន ភិន្នា មុទិន្ទ្រិយោ តណ្ហាចរិតោ បុគ្គលោ, មុទិន្ទ្រិយោ ទិដ្ឋិចរិតោ បុគ្គលោ, តិក្ខិន្ទ្រិយោ តណ្ហាចរិតោ បុគ្គលោ, តិក្ខិន្ទ្រិយោ ទិដ្ឋិចរិតោ បុគ្គលោតិ ចត្តារោ បុគ្គលា ភវន្តិ. ចតុទិសាតិ សំកិលេសបក្ខេ ទ្វេ ទ្វេ ទិសា, វោទានបក្ខេ ទ្វេ ទ្វេ ទិសាតិ ចតុទិសា ភវន្តិ. ឆទិសាតិ សំកិលេសបក្ខេ តិស្សោ តិស្សោ ទិសា, វោទានបក្ខេ តិស្សោ តិស្សោ ទិសាតិ ឆទិសា ភវន្តិ. អដ្ឋទិសាតិ សំកិលេសបក្ខេ ចតស្សោ ចតស្សោ ទិសា, វោទានបក្ខេ ចតស្សោ ចតស្សោ ទិសាតិ អដ្ឋទិសា ភវន្តិ. តេសុ ទ្វេ ទ្វេ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតេ បុគ្គលេ, ចតុទិសា ច និស្សាយ នន្ទិយាវដ្ដនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. តយោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុវិបញ្ចិតញ្ញុនេយ្យបុគ្គលេ ច ឆទិសា ច និស្សាយ តិបុក្ខលនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទិភេទេន ភិន្នេ ចត្តារោ មុទិន្ទ្រិយតណ្ហាចរិតតិក្ខិន្ទ្រិយតណ្ហាចរិតមុទិន្ទ្រិយទិដ្ឋិចរិតតិក្ខិន្ទ្រិយទិដ្ឋិចរិតេ បុគ្គលេ ច អដ្ឋទិសា ច និស្សាយ សីហវិក្កីឡិតនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. ឯកេកស្មិំ នយសមុដ្ឋានេ វិភជិតេ ទិសាលោចនអង្កុសនយសមុដ្ឋានានិបិ វិភជិតានិ ភវន្តិ.

‘‘កថំ នន្ទិយាវដ្ដនយសមុដ្ឋានំ ភវតី’’តិ ចេ វទេយ្យ? ‘‘តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច អហិរិកញ្ច អនោត្តប្បញ្ច អស្សតិ ច អសម្បជញ្ញញ្ច អយោនិសោមនសិការោ ច កោសជ្ជញ្ច ទោវចស្សញ្ច អហំការោ ច មមំការោ ច អស្សទ្ធា ច បមាទោ ច អសទ្ធម្មស្សវនញ្ច អសំវរោ ច អភិជ្ឈា ច ព្យាបាទោ ច នីវរណញ្ច សំយោជនញ្ច កោធោ ច ឧបនាហោ ច មក្ខោ ច បឡាសោ ច ឥស្សា ច មច្ឆេរញ្ច មាយា ច សាឋេយ្យញ្ច សស្សតទិដ្ឋិ ច ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ចា’’តិ (នេត្តិ. ៨៨) ទុកទុកវសេន ទេសិតោ អយំ ទិសាភូតោ អកុសលធម្មសមូហោ ទ្វិន្នំ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតានំ បុគ្គលានំ សំកិលេសោ ហោតីតិ សំកិលេសបក្ខេ សំកិលេសសាមញ្ញភាវេន យោជេត្វា ‘‘ឥមេសុ បន្នរសសុ ទុកទុកវសេន ទេសិតេសុ ទិសាភូតេសុ អកុសលធម្មេសុ កតមោ អកុសលធម្មោ កតមស្ស បុគ្គលស្ស ទិសា’’តិ មនសាវ ទិសាធម្មភាវេន ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ អយំ បឋមោ បឋមោ អកុសលធម្មោ តណ្ហាចរិតស្ស បុគ្គលស្ស សំកិលេសបក្ខេ បឋមា ទិសា នាម, អយំ អយំ ទុតិយោ ទុតិយោ អកុសលធម្មោ ទិដ្ឋិចរិតស្ស បុគ្គលស្ស សំកិលេសបក្ខេ ទុតិយា ទិសា នាមា’’តិ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា សមុទយសច្ចទុក្ខសច្ចានិ យថារហំ នីហរិត្វា វិភជិតព្ពធម្មសភាវោ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតោ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច នន្ទិយាវដ្ដនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ, តស្ស ឱលោកនា ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច ទិសាលោចននយសមុដ្ឋានំ ភវតិ, តថា ឱលោកេត្វា ទិសាវិសេសភូតស្ស ធម្មវិសេសស្ស បុគ្គលានំ នយនញ្ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន នយតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច អង្កុសនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ.

‘‘សមថោ ច វិបស្សនា ច, ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច, សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច, យោនិសោមនសិការោ ច វីរិយារម្ភោ ច, សោវចស្សញ្ច ធម្មេ ញាណញ្ច អន្វយេ ញាណញ្ច, ខយេ ញាណញ្ច អនុប្បាទេ ញាណញ្ច, សទ្ធា ច អប្បមាទោ ច, សទ្ធម្មស្សវនញ្ច សំវរោ ច, អនភិជ្ឈា ច អព្យាបាទោ ច, រាគវិរាគា ច ចេតោវិមុត្តិ, អវិជ្ជាវិរាគា ច បញ្ញាវិមុត្តិ, អភិសមយោ ច អប្បិច្ឆតា ច, សន្តុដ្ឋិ ច អក្កោធោ ច, អនុបនាហោ ច អមក្ខោ ច, អបឡាសោ ច ឥស្សាបហានញ្ច មច្ឆរិយប្បហានញ្ច វិជ្ជា ច, វិមុត្តិ ច សង្ខតារម្មណោ ច វិមោក្ខោ, អសង្ខតារម្មណោ ច វិមោក្ខោ, សឧបាទិសេសា ច និព្ពានធាតុ, អនុបាទិសេសា ច និព្ពានធាតូ’’តិ (នេត្តិ. ៨៨) តិកទុកវសេន ទេសិតំ ឥទំ ទិសាភូតំ កុសលសមូហធម្មជាតំ ទ្វិន្នំ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតានំ បុគ្គលានំ វោទានំ ហោតីតិ វោទានបក្ខេ វោទានសាមញ្ញភាវេន យោជេត្វា ‘‘ឥមេសុ ឯកូនវីសតិយា ទុកទុកវសេន វា ទេសិតេសុ ទិសាភូតេសុ ធម្មេសុ កតមោ កតមោ កុសលធម្មោ កតមស្ស កតមស្ស បុគ្គលស្ស ទិសា’’តិ មនសាវ ទិសាធម្មភាវេន ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ បឋមោ បឋមោ កុសលធម្មោ តណ្ហាចរិតស្ស បុគ្គលស្ស វោទានបក្ខេ បឋមា ទិសា នាម, អយំ ទុតិយោ ទុតិយោ កុសលធម្មោ ទិដ្ឋិចរិតស្ស បុគ្គលស្ស វោទានបក្ខេ ទុតិយា ទិសា នាមា’’តិ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា មគ្គសច្ចនិរោធសច្ចានិ យថារហំ នីហរិត្វា វិភជិតព្ពធម្មភាវោ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតោ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច នន្ទិយាវដ្ដនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ, តស្ស ឱលោកនា ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច ទិសាលោចននយសមុដ្ឋានំ ភវតិ, តថា ឱលោកេត្វា ទិសាវិសេសភូតស្ស ធម្មវិសេសស្ស បុគ្គលានំ នយនញ្ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន នយតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច អង្កុសនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ.

‘‘កថំ តិបុក្ខលនយសមុដ្ឋានំ ភវតី’’តិ ចេ បុច្ឆេយ្យ, ‘‘តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ អកុសលមូលំ, ទោសោ អកុសលមូលំ, មោហោ អកុសលមូលំ. តីណិ ទុច្ចរិតានិ – កាយទុច្ចរិតំ, វចីទុច្ចរិតំ, មនោទុច្ចរិតំ. តយោ អកុសលវិតក្កា – កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ. តិស្សោ អកុសលសញ្ញា – កាមសញ្ញា, ព្យាបាទសញ្ញា, វិហិំសាសញ្ញា. តិស្សោ វិបរីតសញ្ញា – និច្ចសញ្ញា, សុខសញ្ញា, អត្តសញ្ញា. តិស្សោ វេទនា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. តិស្សោ ទុក្ខតា – ទុក្ខទុក្ខតា, សង្ខារទុក្ខតា, វិបរិណាមទុក្ខតា. តយោ អគ្គី – រាគគ្គិ, ទោសគ្គិ, មោហគ្គិ. តយោ សល្លា – រាគសល្លោ, ទោសសល្លោ, មោហសល្លោ. តិស្សោ ជដា – រាគជដា, ទោសជដា, មោហជដា. តិស្សោ អកុសលូបបរិក្ខា – អកុសលំ កាយកម្មំ, អកុសលំ វចីកម្មំ, អកុសលំ មនោកម្មំ. តិស្សោ វិបត្តិយោ – សីលវិបត្តិ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ, អាចារវិបត្តី’’តិ (នេត្តិ. ៨៨) តិកវសេន ទេសិតោ អយំ ទិសាភូតោ អកុសលធម្មសមូហោ តិណ្ណំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុវិបញ្ចិតញ្ញុនេយ្យបុគ្គលានំ សំកិលេសោ ហោតីតិ សំកិលេសបក្ខេ សំកិលេសសាមញ្ញភាវេន យោជេត្វា ‘‘ឥមេសុ ទ្វាទសសុ តិកតិកវសេន ទេសិតេសុ ទិសាភូតេសុ អកុសលធម្មេសុ កតមោ កតមោ អកុសលោ ធម្មោ កតមស្ស កតមស្ស បុគ្គលស្ស ទិសា’’តិ មនសាវ ទិសាធម្មភាវេន ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ អយំ បឋមោ បឋមោ អកុសលធម្មោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុបុគ្គលស្ស សំកិលេសបក្ខេ បឋមា ទិសា នាម. អយំ អយំ ទុតិយោ ទុតិយោ អកុសលធម្មោ វិបញ្ចិតញ្ញុបុគ្គលស្ស សំកិលេសបក្ខេ ទុតិយា ទិសា នាម. អយំ អយំ តតិយោ តតិយោ អកុសលធម្មោ នេយ្យស្ស បុគ្គលស្ស សំកិលេសបក្ខេ តតិយា ទិសា នាមា’’តិ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា សមុទយសច្ចទុក្ខសច្ចានិ យថារហំ នីហរិត្វា វិភជិតព្ពធម្មសភាវោ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតោ. សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច តិបុក្ខលនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. តស្ស ឱលោកនា ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច ទិសាលោចននយសមុដ្ឋានំ ភវតិ តថា ឱលោកេត្វា ទិសាវិសេសភូតស្ស ធម្មវិសេសស្ស បុគ្គលានំ នយនញ្ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន នយតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ អង្កុសនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ.

‘‘តីណិ កុសលមូលានិ – អលោភោ កុសលមូលំ, អទោសោ កុសលមូលំ, អមោហោ កុសលមូលំ. តីណិ សុចរិតានិ – កាយសុចរិតំ, វចីសុចរិតំ, មនោសុចរិតំ. តយោ កុសលវិតក្កា – នេក្ខម្មវិតក្កោ, អព្យាបាទវិតក្កោ, អវិហិំសាវិតក្កោ. តយោ សមាធី – សវិតក្កោ សវិចារោ សមាធិ, អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ, អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ. តិស្សោ កុសលសញ្ញា – នេក្ខម្មសញ្ញា, អព្យាបាទសញ្ញា, អវិហិំសាសញ្ញា. តិស្សោ អវិបរីតសញ្ញា – អនិច្ចសញ្ញា, ទុក្ខសញ្ញា, អនត្តសញ្ញា. តិស្សោ កុសលូបបរិក្ខា – កុសលំ កាយកម្មំ, កុសលំ វចីកម្មំ, កុសលំ មនោកម្មំ. តីណិ សោចេយ្យានិ – កាយសោចេយ្យំ, វចីសោចេយ្យំ, មនោសោចេយ្យំ. តិស្សោ សម្បត្តិយោ – សីលសម្បត្តិ, សមាធិសម្បត្តិ, បញ្ញាសម្បត្តិ. តិស្សោ សិក្ខា – អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា. តយោ ខន្ធា – សីលក្ខន្ធោ, សមាធិក្ខន្ធោ, បញ្ញាក្ខន្ធោ. តីណិ វិមោក្ខមុខានិ – សុញ្ញតំ, អនិមិត្តំ, អប្បណិហិត’’ន្តិ (នេត្តិ. ៨៨) តិកតិកវសេន ទេសិតំ ឥទំ ទិសាភូតំ កុសលសមូហធម្មជាតំ តិណ្ណំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុវិបញ្ចិតញ្ញុនេយ្យបុគ្គលានំ វោទានំ ហោតីតិ វោទានបក្ខេ វោទានសាមញ្ញភាវេន យោជេត្វា ‘‘ឥមេសុ ទ្វីសុ ទ្វាទសសុ តិកតិកវសេន ទេសិតេសុ ទិសាភូតេសុ កុសលធម្មេសុ កតមោ កតមោ កុសលធម្មោ កតមស្ស កតមស្ស បុគ្គលស្ស ទិសា’’តិ មនសាវ ទិសាធម្មភាវេន ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ អយំ បឋមោ បឋមោ កុសលធម្មោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុបុគ្គលស្ស វោទានបក្ខេ បឋមា ទិសា នាម. អយំ អយំ ទុតិយោ ទុតិយោ កុសលោ ធម្មោ វិបញ្ចិតញ្ញុបុគ្គលស្ស វោទានបក្ខេ ទុតិយា ទិសា នាម. អយំ អយំ តតិយោ តតិយោ កុសលធម្មោ នេយ្យបុគ្គលស្ស វោទានបក្ខេ តតិយា ទិសា នាមា’’តិ វិសុំ វិសុំ ទិសាភាវេន យោជេត្វា មគ្គសច្ចនិរោធសច្ចានិ យថារហំ នីហរិត្វា វិភជិតព្ពធម្មសភាវោ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតោ. សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច តិបុក្ខលនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. តស្ស ឱលោកនា ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច ទិសាលោចននយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. តថា ឱលោកេត្វា ទិសាវិសេសភូតស្ស ធម្មស្ស បុគ្គលានំ នយនញ្ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន នយតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច អង្កុសនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ.

‘‘កថំ សីហវិក្កីឡិតនយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ ចេ បុច្ឆេយ្យ, ‘‘ចត្តារោ អាហារា, ចត្តារោ វិបល្លាសា, ចត្តារិ ឧបាទានានិ, ចត្តារោ យោគា, ចត្តារោ គន្ថា, ចត្តារោ អាសវា, ចត្តារោ ឱឃា, ចត្តារោ សល្លា, ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, ចត្តារិ អគតិគមនានី’’តិ (នេត្តិ. ៨៧) ចតុក្កចតុក្កវសេន ទេសិតោ អយំ ទិសាភូតោ ចតុក្កោ ចតុក្កោ អកុសលធម្មោ ‘‘ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស មុទិន្ទ្រិយស្ស តណ្ហាចរិតស្ស ច ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស តណ្ហាចរិតស្ស ច សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស មុទិន្ទ្រិយស្ស ទិដ្ឋិចរិតស្ស ច សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស ទិដ្ឋិចរិតស្ស ចា’’តិ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ សំកិលេសោតិ សំកិលេសបក្ខេ សំកិលេសសាមញ្ញភាវេន យោជេត្វា ‘‘ឥមេសុ ចតុក្កចតុក្កវសេន ទេសិតេសុ ទសសុ ចតុក្កេសុ ធម្មេសុ កតមោ កតមោ អកុសលធម្មោ កតមស្ស កតមស្ស បុគ្គលស្ស ទិសា’’តិ មនសាវ សំកិលេសបក្ខេ ទិសាធម្មភាវេន ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ អយំ បឋមោ បឋមោ អកុសលធម្មោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស មុទិន្ទ្រិយស្ស តណ្ហាចរិតស្ស បុគ្គលស្ស បឋមា ទិសា នាម. អយំ អយំ ទុតិយោ ទុតិយោ អកុសលធម្មោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស តណ្ហាចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ទុតិយា ទិសា នាម. អយំ អយំ តតិយោ តតិយោ អកុសលធម្មោ សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស មុទិន្ទ្រិយស្ស ទិដ្ឋិចរិតស្ស បុគ្គលស្ស តតិយា ទិសា នាម. អយំ អយំ ចតុត្ថោ ចតុត្ថោ អកុសលធម្មោ សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស ទិដ្ឋិចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ចតុត្ថា ទិសា នាមា’’តិ វិសុំ វិសុំ ទិសាភាវេន យោជេត្វា, សមុទយសច្ចទុក្ខសច្ចានិ យថារហំ នីហរិត្វា, វិភជិតព្ពធម្មសភាវោ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតោ. សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច សីហវិក្កីឡិតនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. តស្ស ឱលោកនា ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច ទិសាលោចននយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. តថា ឱលោកេត្វា ទិសាវិសេសភូតស្ស ធម្មស្ស បុគ្គលានំ នយនញ្ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន នយតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច អង្កុសនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ.

‘‘ចតស្សោ បដិបទា, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារិ ឈានានិ, ចត្តារោ វិហារា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា, ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ, ចតស្សោ សមាធិភាវនា, ចត្តារោ សុខភាគិយា ធម្មា, ចតស្សោ អប្បមាណា’’តិ (នេត្តិ. ៨៦) ចតុក្កចតុក្កវសេន ទេសិតំ ឥទំ ទិសាភូតំ កុសលសមូហធម្មជាតំ ‘‘ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស មុទិន្ទ្រិយស្ស តណ្ហាចរិតស្ស ច ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស តណ្ហាចរិតស្ស ច សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស មុទិន្ទ្រិយស្ស ទិដ្ឋិចរិតស្ស ស សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស ទិដ្ឋិចរិតស្ស ចា’’តិ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ វោទានំ ហោតីតិ វោទានបក្ខេ វោទានសាមញ្ញភាវេន យោជេត្វា ‘‘ឥមេសុ ចតុក្កចតុក្កវសេន ទេសិតេសុ ទសសុ ចតុក្កេសុ កុសលធម្មេសុ កតមោ កតមោ កុសលធម្មោ កតមស្ស កតមស្ស បុគ្គលស្ស ទិសា’’តិ មនសាវ ទិសាធម្មភាវេន ឱលោកេត្វា, ‘‘អយំ អយំ បឋមោ បឋមោ កុសលធម្មោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស មុទិន្ទ្រិយស្ស តណ្ហាចរិតស្ស បុគ្គលស្ស បឋមា ទិសា នាម. អយំ អយំ ទុតិយោ ទុតិយោ កុសលធម្មោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស តណ្ហាចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ទុតិយា ទិសា នាម. អយំ អយំ តតិយោ តតិយោ កុសលធម្មោ សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស មុទិន្ទ្រិយស្ស ទិដ្ឋិចរិតស្ស បុគ្គលស្ស តតិយា ទិសា នាម. អយំ អយំ ចតុត្ថោ ចតុត្ថោ កុសលធម្មោ សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យកស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស ទិដ្ឋិចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ចតុត្ថា ទិសា នាមា’’តិ វិសុំ វិសុំ ទិសាភាវេន យោជេត្វា, មគ្គសច្ចនិរោធសច្ចានិ យថារហំ នីហរិត្វា, វិភជិតព្ពធម្មសភាវោ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតោ. សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច សីហវិក្កីឡិតនយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. តស្ស ឱលោកនា ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន ទស្សិតា. សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច ទិសាលោចននយសមុដ្ឋានំ ភវតិ. តថា ឱលោកេត្វា ទិសាវិសេសស្ស ធម្មស្ស បុគ្គលានំ នយនញ្ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន នយតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ច អង្កុសនយសមុដ្ឋានំ ភវតីតិ នយក្កមេន សង្ខេបតោ នយសមុដ្ឋានំ ភវតីតិ វិញ្ញាតព្ពន្តិ.

ឥតិ នយសមុដ្ឋានេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.