៣. យុត្តិហារវិភង្គវិភាវនា

១៨. យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន វិចយហារវិភង្គេន បទបញ្ហាទយោ វិចិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ វិចយហារវិភង្គោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ យុត្តិហារវិភង្គោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ យុត្តិហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ និទ្ទិដ្ឋេសុ សោឡសសុ ហារេសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ យុត្តិហារោ យុត្តិហារវិភង្គោតិ បុច្ឆិ. ‘‘សព្ពេសំ ហារាន’’ន្តិអាទិនិទ្ទេសស្ស ឥទានិ វុច្ចមានោ ‘‘អយំ យុត្តិហារោ’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ យុត្តិហារវិភង្គោ នាមាតិ វិញ្ញេយ្យោ. តេន វុត្តំ ‘‘តត្ថ កតមោ យុត្តិហារោតិអាទិ យុត្តិហារវិភង្គោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១៨). អយំ យុត្តិហារោ កិំ នាម សុត្តត្ថំ យុត្តាយុត្តិវសេន យោជយតីតិ យុញ្ជិតព្ពំ សុត្តត្ថំ បុច្ឆតិ. សុត្តត្ថោ បន ទុវិធោ អតថាការេន គយ្ហមានោ, តថាការេន គយ្ហមានោ អត្ថោតិ. តត្ថ អតថាការេន គយ្ហមានោវ អត្ថោ យាថាវតោ យុត្តិនិទ្ធារណេន យោជេតព្ពោ, ឥតរោ បន ភូតកថនមត្តេន យោជេតព្ពោ. យស្មា បនាយំ យុត្តិគវេសនា នាម សំវណ្ណនា មហាបទេសេហិ វិនា ន សម្ភវតិ, តស្មា យុត្តិហារំ វិភជន្តោ តស្ស យុត្តិហារស្ស លក្ខណំ បឋមំ ឧបទិសិតុំ ‘‘ចត្តារោ មហាបទេសា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មហាបទេសាតិ មហន្តេ ពុទ្ធាទយោ អបទិសិត្វា វុត្តានិ ការណានិ, មហន្តានិ វា ធម្មស្ស អបទេសានិ បតិដ្ឋានានិ. អបទិសីយតេតិ អបទេសោ, ពុទ្ធោ អបទេសោ ឯតស្ស ការណស្សាតិ ពុទ្ធាបទេសោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ នេតព្ពោ. ‘‘ពុទ្ធស្ស សម្មុខា ឯតំ សុត្តំ មយា សុត’’ន្តិ វត្វា អាភតស្ស គន្ថស្ស សុត្តវិនយេហិ សំសន្ទនំ ធម្មោ, អសំសន្ទនំ អធម្មោតិ វិនិច្ឆយការណំ មហាបទេសោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ពុទ្ធស្ស សម្មុខា មយា អាភតំ, សង្ឃស្ស សម្មុខា មយា អាភតំ, សម្ពហុលត្ថេរានំ សម្មុខា មយា អាភតំ, ឯកត្ថេរស្ស សម្មុខា មយា អាភត’’ន្តិ វត្វា អាភតស្ស គន្ថស្ស យានិ ព្យញ្ជនបទអត្ថបទានិ សន្តិ, តានិ បទព្យញ្ជនានិ ភគវតា ទេសិតេ សុត្តេ ឱតរយិតព្ពានិ អនុប្បវេសិតានិ, វិនយេ រាគាទិវិនយេ សន្ទស្សយិតព្ពានិ សំសន្ទេតព្ពានិ. ធម្មតាយំ ឧបនិក្ខិបិតព្ពានិ បក្ខិបិតព្ពានិ. យទិ សុត្តត្ថេន, វិនយត្ថេន, ធម្មតាយ ច អវិរុទ្ធានិ ហោន្តិ, ឯវំ សតិ តវ អាភតបទព្យញ្ជនានិ យុត្តានីតិ វិនិច្ឆយន្តេហិ វត្វា គហេតព្ពានីតិ អធិប្បាយោ.

សុត្តវិនយធម្មតាសុ ឱតរយិតព្ពានិ សន្ទស្សយិតព្ពានិ ឧបនិក្ខិបិតព្ពានីតិ អាចរិយេន វុត្តានិ, ‘‘កត្ថ សុត្តេ, កត្ថ វិនយេ, កត្ថ ធម្មតាយ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘កតមស្មិំ សុត្តេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចតូសុ អរិយសច្ចេសូតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ ទស្សនកេសុ សុត្តេសុ. រាគោ វិនស្សតិ វូបសមតិ ឯតេន អសុភាទិនាតិ រាគវិនយំ, កិំ តំ? អសុភាទិនិមិត្តំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ រាគវិនយោ, កោ សោ? អសុភាទិនិមិត្តទស្សនកោ សុត្តន្តវិសេសោ. ឯស នយោ ទោសវិនយោតិអាទីសុបិ. បដិច្ចសមុប្បាទោ នាម សស្សតទិដ្ឋិឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ វិវជ្ជេត្វា ឯកត្តនយាទីនំ ទីបនេន អវិជ្ជាទិសង្ខារាទិសភាវធម្មានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវទីបកោតិ វុត្តំ ‘‘កតមិស្សំ ធម្មតាយំ ឧបនិក្ខិបិតព្ពានិ? បដិច្ចសមុប្បាទេ’’តិ.

‘‘សុត្តាទីសុ អវតរន្តេ សន្ទិស្សន្តេ អវិលោមេន្តេ កិំ ន ជនេតី’’តិ វត្តព្ពតោ ‘‘ចតូសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ពុទ្ធាទីនំ សម្មុខា មយា អាភត’’ន្តិ វត្វា អាភតគន្ថោ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ យទិ អវតរតិ, ឯវំ សតិ អាភតគន្ថោ អាសវេ ន ជនេតិ. រាគាទិកិលេសវិនយេ យទិ សន្ទិស្សតិ, ឯវំ សតិ អាភតគន្ថោ អាសវេ ន ជនេតិ. ធម្មតញ្ច យទិ ន វិលោមេតិ, ឯវំ សតិ អាភតគន្ថោ អាសវេ ន ជនេតីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘កិមត្ថំ យុត្តិហារវិភង្គេ ចត្តារោ មហាបទេសា អាភតា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ចតូហិ មហាបទេសេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អាភតគន្ថេ យំ យំ អត្ថជាតំ, យំ យំ ធម្មជាតំ វា ចតូហិ មហាបទេសេហិ យុជ្ជតិ, តំ តំ អត្ថជាតំ វា តំ តំ ធម្មជាតំ វា សំវណ្ណេតព្ពសុត្តេ គហេតព្ពំ. យេន យេន ការណេន ច ចតូហិ មហាបទេសេហិ យុជ្ជតិ, តំ តំ ការណំ សំវណ្ណនាវសេន សំវណ្ណេតព្ពសុត្តេ គហេតព្ពំ. យថា យថា បការេន ចតូហិ មហាបទេសេហិ យុជ្ជតិ, សោ សោ បការោ សំវណ្ណនាវសេន សំវណ្ណេតព្ពសុត្តេ គហេតព្ពោ. ឯវំ គាហណត្ថំ ចត្តារោ មហាបទេសា អាភតាតិ អត្ថោ.

១៩. ចតូហិ មហាបទេសេហិ យុត្តំ អវិរុទ្ធំ តំ តំ អត្ថជាតំ គហេតព្ពន្តិ អាចរិយេន វុត្តំ, ‘‘កត្ថ កេន យុត្តិនិទ្ធារណំ កាតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘បញ្ហំ បុច្ឆិតេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ហេ បញ្ហំ បុច្ឆិតេន បុគ្គលេន យុត្តិនិទ្ធារណំ កាតព្ពន្តិ. តត្ថ បញ្ហន្តិ បញ្ហិតព្ពំ សភាវធម្មំ. បុច្ឆិតេនាតិ វិស្សជ្ជេតុំ សមត្ថេន បណ្ឌិតបុគ្គលេន. បញ្ហេតិ បុច្ឆាវសេន បវត្តបាឋេ. បទានិ កតិ កិត្តកានិ ហោន្តីតិ បទសោ បឋមំ បរិយោគាហិតព្ពំ យុត្តិហារេន វិចេតព្ពំ វីមំសិតព្ពំ. ‘‘កថំ វិចេតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យទិ សព្ពានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពានិ បទានីតិ បុច្ឆិតបាឋេ និរវសេសានិ បទានិ ឯកំ សមានំ អត្ថំ យទិ អភិវទន្តិ, ឯវំ សតិ អត្ថវសេន ឯកោ បញ្ហោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តេន វុត្តំ ‘‘តទត្ថស្សេកស្ស ញាតុំ ឥច្ឆិតត្តា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១៩).

ឯកន្តិ អត្ថវសេន ឯកវិធំ បញ្ហំ. ឧបបរិក្ខមានេន បុគ្គលេន អញ្ញាតព្ពំ ទឡ្ហំ ជានិតព្ពំ. ‘‘កោ អាជាននាការោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា អាជាននាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ ឥមេ ធម្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘យេ ហិ បរិយត្តិធម្មា សំវណ្ណេតព្ពា, ឥមេ បរិយត្តិធម្មា នានត្ថា ហោន្តិ កិំ, នានាព្យញ្ជនា ហោន្តិ កិំ, ឧទាហុ ឥមេសំ បរិយត្តិធម្មានំ ឯកោ អត្ថោ ហោតិ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ ហោតិ កិ’’ន្តិ យុត្តិតោ វិចេត្វា អញ្ញាតព្ពន្តិ យោជនា. ‘‘យថាវុត្តោ បញ្ហោ កិំ ភវេ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា យថាវុត្តំ បញ្ហំ ឯកទេសំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា កិំ ភវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យថា សា’’តិអាទិមាហ.

តស្សំ បុច្ឆាគាថាយំ – ចោរឃាតកេន មនុស្សេន ចោរោ អព្ភាហតោ វិយ កេន ធម្មេន សត្តលោកោ សទា អព្ភាហតោ, មាលុវលតាយ អត្តនោ និស្សិតរុក្ខោ បរិវារិតោ អជ្ឈោត្ថដោ វិយ កេន ធម្មេន សត្តលោកោ សទា បរិវារិតោ អជ្ឈោត្ថដោ, វិសប្បីតខុរប្បេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ អនុបវិដ្ឋោ វិយ កេន សល្លេន សត្តលោកោ សទា ឱតិណ្ណោ អនុបវិដ្ឋោ, កិស្ស កេន ការណេន សត្តលោកោ សទា ធូបាយិតោ សន្តាបិតោតិ យោជនា.

‘‘ឥមាយ បុច្ឆាគាថាយ កិត្តកានិ បទានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បុច្ឆិតានីតិ បុច្ឆិតត្ថានិ បទានិ ចត្តារិ ហោន្តិ. ‘‘កិត្តកា បញ្ហា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេ តយោ បញ្ហា’’តិ វុត្តំ.

ភគវា ទេវតាយ ហិ យស្មា វិស្សជ្ជេតិ, ឥតិ តស្មា វិស្សជ្ជនតោ ‘‘តយោបញ្ហា’’តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘កតមា វិស្សជ្ជនគាថា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

‘‘មច្ចុនាព្ភាហតោ លោកោ, ជរាយ បរិវារិតោ;

តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោ, ឥច្ឆាធូបាយិតោ សទា’’តិ. –

វុត្តំ. តស្សំ វិស្សជ្ជនគាថាយំ – ចោរឃាតកេន មនុស្សេន ចោរោ អព្ភាហតោ វិយ មច្ចុនា សត្តលោកោ សទា អព្ភាហតោ, មាលុវលតាយ អត្តនោ និស្សិតរុក្ខោ បរិវារិតោ អជ្ឈោត្ថដោ វិយ ជរាយ សត្តលោកោ សទា បរិវារិតោ អជ្ឈោត្ថដោ, វិសប្បីតខុរប្បេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ អនុបវិដ្ឋោ វិយ តណ្ហាសល្លេន សត្តលោកោ សទា ឱតិណ្ណោ អនុបវិដ្ឋោ, ឥច្ឆាយ សត្តលោកោ សទា ធូបាយិតោ សន្តាបិតោតិ យោជនា.

២០. ‘‘កតមំ មច្ចុ, កតមា ជរា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ ជរា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តិស្សំ វិស្សជ្ជនគាថាយំ. ទុតិយបទេ វុត្តា ជរា ច បឋមបទេ វុត្តំ មរណញ្ច ឥមានិ ទ្វេ សង្ខតស្ស ខន្ធបញ្ចកស្ស សង្ខតលក្ខណានិ ហោន្តិ, សង្ខតំ ខន្ធបញ្ចកំ មុញ្ចិត្វា វិសុំ ន ឧបលព្ភតីតិ អត្ថោ. ‘‘សង្ខតលក្ខណានំ ជរាមរណានំ កថំ ភេទោ ជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ជរាយំ ឋិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ជរាយំ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តន្តិ ឋិតស្ស ខន្ធប្បពន្ធស្ស យំ អញ្ញថត្តំ, អយំ បាកដជរា នាម, ន ខណដ្ឋិតិជរា. មរណំ វយោតិ សម្មុតិមរណំ ចុតិយេវ ហោតិ, ន ខណិកមរណំ, ន សមុច្ឆេទមរណំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៣៨; អ. និ. ៣.៤៧; កថា. ២១៤).

យទិ ឋិតស្សេវ មរណំ សិយា, ឯវំ សតិ ជរាមរណានំ នានត្តំ យុត្តំ ន សិយា, អយុត្តេ សតិ ‘‘តេ តយោ បញ្ហា’’តិ វចនម្បិ អយុត្តមេវាតិ វត្តព្ពតោ ‘‘តត្ថ ជរាយ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តិស្សំ វិស្សជ្ជនគាថាយំ វុត្តាយ ជរាយ ច វុត្តស្ស មរណស្ស ច អត្ថតោ នានត្តំ យុត្តំ.

‘‘កេន ការណេន យុត្តំ, កថំ ការណេន នានត្តំ សម្បដិច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘គព្ភគតាបិ ហិ មីយន្តី’’តិ វុត្តំ. ជរំ អប្បត្តា គព្ភគតាបិ សត្តា ហិ យស្មា មីយន្តិ, តស្មា នានត្តំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ‘‘គព្ភគតាបិ ជរប្បត្តា ភវេយ្យុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ន ច តេ ជិណ្ណា ភវន្តី’’តិ វុត្តំ. ជរប្បត្តាបិ អជិណ្ណត្តា ជិណ្ណជរំ អប្បត្តាវ មីយន្តិ, ឯវំ ឥធាធិប្បេតស្ស ជិណ្ណជរាវិរហិតស្ស មរណស្ស សម្ភវតោ អញ្ញា ជរា, អញ្ញំ មរណន្តិ ញាតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ន គព្ភគតានំយេវ ជិណ្ណជរំ អប្បត្តំ មរណំ អត្ថិ, អញ្ញេសម្បិ អត្ថី’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘អត្ថិ ច ទេវានំ មរណ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ទេវាបិ ចិរកាលសម្ភវតោ ជរំ បត្តា ភវេយ្យុ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ន ច តេសំ សរីរានិ ជីរន្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ជរាមរណានំ នានត្តេ ការណំ ឯត្តកមេវា’’តិ វត្តព្ពត្តា អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សក្កតេ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ជិណ្ណជរាយ បដិកម្មំ កាតុំ សក្កតេវ, មរណស្ស បន បដិកម្មស្ស កាតុំ ន សក្កតេវ, ឥមិនាបិ ការណេន ជរាមរណានំ នានត្តំ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេវាតិ អត្ថោ. ‘‘ន សក្កតេ មរណស្ស បដិកម្មំ កាតុ’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឥទ្ធិបាទភាវនាយ វសីភាវេ សតិ សក្កា មរណស្សាបិ បដិកម្មំ កាតុន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘អញ្ញត្រេវ ឥទ្ធិមន្តានំ ឥទ្ធិវិសយា’’តិ វុត្តំ.

ជរាមរណានំ អញ្ញមញ្ញំ នានាភាវោ អាចរិយេន ទស្សិតោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ បន តណ្ហាយ ជរាមរណេហិ នានាភាវោ’’តិ វត្តព្ពតោ តេហិ តណ្ហាយ នានត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តណ្ហាយ អវិជ្ជមានាយបិ ជីរន្តាបិ មីយន្តាបិ វីតរាគា យស្មា ទិស្សន្តិ, តស្មា តណ្ហាយ ជរាមរណេហិ នានាភាវោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ.

‘‘តណ្ហាយ ជីរណភិជ្ជនលក្ខណំ អត្ថីតិ តេហិ តណ្ហាយ អនញ្ញត្តេ កោ នាម ទោសោ សិយា’’តិ វត្តព្ពតោ ទោសំ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ជរាមរណំ យថា យេន ជីរណភិជ្ជនលក្ខណេន បាកដំ, ឯវំ ជីរណភិជ្ជនលក្ខណេន តណ្ហាបិ បាកដា. យទិ ច សិយា; ឯវំ សន្តេ យោព្ពនដ្ឋាបិ សព្ពេ មាណវា វិគតតណ្ហា សិយុំ, ន ច វិគតតណ្ហា, តស្មា នានាភាវោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ. តតោ អញ្ញោបិ ទោសោ អាបជ្ជេយ្យាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ច តណ្ហា ទុក្ខស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ជរាមរណានំ តណ្ហាយ អនញ្ញត្តេ សតិ តណ្ហាយ ភវតណ្ហាយ ទុក្ខសមុទយោ ហោតិ, ឯវំ ជរាមរណម្បិ ទុក្ខសមុទយោ សិយា. យស្មា ន ជរាមរណំ ទុក្ខសមុទយោ, តស្មា ជរាមរណេហិ តណ្ហាយ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

តេហិ តាយ អនញ្ញត្តេ សតិ ឯវម្បិ ទោសោ អាបជ្ជេយ្យាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ច តណ្ហា មគ្គវជ្ឈា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេហិ តាយ អនញ្ញត្តេ សតិ យថា តណ្ហា មគ្គវជ្ឈា ហោតិ, ឯវំ ជរាមរណម្បិ មគ្គវជ្ឈំ សិយា. យថា ជរាមរណំ មគ្គវជ្ឈំ ន ហោតិ, ឯវំ តណ្ហាបិ មគ្គវជ្ឈា ន សិយា, តថា ច ន ហោតិ បហាតព្ពាបហាតព្ពភាវតោ, តស្មាបិ ជរាមរណេហិ តណ្ហាយ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

‘‘យទិ ចាតិអាទិនា វុត្តាយ យុត្តិយា ឧបបត្តិយា ឯវ ជរាមរណេហិ តណ្ហាយ អញ្ញត្តំ គវេសិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា អញ្ញេហិបិ ការណេហិ គវេសិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមាយ យុត្តិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមាយ យុត្តិយាតិ យា យុត្តិ ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិនា វុត្តាយ ឥមាយ យុត្តិយា ឧបបត្តិយា. អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ អញ្ញេហិ អញ្ញេហិ ការណភូតេហិ ឧបបត្តីហិ ជរាមរណេហិ តណ្ហាយ អញ្ញត្តំ គវេសិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ‘‘អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ គវេសិតព្ព’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ យុត្តិយា, អត្ថតោ ច អញ្ញត្តំ សន្ទិស្សតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘យទិ ច សន្ទិស្សតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យុត្តិសមារុឡ្ហំ អត្ថតោ ច មរណេហិ តណ្ហាយ ច អញ្ញត្តំ យទិ ច សន្ទិស្សតិ, ព្យញ្ជនតោបិ អញ្ញត្តំ គវេសិតព្ពមេវាតិ អត្ថោ.

‘‘កថំ ព្យញ្ជនតោ អញ្ញត្តំ គវេសិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សល្លោតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘សល្លោ’’តិ វា ‘‘ធូបាយន’’ន្តិ វា ទ្វីហិ ព្យញ្ជនេហិ វុច្ចមានានំ ឥមេសំ ឥច្ឆាតណ្ហាសង្ខាតានំ ធម្មានំ អត្ថតោ ឯកត្តំ សមានត្តំ យុជ្ជតិ, ន អញ្ញត្តំ. ‘‘សល្លោ’’តិ វា ‘‘ធូបាយន’’ន្តិ វា ទ្វីហិ ព្យញ្ជនេហិ អវុច្ចមានានំ ជរាមរណានំ តណ្ហាយ ឯកត្តំ ន យុជ្ជតិ. តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥច្ឆាយ ច តណ្ហាយ ច អត្ថតោ អញ្ញត្តំ ន យុជ្ជតិ, ឯកត្តមេវ យុជ្ជតីតិ យោជនា. ឥច្ឆាយ ច តណ្ហាយ ច ជីរណភិជ្ជនសម្ភវតោ ជរាមរណេហិ តណ្ហាយ ឯកត្តំ សិយា, ‘‘កស្មា អញ្ញត្តំ យុត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពតោ ‘‘តណ្ហាយ អធិប្បាយេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហាយ អធិប្បាយេ អបរិបូរមានេ នវសុ អាឃាតវត្ថូសុ កោធោ ច ឧប្បជ្ជតិ, ឧបនាហោ ច ឧប្បជ្ជតិ. ជរាមរណេសុ អបរិបូរមានេសុ នវសុ អាឃាតវត្ថូសុ កោធោ ច ន ឧប្បជ្ជតិ, ឧបនាហោ ច ន ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ឥមាយ យុត្តិយា ជរាយ ច មរណស្ស ច តណ្ហាយ ច អត្ថតោ អញ្ញត្តំ យុជ្ជតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យទិ ឥច្ឆា តណ្ហាយ អត្ថតោ ឯកត្តំ យុត្តំ, ឯវំ សតិ កស្មា ភគវតា ‘‘មច្ចុនាព្ភាហតោ លោកោ’’តិអាទិគាថាយំ ‘‘តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោ, ឥច្ឆាធូបាយិតោ សទា’’តិ ទ្វិធា វុត្តាតិ ចោទនំ បរិហរន្តោ ‘‘យំ បនិទំ ភគវតា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ឥច្ឆា’’តិបិ ‘‘តណ្ហា’’តិបិ ទ្វីហិ នាមេហិ យំ បនិទំ អភិលបិតំ យំ បនិទំ អភិលបនំ កតំ, ឥទំ អភិលបនំ ភគវតា ពាហិរានំ ឥច្ឆិតព្ពតសិតព្ពានំ វត្ថូនំ រូបាទិអារម្មណានំ ភេទានំ វសេន ‘‘ឥច្ឆា’’តិបិ ‘‘តណ្ហា’’តិបិ ទ្វីហិ នាមេហិ អភិលបិតំ អភិលបនវសេន កតន្តិ ឯកត្តំ យុត្តមេវ, ន នានត្តន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘នាមវសេន ទ្វិធា វុត្តានំ ឥច្ឆាតណ្ហាទីនំ កេន ឯកត្តំ យុត្តន្តិ សទ្ទហិតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សព្ពាហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នានានាមវសេន បភេទា សព្ពា ឥច្ឆាទិកា តណ្ហា អជ្ឈោសានលក្ខណេន ឯកលក្ខណា ហិ យស្មា យុត្តា, តស្មា នាមវសេន ភិន្នានម្បិ ឯកលក្ខណេន ឯកត្តំ យុត្តន្តិ សទ្ទហិតព្ពន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កិមិវ យុត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យថា សព្ពោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កដ្ឋគ្គិអាទិវសេន អនេកោ សព្ពោអគ្គិ ឧណ្ហត្តលក្ខណេន ឯកលក្ខណោ យថា, ឯវំ អជ្ឈោសានលក្ខណេន ឯកលក្ខណាតិ យោជនា. សព្ពស្ស អគ្គិនោ ឧបាទានវសេន អនេកានិ នាមានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ បាកដោ. អារម្មណវសេន តណ្ហា អញ្ញេហិ អញ្ញេហិ នាមេហិ ភគវតា អភិលបិតា, ឧបាទានវសេន អគ្គិ អញ្ញេហិ អញ្ញេហិ នាមេហិ អភិលបិតោតិ យោជនា កាតព្ពា.

‘‘វិស្សជ្ជនគាថាយំ អាគតនាមេហិ ឯវ តណ្ហា អភិលបិតា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា អនេកេហិ នាមេហិ អភិលបិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥច្ឆាឥតិបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥច្ឆិតព្ពានិ អត្ថានិ រូបាទីនិ អារម្មណានិ សត្តា ឥច្ឆន្តិ ឯតាយាតិ ឥច្ឆា. តសន្តិ ឯតាយាតិ តណ្ហា. សល្លតិ បវិសតិ វិសប្បីតំ សល្លំ វិយាតិ សល្លា, សន្តាបំ លាតិ អាទទាតីតិ វា សល្លា, សន្តាបំ លាតិ បវត្តេតីតិ វា សល្លា. ធូបាយតិ សន្តាបេតិ បរិទហតីតិ ធូបាយនា. សរតិ អាកឌ្ឍតិ អវហរតិ សីឃសោតា សរិតា វិយាតិ សរិតា, សរតិ សល្លតីតិ វា សរិតា. វិសរតីតិ វិសត្តិកា. បីតិវសេន សិនេហតីតិ សិនេហោ. តាសុ តាសុ គតីសុ កិលមថំ ឧប្បាទេតីតិ កិលមថោ. សត្តា រូបាទិអារម្មណានិ មញ្ញន្តិ ឯតាយាតិ មញ្ញនា. ភវំ ពន្ធតីតិ ពន្ធោ. អាសីយតេ បត្ថីយតេតិ អាសា. អាសិយតិ បត្ថេតីតិ វា អាសា. បិបាសីយតេតិ បិបាសា, អារម្មណរសំ បិបាសតីតិ វា បិបាសា. អភិនន្ទីយតេតិ អភិនន្ទនា, អភិនន្ទតីតិ វា អភិនន្ទនា. វិត្ថារតោ អដ្ឋកថាវសេន (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២០) វេទិតព្ពោ.

‘‘តណ្ហាយ ឥច្ឆាទិប្បការវសេន អាលបិតភាវោ កេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យថា ច វេវចនេ’’តិអាទិ វុត្តំ. វេវចនហារវិភង្គេ ‘‘អាសា ច បីហា…បេ… វេវចន’’ន្តិ (នេត្តិ. ៣៧) យា តណ្ហា យថា យេន បការេន វុត្តា, តថា តេន បការេន វុត្តាយ តណ្ហាយ ឥច្ឆាទិប្បការវសេន អាលបិតភាវោ សទ្ទហិតព្ពោ. ‘‘វេវចនវិភង្គេ អាចរិយេន វុត្តោបិ ភគវតា អវុត្តេ កេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា យេន បការេន ភគវា ‘‘រូបេ តិស្សា’’តិអាទិកំ យំ វចនមាហ, តថា តេន បការេន វុត្តេន តេន វចនេន សទ្ទហិតព្ពោ វាតិ. ឯវំ យុជ្ជតីតិ ឯវំ វុត្តនយេន ឥច្ឆាតណ្ហានំ អត្ថតោ ឯកត្តា, ជរាយ ច មរណស្ស ច តណ្ហាយ ច អត្ថតោ អញ្ញត្តា ច ‘‘តយោ បញ្ហា’’តិ យំ វចនំ វុត្តំ, តំ វចនំ យុជ្ជតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

២១. ‘‘កេនស្សុព្ភាហតោ លោកោតិអាទិគាថាយ តយោ បញ្ហា វុត្តា’’តិ បញ្ហត្តយភាវេ យុត្តិ អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា. ‘‘តតោ អញ្ញេហិ បការេហិ យុត្តិ កថំ ញាតព្ពា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ អញ្ញេហិ បការេហិបិ យុត្តិគវេសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពោ ទុក្ខូបចារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពោ ទុក្ខូបចារោ កាមតណ្ហាសង្ខារមូលកោតិ យុជ្ជតិ, សព្ពោ និព្ពិទូបចារោ កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលកោតិ ន យុជ្ជតិ. វចនត្ថតោ បន ទុក្ខស្ស ឧបចារោ បវត្តីតិ ទុក្ខូបចារោ. កាមតណ្ហាបច្ចយា បវត្តោ សង្ខារោ មូលំ ឯតស្សាតិ កាមតណ្ហាសង្ខារមូលកោ. និព្ពិទាយ ឧបចារោ បវត្តីតិ និព្ពិទូបចារោ. កាមតណ្ហាយ បរិក្ខារភូតោ វត្ថុកាមោ មូលំ ឯតស្សាតិ កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលកោតិ. តត្ថ អនភិរតិសង្ខាតា ឧក្កណ្ឋា និព្ពិទា កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលិកា យុជ្ជតិ, ញាណនិព្ពិទា កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលិកា ន យុជ្ជតិ, តស្មា សព្ពោ និព្ពិទូបចារោ កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលកោតិ ន បន យុជ្ជតីតិ វុត្តំ.

‘‘បញ្ហត្តយភាវេ ចេវ ទុក្ខូបចារនិព្ពិទូបចារេ ច យា យុត្តិ អាចរិយេន វិភត្តា, សាវ យុត្តិ សល្លក្ខេតព្ពា កិំ, ឧទាហុ ឥមាយ យុត្តិយា អញ្ញាបិ យុត្តិ គវេសិតព្ពា កិ’’ន្តិ វត្តព្ពតោ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមាយា’’តិអាទិមាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បញ្ហត្តយភាវេ ចេវ ទុក្ខូបចារនិព្ពិទូបចារេ ច យា យុត្តិ មយា វិភត្តា, ឥមាយ យុត្តិយា អនុសារេន អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ តេសុ តេសុ បាឡិប្បទេសេសុ យុត្តិបិ គវេសិតព្ពាតិ.

‘‘ឥទំ នយទស្សនំ សំខិត្តំ, ន សក្កា វិត្ថារតោ គវេសិតុ’’ន្តិ វត្តព្ពតោ តំ នយទស្សនំ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហិ ភគវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អសុភស្ស ជិគុច្ឆនីយភាវតោ រាគុប្បាទោ ន យុត្តោ, តស្មា រាគចរិតស្ស បុគ្គលស្ស អសុភទេសនា រាគវិនយាយ យុត្តា. មេត្តាយ ទោសបដិបក្ខត្តា ទោសចរិតស្ស បុគ្គលស្ស មេត្តាទេសនា ទោសវិនយាយ យុត្តា. បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បញ្ញាវិសយត្តា មោហចរិតស្ស បុគ្គលស្ស បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា មោហវិនយាយ យុត្តា. ‘‘រាគចរិតស្សាបិ មេត្តាទិទេសនា យុជ្ជេយ្យ សព្ពសត្តសាធារណត្តា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘យទិ ហិ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តិព្ពកិលេសស្ស រាគចរិតស្ស អធិប្បេតត្តា តាទិសស្ស បុគ្គលស្ស មេត្តំ ចេតោវិមុត្តិំ យទិ ទេសេយ្យ, ឯវំ សតិ មេត្តាវសេនបិ រាគុប្បជ្ជនតោ ទេសនា ន យុជ្ជតិ. សុខំ បដិបទំ វា យទិ ទេសេយ្យ, ឯវំ សតិ រាគចរិតស្ស ទុក្ខាបដិបទាយុជ្ជនតោ ទេសនា ន យុជ្ជតិ. វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ បហានំ វា យទិបិ ទេសេយ្យ, ឯវំ សតិ រាគចរិតស្ស អសុភានុបស្សនំ វជ្ជេត្វា វិបស្សនាបុព្ពង្គមស្ស បហានស្ស ទុក្ករតោ ទេសនា ន យុជ្ជតីតិ យោជនា.

‘‘ភគវា រាគចរិតស្សា’’តិអាទិនា និរវសេសវសេន យុត្តិ ន វិភត្តា, នយទស្សនមេវាតិ យោ នយោ ទស្សិតោ, តេន នយេន អញ្ញាបិ គវេសិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ យំ កិញ្ចី’’តិអាទិ វុត្តំ. រាគស្ស យំ កិញ្ចិ អនុលោមប្បហានំ, ទោសស្ស យំ កិញ្ចិ អនុលោមប្បហានំ, មោហស្ស យំ កិញ្ចិ អនុលោមប្បហានំ ទេសិតំ, តំ សព្ពំ អនុលោមប្បហានំ យត្តកា បាឡិប្បទេសា ញាណស្ស ភូមិ, តត្តកេសុ វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ពន្តិ យោជនា.

‘‘រាគាទិប្បហានវសេន យុត្តិ គវេសិតព្ពា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ អញ្ញេហិបិ មេត្តាទិព្រហ្មវិហារផលសមាបត្តិនវានុបុព្ពសមាបត្តិវសីភាវេហិ វិភជិត្វា យុត្តិគវេសនំ ទស្សេតុំ ‘‘មេត្តាវិហារិស្សា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មេត្តាវិហារិស្ស មេត្តាវិហារលាភិនោ សតោ សំវិជ្ជមានស្ស បុគ្គលស្ស មេត្តាយ ព្យាបាទបដិបក្ខត្តា ព្យាបាទោ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតីតិ ច, មេត្តាវិហារិស្ស សតោ ព្យាបាទោ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ. ករុណាវិហារិស្ស ករុណាវិហារលាភិនោ សតោ សំវិជ្ជមានស្ស បុគ្គលស្ស ករុណាយ វិហេសាយ បដិបក្ខត្តា វិហេសា ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, ករុណាវិហារិស្ស សតោ វិហេសា បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ. មុទិតាវិហារិស្ស មុទិតាវិហារលាភិនោ សតោ សំវិជ្ជមានស្ស បុគ្គលស្ស មុទិតាយ អរតិយា បដិបក្ខត្តា អរតិ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, មុទិតាវិហារិស្ស សតោ អរតិ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ. ឧបេក្ខាវិហារិស្ស ឧបេក្ខាវិហារលាភិនោ សតោ សំវិជ្ជមានស្ស បុគ្គលស្ស ឧបេក្ខាយ រាគស្ស បដិបក្ខត្តា រាគោ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, ឧបេក្ខាវិហារិស្ស សតោ រាគោ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ.

អនិមិត្តវិហារិស្ស អនិច្ចានុបស្សនាមុខេន បដិលទ្ធផលសមាបត្តិវិហារលាភិនោ សតោ សំវិជ្ជមានស្ស បុគ្គលស្ស និមិត្តានុសារិ តេន តេនេវ សង្ខារនិមិត្តានុសារេនេវ និច្ចាទីសុ បហីនេន និមិត្តេន វិញ្ញាណំ បវត្តតីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, អនិមិត្តានុបស្សនាយ និច្ចាទិវិបល្លាសបដិបក្ខត្តា អនិមិត្តវិហារិស្ស សតោ និមិត្តំ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ. ‘‘អស្មី’’តិ មញ្ញិតំ ខន្ធបញ្ចកំ អត្តវិគតំ ‘‘អយំ ខន្ធបញ្ចកោ អហំ អស្មី’’តិ ន សមនុបស្សាមិ, អថ ច បន អសមនុបស្សនេ សតិបិ ‘‘មេ កិំ អស្មី’’តិ ‘‘កថំ អស្មី’’តិ វិចិកិច្ឆា កថំកថាសល្លំ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, វិចិកិច្ឆាយ បហានេកដ្ឋភាវតោ ‘‘អយំ ខន្ធបញ្ចកោ អហំ អស្មី’’តិ អសមនុបស្សន្តស្ស វិចិកិច្ឆា កថំកថាសល្លំ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ.

‘‘ផលសមាបត្តិវសេនេវ យុត្តិ គវេសិតព្ពា កិ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ឈានសមាបត្តិវសេនបិ យុត្តិ គវេសិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា វា បន បឋមំ ឈាន’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. អថ វា ‘‘ផលសមាបត្តិវិហារិស្សេវ យុត្តិ គវេសិតព្ពា កិ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ឈានសមាបត្តិវសេនបិ យុត្តិ គវេសិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា វា បន បឋមំ ឈាន’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យថា បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស ផលសមាបត្តិវិហារិស្ស យុត្តិ គវេសិតព្ពា, ឯវំ ឈានសមាបត្តិវិហារិស្សបិ យុត្តិ គវេសិតព្ពា. កថំ? បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បឋមជ្ឈានសមង្គិនោ សតោ សំវិជ្ជមានស្ស បុគ្គលស្ស នីវរណវិក្ខម្ភនតោ កាមរាគព្យាបាទា វិសេសាយ ទុតិយជ្ឈានាយ សំវត្តន្តីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, កាមរាគព្យាបាទា ឈានស្ស ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ. វិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា ឧបចារធម្មេន សហ ទុតិយជ្ឈានធម្មា ឈានស្ស ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, វិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា វិសេសាយ ឧបរិឈានត្ថាយ សំវត្តន្តីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ.

ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សតោ សំវិជ្ជមានស្ស បុគ្គលស្ស វិតក្កវិចារសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ឧបចារធម្មេន សហ បឋមជ្ឈានធម្មា វិសេសាយ ឧបរិឈានត្ថាយ សំវត្តន្តីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, វិតក្កវិចារសហគតា សញ្ញាមនសិការា អវិតក្កឈានស្ស ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ. ឧបេក្ខាសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ឧបចារធម្មេន សហ ចតុត្ថជ្ឈានធម្មា ឈានស្ស ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ទេសនា ន យុជ្ជតិ, ឧបេក្ខាសហគតា សញ្ញាមនសិការា វិសេសាយ ឧបរិឈានត្ថាយ សំវត្តន្តីតិ ទេសនា យុជ្ជតិ. សេសេសុបិ អត្ថានុរូបំ យោជនា កាតព្ពា. យថាវុត្តសមាបត្តីសុ វសីភាវេន បរិចិតំ កល្លតាបរិចិតំ ចិត្តំ នាម.

ឯត្តកមេវ យុត្តិគវេសនំ ន កាតព្ពំ, នវវិធសុត្តន្តេសុ យថាលទ្ធយុត្តិគវេសនម្បិ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ សព្ពេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សព្ពេសំ ហារានំ យថាវុត្តភូមិគោចរានំ វិចយហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ពភាវោ កេន សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេន យោជេតព្ពភាវេន អាយស្មា មហាកច្ចានោ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិអាទិកំ យំ វចនំ អាហ, តេន វចនេន សទ្ទហិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥតិ យុត្តិហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.