សាសនបដ្ឋានវិភាវនា

៨៩. ‘‘តត្ថ កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា អាចរិយេន សព្ពថា នយសមុដ្ឋានំ ឋបិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘សោឡសហារបញ្ចនយអដ្ឋារសមូលបទេសុ អដ្ឋារស មូលបទា កថំ វិភត្តា, កុហិំ អម្ហេហិ ទដ្ឋព្ពា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តត្ថ អដ្ឋារស មូលបទា កុហិំ ទដ្ឋព្ពា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ សោឡសហារបញ្ចនយអដ្ឋារសមូលបទេសុ អដ្ឋារស មូលបទា កេន បទេន អាចរិយេន វិភត្តា, កុហិំ អម្ហេហិ វិត្ថារតោ ទដ្ឋព្ពាតិ បុច្ឆតិ. អដ្ឋារស មូលបទា សាសនបដ្ឋានេ មយា វិភត្តា, តុម្ហេហិ ច វិត្ថារតោ សាសនបដ្ឋានេ ទដ្ឋព្ពាតិ វិស្សជ្ជេតិ. វិភត្តាយេវ ហិ អដ្ឋារស មូលបទា ទដ្ឋព្ពា ភវន្តិ. អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៨៩) បន –

‘‘ឯវំ សព្ពថា នយសមុដ្ឋានំ វិភជិត្វា ឥទានិ សាសនបដ្ឋានំ វិភជន្តោ យស្មា សង្គហវារាទីសុ មូលបទេហេវ បដ្ឋានំ សង្គហេត្វា សរូបតោ ន ទស្សិតំ, តស្មា យថា មូលបទេហិ បដ្ឋានំ និទ្ធារេតព្ពំ, ឯវំ បដ្ឋានតោបិ មូលបទានិ និទ្ធារេតព្ពានីតិ ទស្សនត្ថំ ‘អដ្ឋារស មូលបទា កុហិំ ទដ្ឋព្ពា? សាសនបដ្ឋានេ’តិ អាហា’’តិ –

វុត្តំ. សាសនបដ្ឋានេ អដ្ឋារស មូលបទា ទដ្ឋព្ពាតិ អាចរិយេន វុត្តា, ‘‘កតមំ តំ សាសនបដ្ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ សាសនបដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ អដ្ឋារសមូលបទសាសនបដ្ឋានេសុ កតមំ តំ សាសនបដ្ឋានន្តិ ឥទានិ មយា និទ្ធារិយមានំ ភគវតា ទេសិតំ សំកិលេសភាគិយាទិសុត្តំ សាសនបដ្ឋានំ នាមាតិ វិស្សជ្ជេតិ. សាសនន្តិ បរិយត្តិសាសនំ. បដ្ឋានន្តិ តស្ស បរិយត្តិសាសនស្ស សំកិលេសភាគិយតាទីហិ បការេហិ ឋានំ បវត្តនំ បដ្ឋានំ, តំទីបនសុត្តំ បន ឥធ បដ្ឋានំ នាម. តេន វុត្តំ – ‘‘សំកិលេសភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិអាទិ. អថ វា សាសនន្តិ អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាសិក្ខត្តយំ សាសនំ នាម, តំ សិក្ខត្តយំ បតិដ្ឋហតិ ឯតេន សំកិលេសាទិនាតិ បដ្ឋានំ, សិក្ខត្តយស្ស សាសនស្ស បដ្ឋានន្តិ សាសនបដ្ឋានំ. តទាធារភូតំ សុត្តម្បិ ឋាន្យូបចារតោ សាសនបដ្ឋានំ នាម. តំ សាសនបដ្ឋានសុត្តំ សរូបតោ ទស្សេតុំ –

‘‘សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, វាសនាភាគិយំ សុត្តំ, និព្ពេធភាគិយំ សុត្តំ, អសេក្ខភាគិយំ សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច សុត្តំ, វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច សុត្តំ, តណ្ហាសំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, ទិដ្ឋិសំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, ទុច្ចរិតសំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, តណ្ហាវោទានភាគិយំ សុត្តំ, ទិដ្ឋិវោទានភាគិយំ សុត្តំ, ទុច្ចរិតវោទានភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិ –

វុត្តំ. ‘‘តេសុ សុត្តេសុ យេ សំកិលេសាទយោ ភគវតា វុត្តា, តេសុ សំកិលេសាទីសុ សំកិលេសោ កិត្តកោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សំកិលេសោ តិវិធោ តណ្ហាសំកិលេសោ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ទុច្ចរិតសំកិលេសោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ សុត្តន្តេសុ សំកិលេសាទីសុ ធម្មេសុ. ‘‘តិវិធេ តស្មិំ សំកិលេសេ តណ្ហាសំកិលេសោ កតមេន កុសលេន វិសុជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ តណ្ហាសំកិលេសោ សមថេន វិសុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ តិវិធេ តណ្ហាសំកិលេសាទិកេ. ‘‘សោ សមថោ ខន្ធេសុ កតមោ ខន្ធោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមថោ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទិដ្ឋិសំកិលេសោ កេន វិសុជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទិដ្ឋិសំកិលេសោ វិបស្សនាយ វិសុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘សា វិបស្សនា កតមោ ខន្ធោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សា វិបស្សនា បញ្ញាក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទុច្ចរិតសំកិលេសោ កេន វិសុជ្ឈតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ទុច្ចរិតសំកិលេសោ សុចរិតេន វិសុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘តំ សុចរិតំ កតមោ ខន្ធោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តំ សុចរិតំ សីលក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘តស្មិំ សីលេ ឋិតស្ស បុគ្គលស្ស កិំ ភវតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តស្ស សីលេ បតិដ្ឋិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. សីលេ សុចរិតសង្ខាតេ សីលក្ខន្ធេ បតិដ្ឋិតស្ស តស្ស សីលវន្តស្ស បុគ្គលស្ស ភវេសុ កាមភវរូបារូបភវេសុ អាសត្តិ ភវបត្ថនា យទិ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំសាយន្តិ ឯវំ អស្ស អយន្តិ បទច្ឆេទោ. ឯវំ សតិ អស្ស សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស អយំ អាសត្តិ ភវបត្ថនា សមថវិបស្សនាភាវនាមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ ច ភវតិ, ច-សទ្ទេន ទានមយសីលមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ ច ភវតីតិ អត្ថោ សង្គហិតោ. តត្រាតិ តេសុ កាមភវរូបារូបភវេសុ ឧបបត្តិយា សំវត្តតីតិ.

‘‘សំកិលេសាទយោ យេហិ សុត្តេហិ ទស្សិតា, តានិ សុត្តានិ កិត្តកានី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឥមានិ ចត្តារិ សុត្តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. អសាធារណានិ សំកិលេសភាគិយសុត្តវាសនាភាគិយសុត្តនិព្ពេធភាគិយសុត្តអសេក្ខភាគិយសុត្តានិ ចត្តារិ សុត្តានិ ភវន្តិ, សាធារណានិ សំកិលេសភាគិយវាសនាភាគិយសុត្ត, សំកិលេសភាគិយនិព្ពេធភាគិយសុត្ត, សំកិលេសភាគិយអសេក្ខភាគិយសុត្ត, វាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយសុត្តានិ កតានិ មិស្សិតានិ ចត្តារិ ភវន្តិ. ឥតិ អដ្ឋ សុត្តានិ ភវន្តិ. តានិយេវ វុត្តប្បការានិ អដ្ឋ សុត្តានិ ភវន្តិ. សាធារណានិ វាសនាភាគិយអសេក្ខភាគិយសុត្តនិព្ពេធភាគិយអសេក្ខភាគិយសុត្ត- សំកិលេសភាគិយវាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយសុត្តសំកិលេស- ភាគិយវាសនាភាគិយអសេក្ខភាគិយសុត្ត- សំកិលេសភាគិយនិព្ពេធភាគិយអសេក្ខភាគិយសុត្ត- វាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយអសេក្ខភាគិយសុត្ត- សំកិលេសភាគិយវាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយអសេក្ខភាគិយសុត្ត- នេវសំកិលេសភាគិយនវាសនា- ភាគិយននិព្ពេធភាគិយនអសេក្ខភាគិយសុត្តានិ កតានិ មិស្សិតានិ អដ្ឋ សុត្តានិ ភវន្តីតិ សោឡស សុត្តានិ ភវន្តិ. តេសុ សោឡសសុត្តេសុ ចត្តារិ ឯកកានិ សុត្តានិ ច ចត្តារិ ទុកានិ សុត្តានិ ច ទ្វេ តិកានិ ច បាឡិយំ អាគតានិ, ទ្វេ ទុកានិ សុត្តានិ ច ទ្វេ តិកានិ ច ទ្វេ ចតុក្កានិ សុត្តានិ ច អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៨៩) អាគតានិ.

‘‘យទិ បដ្ឋាននយេន វុត្តប្បការានិ សោឡស សុត្តានិយេវ វិភត្តានិ, ឯវំ សតិ សុត្តគេយ្យាទិនវវិធំ សកលំ បរិយត្តិសាសនំ បដ្ឋាននយេន អវិភត្តំ ភវេយ្យា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឥមេហិ សោឡសហិ សុត្តេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បដ្ឋាននយេន វិភត្តេហិ សោឡសហិ ឥមេហិ សុត្តេហិ នវវិធំ សកលំ បរិយត្តិសុត្តំ បដ្ឋាននយេន វិភត្តំយេវ ហុត្វា ភិន្នំ ភវតិ. សំកិលេសភាគិយាទិបភេទាយ គាថាយ គាថា អនុមិនិតព្ពា, សំកិលេសភាគិយាទិបភេទេន វេយ្យាករណេន វេយ្យាករណំ អនុមិនិតព្ពំ. សំកិលេសភាគិយាទិបភេទេន សុត្តេន សុត្តំ អនុមិនិតព្ពំ ភវតិយេវាតិ.

៩០. ‘‘តេសុ សោឡសសុ សំកិលេសភាគិយាទីសុ សុត្តេសុ កតមំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ សោឡសសុ សំកិលេសភាគិយាទីសុ សុត្តេសុ កតមំ សុត្តំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាមាតិ បុច្ឆតិ.

‘‘កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា, តណ្ហាឆទនឆាទិតា;

បមត្តពន្ធនាពទ្ធា, មច្ឆាវ កុមិនាមុខេ;

ជរាមរណមន្វេន្តិ, វច្ឆោ ខីរបកោវ មាតរ’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តំ សំកិលេសភាគេ វាចកញាបកភាវេន បវត្តនតោ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. យេ សត្តា កាមន្ធា កាមេន អន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា តណ្ហាឆទនេន ឆាទិតា, បមត្តពន្ធនាយ ពទ្ធា ពន្ធិតព្ពា, តេ សត្តេ ជរាមរណំ អន្វេតិ, យថា តំ កុមិនាមុខេ យេ មច្ឆា គហិតា, តេ មច្ឆេ ជរាមរណំ អន្វេតិ ឥវ, ឯវំ តេ សត្តេ ជរាមរណំ អន្វេតិ. ខីរបកោ វច្ឆោ មាតរំ អន្វេតិ ឥវ, ឯវំ តេ សត្តេ ជរាមរណំ អន្វេតីតិ យោជនា កាតព្ពា. អថ វា ខីរបកោ វច្ឆោ មាតរំ អន្វេតិ ឥវ, កុមិនាមុខេ គហិតា មច្ឆា ជរាមរណំ អន្វេន្តិ ឥវ ច, ឯវំ យេ សត្តា កាមន្ធា បមត្តពន្ធនាយ ពន្ធិតព្ពា, តេ សត្តា ជរាមរណំ អន្វេន្តីតិ យោជនា.

‘‘ឥទំ សុត្តំយេវា’’តិ វត្តព្ពត្តា –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អគតិគមនានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ភយាគតិំ គច្ឆតិ, ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អគតិគមនានិ. ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ, អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា, យោ ធម្មំ អតិវត្តតិ;

និហីយតិ តស្ស យសោ, កាឡបក្ខេវ ចន្ទិមា’’តិ. –

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តន្តិ –

វុត្តំ. ឆន្ទា ឆន្ទហេតុនា ទោសា ទោសហេតុនា ភយា ភយហេតុនា មោហា មោហហេតុនា យោ រាជាទិកោ យោ វិនយធរាទិកោ វា ធម្មំ សប្បុរិសធម្មំ អតិវត្តតិ អតិក្កមិត្វា វត្តតិ, តស្ស រាជាទិនោ វា តស្ស វិនយធរាទិនោ វា យសោ កិត្តិ ច បរិវារោ ច ភោគោ ច និហីយតិ. ចន្ទិមា កាឡបក្ខេ បភាយ និហីយតិ ឥវ, ឯវំ និហីយតីតិ យោជនា.

‘‘ឯត្តកំយេវា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា…បេ… ចក្កំវ វហតោ បទន្តិ ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. អត្ថោ បាកដោ. អដ្ឋកថាយម្បិ វិភត្តោ.

‘‘មិទ្ធី យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ច, និទ្ទាយិតា សម្បរិវត្តសាយី;

មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ, បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគេ វិសយេ វាចកញាបកភាវេន បវត្តនតោ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. និវាបបុដ្ឋោ មហាវរាហោ គាមសូករោ និទ្ទាយិតា សុបនសីលោ សម្បរិវត្តសាយី ហោតិ ឥវ, ឯវំ យោ មន្ទោ សត្តោ យទា មហគ្ឃសោ ហោតិ, សោ មន្ទោ សត្តោ មិទ្ធី ថិនមិទ្ធាភិភូតោ ហុត្វា និទ្ទាយិតា មុទុផស្សសយនេ មុទុហត្ថេហិ បរាមសិតោ សម្បរិវត្តសាយី បុនប្បុនំ គព្ភំ ឧបេតីតិ យោជនា.

‘‘អយសាវ មលំ សមុដ្ឋិតំ, តតុដ្ឋាយ តមេវ ខាទតិ;

ឯវំ អតិធោនចារិនំ, សានិ កម្មានិ នយន្តិ ទុគ្គតិ’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. អយសា អយតោ សមុដ្ឋិតំ ជាតមលំ តតុដ្ឋាយ តតោ អយតោ ឧដ្ឋហិត្វា តមេវ អយំ ខាទតិ ឥវ, ឯវំ អតិធោនចារិនំ អតិក្កមិត្វា ធោនចារិបុគ្គលំ សានិ សយំ កតានិ អកុសលកម្មានិ ទុគ្គតិំ នយន្តីតិ យោជនា.

‘‘ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហីតោ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ ពជ្ឈតេ ច;

ឯវំ អយំ បេច្ច បជា បរត្ថ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ ពជ្ឈតេ ចា’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. សន្ធិមុខេ រាជបុរិសាទីហិ គហិតោ ចោរោ សកម្មុនា អត្តនា កតេន ចោរកម្មេន ហញ្ញតិ ច ពជ្ឈតេ ច យថា, ឯវំ អយំ បាបការិនី បជា បរត្ថ បរលោកេ បេច្ច សកម្មុនា សយំ កតេន អកុសលកម្មុនា សត្ថាទីហិ ហញ្ញតិ ច អទ្ទុពន្ធនាទីហិ ពជ្ឈតេ ចាតិ យោជនា.

‘‘សុខកាមានិ ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន វិហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ ន លភតេ សុខ’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. អត្តនោ សុខំ ឯសានោ ឯសមានោ យោ សត្តោ អញ្ញានិ សុខកាមានិ ភូតានិ ទណ្ឌេន វិហិំសតិ, សោ ហិំសកោ សត្តោ បរលោកេ បេច្ច សុខំ ន លភតីតិ យោជនា.

‘‘គុន្នំ ចេ តរមានានំ, ជិម្ហំ គច្ឆតិ បុង្គវោ;

សព្ពា តា ជិម្ហំ គច្ឆន្តិ, នេត្តេ ជិម្ហំ គតេ សតិ.

‘‘ឯវមេវ មនុស្សេសុ, យោ ហោតិ សេដ្ឋសម្មតោ;

សោ ចេ អធម្មំ ចរតិ, បគេវ ឥតរា បជា;

សព្ពំ រដ្ឋំ ទុក្ខំ សេតិ, រាជា ចេ ហោតិ អធម្មិកោ’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. នទិំ តរមានានំ គុន្នំ បុង្គវោ ជិម្ហំ ចេ គច្ឆតិ, ឯវំ នេត្តេ ជិម្ហំ គតេ សតិ សព្ពា តា គាវិយោ ជិម្ហំ គច្ឆន្តិ យថា, ឯវមេវ មនុស្សេសុ យោ រាជា សេដ្ឋសម្មតោ, សោ រាជា អធម្មំ ចរតិ, ឯវំ រញ្ញេ អធម្មំ ចរន្តេ សតិ ឥតរា បជា បគេវ បឋមមេវ អធម្មំ ចរតិ. រាជា អធម្មិកោ ចេ ហោតិ, ឯវំ រញ្ញេ អធម្មិកេ សតិ សព្ពំ រដ្ឋំ ទុក្ខំ សេតីតិ យោជនា.

‘‘សុកិច្ឆរូបា វតិមេ មនុស្សា, ករោន្តិ បាបំ ឧបធីសុ រត្តា;

គច្ឆន្តិ តេ ពហុជនសន្និវាសំ, និរយំ អវីចិំ កដុកំ ភយានក’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. យេ មនុស្សា ឧបធីសុ កាមគុណូបធីសុ រត្តា រាគាភិភូតា ហុត្វា បាបំ អកុសលកម្មំ ករោន្តិ, ឥមេ បាបកម្មករា មនុស្សា សុកិច្ឆរូបា វត សុដ្ឋុ កិច្ឆាបន្នរូបា វត ភវន្តិ, តេ បាបកម្មករា មនុស្សា កដុកំ ភយានកំ ពហុជនសន្និវាសំ និរយំ អវីចិំ គច្ឆន្តីតិ យោជនា.

‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តិ, ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡំ;

សក្ការោ កាបុរិសំ ហន្តិ, គព្ភោ អស្សតរិំ យថា’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. ផលំ កទលិយា ផលំ កទលិំ វេ ឯកន្តេន ហន្តិ យថា, ផលំ វេឡុំ វេ ឯកន្តេន ហន្តិ យថា, ផលំ នឡំ វេ ឯកន្តេន ហន្តិ យថា, គព្ភោ អស្សតរិំ មាតរំ វេ ឯកន្តេន ហន្តិ យថា, ឯវំ សក្ការោ កាបុរិសំ វេ ឯកន្តេន ហន្តីតិ យោជនា.

‘‘កោធមក្ខគរុ ភិក្ខុ, លាភសក្ការគារវោ;

សុខេត្តេ បូតិពីជំវ, សទ្ធម្មេ ន វិរូហតី’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. សុខេត្តេ សុន្ទរេ ខេត្តេបិ ខិត្តំ បូតិពីជំ ន រុហតិ ឥវ, ឯវំ យោ ភិក្ខុ លាភសក្ការគារវោ កោធំ កុជ្ឈនលក្ខណំ កោធំ, មក្ខំ បរគុណសីលមក្ខនលក្ខណំ មក្ខញ្ច គរុំ កត្វា ចរតិ, សោ ចរន្តោ ភិក្ខុ សទ្ធម្មស្មិំ ន រុហតីតិ យោជនា.

៩១. ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ បទុដ្ឋចិត្តំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ…បេ… ឥតិ មេ សុត’’ន្តិ ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. ភិក្ខវេ ឥធ សាសនេ, លោកេ វា អហំ ឯកច្ចំ បុគ្គលំ បទុដ្ឋចិត្តំ មម ចេតសា តស្ស ចេតោ ចិត្តំ បរិច្ច បរិច្ឆិន្ទិត្វា ពុទ្ធចក្ខុនា ឯវំ បជានាមិ. ‘‘កថំ បជានាមី’’តិ ចេ បុច្ឆេយ្យ, យញ្ច បដិបទំ បដិបន្នោ, យញ្ច មគ្គំ សមារុឡ្ហោ អយំ បុគ្គលោ យថា យាយ ទុប្បដិបទាយ យេន ទុម្មគ្គេន ឥរិយតិ បវត្តតិ, តាយ ទុប្បដិបទាយ តេន ទុម្មគ្គេន ឥមម្ហិ ឥមស្មិំ សមយេ ទុប្បដិបជ្ជនកាលេ អយំ ទុប្បដិបន្នំ បដិបន្នោ ទុម្មគ្គសមារុឡ្ហោ បុគ្គលោ ចេ កាលំ ករេយ្យ, ឯវំ សតិ អាភតំ វត្ថុ និក្ខិត្តំ យថា, ឯវំ និរយេ និក្ខិត្តោ. តំ កិស្ស ហេតុ? ភិក្ខវេ អស្ស បុគ្គលស្ស ចិត្តំ បទុដ្ឋំ បទោសិតំ ហិ យស្មា ហោតិ, តស្មា និក្ខិត្តោ. ឯវំ ឥធ សាសនេ, លោកេ វា ចេតោបទោសហេតុ ច បន ឯកច្ចេ សត្តា បុគ្គលា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ ឧបបជ្ជន្តីតិ បជានាមីតិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថ តស្មិំ សុត្តេ ឯតំ ‘‘បទុដ្ឋចិត្តំ ញត្វាន…បេ… និរយំ សោ ឧបបជ្ជតី’’តិ គាថាវចនំ ឥតិ ឯវំ វុច្ចតិ.

សត្ថា ឥធ សាសនេ, លោកេ វា បទុដ្ឋចិត្តំ ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ញត្វាន ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឯតមត្ថំ ព្យាកាសិ. ឥមម្ហិ ឥមស្មិំ សមយេ អយំ បុគ្គលោ ចេ កាលំ កយិរាថ, ឯវំ សតិ បទុដ្ឋចិត្តសមង្គី ហិ និរយស្មិំ ឧបបជ្ជេយ្យ, បុគ្គលស្ស ចិត្តំ បទូសិតំ ហិ យស្មា ហោតិ, តស្មា ឧបបជ្ជេយ្យ, ចេតោបទោសហេតុ សត្តា ទុគ្គតិំ គច្ឆន្តិ អាភតំ វត្ថុំ និក្ខិបេយ្យ យថា, ឯវមេវំ តថាវិធោ ទុប្បញ្ញោ សោ បទោសចិត្តោ បុគ្គលោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា និរយំ ឧបបជ្ជតីតិ អយម្បិ អត្ថោ ភគវតា វុត្តោ, ឥតិ មេ មយា សុតន្តិ យោជនា.

‘‘សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស, សចេ វោ ទុក្ខមប្បិយំ;

មាកត្ថ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ.

‘‘សចេ ច បាបកំ កម្មំ, ករិស្សថ ករោថ វា;

ន វោ ទុក្ខា បមុត្យត្ថិ, ឧបេច្ចបិ បលាយត’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. សប្បុរិសា តុម្ហេ ទុក្ខស្ស ជាតិទុក្ខជរាទុក្ខព្យាធិទុក្ខមរណទុក្ខអបាយទុក្ខ- អតីតវដ្ដមូលកទុក្ខអនាគតវដ្ដមូលកទុក្ខបច្ចុប្បន្នាហារមូលកទុក្ខាតិ អដ្ឋវិធស្ស ទុក្ខស្ស សចេ ភាយថ, វោ តុម្ហេហិ ទុក្ខំ តថា អដ្ឋវិធំ ទុក្ខំ សចេ អប្បិយំ, ឯវំ សតិ អាវិ វា យទិ រហោ វា បាបកំ កម្មំ មាកត្ថ មា អកត្ថ. សប្បុរិសា តុម្ហេ អាវិ វា យទិ រហោ វា បាបកំ កម្មំ សចេ ករិស្សថ វា សចេ ករោថ វា, ឯវំ សតិ ឧបេច្ចបិ សញ្ចិច្ចាបិ បលាយតំ បលាយន្តានំ វោ តុម្ហាកំ ទុក្ខា អដ្ឋវិធា ទុក្ខតោ បមុត្តិ មុច្ចនំ នត្ថេវាតិ យោជនា.

‘‘អធម្មេន ធនំ លទ្ធា, មុសាវាទេន ចូភយំ;

មមេតិ ពាលា មញ្ញន្តិ, តំ កថំ នុ ភវិស្សតិ.

‘‘អន្តរាយា សុ ភវិស្សន្តិ, សម្ភតស្ស វិនស្សតិ;

មតា សគ្គំ ន គច្ឆន្តិ, ននុ ឯត្តាវតា ហតា’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. យេ ពាលា អធម្មេន ច មុសាវាទេន ច ធនំ សវិញ្ញាណាវិញ្ញាណំ សព្ពំ លភិតព្ពំ ធនំ លទ្ធា ឧភយំ ធនំ ‘‘មម ធន’’ន្តិ មញ្ញន្តិ, តេសំ ពាលានំ តំ ឧភយំ ធនំ កថំ កេន នុ បការេន ភវិស្សតិ, អធម្មេន សម្ភតត្តា ចិរដ្ឋិតិកំ ន ហោតិ. អន្តរាយា រាជន្តរាយាទយោ អន្តរាយា តេសំ ពាលានំ ភវិស្សន្តិ. យេន អធម្មវោហារាទិកេន យំ ធនំ សម្ភតំ, អស្ស អធម្មវោហារាទិកស្ស តំ សម្ភតំ ធនំ វិនស្សតិ. មតា មរន្តា តេ ពាលា សគ្គំ សុគតិំ ន គច្ឆន្តិ. សុគតិ ហិ សោភនេហិ ភោគេហិ អគ្គោតិ ‘‘សគ្គោ’’តិ អធិប្បេតា. ឯត្តាវតា ឯត្តកេន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ អត្តហិតានំ ហាយនេន តេ ពាលា ហតា វិនដ្ឋា ភវន្តិ ននូតិ យោជនា.

‘‘កថំ ខណតិ អត្តានំ, កថំ មិត្តេហិ ជីរតិ;

កថំ វិវដ្ដតេ ធម្មា, កថំ សគ្គំ ន គច្ឆតិ’’.

‘‘លោភា ខណតិ អត្តានំ, លុទ្ធោ មិត្តេហិ ជីរតិ;

លោភា វិវដ្ដតេ ធម្មា, លោភា សគ្គំ ន គច្ឆតី’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. យោជនត្ថោ បាកដោ.

‘‘ចរន្តិ ពាលា ទុម្មេធា, អមិត្តេនេវ អត្តនា;

ករោន្តា បាបកំ កម្មំ, យំ ហោតិ កដុកប្ផលំ.

‘‘ន តំ កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា អនុតប្បតិ;

យស្ស អស្សុមុខោ រោទំ, វិបាកំ បដិសេវតី’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. ទុម្មេធា និប្បញ្ញា ពាលា អមិត្តេន បាបកំ កម្មំ កតំ ឥវ, ឯវំ អត្តនា កដុកប្ផលំ យំ កម្មំ កតំ ហោតិ, តំ បាបកំ កតំ កម្មំ ករោន្តា ចរន្តិ. យំ កម្មំ កត្វា ករោន្តោ បច្ឆា អនុតប្បតិ, តំ កតំ កម្មំ ន សាធុ. យស្ស កម្មស្ស វិបាកំ រោទំ រុទន្តោ អស្សុមុខោ បដិសេវតិ, តំ កតំ កម្មំ ន សាធូតិ យោជនា.

‘‘ទុក្ករំ ទុត្តិតិក្ខញ្ច…បេ… អវីតរាគោ’’តិ ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. សុត្តត្ថោ អដ្ឋកថាយំ វិត្ថារតោ វុត្តោ.

‘‘អប្បមេយ្យំ បមិនន្តោ, កោធ វិទ្វា វិកប្បយេ;

អប្បមេយ្យំ បមាយិនំ, និវុតំ តំ មញ្ញេ អកិស្សវ’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. ឥធ សាសនេ អប្បមេយ្យំ អប្បមេយ្យគុណំ ខីណាសវំ បុគ្គលំ ‘‘អយំ ខីណាសវោ បុគ្គលោ ឯត្តកសីលោ ឯត្តកសមាធិ ឯត្តកបញ្ញោ’’តិ បមិនន្តោ កោ បុថុជ្ជនោ វិកប្បយេ. អប្បមេយ្យំ ខីណាសវបុគ្គលំ បមាយិនំ បមាយន្តំ តំ បុថុជ្ជនំ អយំ និវុតំ អវកុជ្ជបញ្ញំ អកិស្សវំ អបញ្ញន្តិ មញ្ញេ មញ្ញាមីតិ យោជនា.

‘‘បុរិសស្ស ហិ ជាតស្ស, កុឋារី ជាយតេ មុខេ;

យាយ ឆិន្ទតិ អត្តានំ, ពាលោ ទុព្ភាសិតំ ភណំ.

‘‘ន ហិ សត្ថំ សុនិសិតំ, វិសំ ហលាហលំ ឥវ;

ឯវំ វិរទ្ធំ បាតេតិ, វាចា ទុព្ភាសិតា យថា’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. ទុព្ភាសិតំ អរិយូបវាទសង្ខាតំ ផរុសវាចំ ភណំ ភណន្តោ ពាលោ ទុដ្ឋោ បុរិសោ យាយ កុឋារីសទិសិយា ទុព្ភាសិតវាចាយ អត្តានំ ឆិន្ទតិ, សា កុឋារីសទិសី ទុព្ភាសិតវាចា ជាតស្ស បុរិសស្ស មុខេ ជាយតេ ជាយតិ, សា ទុព្ភាសិតវាចា មុខេ ជាយតិ ឥវ, ឯវំ សុនិសិតំ សត្ថំ មុខេ ន ជាយតិ, យថា ហលាហលំ វិសំ មុខេ ន ជាយតិ, ទុព្ភាសិតា វាចា អបាយេសុ វិរទ្ធំ បុគ្គលំ បាតេតិ យថា, ឯវំ សុនិសិតំ សត្ថំ អបាយេសុ ន បាតេតិ, ហលាហលំ វិសំ អបាយេសុ ន បាតេតីតិ យោជនា.

៩២. ‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ, តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;

វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ, កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតិ.

‘‘អប្បមត្តោ អយំ កលិ, យោ អក្ខេសុ ធនបរាជយោ;

សព្ពស្សាបិ សហាបិ អត្តនា, អយមេវ មហន្តតរោ កលិ;

យោ សុគតេសុ មនំ បទោសយេ.

‘‘សតំ សហស្សានំ និរព្ពុទានំ, ឆត្តិំសតី បញ្ច ច អព្ពុទានិ;

យមរិយគរហី និរយំ ឧបេតិ, វាចំ មនញ្ច បណិធាយ បាបក’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. យោ បុគ្គលោ និន្ទិយំ ទុច្ចរំ ទុស្សីលំ បុគ្គលំ បសំសតិ, សោ បសំសកោ បុគ្គលោ មុខេន កលិំ វិចិនាតិ ឧបចិនាតិ, តេន កលិនា សុខំ ន វិន្ទតិ. យោ សុចារី សីលវា បុគ្គលោ បសំសិយោ ហោតិ, តំ វា សុចារិំ វា សីលវន្តំ បុគ្គលំ យោ បុគ្គលោ និន្ទតិ, សោ និន្ទន្តោ បុគ្គលោ មុខេន កលិំ វិចិនាតិ ឧបចិនាតិ, តេន កលិនា សុខំ ន វិន្ទតិ.

អត្តនា សហាបិ សព្ពស្ស ធនស្ស វសេនបិ អក្ខេសុ យោ ធនបរាជយោ ភវតិ, អយំ កលិ អយំ ធនបរាជយោ អប្បមត្តោ ហោតិ. យោ បុគ្គលោ សុគតេសុ មនំ បទោសយេ, តស្ស បុគ្គលស្ស យោ កលិ ភវតិ, អយមេវ កលិ មហន្តតរោ ហោតិ.

កស្មា? វាចញ្ច មនញ្ច បណិធាយ អរិយគរហី បុគ្គលោ យំ កាលំ បាបកំ និរយំ ឧបេតិ, សោ កាលោ ‘‘សតំ សហស្សានំ និរព្ពុទានញ្ច ឆត្តិំស និរព្ពុទានិ ច បញ្ច អព្ពុទានិ ច យស្មិំ កាលេ គណីយន្តី’’តិ តេន កាលេន សមោ ហោតិ, តស្មា មហន្តតរោ ហោតីតិ យោជនា.

‘‘យោ លោភគុណេ អនុយុត្តោ…បេ…

គច្ឆសិ ខោ បបតំ ចិររត្ត’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ នាម. យោ បុគ្គលោ លោភគុណេ អនុយុត្តោ អនុ បុនប្បុនំ យុត្តោ ហោតិ, សោ បុគ្គលោ អញ្ញេ បុគ្គលេ វចសា បរិភាសតិ, អស្សទ្ធោ កទរិយោ អវទញ្ញូ ពុទ្ធានំ ឱវាទញ្ញូ ន ហោតិ, មច្ឆរី បេសុណិយំ បេសុណិយស្មិំ អនុយុត្តោ ហោតិ.

មុខទុគ្គ មុខវិសម វិភូត វិគតភូត អនរិយ ភូនហុ ពុទ្ធិវិនាសក បាបក ទុក្កដការិ បុរិសន្ត បុរិសលាមក កលិ អលក្ខិ អវជាតបុត្ត ត្វំ នេរយិកោ អសិ. ឥធ ឥទានិ ពហុភាណី មា ហោហិ.

អហិតាយ រជំ អត្តនិ មា អាកិរសិ មា បក្ខិបសិ. កិព្ពិសការិ ត្វំ សន្តេ ខីណាសវេ បុគ្គលេ គរហសិ, ពហូនិ ទុច្ចរិតានិ កម្មានិ ចរសិ, ចរិត្វា ត្វំ ចិររត្តំ រចនវិរហិតំ បបតំ នរកំ និរយំ គច្ឆសិ ខោ ឯកំសេនាតិ យោជនា.

នានាវិធំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ អាចរិយេន និទ្ធារិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កតមំ វាសនាភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ វាសនាភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ សោឡសសុ សំកិលេសភាគិយាទីសុ សុត្តេសុ កតមំ សុត្តំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា…បេ… ឆាយាវ អនបាយិនី’’តិ ឥទំ វាសនាភាគេ បុញ្ញភាគេ វិសយេ វាចកញាបកភាវេន បវត្តនតោ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. អត្ថោ បាកដោ.

៩៣. ‘‘មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ ឯតទវោច…បេ… អបាបិកា កាលង្កិរិយា’’តិ ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនាភាគេ បុញ្ញភាគេ វិសយេ វាចកញាបកភាវេន បវត្តនតោ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. អត្ថោ បាកដោ.

‘‘សុខកាមានិ ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន ន ហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ លភតេ សុខ’’ន្តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. អត្ថោ បាកដោ.

‘‘គុន្នំ ចេ តរមានានំ…បេ… រាជា ចេ ហោតិ ធម្មិកោ’’តិ ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. អត្ថោ បាកដោ.

៩៤. ‘‘ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ឯវំ បជានាតី’’តិ ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនា…បេ… សុត្តំ នាម. អត្ថោ បាកដោ.

‘‘កស្មា ភគវា ជនបទចារិកំ ចរតី’’តិ បុច្ឆេយ្យ, សត្តហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ជនបទចារិកំ ចរន្តិ. កតមេហិ សត្តហិ? ទេសន្តរគតានំ វេនេយ្យានំ វិនយនត្ថំ, តត្រ ឋិតានំ ឧស្សុក្កសមុប្បាទនត្ថំ, សាវកានំ ឯកស្មិំ ឋានេ និពទ្ធវាសនិវារណត្ថំ, អត្តនោ ច តត្ថ និពទ្ធវាសេ អនាសង្គទស្សនត្ថំ, សម្ពុទ្ធវសិតដ្ឋានតាយ ទេសានំ ចេតិយភាវសម្បាទនត្ថំ, ពហូនំ សត្តានំ ទស្សនូបសង្កមនាទីហិ បុញ្ញោឃប្បសវនត្ថំ, អវុដ្ឋិអាទិឧបទ្ទវូបសមនត្ថញ្ចាតិ ឥមេហិ សត្តហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ជនបទចារិកំ ចរន្តីតិ ជនបទចរណការណំ វេទិតព្ពំ.

‘‘ឯកបុប្ផំ ចជិត្វាន, សហស្សំ កប្បកោដិយោ;

ទេវេ ចេវ មនុស្សេ ច, សេសេន បរិនិព្ពុតោ’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. សហស្សំ កប្បកោដិយោតិ សហស្សំ អត្តភាវតោ កោដិយោ.

‘‘អស្សត្ថេ ហរិតោភាសេ, សំវិរូឡ្ហម្ហិ បាទបេ;

ឯកំ ពុទ្ធគតំ សញ្ញំ, អលភិំហំ បតិស្សតោ.

‘‘អជ្ជ តិំសំ តតោ កប្បា, នាភិជានាមិ ទុគ្គតិំ;

តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆិកតា, តស្សា សញ្ញាយ វាសនា’’តិ. –

ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. ហរិតោភាសេតិ ហរិតឱភាសេ. អលភិំហន្តិ អហំ អលភិំ.

‘‘បិណ្ឌាយ កោសលំ បុរំ…បេ… វិបាកោ ហោតិ អចិន្តិយោ’’តិ ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. អគ្គបុគ្គលោ អនុកម្បកោ តណ្ហានិឃាតកោ មុនិ សម្ពុទ្ធោ បុរេភត្តំ បិណ្ឌាយ បិណ្ឌំ បដិគ្គណ្ហិតុំ កោសលំ បុរំ បាវិសិ.

យស្ស បុរិសស្ស ហត្ថេ សព្ពបុប្ផេហិ អលង្កតោ វដំសកោ បុប្ផវដំសកោវ អត្ថិ, សោ អយំ បុរិសោ រាជមគ្គេន កោសលបុរំ បវិសន្តំ ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតំ ទេវមានុសបូជិតំ សម្ពុទ្ធំ អទ្ទស, ទិស្វា ហដ្ឋោ ចិត្តំ បសាទេសិ; បសាទេត្វា សម្ពុទ្ធំ ឧបសង្កមិ.

ឧបសង្កមិត្វា សោ អយំ បសន្នោ ហុត្វា សុរភិំ វណ្ណវន្តំ មនោរមំ តំ វដំសកំ សម្ពុទ្ធស្ស សេហិ បាណីភិ ឧបនាមេសិ.

តតោ ពុទ្ធស្ស លបនន្តរា លបនស្ស វទនស្ស អន្តរា អគ្គិសិខា វណ្ណា សហស្សរំសិ ឱក្កា បភា និក្ខមិ, អព្ភា វិជ្ជុ និក្ខមតិ ឥវ, ឯវំ អាននា សហស្សរំសិ និក្ខមិត្វា អាទិច្ចពន្ធុនោ សីសេ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ ករិត្វាន បរិវដ្ដេត្វា មុទ្ធនិ អន្តរធាយថ.

អានន្ទោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតំ លោមហំសនំ ឥទំ បាដិហារិយំ ទិស្វា ចីវរំ ឯកំសំ ករិត្វា ឯតំ អព្រវិ – ‘‘មហាមុនិ, សិតកម្មស្ស ហេតុ កោ? តំ ហេតុំ ព្យាករោហិ, ធម្មាលោកោ ភវិស្សតី’’តិ.

យស្ស ភគវតោ សព្ពធម្មេសុ ញាណំ សទា បវត្តតិ, កង្ខាវិតរណោ មុនិ សោ ភគវា កង្ខិំ វេមតិកំ អានន្ទំ ថេរំ ឯតំ អព្រវិ. អានន្ទ, យោ សោបុរិសោ មយិ ចិត្តំ បសាទយិ, សោ បុរិសោ ចតុរាសីតិកប្បានិ ទុគ្គតិំ ន គមិស្សតិ, ទេវេសុ ទេវសោភគ្គំ ទិព្ពំ រជ្ជំ បសាសិត្វា មនុជេសុ រដ្ឋេ សកលរដ្ឋេ មនុជិន្ទោ រាជា ភវិស្សតិ. សោ បុរិសោ ចរិមំ បព្ពជិត្វា, ធម្មតំ សច្ឆិកត្វា ច ធុតរាគោ វដំសកោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

តថាគតេ វា សម្មាសម្ពុទ្ធេ វា បច្ចេកសម្ពុទ្ធេ វា តស្ស តថាគតស្ស សាវកេ វា ចិត្តេ បសន្នម្ហិ ទក្ខិណា អប្បកា នាម នត្ថិ.

ពុទ្ធា ឯវំ ឯត្តកាតិ អចិន្តិយា ភវន្តិ. ពុទ្ធធម្មា ពុទ្ធគុណា ឯវំ ឯត្តកាតិ អចិន្តិយា ភវន្តិ, អចិន្តិយេ បសន្នានំ វិបាកោ បុញ្ញវិបាកោ ឯវំ ឯត្តកោតិ អចិន្តិយោ ហោតីតិ ឯតំ អព្រវីតិ យោជនា.

៩៦. ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ…បេ… អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា ឥតិ មេ សុត’’ន្តិ ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. ភិក្ខវេ, ឥធ ឥមស្មិំ សាសនេ អហំ ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ មម ចេតសា ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ចេតោ ចិត្តំ បរិច្ច ពុទ្ធចក្ខុនា ឯវំ បជានាមិ, យថា យេន បការេន អយំ បុគ្គលោ យញ្ច ទានាទិបដិបទំ បដិបន្នោ, យញ្ច ទស្សនាទិមគ្គំ សមារុឡ្ហោ ហុត្វា តំ បដិបទំ, មគ្គញ្ច ឥរិយតិ បវត្តេតិ, ឥមម្ហិ ឥមស្មិញ្ច សមយេ អយំ បុគ្គលោ ចេ កាលំ ករេយ្យ, ឯវំ សតិ អាភតំ វត្ថុំ និក្ខិបតិ យថា, ឯវំ តាយ បដិបទាយ តេន មគ្គេន សគ្គេ អត្តនិក្ខិត្តោ ភវេ. តំ កិស្ស ហេតុ? ភិក្ខវេ, អស្ស បុគ្គលស្ស ចិត្តំ ហិ យស្មា បសន្នំ បសាទិតំ, តស្មា និក្ខិត្តោ ភវេ. ឥធ សាសនេ, លោកេ វា ឯកច្ចេ សត្តា បុគ្គលា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ចេតោបសាទហេតុ ខោ បន ឧបបជ្ជន្តីតិ ឯវំ អហំ បជានាមីតិ ភគវា ឯតមត្ថំ អវោច. តត្ថ តស្មិំ អត្ថេ សង្គហវសេន បវត្តំ ឯតំ ‘‘បសន្នចិត្តំ ញត្វាន…បេ… សគ្គំ សោ ឧបបជ្ជតី’’តិ គាថាវចនំ វុច្ចតិ. អយម្បិ អត្ថោ ភគវតា វុត្តោ, ឥតិ មេ មយា សុតន្តិ យោជនា.

‘‘សុវណ្ណច្ឆទនំ នាវំ…បេ… ឯតាទិសំ កតបុញ្ញា លភិ’’ន្តិ ឥទំ សុត្តម្បិ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម. នារិ ទេវធីតា សុវណ្ណច្ឆទនំ សុវណ្ណាលង្ការេហិ ឆាទិតំ នាវំ អារុយ្ហ តិដ្ឋសិ, បោក្ខរណិំ ទេវបោក្ខរណិំ ឱគាហសិ, បទុមំ បាណិនា ឆិន្ទសិ.

ទេវតេ កេន កម្មេន តេ តវ តាទិសោ វណ្ណោ តាទិសោ អានុភាវោ តាទិសី ជុតិ ភវតិ, ទេវតេ តេ តវ យេ កេចិ ភោគា មនសា ឥច្ឆិតា ភវន្តិ, តេ ភោគា ច កេន កម្មេន ឧប្បជ្ជន្តិ. ទេវតេ មេ បុច្ឆិតា ត្វំ សំស សំសាហិ ឥទំ សព្ពំ កិស្ស កម្មស្ស ច ផលន្តិ សក្កោ បុច្ឆតិ.

ទេវរាជេន បុច្ឆិតា សា ទេវធីតា អត្តមនា ហុត្វា បញ្ហំ បុដ្ឋា សក្កស្ស ព្យាកាសិ. ទេវរាជា អទ្ធានំ ទីឃមគ្គំ បដិបន្នា អហំ យសស្សិនោ កស្សបស្ស ភគវតោ មនោរមំ ថូបំ អទ្ទស្សំ, ទិស្វា តត្ថ ថូបេ ចិត្តំ បសាទេសិំ. បសន្នាហំ សេហិ បាណីហិ បទុមបុប្ផេហិ បូជេសិំ. តស្សេវ កម្មស្ស ឥទំ សព្ពំ ផលំ វិបាកោ ភវេ. កតបុញ្ញាហំ ឯតាទិសំ ផលំ អលភិន្តិ សក្កស្ស ព្យាកាសិ. ឥតិ មេ សុតន្តិ មហាមោគ្គល្លានោ វទតីតិ យោជនា.

‘‘យថានិទ្ធារិតសុត្តានិយេវ វាសនាភាគិយសុត្តានិ បរិបុណ្ណានី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ទានកថា សីលកថា សគ្គកថា បុញ្ញកថា បុញ្ញវិបាកកថាតិ ឥទំ វាសនាភាគិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យាយ ទេសនាយ ទានញ្ច ទានផលញ្ច ទស្សិតំ, សា ទេសនា ទានកថា នាម. យាយ ទេសនាយ សីលញ្ច សីលផលញ្ច ទស្សិតំ, សា ទេសនា សីលកថា នាម. យាយ ទេសនាយ សគ្គា ច សគ្គេសុ និព្ពត្តាបកញ្ច កម្មំ ទស្សិតំ, សា សគ្គកថា នាម. យាយ ទេសនាយ ទានសីលភាវនាទិវសេន ទសវិធំ បុញ្ញកម្មំ ទស្សិតំ, សា បុញ្ញកថា នាម. យាយ ទេសនាយ តាទិសស្ស បុញ្ញកម្មស្ស វិវិធោ អយំ វិបាកោ ឥមស្ស បុញ្ញស្ស វិបាកោតិ និយមេត្វា ទស្សិតោ, សា បុញ្ញវិបាកកថា នាម.

ទសពលធរានំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ឧទ្ទិស្សកតេសុ សរីរធាតុំ អព្ភន្តរេ ឋបេត្វា បំសូហិ កតេសុ ថូបេសុ យេ នរា បសន្នា, តេ នរា តត្ថ ថូបេ ការំ បុញ្ញំ កត្វា សគ្គេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា បមោទន្តីតិ យោជនា. ឥទំ សុត្តំ វា…បេ… សុត្តំ.

៩៧. ទេវបុត្តសរីរវណ្ណា ទេវបុត្តសរីរសទិសវណ្ណា សុភគសណ្ឋិតិ សោភគ្គយុត្តសណ្ឋានា សព្ពេ ជនា ឧទកេន បំសុំ តេមេត្វា ថូបំ វឌ្ឍេថ, សោ អយំ ថូបោ កស្ស បុគ្គលស្ស ថូបោតិ បុច្ឆតិ.

សុគត្តេ សុន្ទរគត្តេ ទេវតេ តស្មិំ ថូបេ បសន្នា ឥមេ ទេវមនុជា ការំ បុញ្ញំ ករោន្តា ហុត្វា ជរាមរណតោ បមុច្ចរេ. សោ អយំ ថូបោ មហេសិនោ ទសពលធម្មធារិនោ សុគតស្ស ថូបោតិ វេទិតព្ពោតិ អាហាតិ យោជនា. ឥទំ សុត្តំ វា…បេ… សុត្តំ.

យាហំ យា អហំ មហេសិនោ ថូបំ ចត្តារិ ឧប្បលានិ ច មាលញ្ច អភិរោបយិំ, តេន មយា កតំ តំ បុញ្ញំ ឧឡារំ វត អាសិ អហោសិ. តតោ កប្បតោ អជ្ជ កប្បា តិំសំ ធរន្តិ សត្ថុនោ ថូបំ បូជេត្វា តត្តកានិ ទុគ្គតិំ ន ជានាមិ, វិនិបាតំ ន គច្ឆាមីតិ យោជនា. ឥទំ សុត្តំ វា…បេ… សុត្តំ.

អហំ ពាត្តិំសលក្ខណធរស្ស ពាត្តិំសលក្ខណធរេន សម្បន្នស្ស វិជិតវិជយស្ស លោកនាថស្ស ថូបំ អបូជេសិំ, បូជេត្វា សតសហស្សំ កប្បេ អាយុកប្បេ បមុទិតោ អាសិំ. មយា យំ បុញ្ញំ បសុតំ, តេន បុញ្ញេន វិនិបាតំ អនាគន្តុន អនាគន្ត្វា ទេវសោភគ្គំ សម្បត្តិំ ច ទេវរជ្ជានិ ច តានិ អការិំ. អថ វា ទេវសោភគ្គញ្ច មយា ការិតំ, រជ្ជានិ ច មយា ការិតានិ.

អទន្តទមកស្ស សាសនេ យំ ចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ បណិហិតំ, តថា ចិត្តំ យំ វិមុត្តចិត្តំ បណិហិតំ, តំ សព្ពំ បញ្ញាចក្ខុ វិមុត្តចិត្តំ មេ មយា លទ្ធំ, អហំ វិធុតលតាសង្ខាតតណ្ហា ហុត្វា វិមុត្តចិត្តា ផលវិមុត្តចិត្តសម្បន្នា អម្ហីតិ អវោចាតិ យោជនា. ឥទំ សុត្តំ វា…បេ… សុត្តំ.

៩៨. វិមុត្តចិត្តេ ផលវិមុត្តចិត្តសម្បន្នេ អខិលេ បញ្ចចេតោខីលរហិតេ អនាសវេ អរណវិហារិម្ហិ អរណវិហារសីលេ អសង្គមានសេ អលគ្គមានសេ បច្ចេកពុទ្ធស្មិំ សាមាកបត្ថោទនមត្តមេវ ទក្ខិណំ អទាសិំ.

តស្មិំ បច្ចេកពុទ្ធេ ឧត្តមំ ធម្មំ បច្ចេកពោធិធម្មំ ឱកប្បយិំ ‘‘សោ ឧត្តមោ ធម្មោ អត្ថី’’តិ សទ្ទហិំ. ឯវំ អរិយវិហារេន វិហារីហិ បច្ចេកពុទ្ធេហិ មេ មម សង្គមោ កតោ សិយា ភវេ, កុទាសុបិ ច អហំ អបេក្ខវា មា ភវេយ្យន្តិ មានសំ តស្មិញ្ច ធម្មេ បណិធេសិំ ‘‘ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធេន លទ្ធធម្មំ អហម្បិ សច្ឆិករេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ បណិទហិំ.

តស្សេវ បច្ចេកពុទ្ធេ កតស្សេវ កម្មស្ស វិបាកតោ អហំ ទីឃាយុកេសុ អមមេសុ ‘‘មម បរិគ្គហោ’’តិ បរិគ្គហាភាវេន អបរិគ្គហេសុ វិសេសគាមីសុ អហីនគាមីសុ កុរូសុ ឧត្តរកុរូសុ បាណីសុ សត្តេសុ សហស្សក្ខត្តុំ ឧបបជ្ជថ ឧបបជ្ជិំ.

តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកតោ វិចិត្រមាលាភរណានុលេបីសុ យសស្សីសុ បរិវារវន្តេសុ តិទសោ ទេវោ អហំ វិសិដ្ឋកាយូបគតោ ហុត្វា សហស្សក្ខត្តុំ ឧបបជ្ជថ.

តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកតោ អហំ វិមុត្តចិត្តោ អខីលោ អនាសវោ ហុត្វា ហិតាហិតាសីហិ កុសលាកុសលវីតិវត្តេហិ អន្តិមទេហធារិភិ ឥមេហិ បច្ចេកពុទ្ធេហិ, ពុទ្ធសាវកេហិ វា មេ មម សមាគមោ អាសិ.

‘‘សីលវតោ យំ ឥច្ឆិតំ, តំ សមិជ្ឈតេ’’តិ ឥមំ វចនំ តថាគតោ ជិនោ បច្ចក្ខំ កត្វា អវច ខោ, យថា យថា យេន យេន បការេន មេ មនសា វិចិន្តិតំ, តថា តថា តេន តេន បការេន សមិទ្ធំ ភវតិ. អយំ ភវោ អន្តិមោ ភវោតិ យោជនា. ឥទំ សុត្តំ វា…បេ… សុត្តំ.

ឯកតិំសម្ហិ កប្បម្ហិ ជិនោ អនេជោ អនន្តទស្សី ‘‘សិខី’’តិ ឥតិនាមកោ ឧប្បជ្ជិ. តស្សាបិ ភគវតោ រាជា ភាតា សិខិទ្ធេ ច សិខី ឥតិនាមកេ ពុទ្ធេ ច តស្ស ភគវតោ ធម្មេ ច អភិប្បសន្នោ លោកវិនាយកម្ហិ បរិនិព្ពុតេ សតិ ទេវាតិទេវស្ស នរុត្តមស្ស មហេសិនោ វិបុលំ មហន្តំ សមន្តតោ គាវុតិកំ ថូបំ អកាសិំ.

តស្មិំ ថូបេ ពលិំ បូជាពលិំ អភិហារី មនុស្សោ ជាតិសុមនំ បគ្គយ្ហ បហដ្ឋោ បូជេសិ. អស្ស មនុស្សស្ស ឯកំ បុប្ផំ វាតេន បហរិតំ ហុត្វា បតិតំ. អហំ តំ បតិតំ ឯកំ បុប្ផំ គហេត្វា តស្សេវ បុប្ផសាមិកស្ស អទាសិំ.

សោ មនុស្សោ បុប្ផសាមិកោ អភិប្បសន្នចិត្តោ ហុត្វា មំ ‘‘ត្វមេវ ឯតំ ឯកំ បុប្ផំ បូជា’’តិ អទាសិ. ទទាសីតិ ឯត្ថ ទ-ការោ អាគមោ. អហំ តំ ឯកំ បុប្ផំ គហេត្វា ពុទ្ធំ ពុទ្ធគុណំ បុនប្បុនំ អនុស្សរន្តោ យស្មិំ កប្បេ អភិរោបយិំ, តតោ កប្បតោ អជ្ជ កប្បា តិំសំ អហេសុំ. តេសុ កប្បេសុ ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, វិនិបាតញ្ច ន គច្ឆាមិ, ឥទំ ផលំ ថូបបូជាយ ផលន្តិ អវោចាតិ យោជនា. ឥទំ សុត្តំ វា…បេ… សុត្តំ.

ព្រហ្មទត្តស្ស ព្រហ្មទត្តនាមកស្ស រាជិនោ កបិលំ នាម នគរំ សុវិភត្តំ ភាគតោ សុដ្ឋុ វិភត្តំ, មហាបថំ មហាបថសម្បន្នំ អាកិណ្ណំ, នានាជាតិកេហិ មនុស្សេហិ បរិបុណ្ណំ, ឥទ្ធំ ផីតញ្ច អាសិ.

បញ្ចាលានំ តត្ថ បុរុត្តមេ អហំ កុម្មាសំ វិក្កិណិំ, សោ អហំ យសស្សិនំ ឧបរិដ្ឋំ ឧបសមីបេ ឋិតំ អរិដ្ឋំ នាម សម្ពុទ្ធំ បច្ចេកពុទ្ធំ អទ្ទសិំ, ទិស្វា ហដ្ឋោ ចិត្តំ បសាទេត្វា នរុត្តមំ អរិដ្ឋំ មេ គេហស្មិំ យំ ធុវភត្តំ វិជ្ជថ វិជ្ជិ, តេន ធុវភត្តេន និមន្តេសិំ.

យតោ ច យស្មិំ កាលេ ច កត្តិកោ យស្សំ បន្នរសីបុណ្ណោ, សា បុណ្ណមាសី បន្នរសី ឧបដ្ឋិតា, តតោ ច តស្មិំ កាលេ ច អហំ នវំ ទុស្សយុគំ គយ្ហ អរិដ្ឋស្ស អរិដ្ឋនាមកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ឧបនាមេសិំ.

នរុត្តមោ អនុកម្បកោ ការុណិកោ តណ្ហានិឃាតកោ មុនិ បច្ចេកពុទ្ធោ បសន្នចិត្តំ មំ ញត្វាន បដិគ្គណ្ហិ.

អហំ កល្យាណំ ពុទ្ធវណ្ណិតំ កម្មំ ករិត្វាន ទេវេ ច មនុស្សេ ច សន្ធាវិត្វា តតោ ចុតោ ពារាណសិយំ នគរេ អឌ្ឍេ កុលស្មិំ សេដ្ឋិស្ស ឯកបុត្តកោ ឧប្បជ្ជិំ, បាណេហិ ច បិយតរោ អាសិំ.

តតោ ច តស្មិំ កាលេ វិញ្ញុតំ បត្តោ ហុត្វា ទេវបុត្តេន ចោទិតោ អហំ បាសាទា ឱរុហិត្វាន សម្ពុទ្ធំ ភគវន្តំ គោតមំ ឧបសង្កមិំ.

សោ សម្ពុទ្ធោ ភគវា គោតមោ អនុកម្បាយ មេ ធម្មំ អទេសេសិ. ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចញ្ច ទុក្ខសមុប្បាទំ សមុទយសច្ចញ្ច ទុក្ខស្ស អតិក្កមំ និរោធសច្ចញ្ច អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ ទុក្ខូបសមគាមិនំ មគ្គំ មគ្គសច្ចញ្ច ឥតិ ចត្តារិ សច្ចានិ ទេសិតានិ, តទុប្បាទកំ ធម្មំ មុនិ ភគវា គោតមោ អទេសយិ.

អហំ តស្ស ភគវតោ គោតមស្ស វចនំ សុត្វា សាសនេ រតោ ហុត្វា វិហរិំ, អហំ រត្តិន្ទិវំ អតន្ទិតោ ហុត្វា សមថំ បដិវិជ្ឈិំ.

អជ្ឈត្តញ្ច យេ អាសវា, ពហិទ្ធា ច យេ អាសវា មគ្គេន សមុច្ឆិន្នា អាសុំ, សព្ពេ តេ អាសវា មេ មម វិជ្ជិំសុ, បុន ន ច ឧប្បជ្ជរេ.

ទុក្ខំ ‘‘បរិយន្តកតំ យស្ស ទុក្ខស្សា’’តិ បរិយន្តកតំ អាសិ, អយំ សមុស្សយោ ជាតិមរណសំសារោ ចរិមោ អន្តិមោ អាសិ, ឥទានិ ឥមស្ស អត្តភាវស្ស អនន្តរំ បុនព្ភវោ មម នត្ថីតិ អវោចាតិ យោជនា. យំ នានាវិធំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ ឧទាហរណវសេន និទ្ធារិតំ, ឥទំ នានាវិធំ សុត្តំ វាសនាភាគេ បុញ្ញកោដ្ឋាសេ វិសយេ វាចកញាបកភាវេន បវត្តនតោ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ នាម.

នានាវិធំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ អាចរិយេន និទ្ធារិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កតមំ និព្ពេធភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ និព្ពេធភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេសុ សោឡសសុ សំកិលេសភាគិយាទីសុ សុត្តេសុ កតមំ សុត្តំ និព្ពេធភាគិយំ សុត្តំ នាមាតិ បុច្ឆតិ.

ឧទ្ធំ ព្រហ្មលោកេ អធោ កាមាវចរេ ភវេ សព្ពធិ សព្ពេសុ ភវេសុ វិប្បមុត្តោ អរហា ‘‘អយំ នាម ធម្មោ អហំ អស្មី’’តិ អនានុបស្សី, ឯវំ វិមុត្តោ អរហា អតិណ្ណបុព្ពំ ឱឃំ អបុនព្ភវាយ ឧទតារិ ឧត្តិណ្ណោតិ យោជនា. ឥទំ សុត្តំ និព្ពេធភាគេ សេក្ខធម្មេ វិសយេ វាចកញាបកភាវេន បវត្តនតោ និព្ពេធភាគិយំ សុត្តំ នាម.

‘‘ឯត្តកមេវា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សីលវតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អានន្ទ, សីលវតោ បុគ្គលស្ស ‘‘កិន្តិ មេ មម អវិប្បដិសារោ ជាយេយ្យ បវត្តេយ្យា’’តិ ចេតនា ន ករណីយា ន កាតព្ពា. អានន្ទ, សីលវតោ អវិប្បដិសារោ យំ ជាយេយ្យ បវត្តេយ្យ, ឯសា អវិប្បដិសារស្ស ជាយនា បវត្តនា ធម្មតា ភវតិ. អានន្ទ, អវិប្បដិសារិនា បុគ្គលេន ‘‘កិន្តិ មេ មម បាមោជ្ជំ ជាយេយ្យ បវត្តេយ្យា’’តិ ចេតនា ន ករណីយា, អានន្ទ, អវិប្បដិសារិនោ បុគ្គលស្ស បាមោជ្ជំ យំ ជាយេយ្យ បវត្តេយ្យ, ឯសា បាមោជ្ជស្ស ជាយនា បវត្តនា ធម្មតា. សេសេសុបិ ឥមស្ស យោជនានយានុសារេន យោជនានយោ គហេតព្ពោ. ឥទំ សុត្តម្បិ និព្ពេធភាគិយំ សុត្តំ នាម.