២. វិចយហារវិភង្គវិភាវនា

១១. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន ទេសនាហារវិភង្គេន អស្សាទាទយោ សុត្តត្ថា អាចរិយេន វិភត្តា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ ទេសនាហារវិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ វិចយោ ហារោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ទេសនាហារាទីសុ ហារេសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយោ ហារោ វិចយហារវិភង្គោ នាមាតិ បុច្ឆតិ. ‘‘យំ បុច្ឆិតញ្ច វិស្សជ្ជិតញ្ចា’’តិអាទិនិទ្ទេសគាថាយ ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘អយំ វិចយោ ហារោ កិំ វិចិនតី’’តិអាទិកោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយហារវិភង្គោ នាមាតិ យោជនា.

‘‘អយំ វិចយោ ហារោ កិំ វិចិនតី’’តិ ឥមិនា យោ វិចយោ វិចិនិតព្ពោ, តំ វិចយំ វិចិនិតព្ពំ បុច្ឆតិ, តស្មា វិចិនិតព្ពំ វិសយំ វិសុំ វិសុំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘បទំ វិចិនតិ, បញ្ហំ វិចិនតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘កិំ វិចយោ បទវិចយោ’’តិអាទិំ អវត្វា ‘‘កិំ វិចិនតិ, បទំ វិចិនតី’’តិអាទិវចនេន វិចយសទ្ទស្ស កត្តុសាធនត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថ បទំ វិចិនតីតិ នវវិធស្ស សុត្តន្តស្ស សព្ពំ បទំ យាវ និគមនា នាមបទាទិជាតិសទ្ទាទិឥត្ថិលិង្គាទិអាការន្តាទិបឋមវិភត្យន្តាទិឯកវចនាទិវសេន វិចិនតិ. បញ្ហំ វិចិនតីតិ អទិដ្ឋជោតនាទិសត្តាធិដ្ឋានាទិសម្មុតិវិសយាទិអតីតវិសយាទិវសេន វិចិនតិ. វិស្សជ្ជនំ វិចិនតីតិ ឯកំសព្យាករណវិស្សជ្ជនាទិសាវសេសព្យាករណវិស្សជ្ជនាទិ សឧត្តរព្យាករណ វិស្សជ្ជនាទិ លោកិយព្យាករណវិស្សជ្ជនាទិវសេន វិចិនតិ. បុព្ពាបរំ វិចិនតីតិ បុព្ពេន អបរំ សំសន្ទិត្វា វិចិនតិ. អស្សាទំ វិចិនតីតិ អស្សាទកតណ្ហាទិអស្សាទេតព្ពសុខាទិវសេន វិចិនតិ. អាទីនវំ វិចិនតីតិ ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខវសេន វា អនិដ្ឋានុភវនាទិអាទិអន្តវន្តតាទិសំកិលេសភាគិយាទិវសេន វា វិចិនតិ. និស្សរណំ វិចិនតីតិ មគ្គវសេន វា និព្ពានវសេន វា មគ្គស្ស វា អាគមវសេន, និព្ពានស្ស អសង្ខតធាតុអាទិបរិយាយវសេន វា វិចិនតិ. ផលំ វិចិនតីតិ ធម្មចរណស្ស ទុគ្គតិគមនាភាវេន វា មច្ចុតរណាទិនា វា ទេសនាយ ផលំ, ទេសនានុសារេន ចរណស្ស ផលំ វិចិនតិ. ឧបាយំ វិចិនតីតិ អនិច្ចានុបស្សនាទិវសេន បវត្តននិព្ពិទាញាណាទិវសេន វា សទ្ធាសតិវសេន វា វិសុទ្ធិយា ឧបាយំ វិចិនតិ. អាណត្តិំ វិចិនតីតិ បាបបរិវជ្ជនាណត្តិវសេន វា លោកស្ស សុញ្ញតាបេក្ខនាណត្តិវសេន វា វិចិនតិ. អនុគីតិំ វិចិនតីតិ វុត្តានុគីតិវសេន វា វុច្ចមានានុគីតិវសេន វា អនុរូបំ គីតិំ វិចិនតិ. សព្ពេ នវ សុត្តន្តេ វិចិនតីតិ សុត្តគេយ្យាទិកេ នវ សុត្តេ អាហច្ចវចនវសេន វា អនុសន្ធិវចនវសេន វា នីតត្ថវចនវសេន វា នេយ្យត្ថវចនវសេន វា សំកិលេសភាគិយាទិវសេន វា វិចិនតិ.

កិញ្ចាបិ បទវិចយោ បឋមំ វិភត្តោ, សុត្តស្ស បន អនុបទំ វិចិនិតព្ពតាយ អតិភារិយោ, ន សុករោ បទវិចយោតិ តំ អគ្គហេត្វា បញ្ហាវិចយវិស្សជ្ជនវិចយេ តាវ វិភជន្តោ ‘‘យថា កិំ ភវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថា កិំ ភវេតិ យេន បការេន សោ បញ្ហាវិចយោ បវត្តេតព្ពោ, តំ បការជាតំ កីទិសំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាយស្មា អជិតោ បារាយនេ ភគវន្តំ បញ្ហំ យថា យេន បការេន បុច្ឆតិ, តថា តេន បការេន បញ្ហាវិចយោ បវត្តេតព្ពោតិ អត្ថោ. តត្ថ អាយស្មាតិ បិយវចនំ. អជិតោតិ ពាវរីព្រាហ្មណស្ស បរិចារកភូតានំ សោឡសន្នំ អញ្ញតរោ អជិតោ. បារាយនេតិ បារំ និព្ពានំ អយតិ គច្ឆតិ ឯតេនាតិ បារាយនំ, អជិតសុត្តាទិសោឡសសុត្តស្សេតំ អធិវចនំ.

‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ, (ឥច្ចាយស្មា អជិតោ,)

កេនស្សុ នប្បកាសតិ;

កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសិ, កិំ សុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ. (សុ. និ. ១០៣៨; ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៥៧, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១) –

គាថាយ ‘‘កេន ធម្មេន លោកោ អរិយវជ្ជោ សត្តោ និវុតោ បដិច្ឆាទិតោ, ឥតិ អាយស្មា អជិតោ បុច្ឆតិ. កេន ហេតុនា យថាវុត្តលោកោ នប្បកាសតិ, អស្ស យថាវុត្តលោកស្ស កិំ អភិលេបនំ ឥតិ ត្វំ ព្រូសិ, តស្ស យថាវុត្តលោកស្ស កិំ មហព្ភយន្តិ ត្វំ ព្រូសីតិ បុច្ឆតី’’តិ អត្ថោ.

ឥតិ ឥមិនា បភេទេន ចត្តារិ ឥមានិ គាថាបាទបទានិ បុច្ឆិតានិ បុច្ឆាវសេន វុត្តានិ, បុច្ឆិតត្ថទីបកានិ វា, បធានវសេន បន សោ ‘‘ឯកោ បញ្ហោ’’តិ មតោ, យទិបិ ចតុន្នំ បទានំ បុច្ឆនវសេន បវត្តត្តា ចតុព្ពិធោតិ វត្តព្ពោ, ញាតុំ បន ឥច្ឆិតស្ស ឯកស្សេវ អត្ថស្ស សម្ភវតោ ‘‘ឯកោ បញ្ហោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ការណំ វទេហី’’តិ វត្តព្ពត្តា ការណមាហ ‘‘ឯកវត្ថុបរិគ្គហា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យទិបិ និវារណាបកាសនាភិលេបនមហព្ភយសង្ខាតា ចត្តារោ អត្ថា បុច្ឆាយំ គហិតា, ឯកស្ស បន អភិធេយ្យត្ថស្ស គហណតោ ‘ឯកោ បញ្ហោ’តិ បធានវសេន គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. ‘‘ឯកវត្ថុបរិគ្គហណំ កថំ អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘ឯវញ្ហិ អាហា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ឯកវត្ថុបរិគ្គហណេនេវ ភគវា ហិ យស្មា អាហ, ឥតិ តស្មា ឯកវត្ថុបរិគ្គហណំ តុម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ ឥមិនា លោកាធិដ្ឋានំ បដិច្ឆាទនំ បុច្ឆតិ, ន នានាធម្មាធិដ្ឋានំ. ‘‘កេនស្សុ នប្បកាសតី’’តិ ឥមិនា លោកស្សេវ អប្បកាសនំ បុច្ឆតិ, ន នានាសភាវធម្មស្ស. ‘‘កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសី’’តិ ឥមិនា លោកស្សេវ អភិលេបនំ បុច្ឆតិ, ន នានាសភាវធម្មស្ស. ‘‘កិំ សុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ ឥមិនា តស្សេវ លោកស្ស មហព្ភយំ បុច្ឆតិ, ន នានាសភាវធម្មស្ស. តស្មា ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិបញ្ហោ ឯកាធិដ្ឋាននានាធិដ្ឋានេសុ ឯកាធិដ្ឋានោ, ធម្មាធិដ្ឋានសត្តាធិដ្ឋានេសុ សត្តាធិដ្ឋានោ, អទិដ្ឋជោតនាទីសុ អទិដ្ឋជោតនាបញ្ហោតិអាទិនា យថាសម្ភវំ វិចិនិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

‘‘បញ្ហស្ស យោ លោកោ ‘អធិដ្ឋានោ’តិ គហិតោ, សោ លោកោ តិវិធោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘លោកោ តិវិធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តយោ វិធា ឯតស្ស លោកស្សាតិ តិវិធោ. កិលិស្សតិ រាគាទិវសេន កាមាវចរសត្តោតិ កិលេសោ, កិលេសោ ច សោ លោកោ ចាតិ កិលេសលោកោ, កាមាវចរសត្តោ. សោ ហិ រាគាទិកិលេសពហុលតាយ កិលេសលោកោតិ. ភវតិ ឈានាភិញ្ញាហិ ពុទ្ធីហីតិ ភវោ, ភវោ ច សោ លោកោ ចាតិ ភវលោកោ, រូបាវចរសត្តោ. សោ ហិ ឈានាទិពុទ្ធីហិ ភវតីតិ. ឥន្ទ្រិយេន សមន្នាគតោតិ ឥន្ទ្រិយោ, ឥន្ទ្រិយោ ច សោ លោកោ ចាតិ ឥន្ទ្រិយលោកោ, អរូបាវចរសត្តោ. សោ ហិ អានេញ្ជសមាធិពហុលតាយ វិសុទ្ធិន្ទ្រិយោ ហោតីតិ លោកសមញ្ញា បរិយាបន្នធម្មវសេន បវត្តា, តស្មា អរិយា ន គហិតាតិ.

‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិគាថាយ បុច្ឆាវិចយោ ហារោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘វិស្សជ្ជនាវិចយោ ហារោ កត្ថ វិស្សជ្ជនាយ វិភត្តោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ វិស្សជ្ជនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិបុច្ឆាយំ –

‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ, (អជិតាតិ ភគវា,)

វិវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតិ;

ជប្បាភិលេបនំ ព្រូមិ, ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ. (សុ. និ. ១០៣៩; ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៥៨, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស) –

អយំ គាថា វិស្សជ្ជនាតិ ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោតិ កាឡបក្ខចតុទ្ទសី, ឃនវនសណ្ឌ, មេឃបដលច្ឆាទន, អឌ្ឍរត្តីនំ វសេន ចតុរង្គសមន្នាគតេន អន្ធការេន រថឃដាទិ បដិច្ឆាទិតោ វិយ ធម្មសភាវបដិច្ឆាទនលក្ខណាយ អវិជ្ជាយ សត្តលោកោ និវុតោ បដិច្ឆាទិតោ. ‘‘អជិតា’’តិ ច អាលបនំ កត្វា ភគវា អាហ. វិវិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆាយ បមាទហេតុ យថាវុត្តលោកោ នប្បកាសតិ. ជប្បំ តណ្ហំ យថាវុត្តលោកស្ស ‘‘អភិលេបន’’ន្តិ អហំ ព្រូមីតិ ភគវា អាហ, ទុក្ខំ ជាតិអាទិវដ្ដទុក្ខំ អស្ស យថាវុត្តលោកស្ស ‘‘មហព្ភយ’’ន្តិ អហំ ព្រូមីតិ ភគវា អជិតំ អាហាតិ អត្ថោ.

‘‘ឥមាយ វិស្សជ្ជនាយ កថំ វិចិនេយ្យា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមានិ ចត្តារិ បទានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមានិ ចត្តារិ បទានីតិ ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិបុច្ឆាគាថាយំ វុត្តានិ គាថាបទានិ. ឥមេហិ ចតូហិ បទេហីតិ ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ វិស្សជ្ជនាគាថាយំ វុត្តេហិ គាថាបទេហិ វិស្សជ្ជិតានិ. កថំ? បឋមំ បទំ បឋមេន បទេន, ទុតិយំ បទំ ទុតិយេន បទេន, តតិយំ បទំ តតិយេន បទេន, ចតុត្ថំ បទំ ចតុត្ថេន បទេន វិស្សជ្ជិតំ.

‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ បឋមបញ្ហេ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ បឋមា វិស្សជ្ជនា កតា, ន ឧប្បដិបាដិយា. វិជ្ជាយ បដិបក្ខា អវិជ្ជា, តស្មា អវិជ្ជាយ អជានកោ លោកោ ភវេយ្យ. កថំ និវុតោ សទ្ទហិតព្ពោតិ អាហ ‘‘នីវរណេហិ និវុតោ លោកោ’’តិ. យទិ ឯវំ ‘‘នីវរណេន និវុតោ លោកោ’’តិ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជានីវរណា ហិ សព្ពេ សត្តា’’តិ. ‘‘សព្ពសត្តានំ អវិជ្ជានីវរណភាវោ កេន វចនេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘សព្ពសត្តានំ, ភិក្ខវេ, សព្ពបាណានំ សព្ពភូតានំ, បរិយាយតោ ឯកមេវ នីវរណំ វទាមិ, យទិទំ អវិជ្ជា. អវិជ្ជានីវរណា ហិ សព្ពេ សត្តា. សព្ពសោវ ភិក្ខវេ អវិជ្ជាយ និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា នត្ថិ សត្តានំ នីវរណន្តិ វទាមី’’តិ យំ វចនំ យថា យេន បការេន ភគវា អាហ, តថា តេន បការេន វុត្តេន តេន វចនេន តុម្ហេហិ សព្ពសត្តានំ អវិជ្ជានីវរណភាវោ សទ្ទហិតព្ពោតិ.

‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ បទេន ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ បឋមស្សេវ បទស្ស វិស្សជ្ជនា ន សិយា, ‘‘កេនស្សុ នប្បកាសតី’’តិ ទុតិយបទស្សាបិ វិស្សជ្ជនា សិយាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘តេន ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេន ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ បទេន ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ បឋមស្ស បទស្ស វិស្សជ្ជនា យុត្តា យុត្តតរា ហោតិ, យុត្តតរត្តា ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ បញ្ហេ ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ វិស្សជ្ជនាតិ មយា វត្តព្ពាយេវាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘កេនស្សុ នប្បកាសតី’’តិ ឥមស្មិំ បញ្ហេ ‘‘វិវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតី’’តិ អយំ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពា, វិវិច្ឆាយ បវត្តត្តា, បមាទា ច លោកោ នប្បកាសតីតិ អត្ថោ. អវិជ្ជានីវរណាយ និវុតោ លោកោ នប្បកាសតីតិ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពា, ‘‘កថំ វិវិច្ឆា បមាទា លោកោ នប្បកាសតីតិ វិស្សជ្ជនា កតា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យោ បុគ្គលោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ បុថុជ្ជនភូតោ បុគ្គលោ អវិជ្ជានីវរណេហិ និវុតោ, សោ បុថុជ្ជនភូតោ បុគ្គលោ វិវិច្ឆាយ វិវិច្ឆតិ. ‘‘យាយ វិវិច្ឆាយ វិវិច្ឆតិ, សា វិវិច្ឆា កតមា នាមា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘វិវិច្ឆា នាម វុច្ចតិ វិចិកិច្ឆា’’តិ វុត្តំ. ‘‘តាយ កស្មា នប្បកាសតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សោ វិចិកិច្ឆន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តាយ វិចិកិច្ឆន្តោ សោ បុថុជ្ជនភូតោ បុគ្គលោ សទ្ទហិតព្ពេសុ នាភិសទ្ទហតិ; សទ្ទហិតព្ពេសុ ន អភិសទ្ទហន្តោ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ អារភិតព្ពំ វីរិយំ នារភតិ; អនារភន្តោ សោ បុគ្គលោ ឥធ លោកេ បមាទមនុយុត្តោ វិហរតីតិ, បមាទេន វិហរន្តោ បមត្តោ បុគ្គលោ សុក្កេ ធម្មេ ន ឧប្បាទិយតិ; អនុប្បាទយន្តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស តេ សុក្កា ធម្មា អនុប្បាទិយមានា ហុត្វា នប្បកាសន្តិ បកាសនវសេន ន បវត្តន្តិ; តស្មា ‘‘វិវិច្ឆា បមាទា លោកោ នប្បកាសតី’’តិ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘តាទិសស្ស សុក្កធម្មានំ អប្បកាសនភាវោ អម្ហេហិ កេន វចនេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ –

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា;

តេ គុណេហិ បកាសន្តិ, កិត្តិយា ច យសេន ចា’’តិ. –

យំ គាថាបាឋំ ភគវា យថា យេន អប្បកាសនាការេន អាហ, តថា តេន អប្បកាសនាការេន វុត្តេន តេន គាថាបាឋេន តាទិសស្ស បុគ្គលស្ស សុក្កធម្មានំ អប្បកាសនភាវោ តុម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោយេវ, តស្មា ‘‘វិវិច្ឆា បមាទា លោកោ នប្បកាសតី’’តិ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពាវាតិ អធិប្បាយោ.

គាថាត្ថោ បន – ហិមវន្តោ បព្ពតោ ទូរេ ឋិតោ ទូរេ ឋិតានម្បិ សចក្ខុកានំ បុគ្គលានំ បកាសតិ ឥវ, ឯវំ សន្តោ សប្បុរិសា ទូរេ ឋិតានម្បិ គុណវសេន បវត្តាយ កិត្តិយា ច គុណវសេន បវត្តេហិ យសបរិភោគបរិវារេហិ ច ទូរេ ឋិតានំ បណ្ឌិតានំ បកាសន្តិ, រត្តិកាលេ ខិត្តា សរា ឧសូ ន ទិស្សន្តិ យថា, ឯត្ថ សត្តលោកេ វិវិច្ឆាបមាទានំ វសេន វិហរន្តោ អសន្តោ ន ទិស្សន្តិ. យេ សន្តោ បកាសន្តិ, តេ សន្តោ គុណេហិ បកាសន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេ គុណេហិ បកាសន្តី’’តិ វុត្តំ. គុណា នាម អព្ភន្តរេ ជាតា, ‘‘កថំ គុណេហិ បកាសន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘កិត្តិយា ច យសេន ចា’’តិ វុត្តំ. គុណានុភាវេន បវត្តាយ កិត្តិយា ច គុណានុភាវេន បវត្តេន យសេន ច បកាសន្តា បុគ្គលា គុណេហិ បកាសន្តីតិ វត្តព្ពាវាតិ.

យទិ វិវិច្ឆាបមាទានំ វសេន នប្បកាសតិ, ឯវំ សតិ លោកោ និវុតោ ហោតិ, តស្មា បឋមស្ស បទស្សាបិ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘តេន ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេនាតិ ‘‘វិវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតី’’តិ បទេន ‘‘កេនស្សុ នប្បកាសតី’’តិ ទុតិយស្ស បទស្ស វិស្សជ្ជនា យុត្តា យុត្តតរាតិ អត្ថោ. បទេនាតិ ច បទត្ថដ្ឋេន វិស្សជ្ជនាតិ អត្ថោ. បទស្សាតិ បទត្ថស្ស បុច្ឆិតព្ពស្សាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯស នយោ ហេដ្ឋា, ឧបរិ ច.

‘‘កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសី’’តិ បញ្ហេ ‘‘ជប្បាភិលេបនំ ព្រូមី’’តិ វិស្សជ្ជនា តស្សា អជិតេន ទដ្ឋព្ពា. ‘‘កតមា ជប្បា នាមា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ជប្បា នាម វុច្ចតិ តណ្ហា’’តិ វុត្តំ. សា តណ្ហា លោកំ អភិលិម្បតីតិ កថំ វិញ្ញាយតីតិ យោជនា. តេន វុត្តំ ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ. តត្ថ យថា យេន តណ្ហាយ អភិលេបនភាវេន –

‘‘រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតិ, រត្តោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធំ តមំ តទា ហោតិ, យំ រាគោ សហតេ នរ’’ន្តិ. –

យំ គាថំ ភគវា អាហ, តថា តេន អភិលេបនភាវេន វុត្តាយ តាយ គាថាយ សា តណ្ហា លោកំ អភិលិម្បតីតិ វិញ្ញាយតីតិ អធិប្បាយោ.

គាថាយំ បន – រជ្ជតិ សត្តោតិ រត្តោ, រាគសមង្គីសត្តោ. ការណំ បដិច្ច អសតិ បវត្តតិ ផលន្តិ អត្ថំ, ផលំ. ការណំ ផលំ ធារេតិ, តំ ការណំ ធម្មំ នាម. អន្ធការំ អន្ធំ. យន្តិ យម្ហិ កាលេ. យន្តិ ហិ ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. យម្ហិ កាលេ រាគោ នរំ រាគសមង្គិំ សហតេ អភិភវតិ, តទា កាលេ អន្ធំ អន្ធការំ តមំ ហោតីតិ យោជនា. រាគោ នរំ យំ យស្មា សហតេ, តស្មា អន្ធំ តមំ តទា ហោតីតិ វា, រាគោ យំ នរំ សហតេ, តស្ស នរស្ស អន្ធំ តមំ តទា ហោតីតិ វា, រាគោ នរំ យំ សហតេ អភិភូយតេ យំ សហនំ អភិភវនំ និប្ផាទេតិ, តំ សហនំ អភិភវនំ អន្ធំ អន្ធការំ តមំ ហោតីតិ វា យោជនា.

‘‘យទិ រត្តោ អត្ថាទិកំ ន ជានាតិ, ឯវំ សតិ កថំ ជប្បាភិលេបនំ ភវតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សាយំ តណ្ហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អារម្មណេសុ អាសត្តិពហុលស្ស អាសង្គពហុលស្ស តណ្ហាសមង្គិស្ស បុគ្គលស្ស សា អយំ តណ្ហា ឯវំ ពហុអាសង្គវសេន អភិជប្បា បរិយុដ្ឋានដ្ឋាយិនី ហោតិ. ឥតិ ករិត្វា ឥមិនា ការណេន តត្ថ តណ្ហាយ សត្តលោកោ កេនចិ សិលេសេន អភិលិត្តោ មក្ខិតោ វិយ ជប្បាភិលេបេន អភិលិត្តោ នាម ភវតីតិ យោជនា. ‘‘ជប្បាភិលេបនំ អប្បកាសនស្សបិ ការណំ ភវតិ, តស្មា ‘កេនស្សុ នប្បកាសតី’តិ ទុតិយបទត្ថស្សបិ វិស្សជ្ជនា សិយា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេន ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘តស្ស លោកស្ស មហព្ភយំ កិ’’ន្តិ ឥមស្មិំ ចតុត្ថបញ្ហេ ‘‘អស្ស លោកស្ស ទុក្ខំ មហព្ភយំ ភវេ’’តិ អយំ វិស្សជ្ជនា តស្សា អជិតេន ទដ្ឋព្ពា. ភាយតិ លោកោ ឯតស្មាតិ ភយំ, មហន្តំ ភយំ មហព្ភយំ. ‘‘កតិវិធំ ទុក្ខ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទុវិធំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វេ វិធា អស្ស ទុក្ខស្សាតិ ទុវិធំ. ‘‘កតមំ ទុវិធំ ទុក្ខ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘កាយិកញ្ច ចេតសិកញ្ចា’’តិ វុត្តំ. ‘‘កតមំ កាយិកំ, កតមំ ចេតសិក’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យំ កាយិកំ, ឥទំ ទុក្ខំ យំ ចេតសិកំ, ឥទំ ទោមនស្ស’’ន្តិ វុត្តំ.

រោគាទិសត្ថាទិអនិដ្ឋរូបំ សត្តលោកស្ស មហព្ភយំ ភវេយ្យ, ‘‘កថំ ទុក្ខំ មហព្ភយំ ភវេតិ សទ្ទហេតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘សព្ពេ សត្តា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពេ សត្តា យថាវុត្តស្ស ទុក្ខស្ស ឧព្ពិជ្ជន្តិ, ទុក្ខេន សមសមំ អញ្ញំ ភយំ សត្តានំ នត្ថិ, ទុក្ខតោ ឧត្តរិតរំ វា បន ភយំ កុតោ អត្ថិ. ហិ យស្មា នត្ថិ, តស្មា ទុក្ខតោ អញ្ញស្ស ភយស្ស អភាវតោ ‘‘ទុក្ខំ លោកស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ វចនំ សទ្ទហិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិអាទិវចនេន រោគាទិសត្ថាទិអនិដ្ឋរូបំ ទុក្ខមូលមេវាតិ ទស្សេតិ. ‘‘កាយិកចេតសិកវសេន ទុវិធំ ទុក្ខំ ទុក្ខវេទនាយេវ, ឯវំ សតិ សង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខានំ មហព្ភយភាវោ ន អាបជ្ជេយ្យា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តិស្សោ ទុក្ខតា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘តិស្សោ ទុក្ខតា សព្ពេសំ សត្តានំ សព្ពកាលេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ, កទាចិ កស្សចិ ន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ លោកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តាសុ តីសុ ទុក្ខតាសុ. លោកោតិ ភោគសម្បន្នោ ចេវ អប្បាពាធោ ច សត្តលោកោ. ឱធសោ ឱធិសោ កទាចិ ករហចិ អត្តូបក្កមមូលាយ ទុក្ខទុក្ខតាយ មុច្ចតិ, កទាចិ បរូបក្កមមូលាយ ទុក្ខទុក្ខតាយ មុច្ចតិ, តថា ឱធសោ ឱធិសោ កទាចិ ករហចិ ទីឃាយុកោ លោកោ វិបរិណាមទុក្ខតាយ មុច្ចតិ, ‘‘កេន ហេតុនា មុច្ចតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បុច្ឆំ ឋបេត្វា ហេតុំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. សត្តលោកេ អប្បេកច្ចេ អប្បាពាធា ហោន្តិ, តេ ភោគសម្បន្នត្តា ចេវ អប្បាពាធត្តា ច ទុក្ខទុក្ខតាយ មុច្ចន្តិ, វិសេសតោ រូបាវចរសត្តា មុច្ចន្តិ. អប្បេកច្ចេ ទីឃាយុកាបិ ហោន្តិ, តេ ទីឃាយុកត្តា វិបរិណាមទុក្ខតាយ មុច្ចន្តិ; វិសេសតោ អរូបាវចរសត្តា មុច្ចន្តិ អរូបាវចរសត្តានំ ឧបេក្ខាសមាបត្តិពហុលត្តា.

តេសំ តាហិ ទុក្ខតាហិ មុច្ចនំ អនេកន្តិកំ ហោតិ, តស្មា តាហិ អនតិក្កន្តត្តា អនេកន្តិកំ មុច្ចនំ តុម្ហេហិ វុត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កតមំ ឯកន្តិកមុច្ចន’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សង្ខារទុក្ខតាយ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ខារទុក្ខតាយាតិ ទុក្ខវេទនាបិ សង្ខតត្តា សង្ខារបរិយាបន្នា, តាទិសាយ សង្ខារទុក្ខតាយាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. លោកោតិ អរហា. ឧបាទីយតិ វិបាកក្ខន្ធចតុក្កកដត្តារូបសង្ខាតំ ខន្ធបញ្ចកន្តិ ឧបាទិ, ឧបាទិយេវ សេសំ ឧបាទិសេសំ, ខន្ធបញ្ចកំ, តំ នត្ថិ ឯតិស្សា និព្ពានធាតុយាតិ អនុបាទិសេសា. អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុ ហុត្វា មុច្ចតិ, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចាយំ ករណនិទ្ទេសោ. និព្ពានធាតូតិ ច ខន្ធបញ្ចកស្ស និព្ពាយនមត្តំ អធិប្បេតំ, ន អសង្ខតធាតុ. តស្មាតិ សង្ខារទុក្ខតាយ សកលលោកព្យាបកភាវេន សព្ពលោកសង្គាហកត្តា វុត្តប្បការសង្ខារទុក្ខតាយ សព្ពលោកស្ស ទុក្ខំ ហោតិ, ឥតិ កត្វា សង្ខារទុក្ខតាយ សព្ពលោកស្ស ទុក្ខភាវតោ ‘‘ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ ភគវតា វុត្តំ.

‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣, ៣៦; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥) វចនតោ ‘‘ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ បទេន ‘‘កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសី’’តិ តតិយបទស្សាបិ វិស្សជ្ជនា សិយាតិ អាសង្កភាវតោ ‘‘តេន ច ចតុត្ថស្ស បទស្ស វិស្សជ្ជនា យុត្តា’’តិ វុត្តំ. ‘‘កេន យថាក្កមំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានំ យុត្តតរភាវោ ជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន យថាក្កមំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានំ យុត្តតរត្តា យុត្តតរជាននកោ ភគវា ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិមាហ, តស្មា យុត្តតរភាវោ តុម្ហេហិ ជានិតព្ពោតិ.

ឯត្ថ ច លោកស្ស នីវរណាទីនិ អជានន្តេន ច តិត្ថិយវាទេសុ សមយន្តរេសុ បរិចយេន ច តេសុ សមយន្តរេសុ ចេវ នីវរណាទីសុ ច សំសយបក្ខន្ទេន ឯកំសេនេវ សត្តាធិដ្ឋានេន បុច្ឆិតព្ពត្តា, ឯកំសេនេវ សត្តាធិដ្ឋានេន ព្យាកាតព្ពត្តា ច សត្តាធិដ្ឋានា បុច្ឆា កតាតិ វេទិតព្ពា. សា ចាយំ បុច្ឆា អជានន្តស្ស ជាននត្ថាយ, ជាតសំសយស្ស ច សំសយវិនោទនត្ថាយ វិស្សជ្ជេតព្ពស្ស នីវរណាទិវិសយស្ស ចតុព្ពិធត្តា ចតុព្ពិធា. នីវរណាទីនំ បន វិសយានំ លោកោ ច អាធារភាវេន គាថាយំ វុត្តោតិ ‘‘ឯកោ បញ្ហោ ទស្សិតោ’’តិ អយមេត្ថ បុច្ឆាវិចយោ, វិស្សជ្ជនាវិចយោ បន ‘‘អទិដ្ឋជោតនា វិស្សជ្ជនា, វិមតិច្ឆេទនា វិស្សជ្ជនា’’តិអាទិនា បុច្ឆាវិចយេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឯកាធារេ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ វិចយោ អាចរិយេហិ វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘អនេកាធារេ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ យោ វិចយោ វិភជនារហោ, សោ វិចយោ កថំ អម្ហេហិ វិញ្ញាយតិ, អម្ហាកំ វិញ្ញាបនត្ថាយ តស្មិំ វិចយំ វិភជថា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ អនេកាធារំ បុច្ឆំ តាវ នីហរិត្វា ទស្សេតុំ –

‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា, (ឥច្ចាយស្មា អជិតោ,)

សោតានំ កិំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូហិ, កេន សោតា បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤០; ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៥៩, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣) –

គាថមាហ. គាថាត្ថោ តាវ ទដ្ឋព្ពោ. សវន្តីតិ សន្ទន្តិ, បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. សព្ពធីតិ តណ្ហាទីនំ អារម្មណភូតេសុ សព្ពេសុ រូបាទីសុ អាយតនេសុ. សោតាតិ តណ្ហាភិជ្ឈាព្យាបាទាទយោ សោតា. ឥច្ចាយស្មាតិ ឥតិ ឯវំ អាយស្មា អជិតោ អាហ. សោតានន្តិ តណ្ហាភិជ្ឈាព្យាបាទាទីនំ សោតានំ. កិំ និវារណន្តិ កិំ កតមំ ធម្មជាតំ អាវរណំ ភវេ, កា កតមា ធម្មជាតិ រក្ខា ភវេ. សោតានំ សំវរំ ព្រូហីតិ សោតានំ តណ្ហាភិជ្ឈាព្យាបាទាទីនំ សំវរណំ អាវរណំ ឥទំ ធម្មជាតំ ភវេតិ សព្ពសត្តហិតត្ថំ អម្ហាកំ ត្វំ កថេហិ. កេន សោតា បិធីយរេតិ កេន បហាយកធម្មេន តណ្ហាភិជ្ឈាព្យាបាទាទយោ សោតា បណ្ឌិតេហិ បិធីយរេតិ បុច្ឆតីតិ បុច្ឆិតានិ.

‘‘បុច្ឆាវសេន កថិតាយ ‘សវន្តិ…បេ… បិធីយរេ’តិ ឥមាយ គាថាយ កិត្តកានិ បទានិ បុច្ឆិតានិ, កិត្តកា បញ្ហា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆិតានិ, តេ ទ្វេ បញ្ហា’’តិ វុត្តំ. ‘‘បុច្ឆាវសេន បវត្តាយ ឥមិស្សា គាថាយ យទិ ចត្តារិ បទានិ សិយុំ, ឯវំ សន្តេសុ បញ្ហាបិ ចតុព្ពិធា សិយុំ, កស្មា ‘ទ្វេ’តិ វុត្តា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘កស្មា? ឥមេ ហិ ពហ្វាធិវចនេន បុច្ឆិតា’’តិ វុត្តំ. ឥមេ ឯតាយ គាថាយ គហិតា អត្ថា ពហ្វាធិវចនេន បុច្ឆិតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘សវន្តិ…បេ… បិធីយរេតិ ពហូនិ វចនានិ អធិកិច្ច បវត្តា សំវរសង្ខាតា សតិ ចេវ បិទហនហេតុភូតា បញ្ញា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ អត្ថាវ បុច្ឆិតា, តស្មា អត្ថវសេន ទ្វេ បញ្ហា វុត្តា វា’’តិ. ‘‘បុច្ឆាយ ទុវិធត្ថវិសយតា កថំ វុត្តា’’តិ វត្តព្ពត្តា បុច្ឆាយ ទុវិធត្ថវិសយតំ វិវរិតុំ ‘‘ឯវំ សមាបន្នស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវំ សមាបន្នស្សាតិ ឥមាហិ ទុគ្គតិហេតុភូតាហិ ញាតិព្យសនាទិសង្ខាតាហិ អាបទាហិ វា, បាណវធាទីហិ អាបទាហិ វា, សមំ សហ, សព្ពថា វា អយំ សត្តលោកោ អាបន្នោ អជ្ឈោត្ថដោ, ឯវំ អជ្ឈោត្ថដស្ស វា សមាបន្នស្ស. ឯវំ សំកិលិដ្ឋស្សាតិ ញាតិព្យសនាទយោ វា បាណវធាទីនិ អាគម្ម បវត្តេហិ ទសហិ កិលេសវត្ថូហិ ច អយំ សត្តលោកោ សំកិលិដ្ឋោ, ឯវំ សំកិលិដ្ឋស្ស ច លោកស្សាតិ សមាបន្នស្ស អជ្ឈោត្ថដស្ស លោកស្ស វោទានំ វុដ្ឋានំ កិំ កតមំ ធម្មជាតំ ភវេ. ឥតិ ឯវញ្ហិ សច្ចំ អជិតសុត្តេ អាហាតិ វិត្ថារត្ថោ, បុច្ឆាយ ទុវិធត្ថវិសយតា ញាតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘កិំ នុ សោតា សព្ពស្ស លោកស្ស សព្ពធិ សវន្តិ, ឧទាហុ, ឯកច្ចស្សេវា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតាតិ, អសមាហិតស្ស សវន្តិ អភិជ្ឈាព្យាបាទប្បមាទពហុលស្សា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អភិជ្ឈាព្យាបាទប្បមាទពហុលត្តា រូបាទីសុ នានារម្មណេសុ វិក្ខិត្តចិត្តស្សេវ សោតា សវន្តិ បវត្តន្តិ, ន សមាហិតស្ស អភិជ្ឈាព្យាបាទប្បមាទវិរហិតស្សាតិ អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘កតមា អភិជ្ឈា, កតមោ ព្យាបាទោ, កតមោ បមាទោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យា អភិជ្ឈា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ អភិជ្ឈាព្យាបាទប្បមាទេសុ. យា អភិជ្ឈា, អយំ លោភោ, ន អភិជ្ឈាយនមត្តំ. លោភោ ច អកុសលមូលំ, ន លុព្ភនមត្តំ. យោ ព្យាបាទោ, អយំ ទោសោ, ន ព្យាបជ្ជនមត្តំ. ទោសោ ច អកុសលមូលំ, ន ទូសនមត្តំ. យោ បមាទោ, អយំ មោហោ, ន សតិវិប្បវាសមត្តំ. មោហោ ច អកុសលមូលំ, ន មូហនមត្តំ. ឯវំ ឥមិនា វុត្តប្បការេន អភិជ្ឈាទីនំ អកុសលមូលត្តា យស្ស អភិជ្ឈាព្យាបាទប្បមាទពហុលស្ស អសមាហិតស្ស ឆសុ រូបាទីសុ អាយតនេសុ តណ្ហា សវន្តិ.

‘‘កតិវិធា សា តណ្ហា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឆន្នំ រូបតណ្ហាទីនំ ឆសុ រូបាទិអាយតនេសុ សវនំ កេន ច វចនេន អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សវតីតិ ច ខោ, ភិក្ខវេ…បេ… បដិហញ្ញតី’’តិ យំ វចនំ ភគវា យថា យេន បការេន អាហ, តថា តេន បការេន វុត្តនយេន វចនេន តុម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច ចក្ខាទីនំ រូបតណ្ហាទីនំ ឆន្នំ សោតានំ ទ្វារភាវេន បវត្តត្តា ចក្ខាទយោ និស្សិតូបចារវសេន សយំ សវន្តោ វិយ ភគវតា វុត្តា. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន សព្ពា សព្ពស្មា ចក្ខាទិទ្វារតោ ច សវតិ បវត្តតិ. សព្ពថា សព្ពប្បការេន តណ្ហាយនមិច្ឆាភិនិវេសនឧន្នមនាទិប្បការេន សវតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ‘‘កស្មា សព្ពស្មា ចក្ខាទិទ្វារតោ ច សវតិ បវត្តតិ, សព្ពប្បការេន តណ្ហាយនមិច្ឆាភិនិវេសនឧន្នមនាទិប្បការេន សវនភាវោ វិជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេនាតិ អសមាហិតស្ស អភិជ្ឈាព្យាបាទាទីនំ ចក្ខាទិទ្វារតោ ច តណ្ហាយនមិច្ឆាភិនិវេសឧន្នមនាការេន តណ្ហាទិវសេន បវត្តនតោ បវត្តជាននកោ ភគវា ‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា’’តិ អាហ.

‘‘សោតានំ ‘កិំ និវារណ’ន្តិ ឥមិនា កិំ បុច្ឆតិ? សោតានំ អនុសយប្បហានំ បុច្ឆតិ កិំ? ឧទាហុ វីតិក្កមប្បហានំ បុច្ឆតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សោតានំ កិំ និវារណន្តិ បរិយុដ្ឋានវិឃាតំ បុច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ បរិយុដ្ឋានវិឃាតំ វោទានំ, ឧទាហុ វុដ្ឋានំ កិ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឥទំ វោទាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូហិ, ‘កេន សោតា បិធីយរេ’តិ ឥមិនា កិំ បុច្ឆតិ? សោតានំ បរិយុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ កិំ? ឧទាហុ វីតិក្កមនំ, សមុគ្ឃាដំ វា បុច្ឆតិ កិ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា សោតានំ…បេ… បិធីយរេតិ អនុសយសមុគ្ឃាដំ បុច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ អនុសយសមុគ្ឃាដំ វោទានំ កិំ, ឧទាហុ វុដ្ឋានំ កិ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឥទំ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា’’តិអាទិបុច្ឆាវិចយោ អាចរិយេន វុត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ; តាយ បុច្ឆាយ ‘‘កតមោ វិស្សជ្ជនវិចយោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ វិស្សជ្ជនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បុច្ឆាយំ –

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា,)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១ ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៦០, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤) –

គាថា វិស្សជ្ជនាតិ ទដ្ឋព្ពា. តស្សំ គាថាយំ អជិត លោកស្មិំ យានិ សោតានិ សវន្តិ, តេសំ សោតានំ យំ និវារណំ, សា សតិ ហោតិ; តំ សតិំ សោតានំ សំវរន្តិ អហំ ព្រូមិ; ឯតេ សោតា បញ្ញាយ បិធីយរេតិ យោជនា កាតព្ពា. តត្ថ សតីតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ សម្បយុត្តា សតិ. បញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. បិធីយរេតិ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានវសេន បិធីយន្តិ បច្ឆិជ្ជន្តិ.

‘‘សតិ តេសំ និវារណំ សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ ភគវា អាហ – ‘‘យាយ កាយចិ សតិយា សោតានំ សំវរណកិច្ចំ សិទ្ធំ កិំ, វិសិដ្ឋាយ សតិយា សោតានំ សំវរណកិច្ចំ សិទ្ធំ កិំ, កតមាយ សតិយា សោតានំ សំវរណកិច្ចំ សិទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘កាយគតាយ សតិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាយគតាយ សតិយាតិ រូបកាយេ គតំ កេសាទិកំ អនិច្ចាទិតោ វិបស្សិត្វា បវត្តាយ វិបស្សនាញាណសម្បយុត្តាយ សតិយា. ភាវិតាយាតិ កាយគតំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ និព្ពិន្ទនតោ វិរជ្ជនតោ និរោធនតោ បដិនិស្សជ្ជនតោ អនុបស្សនាវសេន ភាវិតាយ. ឯវញ្ហិ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ; ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ; អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ; និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ; វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ; និរោធេន្តោ សមុទយំ បជហតិ; បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតីតិ. ពហុលីកតាយាតិ យថាវុត្តប្បការេន ទិវសម្បិ មាសម្បិ សំវច្ឆរម្បិ សត្តសំវច្ឆរម្បិ ពហុលីកតាយ. ចក្ខុន្តិ អភិជ្ឈាទិបវត្តិទ្វារភាវេន ឋិតំ ចក្ខុំ, និគ្គហិតាគមំ ទដ្ឋព្ពំ. នាវិញ្ឆតីតិ ចក្ខុទ្វារេ បវត្តំ អភិជ្ឈាទិសហិតំ ចិត្តសន្តានំ, តំសមង្គីបុគ្គលំ វា នាកឌ្ឍតិ, មនាបិកេសុ រូបេសុ នាវិញ្ឆតីតិ យោជនា. អមនាបិកេសុ រូបេសុ ន បដិហញ្ញតិ. កាយគតាយ សតិយា ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ សោតំ នាវិញ្ឆតិ. មនាបិកេសុ សទ្ទេសុ…បេ… អមនាបិកេសុ សទ្ទេសុ ន បដិហញ្ញតីតិ យោជនា យថាសម្ភវតោ កាតព្ពា.

‘‘កេន ការណេន នាវិញ្ឆតិ បដិហញ្ញតី’’តិ បុច្ឆតិ, ឥន្ទ្រិយានំ សំវុតនិវារិតត្តា នាវិញ្ឆតិ ន បដិហញ្ញតីតិ វិស្សជ្ជេតិ. ‘‘កេនារក្ខេន តេ សំវុតនិវារិតា’’តិ បុច្ឆតិ, សតិអារក្ខេន តេ សំវុតនិវារិតាតិ វិស្សជ្ជេតិ. ‘‘សតិអារក្ខេន សំវុតនិវារិតភាវោ កេន អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេនាតិ តស្មា សតិអារក្ខេន សំវុតនិវារិតត្តា សំវុតនិវារិតជាននកោ ភគវា ‘‘សតិ តេសំ និវារណ’’ន្តិ យំ វចនំ អាហ, តេន វចនេន តុម្ហេហិ សតិអារក្ខេន សំវុតនិវារិតភាវោ សទ្ទហិតព្ពោតិ បុព្ពភាគេ បញ្ញា សត្យានុគាតិ កិច្ចមេវេត្ថ អធិកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘សតិ តេសំ និវារណ’’ន្តិ វិស្សជ្ជនស្ស វិត្ថារត្ថោ អាចរិយេន វុត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ វិស្សជ្ជនស្ស វិត្ថារត្ថោ ‘‘កថំ អម្ហេហិ ជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ វិស្សជ្ជនស្ស វិត្ថារត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ញាយ អនុសយា បហីយន្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. អនុសយាតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជនារហា កាមរាគានុសយាទយោ. បហីយន្តិ សមុច្ឆេទវសេន អនុសយេសុ បញ្ញាយ បហីនេសុ បរិយុដ្ឋានាបិ អត្ថតោ បហីយន្តិ. កិស្ស បហីនត្តា ‘‘បហីយន្តី’’តិ វុច្ចតិ? អនុសយស្ស បហីនត្តា បរិយុដ្ឋានា បហីយន្តីតិ វិស្សជ្ជេតិ.

‘‘តំ អនុសយប្បហានេន បរិយុដ្ឋានប្បហានំ កិំ វិយ ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តំ យថា ខន្ធវន្តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខន្ធវន្តស្ស រុក្ខស្ស កុទាលាទិនា ភូមិំ ខណិត្វា អនវសេសមូលុទ្ធរណេ កតេ តស្ស រុក្ខស្ស បុប្ផផលបល្លវង្កុរសន្តតិបិ កុទាលាទិនា សមុច្ឆិន្នាវ ភវតិ យថា, ឯវំ អរហត្តមគ្គញាណេន អនុសយេសុ បហីនេសុ អនុសយានំ បរិយុដ្ឋានសន្តតិ សមុច្ឆិន្នា បិទហិតា បដិច្ឆន្នា ភវតិ. កេន សមុច្ឆិន្នា ភវតិ? បញ្ញាយ មគ្គបញ្ញាយ សមុច្ឆិន្នា ភវតីតិ អត្ថយោជនា ទដ្ឋព្ពា. ‘‘បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្នភាវោ កថំ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ វចនតោ អនុសយានំ បរិយុដ្ឋានសន្តតិយា បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្នភាវោ បណ្ឌិតេហិ សទ្ទហិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

ឥមេសុ បញ្ហាវិស្សជ្ជនេសុ សោតានំ សំវរំ, បិធានញ្ច អជានន្តេន វា សំសយិតេន វា សំវរបិធានានំ បុច្ឆិតព្ពត្តា ធម្មាធិដ្ឋានា បុច្ឆាតិ បុច្ឆាវិចយោ ចេវ សតិបញ្ញានំ វិស្សជ្ជេតព្ពត្តា ធម្មាធិដ្ឋានំ វិស្សជ្ជនន្តិ វិស្សជ្ជនវិចយោ ច វេទិតព្ពោ. ឯតេសុ ច ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិកោ បញ្ហោ នីវរណវិចិកិច្ឆាបមាទជប្បានំ វសេន ចតុព្ពិធោបិ លោកាធិដ្ឋានវសេន ឯកោ បញ្ហោតិ វុត្តោ, ឯវំ សតិ ‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា’’តិអាទិកោបិ បញ្ហោ សំវរបិធានានំ វសេន ទុវិធោបិ ឯកត្ថវសេន គហេត្វា ឯកាធិដ្ឋានវសេន ‘‘ឯកោ បញ្ហោ’’តិ វត្តព្ពោ, សោតានំ ពហុភាវតោ វា ‘‘ពហុបញ្ហោ’’តិ វត្តព្ពោ; តថា បន អវត្វា សោតេ អនាមសិត្វា សំវរបិធានានំ វសេន ‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា’’តិអាទិម្ហិ ‘‘ទ្វេ បញ្ហា’’តិ វុត្តា. តទនុសារេន ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិម្ហិបិ លោកំ អនាមសិត្វា នីវរណាទីនំ ចតុន្នំ វសេន ‘‘ចត្តារោ បញ្ហា’’តិបិ វត្តព្ពាតិ អយំ នយោ ទស្សិតោតិ នយទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ.

ទេសនាកាលេ វុត្តធម្មស្ស អនុសន្ធិមគ្គហេត្វា អត្តនា រចិតនិយាមេនេវ បុច្ឆិតបញ្ហស្ស ចេវ បញ្ហំ អដ្ឋបេត្វា, បដិញ្ញញ្ច អកត្វា វិស្សជ្ជនស្ស ច វិចយហារោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘ទេសនាកាលេ វុត្តធម្មស្ស អនុសន្ធិំ គហេត្វា បុច្ឆិតបញ្ហស្ស ចេវ តំ បញ្ហំ ឋបេត្វា, បដិញ្ញញ្ច កត្វា វិស្សជ្ជនស្ស ច យោ វិចយោ ហារោ វិភត្តោ, សោ វិចយហារោ កថំ អម្ហេហិ វិញ្ញាយតិ, អម្ហាកំ វិញ្ញាបនត្ថាយ តស្មិំ វិចយំ វិភជេថា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ តេសុ វិចេតព្ពាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘យានិ សោតានី’’តិអាទិគាថាយ វិចយាការទស្សនានន្តរំ ‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ចា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ គាថាត្ថោ តាវ វិញ្ញាតព្ពោ – យាយ បញ្ញាយ អនុសយប្បហានេន សោតនិរុជ្ឈនំ វុត្តំ, យាយ សតិយា ច បរិយុដ្ឋានប្បហានេន សោតនិរុជ្ឈនំ វុត្តំ, សាយំ បញ្ញា ចេវ សាយំ សតិ ច តាហិ បញ្ញាសតីហិ អសេសំ សហុប្បន្នំ នាមញ្ចេវ រូបញ្ច, ឯតំ សព្ពំ កត្ថ និរុជ្ឈមានេ អសេសំ ឧបរុជ្ឈតីតិ មារិស មេ មយា បុដ្ឋោ ត្វំ ភគវា មយ្ហំ ឯតំ និរុជ្ឈនំ បព្រូហិ, ឥតិ អាយស្មា អជិតោ ភគវន្តំ បុច្ឆតិ.

អជិត ត្វំ យមេតំ បញ្ហំ បុច្ឆិតំ និរុជ្ឈនំ មំ អបុច្ឆិ, អហំ តេ តវ តំ និរុជ្ឈនំ វទាមិ. យត្ថ វិញ្ញាណនិរោធេ បញ្ញាសតិសហិតំ នាមញ្ច រូបញ្ច វិញ្ញាណស្ស និរោធេន សហ ឯកតោ អសេសំ ឧបរុជ្ឈតិ, ឯត្ថ វិញ្ញាណនិរោធេ ឯតំ សព្ពំ វិញ្ញាណនិរោធេន ឯកតោ ឯកក្ខណេ អបុព្ពំ អចរិមំ ឧបរុជ្ឈតិ, ឯតំ វិញ្ញាណនិរោធំ តស្ស នាមរូបស្ស និរោធោ នាតិវត្តតិ, តំ តំ នាមរូបនិរោធំ សោ សោ វិញ្ញាណនិរោធោ នាតិវត្តតីតិ.

‘‘តស្មិំ បញ្ហេ អយំ អជិតោ កិំ បុច្ឆតិ? ឧបរុជ្ឈនមេវ បុច្ឆតិ, ឧទាហុ អញ្ញំ បុច្ឆតី’’តិ វត្តព្ពតោ ‘‘អយំ បញ្ហេ អនុសន្ធិំ បុច្ឆតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយន្តិ យោ អាយស្មា អជិតោ បញ្ហំ អបុច្ឆីតិ អយំ អជិតោ. បញ្ហេតិ ‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ចា’’តិអាទិបញ្ហេ. យទិ អនុសន្ធិំ បុច្ឆតិ, ឯវំ សតិ ‘‘កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆនំ អយុត្តំ ភវេយ្យាតិ? ន, អនុសន្ធីយតិ ឯតេន ឧបនិរុជ្ឈនេនាតិ អនុសន្ធីតិ អត្ថសម្ភវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុសន្ធិំ បុច្ឆន្តោ កិំ…បេ… និព្ពានធាតុ’’ន្តិ. អនុសន្ធិបុច្ឆនេន អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុយាបិ បុច្ឆនតោ ‘‘កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆនំ យុត្តមេវ.

‘‘យា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុ បុច្ឆិតា, តំ កតមាយ បដិបទាយ អធិគច្ឆតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាសង្ខាតំ បដិបទំ វិសយេន សហ ទស្សេតុំ ‘‘តីណី សច្ចានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ខតានីតិ កម្មាទិបច្ចយេហិ សមេច្ច សម្ភូយ ទុក្ខាទីនិ ករីយន្តីតិ សង្ខតានិ. និរោធធម្មានីតិ និរុជ្ឈនំ និរោធោ, ធម្មោបិ និរោធធម្មោវ, តស្មា និរោធោ ធម្មោ សភាវោ យេសំ ទុក្ខាទីនន្តិ និរោធធម្មានីតិ អត្ថោវ គហេតព្ពោ. តានិ តីណិ សច្ចានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខំ សមុទយោ មគ្គោ’’តិ វុត្តំ. តីណិ ទុក្ខសមុទយមគ្គសច្ចានិ សង្ខតានីតិ វុត្តានិ, ‘‘កិំ និរោធសច្ច’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘និរោធោ អសង្ខតោ’’តិ វុត្តំ. ឥធ ‘‘និរោធធម្មោ’’តិបិ វត្តព្ពំ. កម្មាទិបច្ចយេហិ អសង្ខតត្តា អសង្ខតោ. ឧប្បាទនិរោធាភាវតោ អនិរោធធម្មោ. ‘‘បហាយកបហាតព្ពេសុ សច្ចេសុ កតមេន បហាយកេន កតមោ បហាតព្ពោ, កតមាយ ភូមិយា បហីនោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សមុទយោ ទ្វីសុ ភូមីសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទ្វីសុ ភូមីសូតិ ទស្សនភាវនាភូមីសុ. កាមច្ឆន្ទោតិ កាមភវរាគោ. រូបរាគោតិ រូបភវរាគោ. អរូបរាគោតិ អរូបភវរាគោ. សំយោជនភេទតោ ទស សំយោជនានិ បហីយន្តីតិ យោជនា.

១២. បហាតព្ពសំយោជនានិ ទស្សនភូមិភាវនាភូមិភេទេន វិភត្តានិ, អម្ហេហិបិ ញាតានិ, ‘‘ឥន្ទ្រិយភេទតោ កថំ វិភត្តានី’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តត្ថ តីណី’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘បហាតព្ពសំយោជនេសុ កតមានិ សំយោជនានិ កតមំ ឥន្ទ្រិយំ អត្តនោ បហាយកំ កត្វា និរុជ្ឈន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ តីណី’’តិអាទិ វុត្តំ. អធិដ្ឋាយ អត្តនោ បហាយកំ កត្វា និរុជ្ឈន្តិ អនុប្បាទវសេន. ‘‘អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយញ្ច អញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច សំយោជនានំ និរុជ្ឈនហេតុ ហោតុ, អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ កិស្ស ហេតូ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ យេន អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយេន អរហា ‘‘មេ ជាតិ ខីណា’’តិ ឯវំ ជានាតិ, ឥទំ ជាននហេតុ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ ខយេ ជាតិក្ខយេ អរហត្តផលេ បវត្តំ ញាណំ. យំ យេន អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយេន អរហា ‘‘ឥត្ថត្តាយ អបរំ ន ភវិស្សាមី’’តិ បជានាតិ, ឥទំ បជាននហេតុ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. អនុប្បាទេ បន អនុប្បជ្ជនេ អរហត្តផលេ បវត្តំ ញាណំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ ជាននហេតុ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥន្ទ្រិយញាណានិ បហាយកានិ កត្វា សំយោជនានិ និរុជ្ឈន្តិ, ‘‘តានិ ញាណានិ កទា និរុជ្ឈន្តី’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តត្ថ យញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ បាបុណន្តស្ស និរុជ្ឈតុ, អញ្ញិន្ទ្រិយំ អរហត្តំ បាបុណន្តស្ស និរុជ្ឈតុ, អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ កទា និរុជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យញ្ច ខយេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទ្វេតិ កិច្ចភេទេន ទ្វេ, សភាវតោ បន ឯកាវ.

‘‘បជាននកិច្ចម្បិ ឯកមេវ, កថំ ទ្វេ សិយុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អារម្មណបញ្ញាភេទេន ទ្វេ នាមានិ លព្ភន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាតិ យា បញ្ញា បុព្ពគាថាយំ សោតបិធានកិច្ចេន វុត្តា, សា បញ្ញា បការេហិ ជាននសភាវេន បញ្ញា នាម. យថាទិដ្ឋំ អារម្មណំ អបិលាបនដ្ឋេន ឱគាហនដ្ឋេន សតិ នាម.

១៣. ‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ចា’’តិ បទស្ស អត្ថោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘នាមរូបញ្ចា’តិ បទស្ស អត្ថោ កថំ អម្ហេហិ ញាតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា នាមរូបំ វិភជន្តោ ‘‘តត្ថ យេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ កម្មវិបាកវដ្ដភេទេ ភវត្តយេ. តត្ថាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធសង្ខាតនាមរូបសមុទាយេ. បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ ចក្ខាទិបញ្ចិន្ទ្រិយានិ. វិញ្ញាណសម្បយុត្តន្តិ សម្បយុត្តបច្ចយត្តំ សន្ធាយ ន វុត្តំ, បចុរជនស្ស បន អវិភជិត្វា គហណីយសភាវមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិភាគំ ជានន្តេហិ បន ‘‘នាមំ វិញ្ញាណសម្បយុត្តំ, រូបំ បន ន វិញ្ញាណសម្បយុត្តំ, សហជាត’’ន្តិ វិភជិត្វា គហេតព្ពំ. តស្សាតិ បញ្ញាសតិសហិតស្ស នាមរូបស្ស. និរោធន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុំ.

ភគវន្តំ បុច្ឆន្តោ អាយស្មា អជិតោ ‘‘បញ្ញា ចេវ…បេ… កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ បារាយនេ អាហ. ‘‘បញ្ញា ចេវាតិអាទិគាថាយ យា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុ បុច្ឆិតា, សា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុ កតមេន អធិគមេន បត្តព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ចតុរិទ្ធិបាទមុខេន អរិយមគ្គាធិគមមុខេន បត្តព្ពា, ចតុរិទ្ធិបាទភាវនាយ ច ចត្តារិន្ទ្រិយានិ មូលភូតានិ, តស្មា មូលភូតានិ តានិ ចត្តារិន្ទ្រិយានិ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ សតិ ច បញ្ញា ចា’’តិអាទិមាហ. កុសលាកុសលធម្មគតិយោ សមន្វេសមានាយ សតិយា សិជ្ឈមានាយ ឯកន្តេន សមាធិ និប្ផាទេតព្ពោ, សតិគ្គហណេន ច បរិយុដ្ឋានប្បហានំ គាថាយំ អធិប្បេតំ, បរិយុដ្ឋានប្បហានេន ច សមាធិកិច្ចំ បាកដន្តិ អាហ ‘‘សតិ ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ សតិន្ទ្រិយញ្ច សមាធិន្ទ្រិយញ្ចា’’តិ. បញ្ញាយ អនុសយសមុគ្ឃាតំ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានសង្ខាតេន វីរិយេន សិជ្ឈតិ, ន វិនា តេនាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច វីរិយិន្ទ្រិយញ្ចា’’តិ.

ឥមេសុ យថាវុត្តេសុ ចតូសុ ឥន្ទ្រិយេសុ បុព្ពភាគេ វា មគ្គក្ខណេ វា សិជ្ឈន្តេសុ តំសម្បយុត្តា យា សទ្ទហនា ឱកប្បនា សិទ្ធា, ឥទំ សទ្ទហនឱកប្បនសង្ខាតំ ធម្មជាតំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ សិទ្ធំ, ‘‘តេសុ មូលភូតេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សិទ្ធេសុ កតមេន ឥន្ទ្រិយេន កតមោ ធម្មោ សិទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមិនា អយំ សិទ្ធោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យា សទ្ធាធិបតេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ សត្យាទីសុ. សទ្ធាធិបតេយ្យាតិ បច្ចយភូតាយ សទ្ធាយ សិទ្ធោ ឆន្ទោ អធិបតីតិ សទ្ធាធិបតិ, សទ្ធាធិបតិនា បវត្តេតព្ពា ចិត្តេកគ្គតាតិ សទ្ធាធិបតេយ្យា. ឆន្ទសមាធីតិ ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតោ សមាធិ វា ឆន្ទាធិបតិនា សម្បយុត្តោ បុព្ពភាគេ បវត្តោ សមាធិ វា ឆន្ទសមាធិ, បហានំ បហានហេតុ ហោតីតិ យោជនា កាតព្ពា. បហានន្តិ ច បជហតិ វិក្ខម្ភិតកិលេសេ ឯតេន ឆន្ទសមាធិនាតិ បហានន្តិ ករណសាធនត្ថោ គហេតព្ពោ. បដិសង្ខានពលេនាតិ បរិកម្មពលេន. ភាវនាពលេនាតិ មហគ្គតភាវនាពលេន.

‘‘សោ ឆន្ទសមាធិ សយំ កេវលោវ បហាន’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យេ អស្សាសបស្សាសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ សមាហិតេ ចិត្តេ ចិត្តុប្បាទេ. ‘‘តស្មិំ សមាហិតេ ចិត្តុប្បាទេ អស្សាសា’’តិអាទិនា អស្សាសាទិសីសេន អស្សាសាទិជនកា វីរិយសង្ខារា គហិតា, តេ ច យាវ ភាវនាបារិបូរី, តាវ បុនប្បុនំ សរណតោ ច សរា, បុនប្បុនំ សង្កប្បតោ ច សង្កប្បា. យោ បន ‘‘សរសង្កប្បា, ឥមេ សង្ខារា ចា’’តិ ឯវំ វុត្តប្បការោ បុរិមកោ ឆន្ទសមាធិ វា កិលេសវិក្ខម្ភនតាយ ច តទង្គប្បហានតាយ ច បហានំ បហានហេតុបធានំ វា, ‘‘ឥមេ វុត្តប្បការា សង្ខារាទយោ កិំ ភាវេន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមេ ច សង្ខារា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមេ សង្ខារា ច តទុភយញ្ច ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតីតិ យោជនា.

ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតន្តិ ឆន្ទោ ឯវ អធិបតិ ឆន្ទាធិបតិ, ឆន្ទាធិបតិសមាធិ. តេន វុត្តំ ភគវតា – ‘‘ឆន្ទំ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អធិបតិំ ករិត្វា លភតិ សមាធិ’’ន្តិ (វិភ. ៤៣២). ឆន្ទហេតុកោ វា សមាធិ, ឆន្ទាទិកោ វា សមាធិ ឆន្ទសមាធិ, ឆន្ទាធិបតិស្ស បច្ចយុប្បន្នោ សមាធីតិ វុត្តំ ហោតិ. បធានភូតា សង្ខារា បធានសង្ខារា, បធានសទ្ទេន សង្ខតសង្ខារាទយោ និវត្តាបិតា, ឆន្ទសមាធិ ច បធានសង្ខារា ចាតិ ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារា, តេហិ សមន្នាគតោ ឆន្ទ…បេ… សមន្នាគតោ, តំ…បេ… គតំ. ឥជ្ឈតិ សមិជ្ឈតិ និប្បជ្ជតីតិ ឥទ្ធិ, កោដ្ឋាសោ, ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ កោដ្ឋាសោតិ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិបាទចតុត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ វា តាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ, បជ្ជតិ ឯតេនាតិ បាទោ, ឥទ្ធិយា បាទោតិ ឥទ្ធិបាទោ. ឥទ្ធិបាទោតិ សាមញ្ញត្ថវសេន វុត្តោបិ ‘‘ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគត’’ន្តិ វុត្តត្តា ឆន្ទិទ្ធិបាទោវ គហេតព្ពោ, តំ ឥទ្ធិបាទំ តំ ឆន្ទិទ្ធិបាទំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ អត្ថោ.

វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតន្តិ វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ, មគ្គក្ខណេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ, អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ. វិរាគនិស្សិតន្តិ វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិរាគនិស្សិតំ, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ, មគ្គក្ខណេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិរាគនិស្សិតំ, អារម្មណតោ និស្សរណវិរាគនិស្សិតំ. និរោធនិស្សិតន្តិ វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គនិរោធនិស្សិតំ, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណនិរោធនិស្សិតំ, មគ្គក្ខណេ កិច្ចតោ សមុច្ឆេទនិរោធនិស្សិតំ, អារម្មណតោ និស្សរណនិរោធនិស្សិតំ. វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឯត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គបក្ខន្ទនវោស្សគ្គវសេន វោស្សគ្គោ ទុវិធោ. តត្ថបិ វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គវសេន បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ, និព្ពាននិន្នភាវេន បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវសេន បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ, អារម្មណករណេន និព្ពានបក្ខន្ទនវោស្សគ្គោតិ វិភជិត្វា គហេតព្ពោ. យថាវុត្តវោស្សគ្គត្ថំ បរិណមតិ, បរិណតំ វា បរិបចតិ បរិបចនំ ករោតីតិ វោស្សគ្គបរិណាមី, តំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ.

ឆន្ទិទ្ធិបាទភាវនាការោ អាចរិយេន វុត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ វីរិយិទ្ធិបាទភាវនាការោ អម្ហេហិ វិជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តត្ថ យា វីរិយាធិបតេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេនេវ វិញ្ញេយ្យោ. សំខិត្តវសេន បន ឋបិតំ បាឋំ វិត្ថារតោ ឋបេស្សាមិ. កថំ? –

‘‘តត្ថ យា វីរិយាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ វីរិយសមាធិ. សមាហិតេ ចិត្តេ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនតាយ បដិសង្ខានពលេន វា ភាវនាពលេន វា, ឥទំ បហានំ. តត្ថ យេ អស្សាសបស្សាសា វិតក្កវិចារា សញ្ញាវេទយិតា សរសង្កប្បា, ឥមេ សង្ខារា. ឥតិ បុរិមកោ ច វីរិយសមាធិ, កិលេសវិក្ខម្ភនតាយ ច បហានំ ឥមេ ច សង្ខារា, តទុភយំ វីរិយសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ.

‘‘តត្ថ យា ចិត្តាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ ចិត្តសមាធិ. សមាហិតេ ចិត្តេ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនតាយ បដិសង្ខានពលេន វា ភាវនាពលេន វា, ឥទំ បហានំ. តត្ថ យេ អស្សាសបស្សាសា វិតក្កវិចារា សញ្ញាវេទយិតា សរសង្កប្បា, ឥមេ សង្ខារា. ឥតិ បុរិមកោ ច ចិត្តសមាធិ, កិលេសវិក្ខម្ភនតាយ ច បហានំ ឥមេ ច សង្ខារា, តទុភយំ ចិត្តសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ.

‘‘តត្ថ យា វីមំសាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ វីមំសាសមាធិ, សមាហិតេ ចិត្តេ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនតាយ បដិសង្ខានពលេន វា ភាវនាពលេន វា, ឥទំ បហានំ. តត្ថ យេ អស្សាសបស្សាសា វិតក្កវិចារា សញ្ញាវេទយិតា សរសង្កប្បា, ឥមេ សង្ខារា. ឥតិ បុរិមកោ ច វីមំសាសមាធិ កិលេសវិក្ខម្ភនតាយ ច បហានំ ឥមេ ច សង្ខារា, តទុភយំ វីមំសាសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិ’’ន្តិ.

អយំ បន វិសេសោ – វីរិយសមាធីតិ វីរិយំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតោ សមាធិ វា វីរិយាធិបតិនា សម្បយុត្តោ បុព្ពភាគេ បវត្តោ សមាធិ វា វីរិយសមាធិ. ចិត្តសមាធីតិ ចិត្តំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតោ សមាធិ វា ចិត្តាធិបតិនា សម្បយុត្តោ បុព្ពភាគេ បវត្តោ សមាធិ វា ចិត្តសមាធិ. វីមំសាសមាធីតិ វីមំសំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតោ សមាធិ វា វីមំសាធិបតិនា សម្បយុត្តោ បុព្ពភាគេ បវត្តោ សមាធិ វា វីមំសាសមាធីតិ.

សត្តិពលានុរូបេនេត្ថ សង្ខេបវណ្ណនា កតា, គម្ភីរញាណេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុរូបេន វិត្ថារតោ វា គម្ភីរតោ វា វិភជិត្វា គហេតព្ពា.

១៤. ‘‘ឆន្ទសមាធិ វីរិយសមាធិ ចិត្តសមាធិ វីមំសាសមាធី’’តិ វុត្តោ, ‘‘ឯវំ សតិ វីមំសាសមាធិយេវ ញាណមូលកោ ញាណបុព្ពង្គមោ ញាណានុបរិវត្តិ ភវេយ្យ, អញ្ញេ តយោ សមាធយោ អញ្ញាណមូលកា អញ្ញាណបុព្ពង្គមា អញ្ញាណបវត្តិយោ ភវេយ្យុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា សព្ពេ សមាធយោ ញាណមូលកាទយោយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពោ សមាធិ ញាណមូលកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពោ សមាធីតិ ឆន្ទសមាធិ, វីរិយសមាធិ, ចិត្តសមាធិ, វីមំសាសមាធីតិ ចតុព្ពិធោ សមាធិ. ញាណមូលកោតិ ឯកាវជ្ជនវីថិនានាវជ្ជនវីថីសុ បវត្តំ ឧបចារញាណមូលកោ. ញាណបុព្ពង្គមោតិ អធិគមញាណំ បុព្ពង្គមំ អស្សាតិ ញាណបុព្ពង្គមោ. ញាណានុបរិវត្តីតិ បច្ចវេក្ខណញាណំ អនុបរិវត្តិ អស្សាតិ ញាណានុបរិវត្តិ. អថ វា នានាវជ្ជនូបចារញាណំ វា បដិសន្ធិញាណំ វា មូលំ អស្សាតិ ញាណមូលកោ, ឧបចារញាណំ បុព្ពង្គមំ អស្សាតិ ញាណបុព្ពង្គមោ, អប្បនាញាណំ អនុបរិវត្តិ អស្សាតិ ញាណានុបរិវត្តិ. សព្ពំ វា ឧបចារញាណំ មូលំ អស្សាតិ ញាណមូលកោ. អប្បនាញាណំ បុព្ពង្គមំ អស្សាតិ ញាណបុព្ពង្គមោ. អភិញ្ញាញាណំ អនុបរិវត្តិ អស្សាតិ ញាណានុបរិវត្តិ, អនុបរិវត្តនំ វា អនុបរិវត្តិ, ញាណស្ស អនុបរិវត្តិ ញាណានុបរិវត្តិ, ញាណានុបរិវត្តិ អស្សាតិ ញាណានុបរិវត្តិ. ញាណំ បន បុព្ពេ វុត្តប្បការមេវ.

យថា បុរេ តថា បច្ឆាតិ យថា ឆន្ទសមាធិអាទិចតុព្ពិធសមាធិស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណានុបរិវត្តិភាវេន បុរេ អតីតាសុ ជាតីសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុបិ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ អត្តនោ ខន្ធបដិពទ្ធស្ស, បរេសំ ខន្ធបដិពទ្ធស្ស ច សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនំ តថា តថាវុត្តសមាធិស្ស អនាគតំសញាណានុបរិវត្តិភាវេន បច្ឆា អនាគតាសុ ជាតីសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុបិ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ អត្តនោ ខន្ធបដិពទ្ធស្ស, បរេសំ ខន្ធបដិពទ្ធស្ស ច សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បច្ឆា តថា បុរេតិ យថា យថាវុត្តសមាធិស្ស ចេតោបរិយញាណានុបរិវត្តិភាវេន អនាគតេសុ សត្តសុយេវ ទិវសេសុ បរសត្តានំយេវ ចិត្តស្ស សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនំ, តថា តថាវុត្តសមាធិស្ស បុរេ អតីតេសុ សត្តសុយេវ ទិវសេសុ បរសត្តានំយេវ ចិត្តស្ស សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនន្តិ អត្ថោ.

យថា ទិវា តថា រត្តិន្តិ យថា ចក្ខុមន្តានំ សត្តានំ ទិវសភាគេ សូរិយាលោកេន អន្ធការស្ស វិទ្ធំសិតត្តា អាបាថគតំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ មនោវិញ្ញាណេនបិ សុវិញ្ញេយ្យំ, តថា រត្តិភាគេ ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ វត្តមានេ យថាវុត្តសមាធិស្ស ទិព្ពចក្ខុញាណានុបរិវត្តិភាវេន រូបាយតនស្ស សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនំ. យថា រត្តិំ តថា ទិវាតិ យថា រត្តិភាគេ ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ យថាវុត្តសមាធិស្ស ទិព្ពចក្ខុញាណានុបរិវត្តិភាវេន រូបាយតនស្ស សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនំ, តថា ទិវសភាគេ សុខុមស្ស រូបាយតនស្ស វា កេនចិ បាការាទិនា តិរោហិតស្ស រូបាយតនស្ស វា អតិទូរដ្ឋានេ បវត្តស្ស រូបាយតនស្ស វា យថាវុត្តសមាធិស្ស ទិព្ពចក្ខុញាណានុបរិវត្តិភាវេន សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យថា យថាវុត្តសមាធិស្ស ទិវសភាគេ ទិព្ពសោតញាណានុបរិវត្តិភាវេន សុខុមស្ស សទ្ទាយតនស្ស វា កេនចិ បាការាទិនា តិរោហិតស្ស សទ្ទាយតនស្ស វា អតិទូរដ្ឋានេ បវត្តស្ស សទ្ទាយតនស្ស វា សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនំ, តថា រត្តិភាគេបិ យថាវុត្តសមាធិស្ស ទិព្ពសោតញាណានុបរិវត្តិភាវេន សុខុមស្ស សទ្ទាយតនស្ស វា កេនចិ បាការាទិនា តិរោហិតស្ស សទ្ទាយតនស្ស វា អតិទូរដ្ឋានេ បវត្តស្ស សទ្ទាយតនស្ស វា សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនមេវ, ន ទុប្បដិវិជ្ឈនន្តិ អយំ នយោបិ នេតព្ពោ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘យថា បុរេតិ យថា សមាធិស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណានុបរិវត្តិភាវេនា’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘យថា ច រូបាយតនេ វុត្តំ, តថា សមាធិស្ស ទិព្ពសោតញាណានុបរិវត្តិតាយ សទ្ទាយតនេ ច នេតព្ព’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១៤).

‘‘ញាណមូលកាទិសមាធិនា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណានុបរិវត្តិភាវាទិសហិតេន កិំ ភាវេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ វិវដេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន. អបរិយោនទ្ធេនាតិ នីវរណាទិវិគមនេន. សប្បភាសំ ចិត្តន្តិ ឥទ្ធិបាទសម្បយុត្តំ មគ្គចិត្តំ ភាវេតិ. ឥទ្ធិបាទសម្បយុត្តេ មគ្គចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ ហិ មគ្គចិត្តសហភូនិ កុសលានិ សទ្ធិន្ទ្រិយវីរិយិន្ទ្រិយសតិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយបញ្ញិន្ទ្រិយភូតានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. មគ្គចិត្តេ និរុជ្ឈមានេ អនុប្បជ្ជនភាវេន និរុជ្ឈន្តិ ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា. ឯវំ មគ្គវិញ្ញាណស្ស និរោធា បញ្ញា ច សតិ ច និរុជ្ឈតីតិ យោជនា.

‘‘កស្ស វិញ្ញាណស្ស និរោធា នាមរូបំ និរុជ្ឈតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘នាមរូបញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ, បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស និរោធា នាមរូបញ្ច និរុជ្ឈតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា ‘‘វិញ្ញាណស្ស និរោធា បញ្ញា ច សតិ ចាតិ វុត្តានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឯវំ និរុជ្ឈន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា នាមរូបញ្ច និរុជ្ឈតិ, និរុជ្ឈមានំ បន នាមរូបំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស និរោធា និរុជ្ឈតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘នាមរូបញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នាមរូបញ្ចាតិ មគ្គេន តណ្ហាអវិជ្ជាទិកេ អនុបច្ឆិន្នេ ឧប្បជ្ជនារហំ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយំ, ភូតុបាទារូបញ្ច. វិញ្ញាណហេតុកន្តិ ឧប្បជ្ជនារហំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ ហេតុ អស្ស នាមរូបស្សាតិ វិញ្ញាណហេតុកំ. វិញ្ញាណបច្ចយា និព្ពត្តន្តិ វិញ្ញាណេន បច្ចយេន និព្ពត្តំ. តស្សាតិ ឧប្បជ្ជនារហស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស. ហេតូតិ តណ្ហាអវិជ្ជាទិកោ កិលេសោ. វិញ្ញាណន្តិ ឧប្បជ្ជនារហំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. អនាហារន្តិ អប្បច្ចយំ. អនភិនន្ទិតន្តិ កាមតណ្ហាទីហិ អនភិនន្ទិតព្ពំ. អប្បដិសន្ធិកន្តិ បុនព្ភវាភិសន្ទហនរហិតំ. ន្តិ តាទិសំ វិញ្ញាណំ. អហេតូតិ នត្ថិ ហេតុសង្ខាតំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ ឥមស្ស នាមរូបស្សាតិ អហេតុ. អប្បច្ចយន្តិ សហាយវិរហេន នត្ថិ បច្ចយា សង្ខារា ឥមស្សាតិ អប្បច្ចយំ. ឯវំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស និរោធា នាមរូបញ្ច និរុជ្ឈតីតិ.

‘‘បញ្ញាសតីនញ្ចេវ នាមរូបស្ស ច វុត្តប្បការេន និរុជ្ឈនភាវោ កថំ អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. វត្តព្ពាការេន បញ្ញាសតីនញ្ចេវ នាមរូបស្ស ច និរុជ្ឈនភាវជាននកោ ភគវា យថានិរុជ្ឈនភាវទីបកំ ‘‘យមេតំ…បេ… ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ គាថាវចនំ អាហ. តេន គាថាវចនេន តុម្ហេហិ មយា វុត្តោ និរុជ្ឈនភាវោ សទ្ទហិតព្ពោយេវាតិ. ឯត្ថាបិ បញ្ញាសតិនាមរូបានំ និរុជ្ឈនំ អជានន្តេន តត្ថ វា សំសយន្តេន អជិតេន បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆាតិ វា ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆាតិ វា បញ្ញាទីនំ អនេកត្ថត្តា ធម្មតោ វា អនេកាធិដ្ឋានា បុច្ឆាតិ វា ធម្មាធិដ្ឋានា បុច្ឆា’’តិ វា ឥច្ចេវមាទិបុច្ឆាវិចយោ និទ្ធារេតព្ពោ. ‘‘សរូបទស្សនវិស្សជ្ជនន្តិ វា អនេកាធិដ្ឋានវិស្សជ្ជនន្តិ វា ធម្មាធិដ្ឋានវិស្សជ្ជន’’ន្តិ វា ឥច្ចេវមាទិវិស្សជ្ជនវិចយោ និទ្ធារេតព្ពោ.

ឯវំ សត្តាធិដ្ឋានាទិបុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ ចេវ ធម្មាធិដ្ឋានាទិបុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ ច វិសុំ វិសុំ ទស្សេត្វា បុច្ឆាវិចយោ ចេវ វិស្សជ្ជនវិចយោ ច អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘សត្តាធិដ្ឋានធម្មាធិដ្ឋានេសុ ឯកតោ ទស្សិតេសុ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុ កថំ បុច្ឆាវិចយោ ចេវ វិស្សជ្ជនវិចយោ ច អម្ហេហិ វិញ្ញាតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា សត្តាធិដ្ឋានធម្មាធិដ្ឋានំ បុច្ឆំ នីហរិត្វា តត្ថ វិចយំ វិភជន្តោ ‘‘យេ ច សង្ខតធម្មាសេ’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ឯវំ អនុសន្ធិបុច្ឆម្បិ ទស្សេត្វា ហេដ្ឋា សត្តាធិដ្ឋានា, ធម្មាធិដ្ឋានា ច បុច្ឆា វិសុំ វិសុំ ទស្សិតាតិ ឥទានិ តា សហ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ច សង្ខតធម្មាសេ’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១៤) –

វុត្តំ. តស្សាយំ អត្ថោ – ឥធ សាសនេ យេ អរហន្តោ សង្ខតធម្មា ហោន្តិ, បុថូ ពហូយេវ សត្ត ជនា សេក្ខា សីលាទិសិក្ខមានា ហោន្តិ, តេសំ អរហន្តាវញ្ចេវ សេក្ខានញ្ច ឥរិយំ បដិបត្តិំ មេំ មហា បុដ្ឋោ និបកោ ត្វំ ភគវា បព្រូហិ មារិស ឥតិ អាយស្មា អជិតោ បុច្ឆន្តោ អាហាតិ.

១៥. តស្សំ គាថាយំ ‘‘កិត្តកានិ បុច្ឆិតានី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ឥមានី’’តិអាទិ វុត្តំ. បទត្ថានុរូបំ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមានិ តីណិ បទានិ បុច្ឆិតានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘យេ ច …បេ… មារិសា’’តិ គាថាយំ យេ បញ្ហា បុច្ឆិតា, តេ បញ្ហា តយោ ហោន្តិ, ‘‘កិស្ស កេន ការណេន តយោ ហោន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘កិស្ស…បេ… យោគេនា’’តិ វុត្តំ. សេក្ខា អរិយា ច អសេក្ខា អរិយា ច វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ បហានញ្ចាតិ សេខាសេខវិបស្សនាបុព្ពង្គមប្បហានានិ, តេសំ យោគោតិ សេខា…បេ… យោគោ, តេន សេខា…បេ… យោគេន. ឯវំ បុច្ឆាវិធិនា ហិ យស្មា ‘‘យេ ច សង្ខតធម្មាសេ…បេ… មារិសា’’តិ គាថមាហ, តស្មា តយោ បញ្ហា ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា.

‘‘យេ ច សង្ខតធម្មាសេ’’តិ ឥមិនា អសេក្ខានំ អរហត្តំ បុច្ឆតិ, ‘‘យេ ច សេក្ខា បុថូ ឥធា’’តិ ឥមិនា សេក្ខាសេក្ខានំ សេក្ខសិក្ខនំ បុច្ឆតិ, ‘‘តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ ឥមិនា សេក្ខាសេក្ខានំ វិបស្សនា បុព្ពភាគេ តទង្គប្បហានំ បុច្ឆតិ. ‘‘អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆាតិ វា ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆាតិ វា សត្តាធិដ្ឋានា បុច្ឆាតិ វា អនេកាធិដ្ឋានា បុច្ឆា’’តិ វា ឥច្ចេវមាទិបុច្ឆាវិចយោ និទ្ធារេតព្ពោ.

សត្តធម្មាធិដ្ឋានំ បុច្ឆំ នីហរិត្វា បុច្ឆាវិចយោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘តស្សំ បុច្ឆាយំ កតមា វិស្សជ្ជនាគាថា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ វិស្សជ្ជនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថាតិ តស្សំ គាថាយំ. ‘‘កាមេសុ…បេ… បរិព្ពជេ’’តិ វិស្សជ្ជនាគាថា ភគវតា វុត្តា. កាមេសូតិ កាមីយន្តីតិ កាមា, តេសុ កាមេសុ. វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន បណ្ឌិតេហិ នាភិគិជ្ឈេយ្យ. មនសា នាវិលោសិយាតិ អាវិលភាវករេ ព្យាបាទវិតក្កាទយោ ចេវ កាយទុច្ចរិតាទយោ ច ធម្មេ បជហន្តោ បណ្ឌិតោ មនសា អនាវិលោ សុប្បសន្នោ ភវេយ្យ. កុសលោ សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពធម្មានំ អនិច្ចតាទិនា បរិតុលិតត្តា អនិច្ចតាទីសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ កុសលោ ឆេកោ. សតោតិ កេសាទីសុ សរតីតិ សតោ. ភិក្ខូតិ សង្ខតធម្មេ ភយាទិតោ ឥក្ខតីតិ ភិក្ខុ. បរិព្ពជេតិ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បហានភាវេន កិលេសកាមវត្ថុកាមេ បរិ សមន្តតោ វជ្ជេយ្យ.

បុច្ឆាគាថាយំ ‘‘និបកោ’’តិ បទេន បសំសិតេន ភគវតា វិស្សជ្ជនាគាថា វុត្តា, តស្ស ភគវតោ យេន អនាវរណញាណេន ឧក្កំសគតេន បក្កភាវោ ទស្សិតោ, តំ អនាវរណញាណំ តាវ កាយកម្មាទិភេទេហិ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អនាវរណញាណេន ជានិត្វា កតំ សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អតីតេ អំសេតិ អតីតភវេ សបរក្ខន្ធាទិកេ កោដ្ឋាសេ អញ្ញាណេន អប្បដិហតំ ភគវតោ ញាណទស្សនំ. អនាគតេ អំសេតិ អនាគតភវេ សបរក្ខន្ធាទិកេ កោដ្ឋាសេ. បច្ចុប្បន្នេ អំសេតិ បច្ចុប្បន្នេ ភវេ សបរក្ខន្ធាទិកេ កោដ្ឋាសេ.

‘‘ញាណទស្សនស្ស កតរស្មិំ បដិឃាតោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បុច្ឆំ ឋបេត្វា បដិឃាតវិសយំ ទស្សេតុំ ‘‘កោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘បច្ចុប្បន្នភវេ សបរក្ខន្ធាទិកេ កោដ្ឋាសេ អញ្ញេសម្បិ ញាណទស្សនំ ភវេយ្យ, តទនុសារេន អតីតានាគតកោដ្ឋាសេសុបិ កតរស្មិំ អញ្ញេសំ ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោ ភវេយ្យា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បុច្ឆំ ឋបេត្វា បដិឃាតវិសយំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កោ ចា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ កោ ចាតិ ក្វ កតរស្មិំ សមយេ អញ្ញេសំ ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោ ភវេយ្យាតិ បុច្ឆិ.

អនិច្ចេ, ទុក្ខេ, អនត្តនិយេ ច អញ្ញេសំ អញ្ញាណំ យំ អទស្សនំ អត្ថិ, អញ្ញាណាទស្សនសង្ខាតោ សភាវោ ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោ ភវតិ, ន សបរក្ខន្ធាទិទស្សនមត្តបដិឃាតោ. ឯតេន អនិច្ចតោ លក្ខណត្តយេ បវត្តស្ស ញាណទស្សនស្ស អញ្ញេសំ ទុរភិសម្ភវំ, ភគវតោ ច ញាណទស្សនស្ស អញ្ញេហិ អសាធារណតំ ទស្សេតិ. ភគវតោ ហិ លក្ខណត្តយវិភាវនេន វេនេយ្យា ចតុសច្ចប្បដិវេធំ លភន្តិ. ‘‘ភគវតោ ញាណទស្សនបដិឃាតាភាវេន អញ្ញេសញ្ច ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតភាវោ កតមាយ ឧបមាយ អម្ហាកំ បាកដោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ឧបមាយ បាកដំ កាតុំ ‘‘យថា ឥធា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥធ សត្តលោកេ ចក្ខុមា បុរិសោ អាកាសេ តារកានិ បស្សេយ្យ, គណនសង្កេតេន ‘‘ឯត្តកានី’’តិ នោ ច ជានេយ្យ យថា, ឯវំ អញ្ញេសំ ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោ អយំ អញ្ញាណទស្សនសភាវោ ភវតិ.

ភគវតោ បន តថា អភាវតោ កេនចិ អញ្ញាណេន អទស្សនេន អប្បដិហតំ ញាណទស្សនំ ភវតីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ភគវតោ ញាណទស្សនស្ស អប្បដិហតភាវោ កស្មា អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អនាវរណញាណទស្សនា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘និបកស្ស…បេ… ភគវតោ អនាវរណញាណំ កាយកម្មាទិភេទេហិ អាចរិយេន វិភជិត្វា ទស្សិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, បច្ឆា គាថាយ ‘ឥរិយ’ន្តិ បទេន បុច្ឆិតា សេក្ខាសេក្ខបដិបទា កថំ វិជានិតព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា សេក្ខាសេក្ខបដិបទំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សេខេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ វិស្សជ្ជនេ. សេខេនាតិ សិក្ខនសីលេន បុគ្គលេន រជនីយេសុ រូបារម្មណាទីសុ ធម្មេសុ គេធា ចិត្តំ រក្ខិតព្ពំ, បរិយុដ្ឋានីយេសុ អាឃាតវត្ថូសុ ទោសា ចិត្តំ រក្ខិតព្ពំ.

‘‘តេសុ គេធទោសេសុ កតមំ និវារេន្តោ ភគវា វិស្សជ្ជនគាថាយំ កតមំ បទមាហា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យា ឥច្ឆា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ គេធទោសេសុ. ឥច្ឆាតិ រាគិច្ឆា. មុច្ឆាតិ លោភមោហសហគតមោហមុច្ឆា. បត្ថនាតិ រាគបត្ថនា. បិយាយនាតិ តណ្ហាបិយាយនាវ, ន មេត្តាបិយាយនា. កីឡនាតិ គេធកីឡនា. ឯតានិ ហិ គេធបរិយាយវចនានិ. តំ គេធសង្ខាតំ ឥច្ឆាទិកំ និវារេន្តោ ភគវា ‘‘កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យា’’តិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ បការេន អាហ.

បរិយុដ្ឋានវិឃាតំ ទោសំ និវារេន្តោ ភគវា ‘‘មនសានាវិលោ សិយា’’តិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ បការេន អាហាតិ យោជនា. គេធទោសានំ វិសុំ វិសុំ និវារេន្តោ ភគវា ទ្វេ បទានិ អាហាតិ វុត្តំ, ‘‘តំ កេន អត្ថេន សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តថា ហិ សេខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. រជនីយេសុ អភិគិជ្ឈន្តោ សេខោ អនុប្បន្នំ លោភបធានំ កិលេសញ្ច ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នំ កិលេសញ្ច ផាតិំ អភិវឌ្ឍនំ ករោតិ, បរិយុដ្ឋានីយេសុ អាវិលោ សេខោ អនុប្បន្នំ ទោសបធានំ កិលេសញ្ច ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នំ កិលេសញ្ច ផាតិំ វឌ្ឍនំ ករោតិ, ឥតិ ឥមិនា បដិក្ខេបអត្ថេន តំ មម វចនំ សទ្ទហិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

‘‘កិំ បន អនភិគិជ្ឈន្តោ, អនាវិលោ ច សេក្ខោ អគេធទោសនិវារណមេវ ករោតិ, ឧទាហុ ឧត្តរិបិ បដិបទំ បូរេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឧត្តរិបិ បដិបទំ បូរេតិយេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ បន អនាវិលសង្កប្បោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនាវិលសង្កប្បោតិ នត្ថិ អាវិលករា សង្កប្បា ព្យាបាទសង្កប្បវិហិំសាសង្កប្បា ឯតស្សាតិ អនាវិលសង្កប្បោ, ឥច្ឆាទិគេធស្ស អភាវេន អនភិគិជ្ឈន្តោ វាយមតិ កុសលវាយាមំ បវត្តេតិ. ‘‘កថំ វាយមតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ អនុប្បន្នាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សោតិ ឧបរិភាវនាមគ្គភាវត្ថាយ បដិបជ្ជមានោ សេក្ខោ. អនុប្បន្នានន្តិអាទីនំ អត្ថោ សក្កា អដ្ឋកថាវចនេនេវ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១៥-១៦) ជានិតុន្តិ ន វិភត្តោ.

១៦. យេនាតិ អសុភាទីនំ អនុស្សរណលក្ខណេន ឥន្ទ្រិយេន តណ្ហាមយិតវត្ថូសុ កាមតណ្ហាយ សហជាតំ វិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ អសុភាទិអនុស្សរណលក្ខណំ ឥន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ. យេន មហគ្គតភាវប្បត្តេន អវិក្ខេបេន ព្យាបាទវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ អវិក្ខេបសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ. យេន សម្មប្បធានេន វិហិំសាវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ សម្មប្បធានសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ. យេន សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតេន ឥន្ទ្រិយេន ឧប្បន្នុប្បន្នេ…បេ… នាធិវាសេតិ, ឥទំ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. ឥមេសុ ចតូសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សហ ឧប្បជ្ជមានា យា សទ្ទហនា ឱកប្បនា ឧប្បជ្ជតិ, អនាវិលភាវតោ ឥទំ សទ្ទហនសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. ឥមានិ សេក្ខស្ស បញ្ចិន្ទ្រិយានិ.

ឯកស្មិំយេវ វិសយេ ជេដ្ឋកភាវំ ន បាបុណេយ្យុំ, អត្តនោ វិសយេ ជេដ្ឋកភាវំ បាបុណិតុំ អរហន្តិ, ‘‘កតមំ ឥន្ទ្រិយំ កត្ថ វិសយេ ជេដ្ឋកភាវំ បវត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ ឥទំ ឥន្ទ្រិយំ ឥមស្មិំ វិសយេ បវត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយំ កត្ថ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ជេដ្ឋកភាវំ បវត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ សេសេសុបិ យោជេតព្ពំ. កិំ នុ សេក្ខោ បញ្ញិន្ទ្រិយេវ អប្បមត្តោ’តិ ភគវតា វុត្តោ ថោមិតោ, ឧទាហុ សព្ពេហិ កុសលេហិ ធម្មេហីតិ បុច្ឆិតព្ពត្តា សព្ពេហិ កុសលេហិ ធម្មេហិ បញ្ចិន្ទ្រិយបមុខេហិ វុត្តោ ថោមិតោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ សេខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយានំ និព្ពត្តិទស្សនេន សេខោ បុគ្គលោ សព្ពេហិ កុសលេហិ ធម្មេហិ អប្បមត្តោតិ ភគវតា វុត្តោ ថោមិតោ អនាវិលតាយ មនសាតិ យោជនា. ‘‘សេក្ខស្ស អនាវិលតា កេន សទ្ទហិតព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហ ភគវា មនសានាវិលោ សិយា’’តិ វុត្តំ. ភគវតា ‘‘មនសានាវិលោ សិយា’’តិ វុត្តត្តា សេក្ខស្ស អនាវិលតា តុម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពាតិ.

១៧. សេក្ខស្ស មត្ថកប្បត្តា បដិបទា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កថំ អសេក្ខស្ស មត្ថកប្បត្តា បដិបទា ញាតព្ពា’’តិ វត្តព្ពត្តា អសេក្ខស្ស មត្ថកប្បត្តំ បដិបទំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កុសលោ សព្ពធម្មាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសុ ធម្មេសុ មត្ថកប្បត្តាយ បដិបទាយ អសេក្ខោ កុសលោ ឆេកតរោតិ ភគវតា វុត្តោ ថោមិតោ អនាវិលតាយ មនសាតិ. អសេក្ខស្ស សព្ពធម្មេសុ យំ កោសល្លំ ទស្សេតុកាមោ, តស្ស កោសល្លស្ស វិសយភូតេ សព្ពធម្មេ តាវ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘លោកោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘សព្ពធម្មាន’’ន្តិ ឥមិនា វុត្តធម្មសង្ខាតោ លោកោ នាម កិលេសលោកោ, ភវលោកោ, ឥន្ទ្រិយលោកោតិ តិវិធោ ហោតីតិ យោជនា. តត្ថ បរិត្តធម្មដ្ឋោ កិលេសជននដ្ឋេន កិលេសោ, កុសលាទិបវត្តនដ្ឋេន លោកោ ចាតិ កិលេសលោកោ. មហគ្គតធម្មដ្ឋោ ភវនដ្ឋេន ភវោ, វុត្តនយេន លោកោ ចាតិ ភវលោកោ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទិធម្មដ្ឋោ អាធិបច្ចដ្ឋយោគវសេន ឥន្ទ្រិយភូតោ ហុត្វា សទ្ធិន្ទ្រិយាទិបត្តនដ្ឋេន លោកោ ចាតិ ឥន្ទ្រិយលោកោ.

‘‘តីសុ លោកេសុ កតមេន កតមោ សមុទាគច្ឆតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយានិ កោ និព្ពត្តេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ ឥន្ទ្រិយានិ និព្ពត្តេតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សោតិ យោ បុគ្គលោ កិលេសលោកសង្ខាតេ បរិត្តធម្មេ, ភវលោកសង្ខាតេ មហគ្គតធម្មេ ច តំតំសម្បាទនវសេន ឋិតោ, សោ បុគ្គលោ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ អត្តសន្តានេ និព្ពត្តេតិ.

‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ អត្តសន្តានេសុ បុនប្បុនំ និព្ពត្តាបនវសេន វុឌ្ឍាបិយមានេសុ កា បញ្ញា ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥន្ទ្រិយេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នេយ្យស្សាតិ អភិញ្ញេយ្យស្ស. បរិញ្ញាតិ រូបារូបធម្មេ សលក្ខណតោ, បច្ចយតោ ច បរិគ្គហាទិវសេន បវត្តបញ្ញា. ‘‘សា បរិញ្ញា កតិវិធេន ឧបបរិក្ខិតព្ពា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សា ទុវិធេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សា បរិញ្ញា ទស្សនបរិញ្ញាយ ច ភាវនាបរិញ្ញាយ ច ទុវិធេន វិញ្ញូហិ ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពាតិ. ទស្សនបរិញ្ញាយាតិ ច ទស្សនមគ្គបញ្ញាជនិកាយ ញាតបរិញ្ញាយាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘ទស្សនបរិញ្ញាតិ ញាតបរិញ្ញា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១៧). ភាវនាបរិញ្ញាយាតិ ភាវនាមគ្គបញ្ញាជនិកាយ តីរណបរិញ្ញាយ សទ្ធិំ បហានបរិញ្ញាយាតិ អត្ថោ.

‘‘សា ទុវិធេនា’តិអាទិនា វុត្តោ អត្ថោ អតិសង្ខេបោ ន សក្កា វិញ្ញាតុំ, វិត្ថារេត្វា កថេហី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យទា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យទាតិ ពលវវិបស្សនុប្បជ្ជនកាលេ. សេខោតិ សិក្ខនសីលតាយ កល្យាណបុថុជ្ជនោ ចេវ សោតាបន្នាទិកោ ច. ញេយ្យន្តិ ញាតព្ពំ រូបាទិកំ សង្ខារំ. បរិជានាតីតិ បរិគ្គហាទិញាណេន បរិគ្គហេត្វា ជានាតិ និព្ពិទាញាណសហគតេន. តស្សាតិ កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស ចេវ សោតាបន្នាទិកស្ស ច. ទ្វេ ធម្មាតិ កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស ពលវវិបស្សនាធម្មោ ចេវ សោតាបន្នាទិកស្ស ច ពលវវិបស្សនាធម្មោ ច. យថាក្កមំ ទស្សនកោសល្លំ សោតាបត្តិមគ្គញាណញ្ចេវ ភាវនាកោសល្លំ សកទាគាមិមគ្គាទិកញ្ច សន្តានេ បវត្តាបនវសេន គច្ឆន្តិ.

‘‘បុព្ពេ យំ ញាណំ ‘នេយ្យស្ស បរិញ្ញា’តិ វុត្តំ, តំ ញាណំ កតិវិធេន វេទិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តំ ញាណំ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពំ…បេ... សច្ឆិកិរិយា’’តិ វុត្តំ. ‘‘តាសុ វិបស្សនាភេទេន ភិន្នាសុ បញ្ចសុ អភិញ្ញាទីសុ កតមា អភិញ្ញា, កតមា បរិញ្ញា, កតមំ បហានំ, កតមា ភាវនា, កតមា សច្ឆិកិរិយា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ អភិញ្ញាទីសុ. យំ ធម្មានំ សលក្ខណេ ញាណន្តិ រូបធម្មានំ កក្ខឡាទិសលក្ខណេ, អរូបធម្មានំ ផុសនាទិសលក្ខណេ អារម្មណករណវសេន បវត្តំ យំ ញាណំ ហេតុផលជាននហេតុជាននសង្ខាតា ធម្មបដិសម្ភិទា ចេវ ហេតុផលជាននសង្ខាតា អត្ថបដិសម្ភិទា ច ភវតិ. អយំ សលក្ខណេន សទ្ធិំ ហេតុផលជាននា បញ្ញា អភិញ្ញា នាម.

ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. អភិញ្ញាញាណេន អភិជានិត្វា. យា បរិជាននាតិអាទីសុ ‘‘ឥទំ អនវជ្ជំ កុសលំ, ឥទំ សាវជ្ជំ អកុសលំ, ឥទំ អកុសលវិបាកជនកំ សាវជ្ជំ, ឥទំ កុសលវិបាកជនកំ អនវជ្ជំ, ឥទំ សំកិលិដ្ឋំ កណ្ហំ, ឥទំ អសំកិលិដ្ឋំ សុក្កំ, ឥទំ កុសលំ អនវជ្ជាទិកំ សេវិតព្ពំ, ឥទំ អកុសលំ សាវជ្ជាទិកំ ន សេវិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ អនិច្ចាទិតោ កលាបសម្មសនាទិវសេន គហិតា សម្មសិតា ឥមេ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា សង្ខតធម្មា ឥទំ ឧទយព្ពយញាណាទិផលំ អានិសំសំ អនុក្កមេន និព្ពត្តាបេន្តិ. តន្និព្ពត្តវិបស្សនាយ ឧប្បជ្ជនតោ ឧបចារំ ឧប្បាទេន្តិ, ឯវំ អនុក្កមេន គហិតានំ បវត្តិតានំ តេសំ ឧទយព្ពយញាណាទីនំ អយំ សច្ចានុពោធបដិវេធោ អត្ថោតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា យា បរិជាននា បវត្តា, សា អយំ បរិជាននា បរិញ្ញា នាមាតិ យោជេត្វា, ឯវំ វុត្តប្បការាយ បរិញ្ញាបញ្ញាយ បរិជានិត្វា បហាតព្ពា, ភាវេតព្ពា, សច្ឆិកាតព្ពា ច តយោ ធម្មា អវសិដ្ឋា ភវន្តិ. ‘‘យេ អកុសលា, តេ បហាតព្ពា’’តិ យា បរិជាននា បញ្ញា បវត្តា, ឥទំ បហានំ បហានញាណំ. ‘‘យេ កុសលា, តេ ភាវេតព្ពា’’តិ យា បរិជាននា បញ្ញា បវត្តា, សា ភាវនាបញ្ញា. ‘‘យំ អសង្ខតំ, ឥទំ សច្ឆិកិរិយ’’ន្តិ យា បរិជាននា បញ្ញា បវត្តា, សា សច្ឆិកិរិយាបញ្ញាតិ យោជេត្វា អដ្ឋកថាធិប្បាយេន អវិរុទ្ធោ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

អភិញ្ញាទយោ បញ្ចវិធា បញ្ញា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘តាហិ បរិញ្ញាហិ ជានន្តោ បុគ្គលោ ‘កិ’ន្តិ វុច្ចតិ ថោមីយតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យោ ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ បុគ្គលោ ឯវំ វុត្តប្បការេន ជានាតិ, អយំ ជានន្តោ បុគ្គលោ បច្ចយុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កុសលត្តា ឆេកត្តា ‘‘អត្ថកុសលោ’’តិ វុច្ចតិ ថោមីយតិ, បច្ចយធម្មេសុ កុសលត្តា ‘‘ធម្មកុសលោ’’តិ ច ចតុន្នំ ឯកត្តាទីនំ នយានំ យុត្តតាយ កោវិទត្តា ‘‘កល្យាណតាកុសលោ’’តិ ច ផលសមាបត្តីសុ កោវិទត្តា ‘‘ផលតាកុសលោ’’តិ ច វឌ្ឍីសុ កោវិទត្តា ‘‘អាយកុសលោ’’តិ ច អវឌ្ឍីសុ កោវិទត្តា ‘‘អបាយកុសលោ’’តិ ច អច្ចាយិកេ កិច្ចេ វា ភយេ វា ឧប្បន្នេ សតិ តស្ស កិច្ចស្ស, ភយស្ស វា តិកិច្ឆនសមត្ថេ ឋានុប្បត្តិយការណេ កោវិទត្តា ‘‘ឧបាយកុសលោ’’តិ ច មហន្តេសុ អភិក្កមាទីសុ សតិសម្បជញ្ញាយ សម្បន្នត្តា ‘‘មហតា កោសល្លេន សមន្នាគតោ’’តិ ច វុច្ចតិ ថោមីយតិ. ‘‘តស្ស អសេក្ខស្ស អត្ថាទីសុ កុសលភាវោ កថំ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘កុសលោ សព្ពធម្មាន’’ន្តិ វុត្តត្តា សទ្ទហិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

‘‘កុសលោ សព្ពធម្មាន’’ន្តិ បទស្ស អត្ថោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ បទស្ស អត្ថោ កថំ អម្ហេហិ វិត្ថារតោ វិញ្ញាតោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ ភគវតា វុត្តំ, ‘‘កត្ថ បវត្តេន សតិសហិតេន ញាណេន សម្បន្នោ សតោ កិមត្ថំ បរិព្ពជេ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមេសុ បវត្តេន សតិសហិតញាណេន សម្បន្នោ សតោ ឥមមត្ថំ បរិព្ពជេ’’តិ និយមេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេនាតិ យោ អភិក្កមាទីសុ បវត្តេន សតិសហិតញាណេន សមន្នាគតោ សតោ អសេក្ខភិក្ខុ, តេន អសេក្ខភិក្ខុនា បរិនិដ្ឋិតសិក្ខត្តា អញ្ញបយោជនាភាវតោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ អភិក្កន្តេ…បេ… តុណ្ហីភាវេន សតេន សតិសហិតេន សម្បជានេន ញាណេន វិហាតព្ពំ ចតុឥរិយាបថបរិវត្តនសង្ខាតំ វិហរណំ បវត្តេតព្ពំ.

‘‘យា សេក្ខាសេក្ខបដិបទា និទ្ទិដ្ឋា, ឥមា សេក្ខាសេក្ខបដិបទា សង្ខេបតោ កតិវិធា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឥមា បដិបទាសង្ខាតា ចរិយា សង្ខេបតោ បុគ្គលវសេន ទ្វេតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមា ទ្វេ ចរិយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យា ចរិយា ភាវេតព្ពកុសលាទិភេទេន វា អត្ថកោសល្លាទិភេទេន វា អភិក្កមាទីសុ សតិសម្បជញ្ញភេទេន វា និទ្ទិដ្ឋា, ឥមា ចរិយា ទ្វេតិ ភគវតា អនុញ្ញាតា អនុជាននវសេន ទេសិតា, វិសុទ្ធានំ អរហន្តានំ ឯកា ចរិយា, វិសុជ្ឈន្តានំ សេក្ខានំ ឯកា ចរិយាតិ បុគ្គលវសេន ទ្វេតិ ទដ្ឋព្ពា.

‘‘អសេក្ខោយេវ កស្មា ‘សតោ អភិក្កមតី’តិអាទិនា វុច្ចតិ ថោមីយតិ, កល្យាណបុថុជ្ជនោបិ ‘សតោ អភិក្កមតី’តិអាទិនា វុច្ចតិ ថោមីយតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘កតកិច្ចានិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អរហតោ ឥន្ទ្រិយានិ កតកិច្ចានិ, ឥន្ទ្រិយានំ កតកិច្ចត្តា យំ បុច្ឆំ បុច្ឆិតព្ពំ, តំ សព្ពំ ចតុព្ពិធំ ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាភិសមយេន ពោជ្ឈិតព្ពំ…បេ… និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន ពោជ្ឈិតព្ពំ ភវេ. ចតុព្ពិធំ ឥទំ ពោជ្ឈំ ពោជ្ឈិតព្ពំ យោ អសេក្ខោ សតិវេបុល្លប្បត្តត្តា ឯវំ បរិញ្ញាភិសមយាទិនា ជានាតិ,អយំ អសេក្ខោ និប្បរិយាយេន ‘‘រាគស្ស ខយាយ, ទោសស្ស ខយាយ, មោហស្ស ខយាយ សតោ អភិក្កមតិ, សតោ បដិក្កមតី’’តិ វុច្ចតិ ថោមីយតិ. សេក្ខោបិ យថាវុត្តំ ពោជ្ឈំ ពោជ្ឈិតព្ពំ អត្តនោ បរិញ្ញាភិសមយាទិនា ជានាតិ, តស្មា ‘‘សតោ…បេ… មោហស្សា’’តិ វុច្ចតិ ថោមីយតីតិ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘កេ វិសុជ្ឈន្តា? សេក្ខា’’តិ.

‘‘កស្មា សេក្ខាសេក្ខានំ សតិសម្បជញ្ញេន អភិក្កមនាទិភាវោ, រាគាទីនញ្ច ខយភាវោ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘តេនាហ ភគវា សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ. ‘‘ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គម’ន្តិអាទិនា (នេត្តិ. ១៥) មនាបិកេសុ កាមេសុ នាភិគិជ្ឈនភាវោ, អមនាបិកេសុ កាមេសុ មនសា អនាវិលភាវោ, សព្ពធម្មេសុ កុសលភាវោ, សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតស្ស បរិព្ពជនភាវោ អាចរិយេន និទ្ទិដ្ឋោ, សោ នាភិគិជ្ឈនភាវាទិកោ កស្មា អម្ហេហិ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘តេនាហ កាមេសុ…បេ… បរិព្ពជេ’’តិ. ឥមិស្សា គាថាយបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយោ បុព្ពេ ឯកាធិដ្ឋានាទិធម្មាធិដ្ឋានាទិវសេន វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

វិចយហារវិភង្គេ អជិតសុត្តំ នីហរិត្វា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ សុត្តន្តរេសុ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា អជិតសុត្តេ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយនយានុសារេន សុត្តន្តរេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ នីហរិត្វា បុច្ឆាវិចយវិស្សជ្ជនវិចយា យោជេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ បុច្ឆិតព្ពំ, ឯវំ វិស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន –

ឯត្តាវតា ច មហាថេរោ វិចយហារំ វិភជន្តោ អជិតសុត្តវសេន បុច្ឆាវិចយំ, វិស្សជ្ជនវិចយញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សុត្តន្តរេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយានំ នយំ ទស្សេន្តោ ឯវំ បុច្ឆិតព្ពំ, ឯវំ វិស្សជ្ជិតព្ព’ន្តិ អាហា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១៧) –

វុត្តំ. តត្ថ ឯវន្តិ អជិតសុត្តេ (សុ. និ. ១០៣៨ អាទយោ; ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៥៧, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១ អាទយោ) វុត្តបុច្ឆាវិចយានុសារេន បុច្ឆាវសេន បវត្តសុត្តំ នីហរិត្វា បុច្ឆាវិចយោ វិភជេតព្ពោ, ឯវំ អជិតសុត្តេ (សុ. និ. ១០៣៨ អាទយោ; ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៥៧ អាទយោ, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១ អាទយោ) វុត្តវិស្សជ្ជនវិចយានុសារេន សុត្តន្តរេសុបិ វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តសុត្តំ នីហរិត្វា វិស្សជ្ជនវិចយោ វិភជេតព្ពោ.

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមោ សុត្តអនុគីតិវិចយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សុត្តស្ស ច អនុគីតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុត្តស្សាតិ នីហរិតសុត្តស្ស. អនុគីតីតិ សុត្តន្តរទេសនាសង្ខាតា អនុគីតិ. អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច សមានេតព្ពាតិ តស្សា អនុគីតិយា អត្ថតោ, ព្យញ្ជនតោ ច សំវណ្ណេតព្ពសុត្តេន សមានា សទិសី កាតព្ពា, តស្មិំ វា សំវណ្ណិយមានសុត្តេ អនុគីតិ សុត្តត្ថតោ, ព្យញ្ជនតោ ច សមានេតព្ពា. ‘‘អត្ថតោ អសមានេ កោ នាម ទោសោ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា អត្ថាបគតំ ហិ ព្យញ្ជនំ សម្ផប្បលាបំ ភវតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អត្ថតោ អសមានេ ទោសោ វុត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ព្យញ្ជនតោ អសមានេ បន កោ នាម ទោសោ អាបជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទុន្និក្ខិត្តស្ស បទព្យញ្ជនស្ស អត្ថោបិ ទុន្នយោ ភវតី’’តិ វុត្តំ. តស្មា សទោសត្តា អនុគីតិយា វា សុត្តេន អត្ថព្យញ្ជនូបេតំ សង្គាយិតព្ពំ.

អនុគីតិវិចយោ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ សុត្តស្ស វិចយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា សុត្តញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុត្តញ្ចាតិ និទ្ធារិតសុត្តញ្ច. ‘‘ឥទំ និទ្ធារិតសុត្តំ នាម ភគវតា វុត្តំ អាហច្ចវចនំ កិំ, ឧទាហុ សង្គាយន្តេហិ វុត្តំ អនុសន្ធិវចនំ កិ’’ន្តិ បវិចិនិតព្ពំ, ‘‘ឥទំ និទ្ធារិតសុត្តំ នីតត្ថំ កិំ, ឧទាហុ នេយ្យត្ថំ កិ’’ន្តិ បវិចិនិតព្ពំ, ‘‘ឥទំ និទ្ធារិតសុត្តំ សំកិលេសភាគិយំ កិំ, ឧទាហុ វាសនាភាគិយំ កិ’’ន្តិ បវិចិនិតព្ពំ, ‘‘ឥទំ និទ្ធារិតសុត្តំ និព្ពេធភាគិយំ កិំ, ឧទាហុ អសេក្ខភាគិយំ កិ’’ន្តិ បវិចិនិតព្ពំ. ឯវំ បវិចិនិត្វា យទិ អាហច្ចវចនំ ភវេ, ឯវំ សតិ ‘‘អាហច្ចវចន’’ន្តិ និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពំ. យទិ អសេក្ខសុត្តំ ភវេ, ឯវំ សតិ ‘‘អសេក្ខសុត្ត’’ន្តិ និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពំ, ញាតន្តិ អត្ថោ.

‘‘សុត្តំ បវិចិនិត្វា សុត្តស្ស អត្ថភូតានិ សព្ពានិ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា កត្ថ បទេសេ បស្សិតព្ពានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បុច្ឆំ ឋបេត្វា ឥមស្មិំ បទេសេ បស្សិតព្ពានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘កុហិំ ឥមស្ស សុត្តស្ស សព្ពានិ…បេ… បរិយោសានេ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមស្ស សុត្តស្សាតិ យំ សុត្តំ វិចិនិតុំ និទ្ធារិតំ, ឥមស្ស សុត្តស្ស ចតុសច្ចវិនិមុត្តស្ស សុត្តត្ថស្ស អភាវតោ សព្ពានិ សច្ចានិ តស្សេវ សុត្តស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានេ បស្សិតព្ពានីតិ អត្ថោ.

យថាវុត្តំ សុត្តវិចយំ និគមេន្តោ ‘‘ឯវំ សុត្តំ បវិចេតព្ព’’ន្តិ អាហ. ‘‘ន យថាវុត្តបុច្ឆាទីនំ បវិចេតព្ពភាវោ អម្ហេហិ ជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តេនាហ…បេ… អនុគីតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តេន យថាវុត្តបុច្ឆាទីនំ វិចេតព្ពភាវេន អាយស្មា មហាកច្ចានោ ‘‘យំ បុច្ឆិតញ្ច…បេ… អនុគីតី’’តិអាទិកំ យំ វចនំ អាហ, តេន វចនេន វិចេតព្ពភាវោ តុម្ហេហិ ជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘យថាវុត្តប្បការោ ច វិចយោ ហារោ បរិបុណ្ណោ កិំ, ឧទាហុ អញ្ញោបិ និទ្ធារេត្វា យោជេតព្ពោ អត្ថិ កិ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ វិចយោ ហារោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បុច្ឆាវិចយវិស្សជ្ជនវិចយបុព្ពាបរវិចយអនុគីតិវិចយសុត្តវិចយា សរូបតោ វិភត្តា, តេហិ អវសេសោ អស្សាទាទិវិចយោបិ យថារហំ និទ្ធារេត្វា យុត្តោ យុញ្ជិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ វិចយហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.