១. ទេសនាហារវិភង្គវិភាវនា

៥. ឯវំ ហារាទយោ សរូបតោ អាចរិយេន ឧទ្ទេសតោ ឧទ្ទិដ្ឋា, និទ្ទេសតោ ច និទ្ទិដ្ឋា, អម្ហេហិ ច ញាតា, អថ កស្មា បុន ‘‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ’’តិអាទិកោ អារទ្ធោតិ ចេ? វេនេយ្យានំ តិវិធត្តា. វេនេយ្យា ហិ អតិតិក្ខបញ្ញោ នាតិតិក្ខបញ្ញោ មន្ទបញ្ញោតិ តិវិធា ហោន្តិ. តេសញ្ហិ អតិតិក្ខបញ្ញស្សានុរូបំ ហារាទយោ ឧទ្ទេសតោ ឧទ្ទិដ្ឋា, នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស អនុរូបំ និទ្ទេសតោ និទ្ទិដ្ឋា, ឥទានិ មន្ទបញ្ញស្សានុរូបំ ហារាទយោ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ’’តិអាទិកោ វិភង្គវារោ អារទ្ធោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ ហារាទយោសុខគ្គហណត្ថំ គាថាពន្ធវសេន សរូបតោ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តេសុ ហារេ តាវ បដិនិទ្ទេសវសេន វិភជិតុំ ‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥) វុត្តំ.

តត្ថ យេ ហារាទយោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេសុ និទ្ទិដ្ឋា, តត្ថ ហារាទីសុ កតមោ ទេសនាហារោតិ ចេ? យា ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថា (នេត្តិ. ៤) វុត្តា, សា អយំ គាថា និទ្ទេសវសេន ទេសនាហារោ នាម, តស្ស ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិ (នេត្តិ. ៤) និទ្ទេសស្ស ឥទានិ មយា វុច្ចមានោ ‘‘អយំ ទេសនាហារោ កិំ ទេសយតី’’តិអាទិកោ វិត្ថារសំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារវិភង្គោ នាមាតិ យោជនា. ‘‘អយំ ទេសនាហារោ កិំ ទេសយតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បុច្ឆំ ឋបេត្វា ‘‘ឥមំ ទេសយតី’’តិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អយំ ទេសនាហារោ កិំ ទេសយតិ? អស្សាទំ អាទីនវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយំ ទេសនាហារោ កិំ ទេសយតីតិ ចេ? អស្សាទំ ទេសយតិ សំវណ្ណេតិ វិត្ថារេតិ, អាទីនវំ ទេសយតិ…បេ… វិត្ថារេតិ, និស្សរណំ ទេសយតិ…បេ… វិត្ថារេតិ, ផលំ ទេសយតិ…បេ… វិត្ថារេតិ, ឧបាយំ ទេសយតិ…បេ… វិត្ថារេតិ, អាណត្តិំ ទេសយតិ សំវណ្ណេតិ វិត្ថារេតីតិ យោជនោ.

ឯត្ថ ច ‘‘អយំ ទេសនាហារោ’’តិ សទ្ទោ បុព្ពាបរាបេក្ខោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘‘អស្សាទាទីនវតា’តិអាទិគាថាយំ (នេត្តិ. ៤) ទស្សិតា ឥមេ អស្សាទាទយោ កត្ថ សំវណ្ណេតព្ពេ បាឡិធម្មេ អាគតា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘‘អស្សាទាទីនវតា’តិអាទិគាថាយំ (នេត្តិ. ៤) ទស្សិតា ឥមេ អស្សាទាទយោ កត្ថ សំវណ្ណេតព្ពេ បាឡិធម្មេ អាគតា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាតព្ពេ បាឡិធម្មេ សំវណ្ណេតព្ពេ យេ អស្សាទាទយោ អាគតា, តេ អយំ ទេសនាហារោ ទេសយតីតិ អធិប្បាយោ.

តត្ថ ធម្មសទ្ទោ បរិយត្តិសច្ចសមាធិបញ្ញាបកតិបុញ្ញាបត្តិញេយ្យាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ បវត្តោ, តថាបិ ឥធ បរិយត្តិធម្មេយេវ បវត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អត្ថុទ្ទេសោ បន អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥) វុត្តោ, តស្មា ឥធ មយា ន វុត្តោ. វោ-ការោបិ ឧបយោគករណបទបូរណសម្បទានត្ថេសុ ទិស្សតិ ច, តថាបិ ឥធ សម្បទានត្ថេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខន្តិ យាចន្តិ សីលក្ខន្ធាទយោ, បច្ចយេ វា កាយវិញ្ញត្តិយាតិ ភិក្ខូ, សំសារេ ភយំ ឥក្ខន្តិ បច្ចវេក្ខន្តីតិ វា ភិក្ខូ. ភិក្ខវេតិ តេ ភិក្ខូ អាលបតិ, កិមត្ថាយាតិ អត្តនោ មុខាភិមុខំ កត្វា ធម្មស្សវនេ អតិឧស្សាហនេ និយោជេតុំ អាលបតីតិ វេទិតព្ពោ.

ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ នាហំ ឥស្សរតាយ តុម្ហេ អញ្ញំ កិញ្ចិ ការេយ្យាមិ, ធម្មំយេវ ទេសេស្សាមិ, ទេសេន្តោ ច ន អញ្ញេសំ ធម្មំ សុត្វា សុតមយញាណានុសារេន ទេសេស្សាមិ, អនាវរណញាណេន សព្ពញេយ្យធម្មេសុ បច្ចក្ខការិតាយ ឥទានិ មយាយេវ បវត្តិយមានំ ធម្មំ អហំ ទេសេស្សាមីតិ បដិជានាតិ. អាទិម្ហិ កល្យាណំ អាទិកល្យាណំ, អាទិ កល្យាណមេតស្សាតិ វា អាទិកល្យាណំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាទិកល្យាណាទយោ ចេត្ថ អត្ថកល្យាណាទិវសេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ – ‘‘សីលេន អាទិកល្យាណំ, សមាធិនា មជ្ឈេកល្យាណំ, បញ្ញាយ បរិយោសានកល្យាណំ. ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ វា អាទិកល្យាណំ, ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណំ, សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា បរិយោសានកល្យាណំ. អថ វា ឧគ្ឃដិតញ្ញុវិនយនេន អាទិកល្យាណំ, វិបញ្ចិតញ្ញុវិនយនេន មជ្ឈេកល្យាណំ, នេយ្យបុគ្គលវិនយនេន បរិយោសានកល្យាណំ. អយមេវត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥).

អរីយតិ ញាយតីតិ អត្ថោ, អរ-ធាតុយា និប្បរិយាយតោ ញាណប្បធានោ អារម្មណិកចិត្តុប្បាទោ អត្ថោ, ឋានូបចារតោ អត្ថស្ស ញាតព្ពស្ស អារម្មណបច្ចយសត្តិ អត្ថោ, ឥតិ-សទ្ទេន សាយេវ សត្តិ បរាមសីយតិ, អារម្មណបច្ចយសត្តិសហិតោ អារម្មណបច្ចយសង្ខាតោ ញាតព្ពោ អត្ថោ ត-បច្ចយស្ស អត្ថោតិ ធាតុបច្ចយានំ អត្ថវិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. អសតិ ភវតីតិ វា អត្ថោ, សហ អត្ថេន យោ ធម្មោ វត្តតីតិ សោ ធម្មោ សាត្ថោ, អត្ថេន សមន្នាគតោ វា ធម្មោ សាត្ថោ, សង្កាសនាទិឆអត្ថបទសមាយោគតោ វា សាត្ថោ. អយមេវត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ នេត្តិវិសយត្តា. សម្បន្នំ ព្យញ្ជនំ យស្ស ធម្មស្សាតិ សព្យញ្ជនោ. សិថិលធនិតទីឃរស្សគរុលហុសម្ពន្ធវវត្ថិតវិមុត្តនិគ្គហិតសម្បន្នត្តា, អការន្តាទិឥត្ថិលិង្គាទិឯកវចនាទិសម្បន្នត្តា, បមាទលេខាទិរហិតត្តា ច អវយវោ សម្បន្នោ តំសមូហត្តា ធម្មោ សម្បន្នព្យញ្ជនោ នាម, អក្ខរាទិឆព្យញ្ជនបទសមាយោគា វា សព្យញ្ជនោ. អយមេវត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ. ឥមស្មិំ អយំ ឩនោ, សោ នេតព្ពោ បក្ខិបិតព្ពោតិ ឧបនេតព្ពាភាវតោ កេវលបរិបុណ្ណោ, សីលក្ខន្ធសមាធិក្ខន្ធបញ្ញាក្ខន្ធ- វិមុត្តិក្ខន្ធវិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធបារិបូរិយា វា កេវលបរិបុណ្ណោ. ឥធាយំ អតិរេកោ, សោ អបនេតព្ពោតិ វត្វា អបនេតព្ពាភាវតោ បរិសុទ្ធោ, ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថាយ, លោកាមិសនិរបេក្ខតាយ បវត្តិយមានត្តា វា បរិសុទ្ធោ. សេដ្ឋត្តា ព្រហ្មចរិយំ, ព្រហ្មានំ វា សេដ្ឋានំ អរិយានំ ចរិយំ ព្រហ្មចរិយំ, បព្ពជ្ជព្រហ្មចរិយមគ្គព្រហ្មចរិយសាសនព្រហ្មចរិយាទីសុ សាសនព្រហ្មចរិយំ បកាសយិស្សាមិ, បរិទីបយិស្សាមីតិ អត្ថោ.

‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ…បេ… បកាសេស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាតព្ពេ បាឡិធម្មេ អាគតេ អស្សាទាទយោ ទេសនាហារោ ទេសយតិ សំវណ្ណេតិ វិត្ថារេតីតិ អាចរិយេន សាមញ្ញវសេនេវ វុត្តំ, តស្មា ទេសនាហារោ ឥធ បាឡិយំ អាគតំ ឥមំ អស្សាទំ ទេសយតិ, ឥធ បាឡិយំ អាគតំ ឥមំ អាទីនវំ ទេសយតីតិអាទិ វិសេសោ ន វិញ្ញាតព្ពោ, ‘‘កថំ វិញ្ញាតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥធ បាឡិយំ អាគតោ អយំ អស្សាទោ, ឥធ បាឡិយំ អាគតោ អយំ អាទីនវោ’’តិ វិសេសំ និយមេត្វា ឧបលក្ខណនយេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ? កាមំ កាមយមានស្សា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋេសុ វិសយវិសយិភេទេសុ អស្សាទេសុ កតមោ អស្សាទោ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិយំ អាគតោតិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតិ;

អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ, លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតី’’តិ. (សុ. និ. ៧៧២; មហានិ. ១) –

ឥធ បាឡិគាថាយំ យោ វិសយភូតោ អស្សាទោ អាគតោ, សោ អយំ អស្សាទេតព្ពោ អស្សាទោ ទេសនាហារស្ស វិសយោតិ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ឯវំ ភគវតា ទេសិតោ, បកាសិតោ ច សាសនធម្មោ យេសំ អស្សាទាទីនំ ទស្សនវសេន បវត្តោ, តេ អស្សាទាទយោ ទេសនាហារស្ស វិសយភូតា យត្ថ យត្ថ បាឋេ សវិសេសំ វុត្តា, តតោ តតោ និទ្ធារេត្វា ឧទាហរណវសេន ឥធានេត្វា ទស្សេតុំ ‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥) វុត្តំ.

តត្ថ អស្សាទីយតេតិ អស្សាទោ, អស្សាទេតព្ពោ វត្ថុកាមោ. កាមីយតេតិ កាមោ, វត្ថុកាមោ ច. តំ កាមយតីតិ កាមយមានោ, សត្តោ. តស្ស បីតិយា យុត្តំ មនោ ឯតស្សាតិ បីតិមនោ. មនតិ ជានាតីតិអាទិវចនត្ថេន មច្ចោ. កាមំ កាមិតព្ពំ វត្ថុ កាមយមានស្ស តស្ស សត្តស្ស ឯតំ កាមិតព្ពំ វត្ថុ សចេ សមិជ្ឈតិ, ឯវំ សតិ សោ សត្តោ អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ. យោ មច្ចោ យំ វត្ថុំ ឥច្ឆតិ, តំ វត្ថុំ សោ មច្ចោ លទ្ធា អទ្ធា បីតិមនោ ហោតីតិ គាថាយត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘កាមំ …បេ… បីតិមនោ ហោតី’’តិ ឯត្តកមេវ អវត្វា ‘‘លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតី’’តិ វុត្តត្តា លោភនីយំ វត្ថុំយេវ លទ្ធា បីតិមនោ ន ហោតិ, អថ ខោ បត្ថេតព្ពំ បូជេតព្ពន្តិ សព្ពំ លទ្ធា មច្ចោ បីតិមនោ ច ហោតីតិ អតិរេកត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិសយភូតោ អស្សាទេតព្ពោ អស្សាទោ ឥធ បាឡិយំ គាថាយំ អាគតោតិ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘ទុក្ខទោមនស្សាទិភេទេសុ អាទីនវេសុ កតមោ អាទីនវោ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគតោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ អាទីនវោ? តស្ស ចេ កាមយានស្សា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋេសុ ទុក្ខទោមនស្សាទីសុ អាទីនវេសុ កតមោ អាទីនវោ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិយំ អាគតោតិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘តស្ស ចេ កាមយានស្ស, ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតី’’តិ. (សុ. និ. ៧៧៣; មហានិ. ២) –

ឥធ បាឡិគាថាយំ យោ ទោមនស្សសង្ខាតោ អាទីនវោ អាគតោ, សោ អយំ ទោមនស្សសង្ខាតោ អាទីនវោ ទេសនាហារស្ស វិសយោតិ.

គាថាយំ បន កាមយតិ ឥច្ឆតីតិ កាមយានោ. អថ វា យាយតិ គច្ឆតីតិ យានោ, កាមេន យានោ កាមយានោ, តស្ស. ឆន្ទោ ជាតោ យស្ស សោ ឆន្ទជាតោ, តស្ស. វិជ្ឈីយតេតិ វិទ្ធោ, សល្លតិ បវិសតីតិ សល្លោ, សល្លេន វិទ្ធោ សល្លវិទ្ធោ. កាមំ កាមយានស្ស ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ យេ កាមា លភិតព្ពា, តេ កាមា កេនចិ អន្តរាយេន យទា បរិហាយន្តិ, តទា សោ ជន្តុ រុប្បតិ. កីទិសោវ រុប្បតិ? អយោមយសល្លវិទ្ធោ មិគោ រុប្បតិ ឥវ, បរិហីនកាមោ ជន្តុ រុប្បតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច ‘‘រុប្បតី’’តិវចនេន ទោមនស្សុប្បត្តិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ទោមនស្សភូតោ អាទីនវោ ឥធ បាឡិយំ អាគតោតិ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘មគ្គនិព្ពានវសេន ទុវិធេសុ និស្សរណេសុ កតមំ និស្សរណំ កត្ថ បាឡិយំ អាគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ និស្សរណំ? យោ កាមេ បរិវជ្ជេតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋេសុ មគ្គនិព្ពានវសេន ទុវិធេសុ និស្សរណេសុ កតមំ និស្សរណំ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគតន្តិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, សប្បស្សេវ បទា សិរោ;

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតី’’តិ. (សុ. និ. ៧៧៤; មហានិ. ៣) –

ឥធ បាឡិគាថាយំ យំ សមតិវត្តនករណំ មគ្គសង្ខាតំ និស្សរណំ អាគតំ, តំ ឥទំ មគ្គសង្ខាតំ សមតិវត្តនករណំ និស្សរណំ ទេសនាហារស្ស វិសយន្តិ.

គាថាយំ យោតិ ឈានលាភី វា អរិយោ វា. កាមេតិ វុត្តប្បការោ វត្ថុកាមោ. តេសុ បវត្តឆន្ទរាគស្ស វិក្ខម្ភនេន វា សមុច្ឆិន្ទនេន វា បរិវជ្ជេតិ. កិំ បរិវជ្ជេតិ ឥវ វជ្ជេតិ? សប្បស្ស សិរោ សិរំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា បទា បាទេន បរិវជ្ជេតិ ឥវ, ឯវំ បរិវជ្ជេតិ. សតោ សតិសម្បន្នោ សោ បុគ្គលោ លោកេ រូបាទីសុ វិសត្តិកំ ឥមំ តណ្ហំ យេន មគ្គេន សមតិវត្តតិ សំ សុដ្ឋុ អតិក្កមិត្វា វត្តតិ, ឥទំ មគ្គសង្ខាតំ សមតិវត្តនករណំ ឯកទេសំ និស្សរណំ នាមាតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘បាទា’’តិ វត្តព្ពេ អាការស្ស រស្សំ កត្វា ‘‘បទា’’តិ វុត្តំ. បាទាតិ ច បាទេន យថា ‘‘អមោហភាវា អមោហភាវេនា’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បាទេនា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥).

ឯកទេសោ វិសយសង្ខាតោ អស្សាទោ ឥធ បាឡិយំ អាគតោតិ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘ឯកទេសោ វិសយិសង្ខាតោ អស្សាទោ កត្ថ បាឡិយំ អាគតោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ? ខេត្តំ វត្ថុ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. អថ វា ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ? ខេត្តំ វត្ថុ’’ន្តិអាទិ កស្មា ឯវំ អារទ្ធំ, ននុ ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ? កាមំ កាមយមានស្សា’’តិអាទិនា អស្សាទោ វិភត្តោ? សច្ចំ, អស្សាទោ បន ទុវិធោ វិសយវិសយិវសេន, តស្មិំ វិសយសង្ខាតោ អស្សាទោ បុព្ពេ វិភត្តោ, ឥទានិ វិសយិសង្ខាតំ អស្សាទំ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ? ខេត្តំ វត្ថុ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋេសុ វិសយវិសយិភេទេសុ អស្សាទេសុ កតមោ អស្សាទោ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិយំ អាគតោតិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វា, គវាស្សំ ទាសបោរិសំ;

ថិយោ ពន្ធូ បុថូ កាមេ, យោ នរោ អនុគិជ្ឈតី’’តិ. (សុ. និ. ៧៧៥; មហានិ. ៤) –

ឥធ បាឡិគាថាយំ យោ អនុគិជ្ឈនសង្ខាតោ អស្សាទោ អាគតោ, សោ អយំ អនុគិជ្ឈនសង្ខាតោ វិសយិអស្សាទោ ទេសនាហារស្ស វិសយោតិ.

គាថាយំ ខេត្តន្តិ ខិបីយន្តិ ពីជានិ ឯត្ថ ឋានេតិ ខេត្តំ. ខិបន្តានំ ជនានំ ខិបនកិរិយា ខិប-ធាតុយា មុខ្យត្ថោ, ខិបនកិរិយាជនកោ ចិត្តុប្បាទោ ផលូបចារត្ថោ, តស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយភូតស្ស កេទារស្ស វិរុឡ្ហាបនសត្តិ ផលូបចារត្ថោ, ឥតិ-សទ្ទេន សា វិរុឡ្ហាបនសត្តិយេវ បរាមសីយតិ, តស្សា សត្តិយា បតិដ្ឋំ កេទារសង្ខាតំ ឋានំ ត-បច្ចយត្ថោ. ឯស នយោ តីសុ បិដកេសុ ឯវរូបេសុ ច វចនត្ថេសុ យថារហំ នីហរិត្វា គហេតព្ពោ. វបន្តិ បតិដ្ឋហន្តិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ. អបរណ្ណាទីនំ បតិដ្ឋហនំ វប-ធាតុយា មុខ្យត្ថោ, ឋានស្ស បតិដ្ឋាបនសត្តិ ផលូបចារត្ថោ, ឥតិ-សទ្ទេន សា បតិដ្ឋាបនសត្តិ បរាមសីយតិ. តស្សា សត្តិយា បតិដ្ឋដ្ឋានំ ត-បច្ចយត្ថោ. ខេត្តំ បន បុព្ពណ្ណវិរូហនដ្ឋានំ, វត្ថុ អបរណ្ណវិរូហនដ្ឋានំ.

ហិនោតិ បវត្តតិ បីតិសោមនស្សន្តិ ហិ, កិំ តំ? បីតិសោមនស្សំ, រាតិ បវត្តេតិ ជាតរូបន្តិ រំ, កិំ តំ? ជាតរូបំ, ហិំ រន្តិ ហិរំ, ទុតិយាតប្បុរិសសមាសោ. ញាបេតិ តោសេតីតិ ញំ, កិំ តំ? ជាតរូបំ. ហិរំ ហុត្វា ញំ ហិរញ្ញំ, បវត្តមានំ បីតិសោមនស្សំ បវត្តេត្វា ជនេ វិសេសេន តោសេតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. វា-សទ្ទោ វុត្តាវុត្តត្ថសមុច្ចយត្ថោ. គច្ឆន្តិ វិសេសេនាតិ គាវោ, រត្តិន្ទិវំ អសន្តិ ភក្ខន្តិ វិសេសេនាតិ អស្សា, គាវោ ច អស្សា ច គវាស្សំ. ទាតព្ពំ បឋមំ ទេន្តីតិ ទា, អសន្តិ ភក្ខន្តីតិ អសា, ទត្វា អសា ទាសា, សាមិកានំ ទាតព្ពំ បឋមំ ទត្វា បច្ឆា អសន្តិ ភក្ខន្តីតិ អត្ថោ. សាមិកេហិ វា ទិន្នំ អសន្តិ ភក្ខន្តីតិ ទាសា, ទុក្ខេន កសិរេន អសន្តិ បវត្តន្តីតិ វា ទាសា,. មាតាបិតូនំ ហទយំ បុរេន្តីតិ បុរិសា, បុរំ ហិតំ វា ឥសន្តិ គវេសន្តីតិ បុរិសា. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធចក្កវត្តិភាវំ បុរេតិ កម្មន្តិ បុរំ, កិំ តំ? ពលវកម្មំ, បុរំ ឥសន្តិ សីលេនាតិ វា បុរិសា. បុរិសា ឯវ ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធចក្កវត្តិភាវំ គច្ឆន្តិ. ‘‘បុរិ ឧច្ចដ្ឋានេ សេន្តីតិ វា បុរិសា. បុរិសា ហិ មាតូនំ បិតុដ្ឋានេ ឋិតា’’តិ ឥមេ វចនត្ថា វុត្តប្បការា យុត្តាយេវ អត្ថសម្ភវតោ. ទាសា ច បុរិសា ច ទាសបោរិសំ, មជ្ឈេ វុទ្ធិ. ឯត្ថ ច ទាសគ្គហណេន ទាសីបិ គហិតា. ទាសា ទុក្កដជនា, បុរិសា សុខិតជនាតិ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ឋន្តិ បតិដ្ឋហន្តិ ឯត្ថ មាតុគាមេ បុត្តធីតាតិ ថិយោ. នរសទ្ទស្ស វិគ្គហត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ.

ឯកទេសោ ទោមនស្សសង្ខាតោ អាទីនវោ ឥធ បាឡិគាថាយំ អាគតោតិ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘ទុក្ខសង្ខាតោ អាទីនវោ កត្ថ បាឡិយំ អាគតោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ អាទីនវោ? អពលា នំ ពលីយន្តី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អថ វា ‘‘តត្ថ កតមោ អាទីនវោ? អពលា នំ ពលីយន្តី’’តិអាទិ កស្មា ឯវំ អារទ្ធំ, ននុ ‘‘តត្ថ កតមោ អាទីនវោ? តស្ស ចេ កាមយានស្សា’’តិអាទិនា អាទីនវោ វិភត្តោតិ? សច្ចំ, អាទីនវោ បន ពហុវិធោ ទុក្ខទោមនស្សាទិវសេន, តស្មិំ ពហុវិធេ អាទីនវេ ឯកទេសោ ទោមនស្សសង្ខាតោ អាទីនវោ បុព្ពេ វិភត្តោ, ឥទានិ ទុក្ខសង្ខាតំ អាទីនវំ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អាទីនវោ? អពលា នំ ពលីយន្តី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋេសុ ទុក្ខទោមនស្សាទីសុ អាទីនវេសុ កតមោ អាទីនវោ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគតោតិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘អពលា នំ ពលីយន្តិ, មទ្ទន្តេនំ បរិស្សយា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, នាវំ ភិន្នមិវោទក’’ន្តិ. (សុ. និ. ៧៧៦; មហានិ. ៥) –

ឥធ បាឡិគាថាយំ យោ ទុក្ខសង្ខាតោ ឯកទេសោ អាទីនវោ អាគតោ, សោ អយំ ទុក្ខសង្ខាតោ ឯកទេសោ អាទីនវោ ទេសនាហារស្ស វិសយោតិ.

គាថាយំ នត្ថិ ពលំ ឯតេសំ កិលេសានន្តិ អពលា. កស្មា កិលេសា អពលា ហោន្តីតិ? កុសលេហិ បហាតព្ពត្តា. នរន្តិ ខេត្តាទិកាមេ អនុគិជ្ឈន្តំ នរំ, សទ្ធាពលាទិវិរហតោ វា អពលំ តំ នរំ ពលីយន្តិ អភិភវន្តិ. កិញ្ចាបិ កិលេសា កុសលេហិ បហាតព្ពត្តា អពលា ហោន្តិ, តថាបិ កាមមនុគិជ្ឈន្តំ សទ្ធាពលាទិវិរហិតំ អភិភវិតុំ សមត្ថា ភវន្តិ. មទ្ទន្តេនំ បរិស្សយាតិ កាមគិទ្ធំ កាមេ បរិយេសន្តំ, កាមំ រក្ខន្តញ្ច ឯនំ នរំ បរិ សមន្តតោ បរិបីឡេត្វា អយន្តិ បវត្តន្តីតិ បរិស្សយា, សីហព្យគ្ឃាទយោ ចេវ កាយទុច្ចរិតាទយោ ច មទ្ទន្តិ. តតោ តេហិ បរិស្សយេហិ អភិភូតំ នំ នរំ ជាតិអាទិទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ. កិមិវ អន្វេតិ? ឧទកំ ភិន្ននាវំ អន្វេតិ ឥវ, ឯវំ អន្វេតីតិ អត្ថោ.

ឯកទេសំ មគ្គសង្ខាតំ និស្សរណំ ឥធ បាឡិគាថាយំ អាគតន្តិ អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេតិ ច វិញ្ញាតំ, ‘‘និព្ពានសង្ខាតំ ឯកទេសំ និស្សរណំ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ និស្សរណំ? តស្មា ជន្តុ សទា សតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អថ វា ‘‘តត្ថ កតមំ និស្សរណំ? តស្មា ជន្តុ សទា សតោ’’តិអាទិ កស្មា ឯវំ អារទ្ធំ, ននុ ‘‘តត្ថ កតមំ និស្សរណំ? យោ កាមេ បរិវជ្ជេតី’’តិអាទិនា និស្សរណំ វិភត្តន្តិ? សច្ចំ, និស្សរណំ បន ទុវិធំ មគ្គនិព្ពានវសេន, តត្ថ ទុវិធេ និស្សរណេ មគ្គសង្ខាតំ និស្សរណំ បុព្ពេ វិភត្តំ, ឥទានិ និព្ពានសង្ខាតំ និស្សរណំ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមំ និស្សរណំ? តស្មា ជន្តុ សទា សតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋេសុ មគ្គនិព្ពានេសុ និស្សរណេសុ ឯកទេសំ និព្ពានសង្ខាតំ និស្សរណំ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគតន្តិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘តស្មា ជន្តុ សទា សតោ, កាមានិ បរិវជ្ជយេ;

តេ បហាយ តរេ ឱឃំ, នាវំ សិត្វាវ បារគូ’’តិ. –

ឥធ បាឡិគាថាយំ យំ និព្ពានសង្ខាតំ និស្សរណំ អាគតំ, ឥទំ និស្សរណំ ទេសនាហារស្ស វិសយន្តិ.

គាថាយំ តស្មាតិ យស្មា កាមគិទ្ធំ នរំ ទុក្ខំ អន្វេតិ, តស្មា ជន្តុ សទា សព្ពកាលេ បុព្ពរត្តាបររត្តេ ជាគរិយានុយោគេន សតោ សតិសម្បន្នោ ហុត្វា កាមានិ កិលេសកាមេ វិក្ខម្ភនវសេន វា សមុច្ឆេទវសេន វា បរិវជ្ជយេ បរិជហេយ្យ. តេ កាមេ អរិយមគ្គេន បហាយ ចតុព្ពិធំ ឱឃំ តរេយ្យ តរិតុំ សក្កុណេយ្យ. កោ តរតិ ឥវ តរេយ្យ? នាវាសាមិកោ នាវំ យំ បវិសន្តំ ឧទកំ សិត្វា ពហិ សិញ្ចិត្វា លហុកាយ នាវាយ អប្បកសិរេន តរិត្វា បារគូ បារំ គច្ឆតិ ឥវ, ឯវំ អត្តនិ បវត្តំ កិលេសូទកំ សិញ្ចិត្វា អរិយមគ្គេន នីហរិត្វា លហុកេន អត្តភាវេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា និព្ពានេន បារំ និព្ពានំ សន្តិំ គច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥទំ និព្ពានំ កស្មា និស្សរណំ ហោតិ? សព្ពសង្ខតនិស្សរណតោ និស្សរណំ នាម.

ឥទំ និស្សរណំ ឥធ បាឡិធម្មេ អាគតន្តិ អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច វិញ្ញាតំ, ‘‘កតមំ ផលំ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមំ ផលំ? ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋេសុ រក្ខននិប្ផាទនមច្ចុតរណាទីសុ ផលេសុ កតមំ ផលំ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគតន្តិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ, ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី’’តិ. (សុ. និ. ១០២, ១០៣) –

ឥធ បាឡិគាថាយំ យំ អនត្ថេហិ ធម្មស្ស រក្ខនផលំ អាគតំ, រក្ខាវហនស្ស អព្ភុទយស្ស យញ្ច និប្ផាទនំ ផលំ អាគតំ, ឥទំ រក្ខននិប្ផាទនំ ផលំ ទេសនាហារស្ស វិសយន្តិ.

គាថាយំ ធម្មោតិ យេន បុគ្គលេន យោ ទានាទិប្បភេទោ បុញ្ញធម្មោ និព្ពត្តិតោ, សោ ធម្មោ. ធម្មចារិំ ធម្មនិព្ពត្តកំ តំ បុគ្គលំ អនត្ថេហិ រក្ខតិ. កិមិវ? វស្សកាលេ ទេវេ វស្សន្តេ សតិ មហន្តំ កុសលេន ធារេតព្ពំ ឆត្តំ ធារេន្តំ កុសលំ តំ ជនំ វស្សតេមនតោ រក្ខតិ យថា, ឯវំ រក្ខិតព្ពោ ធម្មោបិ អត្តសម្មាបណិធានេន អប្បមត្តោ ហុត្វា សុដ្ឋុ ធម្មំ រក្ខន្តំយេវ រក្ខតិ, តាទិសោ ធម្មចារីយេវ ទុគ្គតិំ ន គច្ឆតិ. ឯសោ អានិសំសោ សុចិណ្ណេ សុចិណ្ណស្ស ធម្មេ ធម្មស្ស អានិសំសោតិ អត្ថោ.

ឯកទេសំ ផលំ ឥធ បាឡិធម្មេ អាគតន្តិ អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កតមោ ឧបាយោ កត្ថ បាឡិយំ អាគតោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ ឧបាយោ? សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋេសុ វិបស្សនាបុព្ពង្គមនិព្ពិទាទីសុ ឧបាយេសុ កតមោ ឧបាយោ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគតោតិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘សព្ពេ សង្ខារា ‘អនិច្ចា’តិ…បេ…;

សព្ពេ ធម្មា ‘អនត្តា’តិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតី’’តិ. (ធ. ប. ២៧៧-២៧៩) –

ឥធ បាឡិគាថាសុ យោ វិបស្សនាបុព្ពង្គមនិព្ពិទាញាណសង្ខាតោ វិសុទ្ធិយា អធិគមហេតុភាវតោ មគ្គោ អាគតោ, អយំ ឧបាយោ ទេសនាហារស្ស វិសយោតិ.

គាថាសុ សព្ពេ និរវសេសា កម្មចិត្តោតុអាហារេហិ សង្ខរិតា សង្ខតសង្ខារា ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា ឥតិ យទា បញ្ញាយ បស្សតិ, អថ អនិច្ចេ ទុក្ខសភាវេ និព្ពិន្ទតិ, ឯសោ វិបស្សនាបុព្ពង្គមោ និព្ពិន្ទនញាណសង្ខាតោ ធម្មោ វិសុទ្ធិយា មគ្គោតិ. ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទីសុ សង្ខារានំ សង្ខតធម្មភាវោ បច្ចយាការវិភង្គដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស) វុត្តោវ, តំ វិភង្គដ្ឋកថំ អនោលោកេត្វា ឯកច្ចេ អាចរិយា ‘‘វិបស្សនាញាណារម្មណត្តា តេភូមកធម្មាយេវា’’តិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ មគ្គផលធម្មានំ និច្ចាទិភាវោ ភវេយ្យ, តស្មា វិភង្គដ្ឋកថានុរូបោវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុក្ខាតិ ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខភាវេន ទុក្ខា. អនត្តាតិ និច្ចសារសុខសារអត្តសាររហិតត្តា អសារកដ្ឋេន អនត្តា, អវសវត្តនដ្ឋេន វា អនត្តា.

ឯកទេសោ ឧបាយោ ឥធ បាឡិធម្មេ អាគតោតិ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមា អាណត្តិ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគតា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមា អាណត្តិ? ចក្ខុមា វិសមានីវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិអាទិគាថាយំ និទ្ទិដ្ឋាសុ បាបទុច្ចរិតបរិវជ្ជនាណត្តិកល្យាណសុចរិតចរណាណត្តិអាទីសុ កតមាណត្តិ តត្ថ តេសុ បាឡិធម្មេសុ កត្ថ បាឡិធម្មេ អាគតាតិ បុច្ឆិត្វា –

‘‘ចក្ខុមា វិសមានីវ, វិជ្ជមានេ បរក្កមេ;

បណ្ឌិតោ ជីវលោកស្មិំ, បាបានិ បរិវជ្ជយេ’’តិ. (ឧទា. ៤៣) –

ឥធ បាឡិធម្មេ យា បាបទុច្ចរិតបរិវជ្ជនាណត្តិ អាគតា, អយំ បាបទុច្ចរិតបរិវជ្ជនាណត្តិ ទេសនាហារស្ស វិសយាតិ.

គាថាយំ ចក្ខុមា បុរិសោ វិជ្ជមានេ បរក្កមេ អាវហិតំ សរីរំ អាវហន្តោវ ហុត្វា វិសមានិ ភូមិប្បទេសានិ វា វិសមេ ហត្ថិអាទយោ វា បរិវជ្ជេតិ ឥវ, ឯវំ ជីវលោកស្មិំ បណ្ឌិតោ បាបានិ លាមកានិ ទុច្ចរិតានិ បរិវជ្ជេតិ. អាណត្តិ នាម អាណារហស្ស ធម្មរាជស្ស ភគវតោ អាណា, សា ពហុវិធា, តស្មា ‘‘ករេយ្យ កល្យាណ’’ន្តិអាទិគាថាយំ សុចរិតចរណា អាណត្តិ.

‘‘ឧបេថ សរណំ ពុទ្ធំ, ធម្មំ សង្ឃញ្ច តាទិនំ;

សមាទិយថ សីលានិ, តំ វោ អត្ថាយ ហេហិតី’’តិ. (ថេរីគា. ២៤៩-២៥០, ២៨៩-២៩០) –

អាទីសុ គាថាសុ សរណគមនាណត្តិសីលសមាទានាណត្តិអាទិ អាគតាតិ.

‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូ’’តិអាទិ កស្មា ឯវំ អារទ្ធំ, ននុ ‘‘តត្ថ កតមំ ផលំ? ធម្មោ ហវេ’’តិអាទិនា, ‘‘តត្ថ កតមោ ឧបាយោ? សព្ពេ សង្ខារា’’តិអាទិនា, ‘‘តត្ថ កតមា អាណត្តិ? ចក្ខុមា’’តិអាទិនា ច ផលូបាយាណត្តិយោ វិភត្តាតិ? សច្ចំ, វិសុំ វិសុំ បន សុត្តេសុ អាគតា ផលូបាយាណត្តិយោ វិភត្តា, ឥទានិ ឯកតោ អាគតា ផលូបាយាណត្តិយោ វិភជិតុំ ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូតិ សព្ពម្បិ សង្ខារលោកំ អត្តតោ សុញ្ញោតិ អវសវត្តិតាសល្លក្ខណវសេន វា តុច្ឆភាវសមនុបស្សនវសេន វា បស្សាតិ ឥទំ ភគវតោ វចនំ វិធានភាវតោ អាណត្តិ នាម. និច្ចសារសុខសារអត្តសារាទិរហិតត្តា ‘‘មោឃរាជា’’តិ អាលបតិ, សទ្ធាសីលសុតចាគាទិរហិតត្តា វា មោឃោ.

‘‘សទា សតោ’’តិ បុគ្គលវសេន វុត្តាយ សតិយា សុញ្ញតាទស្សនស្ស សម្បជានហេតុភាវតោ សតិយេវ ឧបាយោ, ន សតិមាតិ ឯត្ថ សតីតិ អធិប្បាយោ.

អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ចាតិ ឯត្ថ អត្តានុទិដ្ឋិ នាម ‘‘រូបំ អត្តា, រូបវា អត្តា, រូបស្មិំ អត្តា, អត្តនិ រូប’’ន្តិអាទិប្បការា វីសតិវត្ថុកា ទិដ្ឋិ. មគ្គេន ឩហច្ច សមុច្ឆិន្ទិត្វា ឯវំ វុត្តវិធិនា មច្ចុតរោ មច្ចុនោ វិសយាតិក្កន្តោ សិយា ភវេយ្យ. ឯត្ថ យំ មច្ចុវិសយំ តរណំ អតិក្កមនំ, តស្ស អតិក្កមនស្ស យញ្ច បុព្ពភាគបដិបទាសម្បជ្ជនំ, ឥទំ ភគវតោ ទេសនាយ ផលំ ទេសនាហារស្ស វិសយន្តិ អធិប្បាយោ. បុព្ពេ វិសុំ វិសុំ ផលូបាយាណត្តិយោ វិភត្តាបិ –

‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជ សទា សតោ;

អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា’’តិ. (សុ. និ. ១១២៥; មហានិ. ១៨៦; ចូឡនិ. បិង្គិយមាណវបុច្ឆា ១៤៤, មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨) –

ឯកគាថាយំ បុន ឯកតោ វិភជនតោ ផលាទីសុ ឯកតោ ទស្សិតេសុ សព្ពត្ថ សុត្តេសុ វា សព្ពត្ថ គាថាសុ វា ផលាទយោ ទស្សេតព្ពា អស្សាទាទយោ វិយ កត្ថចិ និទ្ធារេត្វាតិ វិសេសោ វិជានិតព្ពោ. តេនាហ អដ្ឋកថាចរិយោ ‘‘យថា បន…បេ… ឯកតោ ឧទាហរណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥).

៦. ទេសនាហារស្ស វិសយភូតា អស្សាទាទយោ ‘‘ឥធ បាឡិធម្មេ អយំ អស្សាទោ អាគតោ, ឥធ បាឡិធម្មេ អយំ អាទីនវោ អាគតោ’’តិអាទិនា វិសេសតោ និទស្សនវសេន សរូបតោ អាចរិយេន វិភត្តា, តេ អស្សាទាទយោ តិណ្ណំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ បុគ្គលានំ សាមញ្ញតោ ភគវា កិំ នុ ខោ ទេសេតិ, ឧទាហុ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស យថាលាភំ កិំ នុ ទេសេតីតិ អនុយោគស្ស សម្ភវតោ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ឥមំ ទេសេតិ, ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ឥមំ ទេសេតីតិ បុគ្គលភេទេន អស្សាទាទយោ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្សា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ អស្សាទាទីសុ. និស្សរណំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស បុគ្គលស្ស ភគវា ទេសេតិ, អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ឥមេ ទ្វេ វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស បុគ្គលស្ស ភគវា ទេសេតិ, អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ឥមេ តយោ នេយ្យស្ស បុគ្គលស្ស ភគវា ទេសេតីតិ យោជនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ អស្សាទាទយោ ឧទាហរណវសេន សរូបតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ បុគ្គលវិភាគេន ទេសនាវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘តត្ថ ភគវា’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

តត្ថ ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្សាតិ ឧគ្ឃដីយតេ បដិវិជ្ឈីយតេ, ឋបីយតេ វា សប្បភេទោ វិត្ថារោ អត្ថោតិ ឧគ្ឃដិតោ, ជានាតីតិ ញូ, ឧគ្ឃដិតំ អត្ថំ ញូ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, ឧទ្ទេសមត្តេនេវ សប្បភេទំ សវិត្ថារំ បដិវិជ្ឈិតព្ពំ អត្ថំ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. យោ បុគ្គលោ ឧទ្ទេសេនេវ ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេនេវ អត្ថំ ញត្វា អត្ថសិទ្ធិប្បត្តោ ហោតិ, សោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ នាម.

វិបញ្ចីយតេ វិត្ថរីយតេ អត្ថោតិ វិបញ្ចិតោ, តំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ. យោ បុគ្គលោ និទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋមត្តមេវ អត្ថំ ញត្វា អត្ថសិទ្ធិប្បត្តោ, សោ វិបញ្ចិតញ្ញូ នាម.

បដិនិទ្ទេសេន អត្ថោ នេតព្ពោ បាបេតព្ពោតិ នេយ្យោ. យោ បុគ្គលោ បដិនិទ្ទេសេន វា បដិលោមេន វា វិភត្តំ ឯវ អត្ថំ ញត្វា អត្ថសិទ្ធិប្បត្តោ, សោ នេយ្យោ នាម. និស្សរណទេសនាយេវ ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស បដិវេធាភិសមយោ សិទ្ធោ ហោតិ, អាទីនវទេសនាយ ចេវ និស្សរណទេសនាយ ច វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស បដិវេធាភិសមយោ សិទ្ធោ ហោតិ, អស្សាទទេសនាយ ច អាទីនវទេសនាយ ច និស្សរណទេសនាយ ច នេយ្យស្ស បដិវេធាភិសមយោ សិទ្ធោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ ឥធ គហេតព្ពោ.

បទបរមោ បនេត្ថ បដិវេធាភិសមយភជនាភាវតោ ន គហិតោ. តស្មិញ្ច អគ្គហិតេ អស្សាទោ, អាទីនវោ, និស្សរណំ, អស្សាទាទីនវា, អស្សាទនិស្សរណានិ, អាទីនវនិស្សរណានិ, អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ ចាតិ សត្តសុ បដ្ឋាននយេសុ តតិយឆដ្ឋសត្តមាវ គហិតា, អវសេសា ចត្តារោ នយា ន គហិតា. វេនេយ្យវិនយនាភាវតោ ហិ គហណាគហណំ ទដ្ឋព្ពំ. វេនេយ្យវិនយញ្ច វេនេយ្យានំ សន្តានេ អរិយមគ្គស្សុប្បាទនំ, ន សាសនវិនយនមត្តំ, អរិយមគ្គុប្បាទនញ្ច យថាវុត្តេហិ ឯវ តីហិ បទដ្ឋាននយេហិ សិជ្ឈតីតិ ឥតរេ នយា ឥធ ន វុត្តា.

យស្មា បន បេដកេ (បេដកោ. ២៣) –

‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច?

‘យានិ ករោតិ បុរិសោ, តានិ បស្សតិ អត្តនិ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបក’ន្តិ.

‘‘តត្ថ យំ កល្យាណការី កល្យាណំ បច្ចនុភោតិ, អយំ អស្សាទោ. យំ បាបការី បាបំ បច្ចនុភោតិ, អយំ អាទីនវោ.

‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, លោកធម្មា. កតមេ អដ្ឋ? ‘លាភោ’តិអាទិ (អ. និ. ៨.៦). តត្ថ លាភោ យសោ សុខំ បសំសា, អយំ អស្សាទោ. អលាភោ អយសោ ទុក្ខំ និន្ទា, អយំ អាទីនវោ.

‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច?

‘សុខោ វិបាកោ បុញ្ញានំ, អធិប្បាយោ ច ឥជ្ឈតិ;

ខិប្បញ្ច បរមំ សន្តិំ, និព្ពានមធិគច្ឆតី’តិ. –

អយំ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច.

‘‘ទ្វត្តិំសិមានិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេយេវ គតិយោ ភវន្តិ…បេ… វិវដច្ឆទោតិ សព្ពំ លក្ខណសុត្តំ (ទី. និ. ៣.១៩៩) អយំ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច.

‘‘តត្ថ កតមោ អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច?

‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា, ភារហារោ ច បុគ្គលោ;

ភារាទានំ ទុខំ លោកេ, ភារនិក្ខេបនំ សុខំ.

‘និក្ខិបិត្វា គរុំ ភារំ, អញ្ញំ ភារំ អនាទិយ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោ’តិ. (សំ. និ. ៣.២២) –

អយំ អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច.

‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច?

‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ;

តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជ, អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោ’តិ. (ម. និ. ២.៣០៧; ថេរគា. ៧៨៧; បេដកោ. ២៣) –

អយំ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ចា’’តិ វុត្តំ, តស្មា តេបិ នយា ឥធ និទ្ធារេត្វា វេទិតព្ពា. ផលាទីសុបិ អយំ នយោ លព្ភតិយេវ.

យស្មា បេដកេ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩) – ‘‘តត្ថ កតមំ ផលញ្ច ឧបាយោ ច? ‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សប្បញ្ញោ’តិ គាថា, ឥទំ ផលញ្ច ឧបាយោ ច.

‘‘តត្ថ កតមំ ផលញ្ច អាណត្តិ ច?

‘សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស, សចេ វោ ទុក្ខមប្បិយំ;

មាកត្ថ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ’តិ. (ឧទា. ៤៤) –

ឥទំ ផលញ្ច អាណត្តិ ច.

‘‘តត្ថ កតមោ ឧបាយោ ច អាណត្តិ ច?

‘កុម្ភូបមំ កាយមិមំ វិទិត្វា, នគរូបមំ ចិត្តមិទំ ឋបេត្វា;

យោធេថ មារំ បញ្ញាវុធេន, ជិតញ្ច រក្ខេ អនិវេសនោ សិយា’តិ. (ធ. ប. ៤០) –

អយំ ឧបាយោ ច អាណត្តិ ចា’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឯវំ ផលាទីនំ ទុក្ខវសេនាបិ ឧទាហរណំ វេទិតព្ពំ.

‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ឥមំ ទេសេតិ, ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ឥមំ ទេសេតី’’តិ យេហិ បុគ្គលេហិ អស្សាទាទយោ យថារហំ អាចរិយេន វិភត្តា, តេ បុគ្គលា យាហិ បដិបទាហិ ភិន្នា, តា បដិបទា កិត្តិកា ភវន្តិ, តាហិ ភិន្នា បុគ្គលា ច កិត្តិកាតិ វិចារណាយ សម្ភវតោ តា បដិបទា, តេ ច បុគ្គលា ឯត្តកាតិ គណនតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីសុ បុគ្គលេសុ. យេ បុគ្គលា យាហិ បដិបទាហិ ភិន្នា, តា បដិបទា ចតស្សោ ភវន្តិ, តេ ច បុគ្គលា ចត្តារោតិ យោជនា កាតព្ពា. កតមា ចតស្សោ? ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, ទុក្ខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា, សុខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ចាតិ ចតស្សោ. កតមេ ចត្តារោ? តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ បុគ្គលោ, តណ្ហាចរិតោ ឧទត្តោ បុគ្គលោ, ទិដ្ឋិចរិតោ មន្ទោ បុគ្គលោ, ទិដ្ឋិចរិតោ ឧទត្តោ បុគ្គលោ ចាតិ ចត្តារោ.

បដិបទាភិញ្ញាហិ កតោ វិភាគោបិ បដិបទាហិ កតោ វិភាគោ នាម ហោតិ អវិនាភាវតោតិ មនសិ កត្វា ‘‘ចតស្សោ បដិបទាភិញ្ញា’’តិ អវត្វា ‘‘ចតស្សោ បដិបទា’’តិ វុត្តា. តា បនេតា សមថវសេនាបិ ភិន្នា, វិបស្សនាវសេនាបិ ភិន្នា. កថំ សមថវសេន? បថវីកសិណាទីសុ សព្ពបឋមំ ‘‘បថវី បថវី’’តិអាទិនា បវត្តមនសិការតោ បដ្ឋាយ យាវ ឈានស្ស ឧបចារំ ឧប្បជ្ជតិ, តាវ បវត្តា បញ្ញា សមថភាវនា ‘‘បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. ឧបចារតោ បន បដ្ឋាយ យាវ អប្បនា, តាវ បវត្តា បញ្ញា ‘‘អភិញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ ហេដ្ឋិមបញ្ញាតោ អធិគតបញ្ញាភាវតោ.

សា ច បដិបទា កស្សចិ ទុក្ខា កិច្ឆា ហោតិ នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មសមុទាចារគ្គហណតាយ, កស្សចិ តទភាវតោ សុខា អកិច្ឆា ហោតិ, អភិញ្ញាបិ កស្សចិ ទន្ធា អសីឃប្បវត្តិ ហោតិ អវិសទញាណតាយ, កស្សចិ ខិប្បា សីឃប្បវត្តិ ហោតិ វិសទញាណតាយាតិ.

កថំ វិបស្សនាវសេន? យោ រូបារូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ ចត្តារិ មហាភូតានិ បរិគ្គហេត្វា ឧបាទារូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, អរូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, រូបារូបំ បន បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គហឯតឧំ សក្កោតិ, តស្ស ទុក្ខាបដិបទា នាម ហោតិ. បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស វិបស្សនាបរិវាសេ មគ្គបាតុភាវទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. តព្ពិបរិយាយេន ឥតរា ទ្វេ ហោន្តិ. វិបស្សនាវសេន បន ភិន្នាយេវ បដិបទាភិញ្ញាយោ ឥធ ទដ្ឋព្ពា អភិសមយាធិការត្តា, អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ យេសំ បុគ្គលានំ វសេន ទេសនាវិភាគោ ទស្សិតោ, តេ បុគ្គលេ បដិបទាវិភាគេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘ចតស្សោ បដិបទា’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៦) វុត្តំ. យោជនានយោ វុត្តនយានុសារេនេវ វេទិតព្ពោ.

ចតូហិ បដិបទាភិញ្ញាហិ ចត្តារោ បុគ្គលា សព្ពេវ អនិយមតោ វដ្ដទុក្ខតោ កិំ នុ ខោ និយ្យន្តិ, ឧទាហុ ‘‘ឥមាយ បដិបទាភិញ្ញាយ អយំ បុគ្គលោ និយ្យាតិ, ឥមាយ បដិបទាភិញ្ញាយ អយំ បុគ្គលោ និយ្យាតី’’តិ និយមតោ ច និយ្យាតីតិ វិចារណាយ សម្ភវតោ ‘‘អយំ បុគ្គលោ ឥមេហិ និស្សយេហិ ឧបនិស្សយបច្ចយំ លភិត្វា ឥមាយ បដិបទាភិញ្ញាយ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាតី’’តិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ បុគ្គលោ សតិបដ្ឋានេហិ និស្សយេហិ ឧបនិស្សយបច្ចយំ លភិត្វា សតិន្ទ្រិយេន សតិន្ទ្រិយាធិកេន អរិយមគ្គេន ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាយ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាតិ, តណ្ហាចរិតោ ឧទត្តោ បុគ្គលោ ឈានេហិ និស្សយេហិ ឧបនិស្សយបច្ចយំ លភិត្វា សមាធិន្ទ្រិយេន សមាធិន្ទ្រិយាធិកេន អរិយមគ្គេន ទុក្ខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញាយ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាតិ, ទិដ្ឋិចរិតោ មន្ទោ បុគ្គលោ សម្មប្បធានេហិ និស្សយេហិ ឧបនិស្សយបច្ចយំ លភិត្វា វីរិយិន្ទ្រិយេន វីរិយិន្ទ្រិយាធិកេន អរិយមគ្គេន សុខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាយ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាតិ, ទិដ្ឋិចរិតោ ឧទត្តោ បុគ្គលោ សច្ចេហិ និស្សយេហិ ឧបនិស្សយបច្ចយំ លភិត្វា បញ្ញិន្ទ្រិយេន បញ្ញិន្ទ្រិយាធិកេន អរិយមគ្គេន សុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញាយ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាតីតិ យោជនា កាតព្ពា. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ចត្តារោ បុគ្គលាតិ យថាវុត្តបដិបទាវិភាគេនេវ ចត្តារោ បដិបន្នកបុគ្គលា, តំ បន បដិបទាវិភាគំ សទ្ធិំ ហេតុបាយផលេហិ ទស្សេតុំ ‘តណ្ហាចរិតោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៦) –

វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហាចរិតោតិ តណ្ហាយ និព្ពត្តិតំ ចរិតំ ឯតស្ស បុគ្គលស្សាតិ តណ្ហាចរិតោ. មន្ទោតិ មន្ទិយាយ អវិជ្ជាយ សមន្នាគតោតិ មន្ទោ, មោហាធិកបុគ្គលោ. ឧទត្តោតិ ឧទអត្តោ, ឧឡារបញ្ញោតិ អត្ថោ. ឧឡារំ ផលំ ទេតីតិ ឧទោ, កោ សោ? បវិចយោ, អត្តនិ និព្ពត្តោតិ អត្តោ, ឧទោ អត្តោ យស្ស បុគ្គលស្សាតិ ឧទត្តោតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ.

បឋមាយ បដិបទាយ ហេតុ នាម តណ្ហាចរិតតា, មន្ទបញ្ញតា ច, ឧបាយោ សតិន្ទ្រិយំ, សព្ពាសម្បិ ផលំ និយ្យានមេវ. ទុតិយាយ បដិបទាយ ហេតុ នាម តណ្ហាចរិតតា, ឧទត្តបញ្ញតា ច, ឧបាយោ វីរិយិន្ទ្រិយំ. តតិយាយ បដិបទាយ ហេតុ នាម ទិដ្ឋិចរិតតា, មន្ទបញ្ញតា ច, ឧបាយោ សមាធិន្ទ្រិយំ. ចតុត្ថិយា បដិបទាយ ហេតុ នាម ទិដ្ឋិចរិតតា, ឧទត្តបញ្ញតា ច, ឧបាយោ បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ ហេតុបាយផលានិ ទដ្ឋព្ពានិ.

ឯត្ថ ច ទិដ្ឋិចរិតោ ឧទត្តោ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ នាម, ទិដ្ឋិចរិតោ មន្ទោ ចេវ តណ្ហាចរិតោ ឧទត្តោ ច វិបញ្ចិតញ្ញូ នាម, តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ បុគ្គលោ នេយ្យោ នាម, តស្មា ‘‘តត្ថ ភគវា ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស បុគ្គលស្ស និស្សរណំ ទេសយតី’’តិអាទិនា នយេន ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវេនេយ្យត្តយស្ស ភេទទស្សនេន និស្សរណំ ទេសយតិ, ‘‘អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ទេសយតិ, អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ទេសយតី’’តិ ទេសនាវិភាគោ ទស្សិតោ. ‘‘តត្ថ ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិនា បដិបទាភេទទស្សនេន ‘‘តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ បុគ្គលោ, តណ្ហាចរិតោ ឧទត្តោ បុគ្គលោ, ទិដ្ឋិចរិតោ មន្ទោ បុគ្គលោ, ទិដ្ឋិចរិតោ ឧទត្តោ បុគ្គលោ’’តិ ចតុធា ភិន្នំ តណ្ហាចរិតមន្ទាទិកំ បុគ្គលចតុក្កំ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ ចតូហិ បដិបទាភិញ្ញាហិ ចតុធា ភិន្នំ តណ្ហាចរិតមន្ទចតុក្កំ អត្ថនយយោជនាយ ទុតិយាយ វិសយំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឧភោ តណ្ហាចរិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហាយ សមាធិបដិបក្ខត្តា តណ្ហាចរិតា មន្ទឧទត្តា ឧភោ បុគ្គលា សមថបុព្ពង្គមាយ វិបស្សនាយ ឧបនិស្សយំ លភិត្វា រាគវិរាគាយ មគ្គបញ្ញាយ និយ្យន្តិ ចេតោវិមុត្តិយា សេក្ខផលភាវាយ. សម្មាទិដ្ឋិសហិតេនេវ សម្មាសមាធិនា និយ្យានំ ភវតិ, ន សម្មាសមាធិនា ឯវ, តស្មា ទិដ្ឋិចរិតា មន្ទឧទត្តា ឧភោ បុគ្គលា វិបស្សនាបុព្ពង្គមេន សមថេន អវិជ្ជាវិរាគាយ មគ្គបញ្ញាយ និយ្យន្តិ បញ្ញាវិមុត្តិយា អសេក្ខផលភាវាយាតិ ចត្តារោបិ បុគ្គលា ទុវិធាយេវ ភវន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

រាគវិរាគាយាតិ រញ្ជតីតិ រាគោ, សោ វិរជ្ជតិ ឯតាយាតិ វិរាគា, រាគស្ស វិរាគា រាគវិរាគា, តាយ រាគវិរាគាយ. ចេតោតិ ចិត្តប្បភេទេន ច សមាធិ វុច្ចតិ យថា ‘‘ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; មិ. ប. ២.១.៩.). បដិប្បស្សទ្ធិវសេន បដិបក្ខតោ វិមុច្ចតីតិ វិមុត្តិ, ចេតសា ចិត្តេន សមាធិនា វិមុច្ចតីតិ ចេតោវិមុត្តិ, ចេតោ ឯវ វា វិមុត្តិ ចេតោវិមុត្តិ, អនាគាមិផលសមាធិ. អនាគាមិបុគ្គលោ ហិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការិតាយ ចេតោវិមុត្តិយា និយ្យាតិ. អវិជ្ជាវិរាគាយាតិ អវិន្ទិយំ កាយទុច្ចរិតាទិំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិន្ទិយំ វា កាយសុចរិតាទិំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា និរុត្តិនយេន. វិរជ្ជតិ ឯតាយាតិ វិរាគា, អវិជ្ជាយ វិរាគា អវិជ្ជាវិរាគា, តាយ អវិជ្ជាវិរាគាយ. បការេហិ ជានាតីតិ បញ្ញា, វិមុច្ចតីតិ វិមុត្តិ, បញ្ញាយ វិមុច្ចតីតិ បញ្ញាវិមុត្តិ, បញ្ញា ឯវ វា វិមុត្តិ បញ្ញាវិមុត្តិ, អរហត្តផលបញ្ញា, តាយ បញ្ញាវិមុត្តិយា.

‘‘តេសុ កតមេ បុគ្គលា កេន អត្ថនយេន ហាតព្ពា’’តិ វត្តព្ពតោ ‘‘តត្ថ យេ សមថបុព្ពង្គមាហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ ‘‘ឧភោ តណ្ហាចរិតា’’តិអាទិនា វិភត្តេសុ បុគ្គលេសុ យេ ឧភោ តណ្ហាចរិតា មន្ទឧទត្តា បុគ្គលា សមថ…បេ… និយ្យន្តិ, តេ ឧភោ តណ្ហាចរិតា មន្ទឧទត្តា បុគ្គលា នន្ទិយាវដ្ដេន នយេន ហាតព្ពា គមេតព្ពា នេតព្ពា. យេ ឧភោ ទិដ្ឋិចរិតា មន្ទឧទត្តា បុគ្គលា វិបស្សនា…បេ… សមថេន និយ្យន្តិ, តេ ឧភោ ទិដ្ឋិចរិតា មន្ទឧទត្តា បុគ្គលា សីហវិក្កីឡិតេន នយេន ហាតព្ពា គមេតព្ពា នេតព្ពាតិ អត្ថោ.

៧. ‘‘តត្ថ ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិនា ទេសនាហារេន ទុក្ខាបដិបទាភេទេន តណ្ហាចរិតមន្ទាទិភេទោ បុគ្គលោ វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘តស្ស វិភត្តានន្តរំ ស្វាយំ ទេសនាហារោ កត្ថ សំវណ្ណេតព្ពេ ធម្មេ កេនចិ អាការេន សម្ភវតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ ‘‘ស្វាយំ ហារោ កត្ថ សម្ភវតី’’តិអាទិមាហ. នវមក្ខណសម្បន្នស្ស សត្ថា យំ ធម្មំ ទេសេតិ, តស្មិំ សំវណ្ណេតព្ពេ ធម្មេ យា វីមំសាទិកា សុតមយាទិកា តិស្សោ បញ្ញា វិភត្តា, តាហិ បញ្ញាហិ យេ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទយោ តយោ បុគ្គលា វិភត្តា, ឥតិ វិភត្តាការេន អយំ ទេសនាហារោ សត្ថារា ទេសេតព្ពេ ធម្មេ សម្ភវតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

តត្ថ ស្វាយំ ហារោតិ ទេសនាហារេន បដិបទាវិភាគេន វេនេយ្យបុគ្គលវិភាគោ ទស្សិតោ, សោ អយំ ទេសនាហារោ. កត្ថ សម្ភវតីតិ កត្ថ សំវណ្ណេតព្ពេ ធម្មេ សំវណ្ណនាភាវេន សម្ភវតីតិ. យស្សាតិ យោ សោ វេនេយ្យោ បច្ចន្តជាទីហិ អដ្ឋហិ អក្ខណេហិ វិមុត្តោ, សវនធារណាទីហិ ច សម្បត្តីហិ សមន្នាគតោ, តស្ស វេនេយ្យស្ស. សត្ថាតិ សទេវកំ លោកំ សាសតិ អនុសាសតីតិ សត្ថា. ធម្មន្តិ ទេសិតំ សំវណ្ណេតព្ពំ ធម្មំ. ទេសយតីតិ សង្ខេបនយវិត្ថារនយេហិ ភាសតិ. អញ្ញតរោតិ ភគវតោ សាវកេសុ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតុំ សមត្ថោ សាវកោ. គរុដ្ឋានិយោតិ គារវស្ស ឋានភូតេហិ សីលសុតចាគាទិគុណវិសេសេហិ យុត្តោ មានិតោ សទ្ទហិតព្ពវចនោ. សព្រហ្មចារីតិ សមំ, សហ វា ព្រហ្មំ សត្ថុសាសនំ ចរតិ បដិបជ្ជតីតិ សព្រហ្មចារី. សទ្ធំ លភតិ ‘‘យោ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ, សោ សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហោតី’’តិ សត្ថរិ, ‘‘ស្វាក្ខាតោ វតាយំ ធម្មោ សាត្ថោ សព្យញ្ជនោ ឯកន្តបរិបុណ្ណោ ឯកន្តបរិសុទ្ធោ អត្ថាវហោ ហិតាវហោ សុខាវហោ ឈានមគ្គផលនិព្ពត្តកោ, អម្ហេហិ ច សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ ទេសិតេ ធម្មេ ច អចលសទ្ធំ លភតិ, សទ្ទហនំ អត្តនោ សន្តានេ បុនប្បុនំ ឧប្បាទេតិ. តថា ‘‘យោ សាវកោ ធម្មំ ទេសេតិ, សោ សាវកោ សង្ខេបតោ វា វិត្ថារតោ វា ធម្មំ ទេសេតុំ សមត្ថោ វត គរុដ្ឋានិយោ សព្រហ្មចារី មានិតោ សទ្ទហិតព្ពវចនោ’’តិ ទេសកេ សាវកេ ច ‘‘តាទិសេន សាវកេន ទេសិតោ យោ ធម្មោ, សោ ធម្មោ សាត្ថោ សព្យញ្ជនោ ឯកន្តបរិបុណ្ណោ ឯកន្តបរិសុទ្ធោ អត្ថាវហោ ហិតាវហោ សុខាវហោ ឈានមគ្គផលនិព្ពត្តកោ, អម្ហេហិ ច សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ សាវកេន ទេសិតធម្មេ ច សទ្ធំ សទ្ទហនំ អត្តនោ សន្តានេ បុនប្បុនំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ តស្មិំ សទ្ទហិតព្ពេ សត្ថារា ទេសិតធម្មេ ចេវ សាវកេន ទេសិតធម្មេ ច សទ្ទហន្តស្ស វេនេយ្យស្ស យា វីមំសា, វីមំសន្តស្ស យា ឧស្សាហនា, ឧស្សហន្តស្ស យា តុលនា, តុលយន្តស្ស យា ឧបបរិក្ខា, សា អយំ វីមំសាទិកា បញ្ញា សទ្ធានុសារេន បវត្តនតោ សុតមយី បញ្ញា នាម. តត្ថ វីមំសនំ វិមំសា, បាឡិយា, បាឡិអត្ថស្ស ច វីមំសា. វីមំសតីតិ វា វីមំសា, បទំ បទន្តរេន, បទត្ថំ បទត្ថន្តរេន វិចារណកា បញ្ញា. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧស្សាហនាទីសុបិ ភាវសាធនកត្តុសាធនានិ កាតព្ពានិ. ឧស្សាហនា ច ឧស្សាហេន ឧបត្ថម្ភិកា ធម្មស្ស ធារណបរិចយសាធិកា បញ្ញា ច, ន វីរិយំ, ឯត្ថ ច យា សុតមត្តេយេវ បវត្តា, វីមំសាទិភាវំ អប្បត្តា និវត្តា, សា សុតមយី បញ្ញា ន ហោតិ. យា ច សុត្វា វីមំសិត្វា ឧស្សាហនាទិភាវំ អប្បត្តា និវត្តា, យា ច សុត្វា វីមំសិត្វា ឧស្សហិត្វា តុលនាទិភាវំ អប្បត្តា និវត្តា, យា ច សុត្វា វីមំសិត្វា ឧស្សហិត្វា តុលយិត្វា ឧបបរិក្ខនភាវំ អប្បត្តា និវត្តា, សាបិ បញ្ញា ន សុតមយី បញ្ញា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា. យា បន សុត្វា សទ្ទហន្តស្ស វីមំសា, វីមំសន្តស្ស ឧស្សាហនា, ឧស្សហន្តស្ស តុលនា, តុលយន្តស្ស ឧបបរិក្ខា ហោតិ, អយំ សុតមយី បញ្ញា នាម ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា.

សុតមយី បញ្ញា អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមា ចិន្តាមយី បញ្ញា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ សុតមយិយា បញ្ញាយ វិភជនានន្តរំ ចិន្តាមយិំ បញ្ញំ វិភជិតុំ ‘‘តថា សុតេន និស្សយេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុតន្តិ សុយ្យតេ បរិយត្តិធម្មោតិ សុតោ, សវនំ បរិយត្តិធម្មស្សាតិ វា សុតំ, ទុវិធម្បិ សុតំ. និស្សយេន ឧបនិស្សាយាតិ អត្ថោ. ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចេតំ ‘‘សុតេន និស្សយេនា’’តិ ករណវចនំ. ឯត្ថ បន ‘‘ឥទំ បាណាតិបាតាទិវិរមនំ សីលនដ្ឋេន សីលំ, អយំ ឯកគ្គតា សមាទហនដ្ឋេន សមាធិ, ឥមានិ ភូតុបាទានិ រុប្បនដ្ឋេន រូបានិ, ឥមេ ផស្សាទយោ នមនដ្ឋេន នាមានិ, ឥមេ រូបាទយោ បញ្ច ធម្មា រាសដ្ឋេន ខន្ធា’’តិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ បីឡនាទិសភាវស្ស វីមំសនាភូតា បញ្ញា វីមំសា នាម. តេសំយេវ សីលសមាធិអាទីនំ សីលតិ បតិដ្ឋហតិ ឯត្ថាតិ សីលន្តិអាទិវចនត្ថំ បុច្ឆិត្វា សភាគលក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានំ តុលេត្វា វិយ គហណបញ្ញា តុលនំ នាម. តេសំយេវ សីលសមាធិអាទីនំ ធម្មានំ សភាវលក្ខណំ អវិជហិត្វា អនិច្ចតាទុក្ខតាទិនមនរុប្បនាទិសប្បច្ចយសង្ខតាទិអាការេ វិតក្កេត្វា ឧបបរិក្ខណបញ្ញា ឯវ ឧបបរិក្ខា នាមាតិ វិសេសតោ ទដ្ឋព្ពោ. សុតធម្មស្ស ធារណបរិចយវសេន បវត្តនតោ សុតមយី បញ្ញា ឧស្សាហនា ជាតា វិយ ន ចិន្តាមយី បញ្ញា ចិន្តិតស្ស ធារណបរិចយវសេន អប្បវត្តនតោតិ ‘‘ឧស្សាហនា’’តិ ន វុត្តំ.

សុតមយី បញ្ញា ចេវ ចិន្តាមយី បញ្ញា ច អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមា ភាវនាមយី បញ្ញា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ការណភូតានំ ទ្វិន្នំ សុតមយិចិន្តាមយិបញ្ញានំ ទស្សនានន្តរំ ផលភូតំ ភាវនាមយិំ បញ្ញំ វិភជន្តោ ‘‘ឥមាហិ ទ្វីហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥមាហិ ទ្វីហិ បញ្ញាហីតិ សុតមយិចិន្តាមយិបញ្ញាហិ ការណភូតាហិ. សុតមយិបញ្ញាយ វា ចិន្តាមយិបញ្ញាយ វា ឧភយត្ថ វា ឋិតោយេវ យោគាវចរោ វិបស្សនំ អារភតីតិ. មនសិការសម្បយុត្តស្សាតិ រូបារូបេសុ បរិគ្គហាទិវសេន សង្ខារេសុ អនិច្ចតាទិវសេន មនសិការេន សម្មា បការេហិ យុត្តប្បយុត្តស្ស. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិមគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ- បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិសម្បាទនេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កន្តស្ស យោគាវចរស្ស សន្តានេ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិសង្ខាតំ យំ អរិយមគ្គញាណំ និព្ពានារម្មណទស្សនភូមិយំ វា ភាវនាភូមិយំ វា ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ភាវនាមយី បញ្ញាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យទិបិ បឋមមគ្គញាណំ បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ, ភាវនាវសេន បន បវត្តនតោ ‘‘ភាវនាមយី បញ្ញា’’តិ វេទិតព្ពំ. ទស្សនភូមីតិ បឋមមគ្គផលានិ, សេសានិ ‘‘ភាវនាភូមី’’តិ វុច្ចន្តិ.

៨. អម្ហាកាចរិយ តុម្ហេហិ ‘‘យស្ស សត្ថា វា’’តិអាទិនា សុតមយិបញ្ញាទិកា វិភត្តា, ឯវំ សតិ សុតេន វិនា ចិន្តាមយី បញ្ញា នាម ន ភវេយ្យ, មហាពោធិសត្តានំ បន សុតេន វិនា ចិន្តាមយី បញ្ញា ហោត្វេវាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា តស្មិំ សង្គហេត្វា បការន្តរេន វិភជិតុំ ‘‘បរតោឃោសា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បរតោឃោសាតិ បរតោ បវត្តោ ទេសនាឃោសោ បច្ចយោ ឯតិស្សាតិ បរតោឃោសា. បច្ចត្តសមុដ្ឋិតាតិ បតិ វិសុំ អត្តនិយេវ សមុដ្ឋិតា. យោនិសោមនសិការាតិ តេសំ តេសំ ចិន្តេតព្ពានំ រូបាទីនំ ធម្មានំ រុប្បននមនាទិសភាវបរិគ្គណ្ហនាទិនា ឧបាយេន បវត្តមនសិការា ចិន្តាមយី បញ្ញា នាម, ឥមិនា សាវកាបិ សាមញ្ញតោ គហិតា, តថាបិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំយេវ វុត្តត្តា សាវកា ឥធ គហិតា, តស្មា បុរិមនយោ យុត្តតរោ. បរតោតិ ធម្មទេសកតោ បវត្តេន ធម្មទេសនាឃោសេន ហេតុនា យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ចត្តសមុដ្ឋិតេន, យោនិសោមនសិការេន ច ហេតុនា យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ភាវនាវសេន បវត្តនតោ ភាវនាមយី បញ្ញា នាម, ឥមិនា សាវកាបិ សាមញ្ញតោ គហិតា, តថាបិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំយេវ វុត្តត្តា សាវកា ឥធ គហិតា, តស្មា បុរិមនយោ យុត្តតរោ. បរតោតិ ធម្មទេសកតោ បវត្តេន ធម្មទេសនាឃោសេន ហេតុនា យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ចត្តសមុដ្ឋិតេន, យោនិសោមនសិការេន ច ហេតុនា យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ភាវនាវសេន បវត្តនតោ ភាវនាមយី បញ្ញា នាមាតិ វិភជិត្វា បណ្ឌិតេហិ ញេយ្យាតិ វិត្ថារេន គម្ភីរត្ថំ ញាតុំ ឥច្ឆន្តេហិ ‘‘ឯវំ បដិបទាវិភាគេនា’’តិអាទិនា (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៩) អដ្ឋកថាវចនេន ជានិតព្ពោ.

សុតមយិបញ្ញាទិកា តិស្សោ បញ្ញា អាចរិយេន នានានយេហិ វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘តាសុ យស្ស ឯកា វា ទ្វេ វា បញ្ញា អត្ថិ, សោ បុគ្គលោ កោនាមោ, យស្ស ឯកាបិ នត្ថិ, សោ បុគ្គលោ កោនាមោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ យស្ស អយំ បញ្ញា, ឥមា វា អត្ថិ, សោ បុគ្គលោ ឥត្ថន្នាមោ, យស្ស នត្ថិ, សោ បុគ្គលោ ឥត្ថន្នាមោតិ បដិបទាបញ្ញាប្បភេទេន បុគ្គលំ វិភជិតុំ ‘‘យស្ស ឥមា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ យស្ស អតិតិក្ខបញ្ញស្ស សុតមយី បញ្ញា ចេវ ចិន្តាមយី បញ្ញា ច ឥមា ទ្វេ បញ្ញា អត្ថិ, អយំ អតិតិក្ខបញ្ញោ ឧទ្ទេសមត្តេនេវ ជាននតោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ នាម. យស្ស នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេហិ សុតមយី បញ្ញា អត្ថិ, ចិន្តាមយី បញ្ញា នត្ថិ, អយំ នាតិតិក្ខបញ្ញោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេហិ ជាននតោ វិបញ្ចិតញ្ញូ នាម. យស្ស មន្ទបញ្ញស្ស ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេហិ នេវ សុតមយី បញ្ញា អត្ថិ, ន ចិន្តាមយី បញ្ញា ច, អយំ មន្ទបញ្ញោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសេហិ ជាននតោ និរវសេសវិត្ថារទេសនាយ នេតព្ពតោ នេយ្យោ នាមាតិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥទានិ យទត្ថំ ឥមា បញ្ញា ឧទ្ធដា, តមេវ វេនេយ្យបុគ្គលវិភាគំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘យស្សា’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិអាទិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៨) វុត្តំ.

៩. ‘‘តត្ថ ភគវា ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្សា’’តិអាទិនា ទេសនំ វិភាវេតិ, ‘‘តត្ថ ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិនា បដិបទាវិភាគេហិ, ‘‘ស្វាយំ ហារោ’’តិអាទិនា ញាណវិភាគេហិ ច ទេសនាភាជនំ វេនេយ្យត្តយំ អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘យាយ ទេសនាបាឡិយា ទេសនាហារំ យោជេតុំ បុព្ពេ ‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’តិអាទិនា ទេសនាហារស្ស វិសយភាវេន យា បាឡិទេសនា និក្ខិត្តា, សា បាឡិទេសនា ទេសនាហារេន និទ្ធារិតេសុ អស្សាទាទីសុ អត្ថេសុ កិមត្ថំ ទេសយតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមំ អត្ថំ ទេសយតី’’តិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សាយំ ធម្មទេសនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ សាយំ ធម្មទេសនាតិ យា ធម្មទេសនា អាទិកល្យាណាទិកា បុព្ពេ ទេសនាហារស្ស វិសយភាវេន និក្ខិត្តា, សាយំ ធម្មទេសនា អស្សាទាទីសុ កិមត្ថំ ទេសយតីតិ កថេតុកាមតាយ បុច្ឆតិ, បុច្ឆិត្វា ‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ ទេសយតី’’តិ វិស្សជ្ជេតិ, តានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គ’’ន្តិ វុត្តំ. បវត្តិបវត្តកនិវត្តិនិវត្តនុបាយភាវេន អវិបរីតភាវតោ ‘‘សច្ចានី’’តិ វុត្តានិ.

យស្សំ ទេសនាយំ សច្ចានិ ទេសនាហារេន និទ្ធារិតានិ, សា ទេសនា ចត្តារិ សច្ចានិ ទេសយតីតិ យុត្តំ ហោតុ. យស្សំ ទេសនាយំ អស្សាទាទយោ និទ្ធារិតា, សា ទេសនា ចត្តារិ សច្ចានិ ទេសយតីតិ ន សក្កា វត្តុំ. ហេដ្ឋា ច អស្សាទាទយោ និទ្ធារិតា, តស្មា ‘‘អស្សាទាទយោ’’តិបិ វត្តព្ពន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘អាទីនវោ ផលញ្ច ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ទេសនាហារេន សំវណ្ណនានយេន ទេសនាយំ និទ្ធារិតោ អាទីនវោ ចេវ ផលញ្ច ទុក្ខសច្ចំ ហោតិ, អស្សាទោ សមុទយសច្ចំ, និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, ឧបាយោ ចេវ អាណត្តិ ច មគ្គសច្ចំ ហោតិ, តស្មា ‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ ទេសយតី’’តិ វត្តព្ពមេវាតិ.

តណ្ហាវជ្ជា តេភូមកធម្មា ទុក្ខំ, តេ ច អនិច្ចាទីហិ បីឡិតត្តា អាទីនវាយេវ. ផលន្តិ ទេសនាយ ផលំ លោកិយំ, ន លោកុត្តរំ, តស្មា ទុក្ខន្តិ វត្តព្ពមេវ. អស្សាទោតិ តណ្ហាស្សាទស្ស គហិតត្តា ‘‘អស្សាទោ សមុទយោ’’តិ ច វត្តព្ពំ. អស្សាទេកទេសោ ទុក្ខមេវ, អស្សាទេកទេសោ ទុក្ខញ្ចេវ សមុទយោ ច. សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គោ ច ភគវតោ អាណត្តិ ច ទេសនាយ ផលាធិគមស្ស ឧបាយភាវតោ ‘‘ឧបាយោ, អាណត្តិ ច មគ្គោ’’តិ វុត្តំ, និស្សរណេកទេសោបិ មគ្គោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ យា ទេសនា វិសេសតោ ទេសយតិ, កតមា សា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា វិសេសំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឥទំ ធម្មចក្ក’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ វុច្ចមានំ ធម្មចក្កំ ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ វិសេសតោ ទេសយតីតិ យោជនា កាតព្ពា.

‘‘យា ទេសនា ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ វិសេសតោ ទេសយតិ, តស្សា ទេសនាយ ធម្មចក្កភាវំ កិំ ភគវា អាហា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១៤) តណ្ហាវជ្ជំ ជាតិអាទិកំ តេភូមកធម្មជាតំ ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវេន, ទុក្ខទុក្ខាទិភាវេន ច ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វុត្តំ. មេតិ មយា បវត្តិតន្តិ យោជនា. ភិក្ខវេតិ សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតុំ អាលបតិ. ពារាណសិយន្តិ ពារាណសីនគរស្ស អវិទូរេ. ឥសិបតនេតិ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឥសនតោ គវេសនតោ ‘‘ឥសី’’តិ វោហរិតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ បតនដ្ឋានេ. មិគទាយេតិ មិគានំ អភយទានដ្ឋានេ ការិតេ អស្សមេវ.

អនុត្តរន្តិ ឧត្តរិតរាភាវេន អនុត្តរំ អនតិសយំ. ធម្មចក្កន្តិ សតិបដ្ឋានាទិកេ សភាវធារណាទិនា អត្ថេន ធម្មោ ចេវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ. អប្បដិវត្តិយន្តិ អប្បដិសេធនីយំ. កស្មា? ជនកស្ស ភគវតោ ធម្មិស្សរត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា, ជញ្ញស្ស ច អនុត្តរត្តា កោណ្ឌញ្ញាទីនញ្ចេវ អដ្ឋារសព្រហ្មកោដិយា ច ចតុសច្ចបដិវេធសាធនតោ ច. ‘‘កេន អប្បដិវត្តិយ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សមណេន វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមណេនាតិ បព្ពជ្ជមត្តូបគតេន. ព្រាហ្មណេនាតិ ជាតិព្រាហ្មណេន. បរមត្ថានញ្ហិ សមណព្រាហ្មណានំ បដិសេធនេ ចិត្តុប្បាទានុប្បជ្ជនម្បិ នត្ថិ. ទេវេនាតិ ឆកាមាវចរទេវេន. ព្រហ្មុនាតិ រូបព្រហ្មា គហិតា. ‘‘សមណេន វា …បេ… ព្រហ្មុនា’’តិ ឯត្តកមេវ អវត្វា‘‘កេនចី’’តិ វុត្តវចនេន អវសេសខត្តិយគហបតិបរិសជនា សង្គហិតា. តស្មា ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិសមណចាតុមហារាជិកតាវតិំសមារព្រហ្មបរិសា អដ្ឋវិធាបិ បដិសេធេតុំ អសមត្ថាយេវាតិ វេទិតព្ពា. លោកស្មិន្តិ សត្តសមូហេ ធម្មចក្កាធារេ.

‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ គាថានុរូបំ ធម្មចក្កសុត្តេ បទានិ វិភជន្តោ ‘‘តត្ថ អបរិមាណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ ធម្មចក្កទេសនាយំ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣ អាទយោ; បដិ. ម. ២.៣០). ‘‘អបរិមាណា អក្ខរា អបរិមាណា បទា’’តិ អវត្វា ‘‘អបរិមាណា បទា អបរិមាណា អក្ខរា’’តិ ឧប្បដិបាដិវចនេហិ យេភុយ្យេន បទសង្គហិតានីតិ ទស្សេតិ. បទា, អក្ខរា, ព្យញ្ជនាតិ ច លិង្គវិបល្លាសានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឯតស្សេវ អត្ថស្សាតិ វត្តព្ពាការស្ស ចតុសច្ចសង្ខាតស្ស អត្ថស្សេវ សង្កាសនា បកាសនា បកាសនាការោ បញ្ញត្តាការោតិ អាការវន្តអាការសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. សង្កាសនាការោតិ ច សង្កាសនីយស្ស អត្ថស្ស អាការោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឥតិបីតិ ឥតិ ឥមិនា បការេនបិ, ឥមិនា បការេនបិ ឥទំ ជាតិអាទិកំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ.

អយន្តិ កាមតណ្ហាទិភេទា អយំ តណ្ហា. ទុក្ខសមុទយោតិ ទុក្ខនិព្ពត្តនស្ស ហេតុភាវតោ ទុក្ខសមុទយោ. អយន្តិ សព្ពសង្ខតតោ និស្សដា អយំ អសង្ខតា ធាតុ. ទុក្ខនិរោធោតិ ជាតិអាទិប្បភេទស្ស ទុក្ខស្ស អនុប្បាទននិរោធបច្ចយត្តា ទុក្ខនិរោធោ. អយន្តិ សម្មាទិដ្ឋាទិកោ អដ្ឋង្គិកោ អរិយោ មគ្គោ. ទុក្ខនិរោធភូតំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេន គតត្តា, ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយា បដិបទាភាវតោ ច ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

‘‘តត្ថ អបរិមាណា’’តិអាទិនា ព្យញ្ជនបទអត្ថបទានិ វិភជិត្វា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិសយិវិសយភាវេន សម្ពន្ធភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ភគវា កិំ សាមញ្ញេហិ អក្ខរាទីហិ សង្កាសេតិ វា បកាសេតិ វា, ឧទាហុ យថារហំ សង្កាសេតិ បកាសេតីតិអាទិវិចារណាយ សម្ភវតោ វិសយវិសយិភាវេន សម្ពន្ធភាវំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិ កស្មា ឯវំ វុត្តំ, ននុ ‘‘ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទីសុ បទេនេវ ទុក្ខសច្ចត្ថត្តាទិកោ សង្កាសិតព្ពោតិ? សច្ចំ, បទាវយវស្ស បន អក្ខរស្ស គហណមុខេនេវ អក្ខរសមុទាយស្សបិ បទស្ស គហណំ ហោតិ, បទេ គហិតេ ច ទុក្ខសច្ចត្ថាទិកាវពោធោ ហោត្វេវ, ឯវំ សតិ បទេនេវ សិជ្ឈនតោ អក្ខរោ វិសុំ ន គហេតព្ពោតិ? ន, ទុក្ខសច្ចត្ថាទិកាវពោធស្ស វិសេសុប្បត្តិភាវតោ. ទុ-ឥតិ អក្ខរេន ហិ អនេកុបទ្ទវាធិដ្ឋានភាវេន កុច្ឆិតត្ថោ គហិតោ, ខ-ឥតិ អក្ខរេន ធុវសុភសុខត្តភាវវិរហេន តុច្ឆត្ថោតិ ឯវមាទិកាវពោធស្ស វិសេសុប្បត្តិ ភវតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បទត្ថគហណស្ស វិសេសាធានំ ជាយតី’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៩). បទបរិយោសានេ វាក្យបរិយោសានាភាវតោ អក្ខរេហិ សំខិត្តេន ទីបិយមានោ អត្ថោ បទេហិ បកាសិតោវាតិ វុត្តំ ‘‘បទេហិ បកាសេតី’’តិ. វាក្យបរិយោសានេ បន សង្កាសិតោ បកាសិតោ អត្ថោ វិវរិតោ វិវដោ កតោវាតិ វុត្តំ. ‘‘ព្យញ្ជនេហិ វិវរតី’’តិ. បការេហិ ច វាក្យភេទេ កតេ សោ អត្ថោ វិភត្តោ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘អាការេហិ វិភជតី’’តិ. វាក្យាវយវានំ បទានំ បច្ចេកំ និព្ពចនវិភាគេ កតេ សោ អត្ថោ បាកដោ កតោវាតិ វុត្តំ ‘‘និរុត្តីហិ ឧត្តានីករោតី’’តិ. កតនិព្ពចនេហិ វាក្យាវយវេហិ វិត្ថារវសេន និរវសេសតោ ទេសិតេហិ វេនេយ្យសត្តានំ ចិត្តេ បរិសមន្តតោ តោសនំ ហោតិ, បញ្ញាតេជនញ្ចាតិ អាហ ‘‘និទ្ទេសេហិ បញ្ញបេតី’’តិ.

‘‘ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទីសុ ‘‘ភគវា ឯវា’’តិ វា ‘‘អក្ខរេហិ ឯវា’’តិ វា អវធារណេ យោជិតេ ‘‘សាវកោ ន សង្កាសេតិ, បទាទីហិ ន សង្កាសេតី’’តិ អត្ថោ ភវេយ្យ, សាវកោ ច សង្កាសេតិ, បទាទីហិ ច សង្កាសេតិ. កត្ថ អវធារណំ យោជេតព្ពន្តិ ចេ? ‘‘ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតិយេវា’’តិ អវធារណំ យោជេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ សាវកេន សង្កាសិតោ វា បទាទីហិ សង្កាសិតោ វា អត្ថោ សង្គហិតោ ហោតិ. អត្ថបទានញ្ច អក្ខរាទិនានាវិសយតា សិទ្ធា ហោតិ. តេន ឯកានុសន្ធិកេ សុត្តេ ឆឡេវ អត្ថបទានិ និទ្ធារេតព្ពានិ, អនេកានុសន្ធិកេ សុត្តេ អនុសន្ធិភេទេន វិសុំ វិសុំ ឆ ឆ អត្ថបទានិ និទ្ធារេតព្ពានិ.

‘‘ឆសុ ព្យញ្ជនបទេសុ កតមេន ព្យញ្ជនបទេន កតមំ កិច្ចំ សាធេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥមិនា ឥទំ កិច្ចំ, ឥមិនា ឥទំ កិច្ចំ សាធេតី’’តិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ ច បទេហិ ច ឧគ្ឃដេតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ អក្ខរាទីសុ ព្យញ្ជនបទេសុ. ឧគ្ឃដេតីតិ ឧគ្ឃដនកិច្ចំ សាធេតីតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ ទេសនាវ ឧគ្ឃដនកិច្ចំ សាធេតិ, ភគវា បន ទេសនាជនកត្តា ឧគ្ឃដនកិច្ចំ សាធេតីតិ វុច្ចតិ. សេសេសុបិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ឧគ្ឃដនកិច្ចសាធិកា ទេសនាយេវ កិំ វិបញ្ចនវិត្ថារណកិច្ចសាធិកា ទេសនាជនកត្តា, ឧទាហុ វិសុំ វិសុំ កិច្ចសាធិកា អញ្ញា’’តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ វិសុំ វិសុំ កិច្ចសាធិកា អញ្ញា ទេសនាតិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ឧគ្ឃដនា អាទី’’តិអាទិមាហ. អថ វា ‘‘កតមា ឧគ្ឃដនា, កតមា វិបញ្ចនា, កតមា វិត្ថារណា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘តត្ថ ឧគ្ឃដនា អាទី’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ ឧគ្ឃដនាទិកិច្ចសាធិកាសុ ទេសនាសុ. ឧគ្ឃដនាតិ ឧគ្ឃដនកិច្ចសាធិកា ទេសនា អាទិទេសនា ហោតិ. វិបញ្ចនាតិ វិបញ្ចនកិច្ចសាធិកា ទេសនា មជ្ឈេទេសនា ហោតិ. វិត្ថារណាតិ វិត្ថារណកិច្ចសាធិកា ទេសនា បរិយោសានទេសនា ហោតីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ឧគ្ឃដិយន្តោ ឧទ្ទិសិយមានោ បរិយត្តិអត្ថភូតោ ធម្មវិនយោ កតមំ បុគ្គលំ វិនេតិ, វិបញ្ចិយន្តោ និទ្ទិសិយមានោ បរិយត្តិអត្ថភូតោ ធម្មវិនយោ កតមំ បុគ្គលំ វិនេតិ, វិត្ថារិយន្តោ បដិនិទ្ទិសិយមានោ បរិយត្តិអត្ថភូតោ ធម្មវិនយោ កតមំ បុគ្គលំ វិនេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោយំ ធម្មវិនយោ’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ ‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’តិអាទីនំ ឆន្នំ ព្យញ្ជនបទានំ ព្យាបារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថបទានំ ព្យាបារំ ទស្សេតុំ ‘សោយំ ធម្មវិនយោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៩) វុត្តំ.

តត្ថ ឧគ្ឃដិយន្តោ ឧទ្ទិសិយមានោ ឧទ្ទេសបរិយត្តិអត្ថភូតោ សោ អយំ ធម្មវិនយោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុបុគ្គលំ វិនេតិ, តេន ឧគ្ឃដិតញ្ញុនោ បុគ្គលស្ស វិនយនេន នំ ឧគ្ឃដិយន្តំ ឧទ្ទិសិយមានំ ឧទ្ទេសបរិយត្តិអត្ថភូតំ វិនយំ ‘‘អាទិកល្យាណោ’’តិ អាហុ. វិបញ្ចិយន្តោ និទ្ទិសិយមានោ និទ្ទេសបរិយត្តិអត្ថភូតោ សោ អយំ ធម្មវិនយោ វិបញ្ចិតញ្ញុបុគ្គលំ វិនេតិ, តេន វិបញ្ចិតញ្ញុបុគ្គលស្ស វិនយនេន នំ វិបញ្ចិយន្តំ និទ្ទិសិយមានំ និទ្ទេសបរិយត្តិអត្ថភូតំ វិនយំ ‘‘មជ្ឈេកល្យាណោ’’តិ អាហុ. វិត្ថារិយន្តោ បដិនិទ្ទិសិយមានោ បដិនិទ្ទេសបរិយត្តិអត្ថភូតោ សោ អយំ ធម្មវិនយោ នេយ្យំ បុគ្គលំ វិនេតិ វិនយនំ ជនេតិ, តេន នេយ្យស្ស បុគ្គលស្ស វិនយនេន នំ វិត្ថារិយន្តំ បដិនិទ្ទិសិយមានំ បដិនិទ្ទេសបរិយត្តិអត្ថភូតំ វិនយំ ‘‘បរិយោសានកល្យាណោ’’តិ អាហូតិ យោជនត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

អថ វា ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិនា ឆន្នំ បទានំ ព្យាបារោ ទស្សិតោ, ឯវំ សតិ អត្ថោ និព្យាបារោ សិយា, អត្ថោ ច និប្បរិយាយតោ សព្យាបារោយេវាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘សោយំ ធម្មវិនយោ’’តិអាទិ. ឯតេន អត្ថោយេវ មុខ្យតោ វេនេយ្យត្តយស្ស វិនយនកិច្ចំ សាធេតិ, អត្ថវាចកោ បន សទ្ទោ ឋានូបចារតោ វេនេយ្យត្តយស្ស វិនយនកិច្ចំ សាធេតីតិ ទស្សេតិ. បទបរមស្ស បន សច្ចប្បដិវេធស្ស បតិដ្ឋានាភាវតោ សោ ឥធ ន វុត្តោ. សេក្ខគ្គហណេន វា កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស វិយ នេយ្យគ្គហណេន បទបរមស្ស បុគ្គលស្សាបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. អក្ខរេហីតិអាទីសុ ករណត្ថេ ករណវចនំ, ន ហេត្វត្ថេ. អក្ខរាទីនញ្ហិ ឧគ្ឃដនាទីនិ បយោជនានិយេវ ហោន្តិ, ន ឧគ្ឃដនាទីនំ អក្ខរាទីនិ បយោជនានីតិ ‘‘អន្នេន វសតី’’តិអាទីសុ វិយ ន ហេតុអត្ថោ គហេតព្ពោ. តត្ថ ហិ អន្នេន ហេតុនា វសតិ, វសនេន ហេតុនា អន្នំ លទ្ធន្តិ វសនកិរិយាយ ផលំ វសនកិរិយាយ ហេតុភាវេន គហិតំ. ‘‘អជ្ឈេសនេន វសតី’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ‘‘យទត្ថា ច កិរិយា, សោ ហេតូ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៩). តត្ថ យទត្ថាតិ សោ អន្នាទិកោ អត្ថោ យស្សា វសនាទិកិរិយាយាតិ យទត្ថា, វសនាទិកិរិយា, សោ អន្នាទិកោ អត្ថោ តស្សា វសនាទិកិរិយាយ ហេតូតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១០. ‘‘តត្ថ អបរិមាណា បទា’’តិអាទិនា ‘‘ធម្មំ វោ ភិក្ខវេ ទេសេស្សាមី’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋាយ បាឡិយា ទ្វាទសបទសម្បត្តិសង្ខាតំ តិវិធកល្យាណតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឆអត្ថបទឆព្យញ្ជនបទភេទេន សម្បត្តិសង្ខាតំ អត្ថបទព្យញ្ជនបទកល្យាណតំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ ឆប្បទានិ អត្ថោ’’តិអាទិមាហ. អថ វា ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តានុរូបំ ‘‘តត្ថ អបរិមាណា’’តិអាទិនា ‘‘ធម្មំ វោ ភិក្ខវេ ទេសេស្សាមី’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋាយ បាឡិយា ទ្វាទសបទតា ទស្សេត្វា ‘‘អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណ’’ន្តិ វុត្តានុរូបំ ‘‘តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ ចា’’តិអាទិនា តស្សា បាឡិយា តិវិធកល្យាណតា ទស្សិតា, ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធ’’ន្តិ វុត្តានុរូបំ តស្សា បាឡិយា ឆអត្ថបទព្យញ្ជនបទសម្បន្នតំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ឆប្បទានិ អត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តិស្សំ ទេសនាហារវិសយសង្ខាតាយំ បាឡិយំ ឆប្បទានិ អត្ថោ. កតមានិ ឆប្បទានិ? សង្កាសនា, បកាសនា, វិវរណា, វិភជនា, ឧត្តានីកម្មំ, បញ្ញត្តិ ឥមានិ ឆប្បទានិ. អត្ថោ យស្ស អត្ថិ តស្មា សាត្ថំ. តត្ថាតិ តិស្សំ ទេសនាហារវិសយសង្ខាតាយំ បាឡិយំ ឆប្បទានិ ព្យញ្ជនំ. កតមានិ ឆប្បទានិ? អក្ខរំ, បទំ, ព្យញ្ជនំ, អាការោ, និរុត្តិ, និទ្ទេសោ ឥមានិ ឆប្បទានិ. ព្យញ្ជនំ យស្ស អត្ថីតិ សព្យញ្ជនន្តិ យោជនា កាតព្ពា. តេនាតិ តស្សា បាឡិយា តិវិធកល្យាណឆអត្ថបទសម្បន្នឆព្យញ្ជនបទសម្បន្នដ្ឋេន, ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ…បេ… សុទ្ធ’’ន្តិ ភគវា អាហាតិ អត្ថោ.

កេវលសទ្ទស្ស សកលាទិអត្ថវាចកត្តា អធិប្បេតត្ថំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កេវលន្តិ លោកុត្តរំ ន មិស្សំ លោកិយេហិ ធម្មេហី’’តិ វុត្តំ. បរិបុណ្ណន្តិ អធិប្បេតត្ថេ ឯកោបិ អត្ថោ ឩនោ នត្ថិ, វាចកសទ្ទេសុបិ អនត្ថកោ ឯកោបិ សទ្ទោ អធិកោ នត្ថីតិ បរិបុណ្ណំ អនូនំ អនតិរេកំ. បរិសុទ្ធន្តិ សទ្ទទោសអត្ថទោសាទិវិរហតោ វា បរិសុទ្ធំ, រាគាទិមលវិរហតោ វា បរិយោទាតានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មវិសេសានំ ឧបដ្ឋិតដ្ឋានត្តា បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតំ. និគ្គតំ មលំ ឯតស្ស ធម្មស្សាតិ និម្មលំ. សទ្ទទោសាទិវិរហតោ វា រាគាទិវិរហតោ វា សព្ពមលេហិ អបគតំ បរិ សមន្តតោ ឱទាតន្តិ បរិយោទាតំ. ឧបដ្ឋិតន្តិ ឧបតិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ សព្ពវិសេសាតិ ឧបដ្ឋិតំ យថា ‘‘បទក្កន្ត’’ន្តិ. បទក្កន្តំ បទក្កន្តដ្ឋានំ. វិសិសន្តិ មនុស្សធម្មេហីតិ វិសេសា, សព្ពេ វិសេសា សព្ពវិសេសា, សព្ពតោ វា វិសេសាតិ សព្ពវិសេសា, ឧត្តរិមនុស្សធម្មា. តេសំ សព្ពវិសេសានំ ឧបដ្ឋិតន្តិ យោជនា. ឥទន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនព្រហ្មចរិយំ. តថាគតស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បទន្តិ តថាគតបទំ. បទន្តិ ច បដិបត្តិគមនេន វា ទេសនាគមនេន វា កិលេសគ្គហណំ. ឱត្ថរិត្វា គមនដ្ឋានំ ឥតិបិ វុច្ចតិ បវុច្ចតិ, តថាគតេន គោចរាសេវនេន វា ភាវនាសេវនេន វា និសេវិតំ ភជិតំ ឥតិបិ វុច្ចតិ, តថាគតស្ស មហាវជិរញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណទន្តេហិ អារញ្ជិតំ អារញ្ជិតដ្ឋានំ ឥតិបិ វុច្ចតិ, អតោ តថាគតបទាទិភាវេន វត្តព្ពភាវតោ ឯតំ សាសនព្រហ្មចរិយំ ឥតិ បញ្ញាយតិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ ព្រហ្មុនោ សព្ពសត្តុត្តមស្ស ភគវតោ ចរិយំ, ព្រហ្មំ វា សព្ពសេដ្ឋំ ចរិយំ ព្រហ្មចរិយំ. បញ្ញាយតីតិ យថាវុត្តេហិ បការេហិ ញាយតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

‘‘ឥមស្ស សិក្ខត្តយស្ស សង្គហស្ស សាសនស្ស បរិបុណ្ណភាវបរិសុទ្ធភាវសង្ខាតំ តថាគតបទភាវំ!តថាគតបទភាវំ, តថាគតនិសេវិតភាវំ, តថាគតអារញ្ជិតភាវំ, តេហិ បការេហិ ញាបិតភាវំ កថំ មយំ និក្កង្ខា ជានិស្សាមា’’តិ វត្តព្ពតោ ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ, តព្ភាវទីបកេន ភគវតា វុត្តេន វចនេន តុម្ហេហិ និក្កង្ខេហិ ជានិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

យទិ ភគវា អក្ខរេហិ ច បទេហិ ច ឧគ្ឃដេតិ, ព្យញ្ជនេហិ ច អាការេហិ ច វិបញ្ចយតិ, និរុត្តីហិ ច និទ្ទេសេហិ ច វិត្ថារេតិ, ឯវំ សតិ អាចរិយេន រចិតេន ទេសនាហារេន បយោជនំ ន ភវតិ, ទេសនាហារេន ន វិនា ភគវតោ ទេសនាយមេវ អត្ថសិជ្ឈនតោតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘កេសំ អយំ ធម្មទេសនា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យោគីន’’ន្តិ អាហ. តត្ថ យោគីនន្តិ យុជ្ជន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាយន្តិ យោគិនោ, តេសំ យោគីនំ. តេន មយា រចិតេន ទេសនាហារេន សំវណ្ណិតា អយំ វុត្តប្បការា ភគវតោ ទេសនា ឧគ្ឃដនាទិកិច្ចំ សាធេតីតិ ទេសនាហារោ យោគីនំ សាត្ថកោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ទេសនាហារស្ស អស្សាទាទិទេសនាហារភាវោ កេន អម្ហេហិ ជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តេនាហ អាយស្មា…បេ… ទេសនាហារោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តេន អស្សាទាទិទេសនាហារភាវេន អាយស្មា មហាកច្ចានោ ‘‘អស្សាទាទីនវតា…បេ… ទេសនាហារោ’’តិ យំ វចនំ អាហ, តេន វចនេន តុម្ហេហិ ទេសនាហារស្ស យោគីនំ អស្សាទាទិទេសនាហារភាវោ ជានិតព្ពោ សទ្ទហិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘កិំ បន ឯត្តាវតា ទេសនាហារោ បរិបុណ្ណោ, អញ្ញោ និយុត្តោ នត្ថី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ ទេសនាហារោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យស្សំ ទេសនាយំ អស្សាទាទយោ យេន ទេសនាហារេន និទ្ធារិតា, តស្សំ ទេសនាយំ សោ ទេសនាហារោ និទ្ធារេត្វា យោជិតោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ.

ឥតិ ទេសនាហារវិភង្គេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

វិភាវនា និដ្ឋិតា.

បណ្ឌិតេហិ បន អដ្ឋកថាដីកានុសារេន គម្ភីរត្ថោ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា គហេតព្ពោតិ.