២. ឧទ្ទេសវារអត្ថវិភាវនា

១. ឯវំ សង្គហវារេន សង្ខេបតោ ទស្សិតេ ហារាទយោ ឥទានិ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា’’តិអាទិទេសនា អារទ្ធា. អថ វា សោឡសហារាទិសមុទាយា នេត្តិ នាម មយា មហាកច្ចានេន និទ្ទិដ្ឋាតិ វុត្តា, ‘‘កតមេ តេ សោឡស ហារា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘តត្ថ សោឡស ហារា’’ត្យាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ សោឡសហារាទីសុ. ទេសនា ហារោ, វិចយោ ហារោ…បេ… សាមារោបនោ ហារោតិ ឥមេ សោឡស ហារាតិ ទដ្ឋព្ពា.

តត្ថ សព្ពសាធារណត្តា ហារបទស្ស វចនត្ថោ បឋមំ វត្តព្ពោ. កេនដ្ឋេន ហារាតិ? ហរីយន្តិ ឯតេហីតិ ហារា. ឯតេហិ សំវណ្ណនាវិសេសេហិ សំវណ្ណិយេសុ សុត្តគេយ្យាទីសុ អញ្ញាណសំសយវិបល្លាសា ហរីយន្តិ, ឥតិ អញ្ញាណាទិហរណការណត្តា ‘‘ឯតេហី’’តិ បទេន និទ្ទិដ្ឋា សំវណ្ណនាវិសេសា ហារា នាម, ហរ-ធាតុយា អាចរិយស្ស វចីភេទសទ្ទោ, តំសមុដ្ឋាបកោ ចិត្តុប្បាទោ ច មុខ្យត្ថោ, វេនេយ្យានំ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តស្ស អត្ថជាននាទិញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ ការណូបចារត្ថោ, តស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយភូតានំ សំវណ្ណនាវិសេសានំ ឧបនិស្សយបច្ចយសត្តិ ផលូបចារត្ថោ, ឥតិ-សទ្ទេន សា ឧបនិស្សយបច្ចយសត្តិយេវ បរាមសីយតិ. តំសត្តិសម្បន្នា សំវណ្ណនាវិសេសា ណ-បច្ចយត្ថា ហោន្តិ. ឯស នយោ ឯវរូបេសុ ឋានេសុបិ. វិត្ថារោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១) វុត្តោ ឯវ.

អសាធារណតោ បន ទេសីយតិ ឯតាយាតិ ទេសនា. ឯតាយ សំវណ្ណនាយ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តត្ថោ ទេសីយតិ សំវណ្ណីយតិ សំវណ្ណនានុសារេន ញាបីយតិ, ឥតិ ញាបនការណត្តា ‘‘ឯតាយា’’តិ បទេន និទ្ទិដ្ឋា វិសេសសំវណ្ណនា ទេសនា នាម, ន បាឡិទេសនា, បាឡិទេសនាយ សំវណ្ណេតព្ពសំវណ្ណនាភាវេន សហចរណតោ វា ទេសនា. កិញ្ចាបិ អញ្ញេ ហារា ទេសនាបាឡិសង្ខាតស្ស សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភាវតោ ទេសនាយ សហចារិនោ ហោន្តិ, អយំ បន ហារោ យេភុយ្យេន យថារុតវសេនេវ វិញ្ញាយមានត្តា បាឡិទេសនាយ សហ ចរតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន តថា បរេ. ន ហិ អស្សាទាទីនវនិស្សរណាទិសន្ទស្សនលក្ខណរហិតា បាឡិទេសនា អត្ថិ, អយញ្ច ហារោ អស្សាទាទិសន្ទស្សនលក្ខណោតិ.

វិចិយន្តិ ឯតេនាតិ វិចយោ. ឯតេន សំវណ្ណនាវិសេសេន សុត្តេ បទបញ្ហាទយោ វិចិយន្តិ, ឥតិ វិចារណការណត្តា សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយោ នាម. កត្វត្ថាធិករណត្ថាបិ លព្ភន្តិ. សំវណ្ណេតព្ពសុត្តេន បទបញ្ហាទិវិចយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយោ ហារោ.

យុត្តាយុត្តិ វិចារីយតិ ឯតាយាតិ យុត្តិ. ឯតាយ វិសេសសំវណ្ណនាយ សព្ពេសំ ហារានំ ភូមិគោចរានំ យុត្តាយុត្តិ វិចារីយតិ, ឥតិ វិចារណការណត្តា ‘‘ឯតាយា’’តិ បទេន និទ្ទិដ្ឋា វិសេសសំវណ្ណនា យុត្តិ នាម. ឥធ ឧត្តរបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ, យុត្តិយា វិចារណា, វិចារណីយភាវេន សហចរណតោ វា យុត្តិ. សព្ពហារានំ ភូមិគោចរានំ យុត្តាយុត្តិវិចារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ យុត្តិ ហារោ.

បទតិ បវត្តេតិ ផលំ ឯតេនាតិ បទំ, ការណំ. ឋន្តិ តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ ផលានិ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ការណំ. បទញ្ច តំ ឋានញ្ចាតិ បទដ្ឋានំ, អាសន្នការណំ. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានំ វិចារីយតិ ឯតាយាតិ បទដ្ឋានា, វិសេសសំវណ្ណនា, វិចារណលោបោវ, សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានានំ, តេសញ្ច បទដ្ឋានានំ វិចារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បទដ្ឋានោ ហារោ.

សុត្តេ អវុត្តាបិ សមានលក្ខណា ធម្មា លក្ខីយន្តិ ឯតេន សំវណ្ណនាវិសេសេនាតិ លក្ខណោ, សុត្តេ វុត្តេន ធម្មេន សមានលក្ខណានំ ធម្មានំ អវុត្តានម្បិ និទ្ធារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ លក្ខណោ ហារោ.

សុត្តេ ទស្សិយមានា និព្ពចនាទយោ ចត្តារោបិ វិយូហីយន្តិ វិភាគេន សម្បិណ្ឌីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ ព្យូហោ, ចតុន្នំ និព្ពចនាទីនំ ព្យូហោ ចតុព្យូហោ. និព្ពចនាធិប្បាយព្យញ្ជនានញ្ចេវ ទេសនានិទានស្ស ច បុព្ពាបរេន សទ្ធិំ សន្ទស្សនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ចតុព្យូហោ ហារោ.

ទេសនាយ គហិតធម្មេន សភាគា, វិសភាគា ច ធម្មា អាវដ្ដីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ អាវដ្ដោ, ទេសនាយ គហិតធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មវសេន អាវដ្ដនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ អាវដ្ដោ ហារោ.

អសាធារណាសាធារណានំ សំកិលេសធម្មេ, វោទានធម្មេ ច សាធារណាសាធារណតោ, បទដ្ឋានតោ, ភូមិតោ ច វិភជនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិភត្តិ ហារោ.

សុត្តេ និទ្ទិដ្ឋា ធម្មា បដិបក្ខវសេន បរិវត្តីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វាតិ បរិវត្តោ, សុត្តេ និទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ បដិបក្ខតោ បរិវត្តនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិវត្តនោ ហារោ.

សុត្តេ វុត្តស្ស ឯកស្សេវ អត្ថស្ស វាចកំ វិវិធំ វចនំ ឯត្ថ សំវណ្ណនាវិសេសេតិ វិវចនំ, វិវចនមេវ វេវចនំ, សុត្តេ វុត្តេ ឯកស្មិំ អត្ថេ អនេកបរិយាយសទ្ទយោជនាលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វេវចនោ ហារោ.

សុត្តេ វុត្តា អត្ថា បការេហិ ញាបីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វាតិ បញ្ញត្តិ, ឯកេកស្ស ធម្មស្ស អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបេតព្ពាការលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បញ្ញត្តិ ហារោ.

សុត្តាគតា ធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទាទីសុ ឱតរីយន្តិ អនុប្បវេសីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ ឱតរណោ, បដិច្ចសមុប្បាទាទិមុខេហិ សុត្តត្ថស្ស ឱតរណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ឱតរណោ ហារោ.

សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភា សោធីយន្តិ សមាធីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ សោធនោ, សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភានំ សោធនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សោធនោ ហារោ.

សាមញ្ញវិសេសភូតា ធម្មា វិនា វិកប្បេន អធិដ្ឋីយន្តិ អនុប្បវត្តីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ អធិដ្ឋានោ, សុត្តាគតានំ ធម្មានំ អវិកប្បនវសេន សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ អធិដ្ឋានោ ហារោ.

យោ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច ផលំ បរិករោតិ អភិសង្ខរោតិ, ឥតិ សោ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច បរិក្ខារោ, យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ តំ បរិក្ខារំ ហេតុញ្ចេវ បច្ចយញ្ច អាចិក្ខតិ, ឥតិ សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិក្ខារោ នាម. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បរិក្ខារសង្ខាតេ ហេតុបច្ចយេ និទ្ធារេត្វា សំវណ្ណនាលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិក្ខារោ ហារោ.

សុត្តេ អាគតធម្មា បទដ្ឋានាទិមុខេន សមារោបីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ សមារោបនោ, សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានវេវចនភាវបហានសមារោបនវិចារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សមារោបនោ ហារោ. ភាវសាធនវសេនាបិ សព្ពត្ថ វចនត្ថោ វត្តព្ពោតិ តស្សាបិ វសេន យោជេតព្ពន្តិ. សេសំ សំវណ្ណនានុសារេន ញាតព្ពន្តិ.

‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា ទេសនា’’ត្យាទិនា ហារសរូបំ វុត្តំ, កិមត្ថំ ‘‘តស្សានុគីតិ’’ត្យាទិ វុត្តន្តិ? អនុគីតិគាថាយ សុខគ្គហណត្ថំ បុន ‘‘តស្សានុគីតិ ទេសនា វិចយោ យុត្តិ’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ ហារុទ្ទេសស្ស. អនុគីតីតិ អនុ បច្ឆា គាយនគាថា. បញ្ចទសោតិ បញ្ចទសមោ. សោឡសោតិ សោឡសមោ. អត្ថតោ អសំកិណ្ណាតិ ទេសនាទិបទត្ថតោ លក្ខណត្ថតោ សង្ករតោ រហិតា. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សោ ច នេសំ អសង្ករោ លក្ខណនិទ្ទេសេ សុបាកដោ ហោតី’’តិ. សេសំ សំវណ្ណនានុសារេន ញាតព្ពន្តិ. ‘‘កេចិ ហារា កេហិចិ ហារេហិ សំកិណ្ណា វិយ ទិស្សន្តិ, កស្មា អសំកិណ្ណាតិ ញាតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘ឯតេសញ្ចេវា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯតេសញ្ចេវ ភវតីតិ ឯតេសំ សោឡសន្នំ ហារានំ យថា យេនាការេន អសង្ករោ ហោតិ, តថា អសង្ករាការេន ភវតិ. អយតិ បវត្តតិ នយវិភត្តីតិ អយា, វិត្ថារេន អយាតិ វិត្ថារតយា, ត-ការោ មិស្សកទោសាបគមត្ថាយ អាគតោ, នយវិភត្តិវិសេសវចនំ. នយេន ញាយេន វិភត្តិ នយវិភត្តិ, ន បញ្ចនយវិភត្តាហារានំ វិត្ថារេន បវត្តា ញាយវិភត្តិ តថា អសង្ករាការេន ភវតិ តស្មិំ អសំកិណ្ណាតិ ញាតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

២. សោឡស ហារា សរូបតោ វុត្តា, អម្ហេហិ ច វិញ្ញាតា, ‘‘កតមេ បញ្ច នយា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ តថា បុច្ឆិត្វា សរូបតោ ឧទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ បញ្ច នយា’’ត្យាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ ហារេ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នយេ ឧទ្ទិសិតុំ ‘តត្ថ កតមេ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២) វុត្តំ. ‘‘តត្ថ នយន្តិ សំកិលេសេ, វោទានេ ច វិភាគតោ ញាបេន្តីតិ នយា, នីយន្តិ វា តានិ ឯត្ថ, ឯតេហិ វាតិ នយា’’តិអាទិនា (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២) អដ្ឋកថាយំ វិត្ថារេន វចនត្ថោ វុត្តោ. នី-ធាតុយា នន្ទិយាវដ្ដាទិនយានុសារេន សំកិលេសេ, វោទានេ ច អាលម្ពិត្វា បវត្តោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ មុខ្យត្ថោ, នន្ទិយាវដ្ដាទិនយានំ ឧបនិស្សយបច្ចយសត្តិ ផលូបចារតោ គហិតា, ឥតិ-សទ្ទោ តំ ផលូបចារតោ គហិតសត្តិំ បរាមសិ, តំសត្តិសហិតា នន្ទិយាវដ្ដាទិនយា អ-បច្ចយត្ថា.

តណ្ហាអវិជ្ជាហិ សំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តស្ស, សមថវិបស្សនាហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ នន្ទិយាវដ្ដោ នយោ. តត្ថ ចតុសច្ចន្តិ តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច ភវមូលត្តា សមុទយសច្ចំ, អវសេសា តេភូមកា ធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, សមថវិបស្សនា មគ្គសច្ចំ, តេន បត្តព្ពា អសង្ខតធាតុ និរោធសច្ចន្តិ.

តីហិ អវយវេហិ លោភាទីហិ សំកិលេសបក្ខេ, តីហិ អវយវេហិ អលោភាទីហិ ច វោទានបក្ខេ បុក្ខលោ សោភនោតិ តិបុក្ខលោ, អកុសលមូលេហិ សំកិលេសបក្ខស្ស, កុសលមូលេហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ តិបុក្ខលោ.

សីហស្ស ភគវតោ វិក្កីឡិតំ ឯត្ថ នយេតិ សីហវិក្កីឡិតោ, សុភសញ្ញាទីហិ វិបល្លាសេហិ សកលសំកិលេសបក្ខស្ស, សទ្ធិន្ទ្រិយាទីហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សីហវិក្កីឡិតនយោ.

អត្ថនយត្តយទិសាភាវេន កុសលាទិធម្មានំ អាលោចនំ ទិសាលោចនំ. តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនត្ថំ កតេសុ សុត្តស្ស អត្ថវិស្សជ្ជនេសុ យេ វោទានាទយោ, សំកិលេសិកា ច តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភូតា ធម្មា សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា កថិតា, តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ ចិត្តេនេវ ‘‘អយំ បឋមា ទិសា, អយំ ទុតិយា ទិសា’’តិអាទិនា អាលោចនំ ទិសាលោចនំ.

តថា អាលោចិតានំ ធម្មានំ អត្ថនយត្តយយោជនេ សមានយនតោ អង្កុសោ វិយាតិ អង្កុសោ, តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភូតានំ កុសលាទិធម្មានំ សមានយនំ អង្កុសោ នយោ.

លញ្ជេតីតិ លញ្ជកោ. យោ នយោ សុត្តត្ថំ លញ្ជេតិ បកាសេតិ, ឥតិ លញ្ជនតោ បកាសនតោ សោ នយោ លញ្ជកោ នាម, នយោ ច សោ លញ្ជកោ ចាតិ នយលញ្ជកោ. នយលញ្ជកោ បឋមោ នន្ទិយាវដ្ដោ នាម, នយលញ្ជកោ ទុតិយោ តិបុក្ខលោ នាម, នយលញ្ជកោ តតិយោ សីហវិក្កីឡិតោ នាមាតិ យោជេតព្ពោ.

ឧគ្គតានំ វិសេសេន ឧគ្គតោតិ ឧត្តមោ, តំ ឧត្តមំ. គតាតិ ញាតា, មតាតិ អត្ថោ. ‘‘មតា’’តិ វា បាឋោ. សេសមេត្ថ វុត្តនយានុសារេនបិ សំវណ្ណនានុសារេនបិ ជានិតព្ពន្តិ.

យថាវុត្តនយវិសេសសំវណ្ណនាយ ដីកាយំ –

‘‘សមូហាទិំ ឧបាទាយ លោកសង្កេតសិទ្ធា វោហារមត្តតា សម្មុតិសភាវោ, បថវីផស្សាទីនំ កក្ខឡផុសនាទិលក្ខណំ បរមត្ថសភាវោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ – យស្មិំ ភិន្នេ, ឥតរាបោហេ វា ចិត្តេន កតេ ន តថា ពុទ្ធិ, ឥទំ សម្មុតិសច្ចំ យថា ឃដេ, សសម្ភារជលេ ច, តព្ពិបរិយាយេន បរមត្ថសច្ច’’ន្តិ –

វចនេ ឃដកថលអាបជលកទ្ទមាទិសង្ខាតំ សមូហាទិំ ឧបាទាយ លោកស្ស បុព្ពេ ឃដកថលអាបជលកទ្ទមាទិសង្កេតសិទ្ធា ឃដកថលអាបជលកទ្ទមាទិវោហារមត្តតា សម្មុតិសភាវោ សង្កេតវសេន អវិតថត្តា. បថវីអាទីនំ កក្ខឡាទិលក្ខណំ, ផស្សាទីនំ ផុសនាទិលក្ខណំ បរមត្ថសភាវោ. ‘‘យទិ ឯវំ ឃដាទិកេ អភិន្នេ វា អាបាទិកេ វា អនុរូបេន ឩនភាវេន អប្បវត្តមានេ វា សតិ សម្មុតិភាវោ ហោតុ, ភិន្នេ វា ឩនេ វា កថំ សម្មុតិភាវោ ភវេយ្យ, បថវីផស្សាទីនម្បិ ភិជ្ជមានត្តា, កក្ខឡផុសនាទីនញ្ច បថវីផស្សាទីហិ អនញ្ញត្តា កថំ បរមត្ថសភាវោ ភវេយ្យ, កតមេន សង្ខេបេន អត្ថេន សម្មុតិសភាវោ, បរមត្ថសភាវោ ច អម្ហេហិ ជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ សម្មុតិសភាវបរមត្ថសភាវេសុ អយំ នយោ វុច្ចមានោ សង្ខេបោ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យស្មិំ ឃដាទិកេ ភិន្នេ សតិ តតោ ឃដាទិតោ ឥតរោ កថលាទិភាវោ ចិត្តេន បុព្ពេ កតេន យថា យេន កថលាទិវោហារេន ភវតិ, យស្មិំ អាបាទិកេ សម្ភារជលាទិកេ ឩនភាវេន បវត្តមានេ សតិ វា តតោ អាបាទិតោ ឥតរោ កទ្ទមាទិភាវោ ចិត្តេន បុព្ពេ កតេន យថា យេន កទ្ទមាទិវោហារេន ភវតិ, តថា តេន វោហារេន ពុទ្ធិ កថលាទិសភាវជាននំ កទ្ទមាទិសភាវជាននំ ភវតិ, ឥទំ អភិន្នេ ឃដាទិកំ វា ភិន្នេ កថលាទិកំ វា អនូនេ អាបាទិកំ វា ឩនេ កទ្ទមាទិកំ វា សព្ពំ សម្មុតិសច្ចំ ហោត្វេវ. ‘‘កទ្ទមស្មិំ ភិន្នេ, កទ្ទមស្មិំ ឩនេ វា សតិ ឥតរោ សម្មុតិសភាវោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ ‘‘ឃដេ, សម្ភារជលេ ចា’’តិ វុត្តំ.

សម្មុតិសច្ចសភាវោ តុម្ហេហិ វុត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ បរមត្ថសច្ចសភាវោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តព្ពិបរិយាយេន បរមត្ថសច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. បថវីអាទីនំ កក្ខឡាទិលក្ខណតោ ឥតរស្ស ផុសនាទិលក្ខណស្ស អសម្ភវតោ, ផស្សាទីនញ្ច ផុសនាទិលក្ខណតោ ឥតរស្ស កក្ខឡាទិលក្ខណស្ស អសម្ភវតោ បថវីផស្សាទីនំ លក្ខឡផុសនាទិលក្ខណំ បរមត្ថសច្ចំ ហោត្វេវាតិ ឥមស្មិំ សង្ខេបត្ថេ គហិតេ កោចិ វិរោធោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោតិ.

៣. បញ្ច នយា សរូបតោ អាចរិយេន ឧទ្ទិដ្ឋា, អម្ហេហិ ច វិញ្ញាតា, ‘‘យានិ បទានិ អដ្ឋារស មូលបទានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ, កតមានិ តានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមានិ អដ្ឋារស មូលបទានិ’’ត្យាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ នយេបិ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ មូលបទានិ ឧទ្ទិសិតុំ ‘តត្ថ កតមានី’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ កុសលានិ នវ បទានិ, អកុសលានិ នវ បទានិ អដ្ឋារស មូលបទានីតិ ទដ្ឋព្ពានីតិ យោជនា. មូលន្តិ បតិដ្ឋហន្តិ ឯតេហិ នយា, បតិដ្ឋានវិភាគា ចាតិ មូលានិ, បទន្តិ បតិដ្ឋហន្តិ ឯត្ថ នយា, បដ្ឋានវិភាគា, អធិគមា ចាតិ បទានិ, វុត្តប្បការដ្ឋេន មូលានិ ច តានិ បទានិ ចាតិ មូលបទានិ. កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយន្តីតិ កុសលានិ, កុសេ រាគាទយោ លុនន្តីតិ កុសលានិ, កុសា វិយ លុនន្តីតិ កុសលានិ, កុសេន ញាណេន លាតព្ពានិ បវត្តេតព្ពានីតិ កុសលានិ. កុសលានំ បដិបក្ខានីតិ អកុសលានិ អ-សទ្ទោ ចេត្ថ បដិបក្ខត្ថោតិ.

នវ បទានិ កុសលានិ, នវ បទានិ អកុសលានីតិ គណនបរិច្ឆេទតោ, ជាតិភេទតោ ច ឧទ្ទិដ្ឋានិ, ‘‘កតមានិ តានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា នវ បទានិ អកុសលានិ បច្ចាសត្តិន្យាយេន សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘កតមានិ នវ បទានិ អកុសលានី’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ឯវំ គណនបរិច្ឆេទតោ, ជាតិភេទតោ ច មូលបទានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សរូបតោ ទស្សេន្តោ សំកិលេសបក្ខំយេវ បឋមំ ឧទ្ទិសតិ ‘តណ្ហា’តិអាទិនា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣) –

វុត្តំ. តត្ថ រូបាទិកេ ខន្ធេ តសតិ បរិតសតីតិ តណ្ហា. អវិន្ទិយំ កាយទុច្ចរិតាទិំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិន្ទិយំ កាយសុចរិតាទិំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិជ្ជាយ បដិបក្ខាតិ វា អវិជ្ជា. លុព្ភន្តិ តេនាតិ លោភោ, លុព្ភតីតិ វា លោភោ, លុព្ភនំ វា លោភោ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. អសុភេ រូបក្ខន្ធាទិកេ ‘‘សុភ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា សុភសញ្ញា. ទុក្ខទុក្ខាទិកេ ‘‘សុខ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា សុខសញ្ញា. អនិច្ចេ សង្ខារធម្មេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា និច្ចសញ្ញា. អនត្តសភាវេសុ ចក្ខាទីសុ ខន្ធេសុ ‘‘អត្តា’’តិ បវត្តា សញ្ញា អត្តសញ្ញា. យត្ថាតិ យេសុ បទេសុ សព្ពោ អកុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ, តានិ បទានិ អកុសលានីតិ យោជនា. សង្គហំ គណនំ. សមោសរណំ សមារោបនំ.

បច្ចនីកធម្មេ ឧទ្ធច្ចាទិកេ នីវរណេ សមេតិ វូបសមេតិ តទង្គវិក្ខម្ភនវសេនាតិ សមថោ. សង្ខារេ អនិច្ចាទីហិ វិវិធេហិ អាការេហិ បស្សតីតិ វិបស្សនា. លោភស្ស បដិបក្ខោ អលោភោ. ទោសស្ស បដិបក្ខោ អទោសោ. មោហស្ស បដិបក្ខោ អមោហោ. ឯត្ថាបិ អ-សទ្ទោ បដិបក្ខត្ថោ, ន អភាវត្ថាទិកោតិ អធិប្បាយោ. អសុភេ រូបក្ខន្ធាទិកេ, ចក្ខាទិម្ហិ វា ‘‘អសុភ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញាបធានចិត្តុប្បាទា អសុភសញ្ញា, វិសេសតោ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. ទុក្ខទុក្ខតាទីសុ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញាបធានចិត្តុប្បាទា ទុក្ខសញ្ញា, វិសេសតោ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. អនិច្ចេ ខន្ធាទិកេ វិបរិណាមធម្មេ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញាបធានចិត្តុប្បាទា អនិច្ចសញ្ញា, វិសេសតោ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. អនត្តសភាវេ ខន្ធេ, ចក្ខាទិម្ហិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ បវត្តា សញ្ញាបធានចិត្តុប្បាទា អនត្តសញ្ញា, វិសេសតោ ធម្មានុបស្សនាសតិបធានំ. បញ្ញាសតិសីសេន ហិ បវត្តា អយំ ទេសនា. តេន វុត្តំ ភគវតា ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សតិពលំ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ, ឯត្ថ សតិពលំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. យត្ថាតិ យេសុ បទេសុ សព្ពោ កុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ, តានិ បទានិ កុសលានីតិ យោជនា.

ឧទ្ទានន្តិ ឧទ្ធំ ទានំ រក្ខណំ ឧទ្ទានំ, សង្គហវចនន្តិ អត្ថោ. ឧទ្ទានេ អវុត្តេ សតិ ហេដ្ឋា វុត្តស្ស អត្ថស្ស វិប្បកិណ្ណភាវោ ទិន្នោ វិយ ភវេយ្យ, តស្មា វិប្បកិណ្ណភាវស្ស និវារណត្ថំ ឧទ្ទានន្តិ អធិប្បាយោ. ចតុរោ ច វិបល្លាសាតិ សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញា. កិលេសា ភវន្តិ ឯត្ថ នវបទេសូតិ ភូមី, កិលេសានំ ភូមីតិ កិលេសភូមី, កិលេសបវត្តនដ្ឋានានិ នវ បទានីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ចតុរោ សតិបដ្ឋានាតិ អសុភទុក្ខអនិច្ចអនត្តសញ្ញា. ឥន្ទ្រិយភូមីតិ សទ្ធាទីនំ វិមុត្តិបរិបាចនិន្ទ្រិយានំ ភូមី បវត្តនដ្ឋានានិ សមោសរណដ្ឋានានិ.

នវហិ កុសលបទេហិ កុសលបក្ខា យុជ្ជន្តិ យោជីយន្តិ, នវហិ អកុសលបទេហិ អកុសលបក្ខា យុជ្ជន្តិ យោជីយន្តិ. នវហិ កុសលបទេហិ សហ កុសលបក្ខា យុជ្ជន្តិ យុជ្ជន្តា ភវន្តិ, នវហិ អកុសលបទេហិ សហ អកុសលបក្ខា យុជ្ជន្តិ យុជ្ជន្តា ភវន្តីតិ ឧទ្ទេសវារេ វុត្តាវសេសោ សំវណ្ណនានុសារេន វិជានិតព្ពោ.

ឥតិ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

ឧទ្ទេសវារស្ស អត្ថវិភាវនា និដ្ឋិតា.