៣. និទ្ទេសវារអត្ថវិភាវនា

សោឡសហារនិទ្ទេសវិភាវនា

៤. ហារាទីសុ សមុទាយស្ស នេត្តិប្បករណស្ស ឧទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ និទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឧទ្ទិដ្ឋេ ហារាទយោ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ សង្ខេបតោ នេត្តី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋេ ហារាទយោ និទ្ទិសិតុំ ‘តត្ថ សង្ខេបតោ’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤) វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា? ទេសនា វិចយោ’’តិអាទិឧទ្ទេសបាឋេ. សង្ខេបតោតិ សមាសតោ. នេត្តីតិ នេត្តិប្បករណំ. កិត្តិតាតិ កថិតា, ឥទានិ និទ្ទេសតោ កថេស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១. ‘‘អស្សាទាទីនវតា, និស្សរណម្បិ ច ផលំ ឧបាយោ ច.

អាណត្តី ច ភគវតោ, យោគីនំ ទេសនាហារោ’’តិ. –

គាថាយំ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន សុត្តេ អាគតា អស្សាទោបិ អាទីនវតា អាទីនវោបិ និស្សរណម្បិ ផលម្បិ ឧបាយោបិ យោគីនំ អត្ថាយ ភគវតោ អាណត្តិបិ ឥមេ ធម្មា ទស្សិតា សំវណ្ណិតា សំវណ្ណនាវសេន ញាបិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារោ នាមាតិ អត្ថយោជនា.

វចនត្ថាទយោ អដ្ឋកថាយំ វិត្ថារតោ វុត្តាវ, តស្មា កិញ្ចិមត្តមេវ កថេស្សាមិ. អស្សាទីយតេតិ អស្សាទោ, កោ សោ? សុខំ, សោមនស្សំ, ឥដ្ឋារម្មណភូតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ច. អស្សាទេតិ ឯតាយាតិ វា អស្សាទោ, កោ សោ? តណ្ហា, វិបល្លាសា ច. វិបល្លាសវសេន ហិ ឯកច្ចេ សត្តា អនិដ្ឋម្បិ អារម្មណំ ឥដ្ឋាការេន អស្សាទេន្តិ.

អាភុសំ កម្មេន ទីនំ ទុក្ខាទិ ហុត្វា វាតិ បវត្តតីតិ អាទីនវោ, ទុក្ខាទិ. អថ វា អតិវិយ អាទីនំ កបណំ ហុត្វា វាតិ បវត្តតីតិ អាទីនវោ, កបណមនុស្សោ, តថាភាវា ច តេភូមកា ធម្មា អនិច្ចតាទិយោគតោ.

និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, អរិយមគ្គោ. និស្សរតីតិ វា និស្សរណំ, និព្ពានំ. បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. និស្សរណភេទោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤ ហារសង្ខេប) ពហុធា វុត្តោវ.

ផលតិ បវត្តតីតិ ផលំ, ទេសនាយ ផលំ. យទិបិ ទេសនា ផលនិប្ផាទិកា ន ហោតិ, តថាបិ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បុញ្ញសម្ភារា សម្ភវន្តិ, បុញ្ញសម្ភារហេតុតោ ផលំ បវត្តំ, តស្មា ទេសនាយ ផលំ នាមាតិ. កតមំ តំ? ទេវមនុស្សេសុ អាយុវណ្ណសុខពលយសបរិវារអធិបតេយ្យឧបធិសម្បត្តិចក្កវត្តិសិរិទេវរជ្ជ- សិរិចតុសម្បត្តិចក្កសីលសមាធិសម្បទា វិជ្ជាភិញ្ញា បដិសម្ភិទា សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធិយោ.

បច្ចយសាមគ្គិំ ឧបគន្ត្វា អយតិ បវត្តតិ ផលំ ឯតេនាតិ ឧបាយោ, កោ សោ? អរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគបដិបទា. បុរិមា បដិបទា ហិ បច្ឆិមាយ បដិបទាយ អធិគមូបាយោ, បរម្បរាយ មគ្គនិព្ពានាធិគមស្ស ច ឧបាយោ. កេចិ ‘‘មគ្គោបិ ឧបាយោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន និព្ពានមេវ និស្សរណន្តិ វុត្តំ សិយា. ‘‘តេ បហាយ តរេ ឱឃន្តិ ឥទំ និស្សរណ’’ន្តិ (នេត្តិ. ៥) បន អរិយមគ្គស្ស និស្សរណភាវំ វក្ខតិ, តស្មា កេសញ្ចិ វាទោ ន គហេតព្ពោ.

អាណត្តីតិ អាណារហស្ស ភគវតោ វេនេយ្យានំ ហិតសិទ្ធិយា ‘‘ឯវំ សម្មាបដិបត្តិំ បដិបជ្ជាហិ, មិច្ឆាបដិបត្តិំ មា បដិបជ្ជាហី’’តិ វិធានំ អាណាឋបនំ អាណត្តិ នាម.

យុជ្ជន្តិ បយុជ្ជន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាសូតិ យោគិនោ, វេនេយ្យា, តេសំ យោគីនំ អត្ថាយាតិ វចនសេសំ នីហរិត្វា យោជនា កាតព្ពា. សុត្តេ អាគតានំ សព្ពេសំ អស្សាទាទីនំ ឯកទេសាគតានម្បិ នីហរិត្វា សព្ពេសំ វិភជនសំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារោតិ និទ្ទេសតោ គហេតព្ពោ, សោ ច វិភជនាការោ ទេសនាហារវិភង្គេ (នេត្តិ. ៥) អាគមិស្សតីតិ ឥធ ន ទស្សិតោតិ.

ទេសនាហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ វិចយហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

២. ‘‘យំ បុច្ឆិតញ្ច វិស្សជ្ជិតញ្ច, សុត្តស្ស យា ច អនុគីតិ.

សុត្តស្ស យោ បវិចយោ, ហារោ វិចយោតិ និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ សុត្តស្ស យំ បុច្ឆិតញ្ច យា បុច្ឆា វិចយមានា ច សុត្តស្ស យំ វិស្សជ្ជិតញ្ច យា វិស្សជ្ជនា វិចយមានា ច សុត្តស្ស យោ បទាទិវិចយោ, អស្សាទាទិវិចយោ ច អត្ថិ, តេ វុត្តប្បការា វិចយមានា បុច្ឆាទយោ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន វិចិយន្តិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយោ ហារោតិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អត្ថយោជនា កាតព្ពា.

បុច្ឆីយតេ បុច្ឆិតំ. វិស្សជ្ជីយតេ វិស្សជ្ជិតន្តិ ភាវសាធនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ន កម្មសាធនត្ថោ. តេន វុត្តំ ដីកាយំ ‘‘ភាវត្ថេ តោតិ អាហ – ‘វិស្សជ្ជិតន្តិ វិស្សជ្ជនា’’’តិ.

‘‘សុត្តស្សា’’តិ និយមិតត្តា សំវណ្ណនាវសេន អដ្ឋកថាយំ អាគតំ ន គហេតព្ពន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សោ វិចយោ ហារោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤ ហារសង្ខេប) វុត្តោវ. កថំ? –

‘‘អយំ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនា ទិដ្ឋសំសន្ទនា វិមតិច្ឆេទនា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា សត្តាធិដ្ឋានា ធម្មាធិដ្ឋានា ឯកាធិដ្ឋានា អនេកាធិដ្ឋានា សម្មុតិវិសយា បរមត្ថវិសយា អតីតវិសយា អនាគតវិសយា បច្ចុប្បន្នវិសយា’’តិអាទិនា បុច្ឆាវិចយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឥទំ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ វិភជ្ជព្យាករណំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ ឋបនំ សាវសេសំ និរវសេសំ សឧត្តរំ និរុត្តរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនវិចយោ.

‘‘អយំ បុច្ឆា ឥមិនា សមេតិ, ឯតេន ន សមេតី’’តិ បុច្ឆិតត្ថំ អានេត្វា, វិចយោ បុព្ពេនាបរំ សំសន្ទិត្វា ច វិចយោ បុព្ពាបរវិចយោ. ‘‘អយំ អនុគីតិ វុត្តត្ថសង្គហា អវុត្តត្ថសង្គហា តទុភយត្ថសង្គហា កុសលត្ថសង្គហា អកុសលត្ថសង្គហា’’តិអាទិនា អនុគីតិវិចយោ. អស្សាទាទីសុ សុខវេទនាយ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, តណ្ហាយ ‘‘អារម្មណគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, វិបល្លាសានំ ‘‘វិបរីតគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, អវសិដ្ឋានំ តេភូមកធម្មានំ ‘‘យថាសកលក្ខណា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ, ទ្វាចត្តាលីសាធិកេ ច ទុកសតេ លព្ភមានបទវសេន តំតំអស្សាទត្ថវិសេសនិទ្ធារណំ អស្សាទវិចយោ.

ទុក្ខវេទនាយ ‘‘អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, ទុក្ខសច្ចានំ ‘‘បដិសន្ធិលក្ខណា’’តិអាទិនា, អនិច្ចតាទីនំ អាទិអន្តវន្តតាយ អនិច្ចន្តិកតាយ ច ‘‘អនិច្ចា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច លោកិយធម្មានំ សំកិលេសភាគិយហានភាគិយតាទិវសេន អាទីនវវុត្តិយា ឱការនិទ្ធារណេន អាទីនវវិចយោ. និស្សរណបទេ អរិយមគ្គស្ស អាគមនតោ កាយានុបស្សនាទិបុព្ពភាគបដិបទាវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេន, និព្ពានស្ស យថាវុត្តបរិយាយវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេនាតិ ឯវំ និស្សរណវិចយោ. ផលាទីនំ តំតំសុត្តទេសនាយ សាធេតព្ពផលស្ស តទុបាយស្ស តត្ថ តត្ថ សុត្តវិធិវចនស្ស ច វិភាគនិទ្ធារណវសេន វិចយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ បទបុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុច្ឆាបុព្ពាបរានុគីតីនំ, អស្សាទាទីនញ្ច វិសេសនិទ្ធារណវសេនេវ វិចយលក្ខណោ ‘‘វិចយោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពោតិ –

ឯវំ វុត្តោវ.

វិស្សជ្ជនវិសេសោ បន ដីកាយំ វុត្តោ. កថំ? –

‘‘ចក្ខុ អនិច្ច’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘អាម, ចក្ខុ អនិច្ចមេវា’’តិ ឯកន្តតោ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ, ‘‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវេតព្ពំ, សច្ឆិកាតព្ពញ្ចា’’តិ បុដ្ឋេ ‘‘មគ្គបរិយាបន្នំ ភាវេតព្ពំ, ផលបរិយាបន្នំ សច្ឆិកាតព្ព’’ន្តិ វិភជិត្វា វិស្សជ្ជនំ វិភជ្ជព្យាករណំ, ‘‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ កុសល’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘កិំ អនវជ្ជដ្ឋោ កុសលត្ថោ, ឧទាហុ សុខវិបាកដ្ឋោ’’តិ បដិបុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ, ‘‘សស្សតោ អត្តា, អសស្សតោ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អព្យាកតមេត’’ន្តិអាទិនា អវិស្សជ្ជនំ ឋបនំ, ‘‘កិំ បនេតេ ‘កុសលា’តិ វា ‘ធម្មា’តិ វា ឯកត្ថា, ឧទាហុ នានត្ថា’’តិ ឥទំ បុច្ឆនំ សាវសេសំ. វិស្សជ្ជនស្ស បន សាវសេសតោ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ទេសនាយំ វេទិតព្ពា. អបាដិហីរកំ សឧត្តរំ សប្បាដិហីរកំ និរុត្តរំ, សេសំ វិចយហារនិទ្ទេសេ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ –

វុត្តោវ. សំវណ្ណនាសុ វុត្តោ អត្ថោ អនាកុលោ បាកដោ យតិបោតេហិ វិញ្ញាតោ, សោ សព្ពត្ថ អម្ហេហិ ន វិភត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

វិចយហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ យុត្តិហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

៣. ‘‘សព្ពេសំ ហារានំ, យា ភូមី យោ ច គោចរោ តេសំ.

យុត្តាយុត្តបរិក្ខា, ហារោ យុត្តីតិ និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ សព្ពេសំ សោឡសន្នំ ហារានំ យា ភូមិ បវត្តនដ្ឋានភូតំ ព្យញ្ជនំ, យោ គោចរោ សុត្តត្ថោ ច អត្ថិ, តេសំ ភូមិសង្ខាតព្យញ្ជនគោចរសង្ខាតសុត្តត្ថានំ យា យុត្តាយុត្តបរិក្ខា យុត្តាយុត្តីនំ វិចារណា សំវណ្ណនា កតា, សោ យុត្តិអយុត្តិបរិក្ខាវិចារណសង្ខាតោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘យុត្តិ ហារោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អត្ថយោជនា.

តេសំ ហារានំ ភូមិភូតស្ស សុត្តេ អាគតស្ស ព្យញ្ជនស្ស យុត្តិភាវោ ទុវិធោ សភាវនិរុត្តិភាវោ, អធិប្បេតត្ថវាចកភាវោ ច. គោចរភូតស្ស បន សុត្តេ អាគតស្ស យុត្តិភាវោ សុត្តវិនយធម្មតាហិ អវិលោមនំ. អយុត្តិភាវោ វុត្តវិបរិយាយេន គហេតព្ពោ.

យុត្តិហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ បទដ្ឋានហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

៤. ‘‘ធម្មំ ទេសេតិ ជិនោ, តស្ស ច ធម្មស្ស យំ បទដ្ឋានំ.

ឥតិ យាវ សព្ពធម្មា, ឯសោ ហារោ បទដ្ឋានោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ ធម្មន្តិ យំ កិញ្ចិ កុសលាទិធម្មំ សុត្តេ ជិនោ ទេសេតិ, តស្ស សុត្តេ ជិនេន ទេសិតស្ស កុសលាទិធម្មស្ស យញ្ច បទដ្ឋានំ និទ្ធារេតព្ពំ, តំ តំ បទដ្ឋានញ្ចាតិ ឯវំ វុត្តនយេន យាវ យត្តកា សព្ពេ ធម្មា សុត្តេ ជិនេន ទេសិតា, តត្តកានំ សព្ពេសំ ធម្មានំ យញ្ច បទដ្ឋានំ និទ្ធារេតព្ពំ, តស្ស ច បទដ្ឋានស្ស យញ្ច បទដ្ឋានំ និទ្ធារេតព្ពំ, តំ តំ បទដ្ឋានញ្ច, ឥតិ ឯវំ វុត្តនយេន យាវ យត្តកា សព្ពេ បទដ្ឋានធម្មា និទ្ធារេតព្ពាវ, តត្តកានិ សព្ពានិ ធម្មបទដ្ឋានានិ យថានុរូបំ និទ្ធារេត្វា យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន កថិតានិ, ឯសោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘បទដ្ឋានោ ហារោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អត្ថយោជនា.

សុត្តេ ទេសិតកុសលធម្មស្ស យោនិសោមនសិការសទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយាទិ បទដ្ឋានំ, សុត្តេ ទេសិតអកុសលធម្មស្ស អយោនិសោមនសិការអសទ្ធម្មស្សវនអសប្បុរិសូបនិស្សយាទិ បទដ្ឋានំ, អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស យថារហំ កុសលាកុសលាព្យាកតា បទដ្ឋានន្តិអាទិនា និទ្ធារេតព្ពន្តិ.

បទដ្ឋានហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ លក្ខណហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

៥. ‘‘វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ, យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចិ.

វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេ, សោ ហារោ លក្ខណោ នាមា’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ ឯកធម្មេ សុត្តេ ភគវតា វុត្តម្ហិ, អដ្ឋកថាយំ និទ្ធារិតេ វា សតិ តេន ធម្មេន យេ កេចិ ធម្មា ឯកលក្ខណា ភវន្តិ, សព្ពេ តេ ធម្មា សុត្តេ សរូបតោ អវុត្តាបិ សមានលក្ខណតាយ សំវណ្ណេតព្ពភាវេន អានេត្វា យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន វុត្តា ភវន្តិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘លក្ខណោ នាម ហារោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អត្ថយោជនា.

ឯកំ សមានំ លក្ខណំ ឯតេសន្តិ ឯកលក្ខណា, សមានលក្ខណា, សហចារិតាយ វា សមានកិច្ចតាយ វា សមានហេតុតាយ វា សមានផលតាយ វា សមានារម្មណតាយ វា អវុត្តាបិ និទ្ធារិតាតិ. កថំ? – ‘‘នានត្តកាយានានត្តសញ្ញិនោ (ទី. និ. ៣.៣៤១, ៣៥៧, ៣៥៩; អ. និ. ៩.២៤), នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិអាទីសុ សហចារិតាយ សញ្ញាយ សហគតា ធម្មា និទ្ធារិតា. ‘‘ទទំ មិត្តានិ គន្ថតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៩) សមានកិច្ចតា, បិយវចនអត្ថចរិយា សមានត្ថតាបិ និទ្ធារិតា, ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) សមានហេតុតាយ សញ្ញាទយោបិ និទ្ធារិតា, ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) សមានផលតាយ តណ្ហុបាទានាទយោបិ និទ្ធារិតា, ‘‘រូបំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤) សមានារម្មណតាយ តំសម្បយុត្តា វេទនាទយោបិ និទ្ធារិតា, និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពាតិ អត្ថោតិ. វិត្ថារោ វិភង្គវារេ (នេត្តិ. ២៣) អាគមិស្សតិ.

លក្ខណោ ហារោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

៦. ‘‘នេរុត្តមធិប្បាយោ, ព្យញ្ជនមថ ទេសនានិទានញ្ច;

បុព្ពាបរានុសន្ធី, ឯសោ ហារោ ចតុព្យូហោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ នេរុត្តំ សុត្តបទនិព្ពចនញ្ច ពុទ្ធានំ តស្ស តស្ស សុត្តស្ស ទេសកានំ, សាវកានំ វា អធិប្បាយោ ច អត្ថព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនមុខេន ទេសនានិទានញ្ច បុព្ពាបរេន អនុសន្ធិ ច ឯតេ និរុត្តាទយោ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន វិភាវីយន្តិ, ឯសោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘ចតុព្យូហោ ហារោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. ទេសនាបវត្តិនិមិត្តំ ទេសកស្ស អជ្ឈាសយាទិ ទេសនានិទានំ នាម. ចតុព្យូហហារស្ស ពហុវិសយត្តា វិភង្គេ (នេត្តិ. ២៥ អាទយោ) លក្ខណសម្បត្តិំ កត្វា កថយិស្សាម.

ចតុព្យូហហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ អាវដ្ដហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

៧. ‘‘ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ, បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋានំ;

អាវដ្ដតិ បដិបក្ខេ, អាវដ្ដោ នាម សោ ហារោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ បរក្កមធាតុអាទីនំ បទដ្ឋានេ ឯកម្ហិ អារម្ភធាតុអាទិកេ ទេសនារុឡ្ហេ សតិ វិសភាគតាយ វា សេសកំ បទដ្ឋានំ បរិយេសតិ, ទេសនាយ សរូបតោ អគ្គហណេន វា សេសកំ បទដ្ឋានំ បរិយេសតិ, យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន បរិយេសិត្វា យោជេន្តោ ទេសនំ បមាទាទីនំ បទដ្ឋានភូតេ កោសជ្ជាទិកេ បដិបក្ខេ អាវដ្ដតិ អាវដ្ដាបេតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘អាវដ្ដោ ហារោ នាមា’’តិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អត្ថយោជនា.

‘‘បដិបក្ខេ’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ, សេសេបិ សភាគេ អាវដ្ដនតោ. ន ហិ អារម្ភធាតុអាទិកេ ទេសនារុឡ្ហេ សតិ តប្បដិបក្ខេ កោសជ្ជាទិកេយេវ ទេសនំ អាវដ្ដេតិ, អថ ខោ អវសេសវីរិយារម្ភាទិកេបិ ទេសនំ អាវដ្ដេតីតិ.

អាវដ្ដហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ វិភត្តិហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

៨. ‘‘ធម្មញ្ច បទដ្ឋានំ, ភូមិញ្ច វិភជតេ អយំ ហារោ.

សាធារណេ អសាធារណេ ច នេយ្យោ វិភត្តី’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ កុសលាទិវសេន អនេកវិធំ សភាវធម្មញ្ច ទានសីលាទិបទដ្ឋានញ្ច ‘‘ទស្សនភូមិ ភាវនាភូមី’’តិ ឯវមាទិកំ ភូមិញ្ច សាធារណេ ច អសាធារណេ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន វិភជតេ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘វិភត្តិ ហារោ’’តិ នេយ្យោតិ អត្ថយោជនា.

‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តា កុសលា វាសនាភាគិយា, ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តា កុសលា និព្ពេធភាគិយា’’ត្យាទិនា, ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តា អកុសលា កិលេសភាគិយា’’ត្យាទិនា ធម្មញ្ច, ‘‘ឥទំ សីលំ ឥមស្ស មហគ្គតវិសេសស្ស បទដ្ឋានំ, ឥទំ សីលំ ឥទំ ឈានំ ឥមស្ស លោកុត្តរស្ស បទដ្ឋាន’’ន្ត្យាទិនា បទដ្ឋានញ្ច, ‘‘ទស្សនបហាតព្ពស្ស បុថុជ្ជនោ ភូមិ, ភាវនាបហាតព្ពស្ស សោតាបន្នាទយោ ភូមិ’’ត្យាទិនា ភូមិញ្ច, ‘‘កាមរាគព្យាបាទា បុថុជ្ជនសោតាបន្នានំ សាធារណា’’ត្យាទិនា សាធារណេ ច, ‘‘កាមរាគព្យាបាទា អនាគាមិអរហន្តានំ អសាធារណា’’ត្យាទិនា អសាធារណេ ច យេន វិភជតិ, សោ វិភត្តិ ហារោ នាមាតិអាទិនា (នេត្តិ. ៣៣-៣៤) វិត្ថារេត្វា វិភជនាការោ គហេតព្ពោ.

វិភត្តិហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ បរិវត្តនហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

៩. ‘‘កុសលាកុសលេ ធម្មេ, និទ្ទិដ្ឋេ ភាវិតេ បហីនេ ច.

បរិវត្តតិ បដិបក្ខេ, ហារោ បរិវត្តនោ នាមា’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ សុត្តេ ភាវិតេ ភាវិតព្ពេ កុសលេ អនវជ្ជធម្មេ និទ្ទិដ្ឋេ កថិតេ, សំវណ្ណិតេ វា បហីនេ បហាតព្ពេ អកុសលេ សាវជ្ជធម្មេ និទ្ទិដ្ឋេ កថិតេ, សំវណ្ណិតេ វា តេសំ ធម្មានំ បដិបក្ខេ វិបរីតធម្មេ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន បរិវត្តតិ បរិវត្តេតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘បរិវត្តនោ ហារោ នាមា’’តិ វេទិតព្ពោតិ អត្ថយោជនា.

‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ភវតី’’តិអាទិនា ច ‘‘យស្ស វា បាណាតិបាតា បដិវិរតស្ស បាណាតិបាតោ បហីនោ’’តិអាទិនា ច ‘‘ភុញ្ជិតព្ពា កាមា …បេ… កាមេហិ វេរមណី តេសំ អធម្មោ’’តិអាទិនា ច បដិបក្ខេ បរិវត្តនភាវំ វិភង្គវារេ (នេត្តិ. ៣៥ អាទយោ) វក្ខតីតិ ន វិត្ថារិតា.

បរិវត្តនហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ វេវចនហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១០. ‘‘វេវចនានិ ពហូនិ តុ, សុត្តេ វុត្តានិ ឯកធម្មស្ស.

យោ ជានាតិ សុត្តវិទូ, វេវចនោ នាម សោ ហារោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ ឯកធម្មស្ស បទត្ថស្ស សុត្តេ វុត្តានិ តុ វុត្តានិ ឯវ, ពហូនិ តុ ពហូនិ ឯវ វេវចនានិ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន យោ សុត្តវិទូ ជានាតិ, ជានិត្វា ឯកស្មិំយេវ បទត្ថេ យោជេតិ, តស្ស សុត្តវិទុនោ សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘វេវចនោ នាម ហារោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អត្ថយោជនា.

ឯត្ថ ច យោ សោ-សទ្ទា អសមានត្ថា ច ហោន្តីតិ ‘‘យោ សុត្តវិទូ’’តិ វត្វា ‘‘សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ’’តិ វុត្តន្តិ. ‘‘ភគវា’’តិ បទស្ស ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ ភគវតិ ‘‘អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា, ផលនិប្ផត្តិគតោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អធិគតបដិសម្ភិទោ ចតុយោគវិប្បហីនោ អគតិគមនវីតិវត្តោ ឧទ្ធដសល្លោ និរុឡ្ហវណោ មទ្ទិតកណ្ដកោ និព្ពាបិតបរិយុដ្ឋានោ ពន្ធនាតីតោ គន្ថវិនិវេឋនោ អជ្ឈាសយវីតិវត្តោ ភិន្នន្ធការោ ចក្ខុមា លោកធម្មសមតិក្កន្តោ អនុរោធវិរោធវិប្បយុត្តោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ ធម្មេសុ អសង្ខេបគតោ ពន្ធនាតិវត្តោ ឋបិតសង្គាមោ អភិក្កន្តតរោ ឧក្កាធរោ អាលោកករោ បជ្ជោតករោ តមោនុទោ រណញ្ជហោ អបរិមាណវណ្ណោ អប្បមេយ្យវណ្ណោ អសង្ខេយ្យវណ្ណោ អាភង្ករោ បភង្ករោ ធម្មោភាសបជ្ជោតករោ’’តិ (នេត្តិ. ៣៨) ឯវមាទីនិ ពហូនិ វេវចនានិ យោជិតានិ. វិត្ថារោ វិភង្គវារេ (នេត្តិ. ៣៧ អាទយោ) អាគមិស្សតិ.

វេវចនហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ បញ្ញត្តិហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១១. ‘‘ឯកំ ភគវា ធម្មំ, បញ្ញត្តីហិ វិវិធាហិ ទេសេតិ.

សោ អាការោ ញេយ្យោ, បញ្ញត្តី នាម សោ ហារោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ ភគវា ឯកំ ខន្ធាទិធម្មំ វិវិធាហិ និក្ខេបប្បភវបញ្ញត្តាទីហិ បញ្ញត្តីហិ យេន បញ្ញាបេតព្ពាការេន ទេសេតិ, សោ បញ្ញាបេតព្ពាការោ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន វិភាវិតោ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ‘‘បញ្ញត្តិ ហារោ នាមា’’តិ ញេយ្យោតិ អត្ថយោជនា.

តត្ថ វិវិធាហិ បញ្ញត្តីហិ និក្ខេបបញ្ញត្តិបភវបញ្ញត្តិបរិញ្ញាបញ្ញត្តិបហានបញ្ញត្តិ- ភាវនាបញ្ញត្តិសច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិនិរោធបញ្ញត្តិនិព្ពិទាបញ្ញត្តីតិ ឯវមាទិបញ្ញត្តីហិ ឯកបទត្ថស្សេវ បញ្ញាបេតព្ពាការវិភាវនាលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បញ្ញត្តិ ហារោ នាមាតិ.

តត្ថ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ អយំ បញ្ញត្តិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ, ឆន្នំ ធាតូនំ, អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ, ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ, ទសន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និក្ខេបបញ្ញត្តិ.

‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ, អត្ថិ នន្ទី, អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហំ. យត្ថ បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហំ, អត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ. យត្ថ អត្ថិ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ, អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធី’’តិ (សំ. និ. ២.៦៤; កថា. ២៩៦) ឯវមាទិ បភវបញ្ញត្តិ ទុក្ខស្ស ច សមុទយស្ស ចាតិ.

‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ នត្ថិ រាគោ, នត្ថិ នន្ទី, នត្ថិ តណ្ហា’’តិ (សំ. និ. ២.៦៤; កថា. ២៩៦) ឯវមាទិ បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ ទុក្ខស្ស, ‘‘បហានបញ្ញត្តិ សមុទយស្ស, ភាវនាបញ្ញត្តិ មគ្គស្ស, សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ និរោធស្សា’’តិ ច ‘‘និក្ខេបបញ្ញត្តិ សុតមយិយា បញ្ញាយ, សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយស្ស, បវត្តនាបញ្ញត្តិ ធម្មចក្កស្សា’’តិ ឯវមាទិវិត្ថារោ វិភង្គេ (នេត្តិ. ៣៩ អាទយោ) អាគមិស្សតីតិ.

បណ្ណត្តិហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ ឱតរណហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១២. ‘‘យោ ច បដិច្ចុប្បាទោ, ឥន្ទ្រិយខន្ធា ច ធាតុអាយតនា.

ឯតេហិ ឱតរតិ យោ, ឱតរណោ នាម សោ ហារោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ យោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ច យេ ឥន្ទ្រិយខន្ធា ច យានិ ធាតុអាយតនានិ ច យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន និទ្ធារិតានិ, ឯតេហិ បដិច្ចសមុប្បាទាទិន្ទ្រិយខន្ធធាតាយតនេហិ, សុត្តេ អាគតបទត្ថមុខេន និទ្ធារិយមានេហិ ច យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ឱតរតិ ឱគាហតិ បដិច្ចសមុប្បាទាទិកេ តត្ថ វាចកវសេន, តត្ថ ញាបកវសេន វា អនុបវិសតិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ឱតរណោ ហារោ នាមាតិ អត្ថយោជនា.

តត្ថ ឥន្ទ្រិយខន្ធាតិ ឥន្ទ្រិយានិ ច ខន្ធា ចាតិ ឥន្ទ្រិយខន្ធា. ធាតុអាយតនាតិ ធាតុយោ ច អាយតនានិ ច ធាតុអាយតនា. កថំ ឱតរណោ? ‘‘ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ’’តិអាទិ (នេត្តិ. ៤២) បាឋោ.

ឧទ្ធន្តិ រូបធាតុ ច អរូបធាតុ ច. អធោតិ កាមធាតុ. សព្ពធិ វិប្បមុត្តោតិ តេធាតុកេ អយំ អសេក្ខាវិមុត្តិ. តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ វិជ្ជា, វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជានិរោធោ…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ, អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតានិ សីលក្ខន្ធេន សមាធិក្ខន្ធេន បញ្ញាក្ខន្ធេន, អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ សង្ខារបរិយាបន្នានិ យេ សង្ខារា អនាសវា, នោ ច ភវង្គា, តេ សង្ខារា ធម្មធាតុសង្គហិតា, អយំ ធាតូហិ ឱតរណា.

សា ធម្មធាតុ ធម្មាយតនបរិយាបន្នា, យំ អាយតនំ អនាសវំ, នោ ច ភវង្គំ, អយំ អាយតនេហិ ឱតរណាតិ ឯវមាទីហិ វិភង្គេ (នេត្តិ. ៤២ អាទយោ) អាគមិស្សតីតិ.

ឱតរណហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ សោធនហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១៣. ‘‘វិស្សជ្ជិតម្ហិ បញ្ហេ, គាថាយំ បុច្ឆិតា យមារព្ភ.

សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខា, ហារោ សោ សោធនោ នាមា’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ តិស្សំ គាថាយំ អារុឡ្ហេ បញ្ហេ ញាតុមិច្ឆិតេ អត្ថេ ភគវតា វិស្សជ្ជនគាថាយំ វិស្សជ្ជិតម្ហិ យំ សុត្តត្ថំ អារព្ភ អធិកិច្ច សា គាថា បុច្ឆិតា បុច្ឆនត្ថាយ ឋបិតា, តស្ស សុត្តត្ថស្ស យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខា វិចារណា ភវេ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សោធនោ ហារោ នាមាតិ អត្ថយោជនា.

កថំ? ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ បទំ សោធិតំ, អារម្ភោ ន សោធិតោ. ‘‘វិវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតី’’តិ បទំ សោធិតំ, អារម្ភោ ន សោធិតោ. ‘‘ជប្បាភិលេបនំ ព្រូមី’’តិ បទំ សោធិតំ, អារម្ភោ ន សោធិតោ. ‘‘ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ បទញ្ច សោធិតំ, អារម្ភោ ច សោធិតោតិ. ឯវំ បទាទីនំ សោធិតាសោធិតភាវវិចារោ ហារោ សោធនោ នាម. វិត្ថារតោ បន វិភង្គេ (នេត្តិ. ៤៥ អាទយោ) អាគមិស្សតីតិ.

សោធនហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ អធិដ្ឋានហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១៤. ‘‘ឯកត្តតាយ ធម្មា, យេបិ ច វេមត្តតាយ និទ្ទិដ្ឋា.

តេ ន វិកប្បយិតព្ពា, ឯសោ ហារោ អធិដ្ឋានោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ យេ ទុក្ខសច្ចាទយោ ធម្មា ឯកត្តតាយ សាមញ្ញេនបិ ច វេមត្តតាយ វិសេសេនបិ និទ្ទិដ្ឋា, យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន និទ្ទិដ្ឋា ទុក្ខសច្ចាទយោ ធម្មា ន វិកប្បយិតព្ពា សាមញ្ញវិសេសកប្បនាយ វោហារភាវេន អនវដ្ឋានតោ, កាលទិសាវិសេសាទីនំ វិយ អបេក្ខាសិទ្ធិតោ ច, ឯសោ សំវណ្ណនាវិសេសោ អធិដ្ឋានោ ហារោតិ អត្ថយោជនា.

តត្ថ ឯកត្តតាយាតិ ឯកស្ស សមានស្ស ភាវោ ឯកត្តំ, ឯកត្តមេវ ឯកត្តតា, តាយ. ឯកសទ្ទោ ចេត្ថ សមានត្ថវាចកោ, ន សង្ខ្យាវាចកោតិ. វេមត្តតាយាតិ វិសិដ្ឋា មត្តា វិមត្តា, វិមត្តា ឯវ វេមត្តំ, វេមត្តស្ស ភាវោ វេមត្តតា, តាយ. យថា ហិ ‘‘អជ្ជ ស្វេ’’តិ វុច្ចមានា កាលវិសេសា អនវដ្ឋិតា ភវន្តិ, ‘‘បុរិមា ទិសា, បច្ឆិមា ទិសា’’តិ វុច្ចមានា ទិសាវិសេសា, ឯវំ សាមញ្ញវិសេសា ច អត្ថស្ស សភាវាតិ. តថា ហិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចមានំ ជាតិអាទិំ អបេក្ខាយ សាមញ្ញំ សមានម្បិ សច្ចាបេក្ខាយ វិសេសោ ហោតិ. ឯស នយោ សមុទយសច្ចាទីសុបីតិ. ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ ឯកត្តតា. ‘‘ជាតិ ទុក្ខា, ជរា ទុក្ខា, មរណំ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទិ វេមត្តតា. ‘‘ទុក្ខសមុទយោ’’តិ ឯកត្តតា, ‘‘តណ្ហា បោនោភវិកា នន្ទីរាគសហគតា’’តិ ឯវមាទិ វេមត្តតាតិ ឯវមាទិ វិត្ថារោ វិភង្គេ (នេត្តិ. ៤៦ អាទយោ) អាគមិស្សតីតិ.

អធិដ្ឋានហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ បរិក្ខារហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១៥. ‘‘យេ ធម្មា យំ ធម្មំ, ជនយន្តិប្បច្ចយា បរម្បរតោ.

ហេតុមវកឌ្ឍយិត្វា, ឯសោ ហារោ បរិក្ខារោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ អវិជ្ជាទិកា យេ បច្ចយធម្មា សង្ខារាទិកំ យំ ផលធម្មំ បច្ចយា សហជាតបច្ចយេន បរម្បរតោ បរម្បរបច្ចយភាវេន ជនយន្តិ, តស្ស សង្ខារាទិផលស្ស បច្ចយំ បរិក្ខារភូតំ បុរិមុប្បន្នំ អវិជ្ជាទិកំ អសាធារណំ ជនកំ ហេតុំ, អយោនិសោមនសិការាទិកំ សាធារណំ បច្ចយហេតុញ្ច អវកឌ្ឍយិត្វា សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិក្ខារសំវណ្ណនាភាវេន បវត្តោ, ឯសោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិក្ខារោ ហារោ នាមាតិ អត្ថយោជនា. អវិជ្ជាទយោ ហិ អវិជ្ជាទីនំ អសាធារណហេតូ ភវន្តិ, អយោនិសោមនសិការាទយោ សាធារណបច្ចយា. តេនាហ – ‘‘អសាធារណលក្ខណោ ហេតុ, សាធារណលក្ខណោ បច្ចយោ’’តិ, ‘‘អវិជ្ជា អវិជ្ជាយ ហេតុ, អយោនិសោមនសិការោ បច្ចយោ’’តិអាទិកំ (នេត្តិ. ៤៩) វិភង្គវចនញ្ច.

បរិក្ខារហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ សមារោបនហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១៦. ‘‘យេ ធម្មា យំមូលា, យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនា.

តេ សមារោបយិតព្ពា, ឯស សមារោបនោ ហារោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ យេ សីលាទយោ ធម្មា យំមូលា យេសំ សមាធិអាទីនំ មូលា, តេ សីលាទយោ ធម្មា តេសំ សមាធិអាទីនំ បទដ្ឋានភាវេន សំវណ្ណនាវិសេសេន សមារោបយិតព្ពា, យេ ច រាគវិរាគចេតោវិមុត្តិសេក្ខផលកាមធាតុសមតិក្កមនាទិសទ្ទា អនាគាមិផលត្ថតាយ ឯកត្ថា សមានត្ថាតិ ពុទ្ធមុនិនា បកាសិតា, តេ រាគ…បេ… តិក្កមនាទិសទ្ទា អញ្ញមញ្ញវេវចនភាវេន សមារោបយិតព្ពា, ឯសោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សមារោបនោ ហារោ នាមាតិ អត្ថយោជនា.

ឯត្ថ ច សីលាទិក្ខន្ធត្តយស្ស បរិយាយន្តរវិភាវនាបារិបូរី កថិតា, ភាវនាបារិបូរី ច បហាតព្ពស្ស បហានេន ហោតីតិ ភាវនាសមារោបនបហានសមារោបនាបិ ទស្សិតាតិ ចតុព្ពិធោ សមារោបនោ បទដ្ឋានសមារោបនោ, វេវចនសមារោបនោ, ភាវនាសមារោបនោ, បហានសមារោបនោតិ.

តត្ថ កាយិកសុចរិតំ, វាចសិកសុចរិតញ្ច សីលក្ខន្ធោ, មនោសុចរិតេ អនភិជ្ឈា, អព្យាបាទោ ច សមាធិក្ខន្ធោ, សម្មាទិដ្ឋិ បញ្ញាក្ខន្ធោ. សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធស្ស បទដ្ឋានំ, សមាធិក្ខន្ធោ បញ្ញាក្ខន្ធស្ស បទដ្ឋានំ. សីលក្ខន្ធោ, សមាធិក្ខន្ធោ ច សមថស្ស បទដ្ឋានំ, បញ្ញាក្ខន្ធោ វិបស្សនាយ បទដ្ឋានំ. សមថោ រាគវិរាគចេតោវិមុត្តិយា បទដ្ឋានំ, វិបស្សនា អវិជ្ជាវិរាគបញ្ញាវិមុត្តិយា បទដ្ឋានន្តិ ឯវមាទិ បទដ្ឋានសមារោបនោ. រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ សេក្ខផលំ, អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អសេក្ខផលំ, ឥទំ វេវចនំ. រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អនាគាមិផលំ, អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អគ្គផលំ អរហត្តំ, ឥទំ វេវចនំ. រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ កាមធាតុសមតិក្កមនំ, អវិជ្ជាវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ តេធាតុសមតិក្កមនំ, ឥទំ វេវចនំ. បញ្ញិន្ទ្រិយំ, បញ្ញាពលំ, អធិបញ្ញាសិក្ខា, បញ្ញាក្ខន្ធោតិ ឯវមាទិ វេវចនន្តិ ឯវមាទិ វេវចនសមារោបនោ. កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរតោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ភាវិយមានេសុ ចត្តារោ សម្មប្បធានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ ភាវិយមានេសុ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ ឯវមាទិ ភាវនាសមារោបនោ. កាយេ កាយានុបស្សី វិហរន្តោ អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, កពឡីការោ ចស្ស អាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, កាមុបាទានេន ច អនុបាទានោ ភវតិ, កាមយោគេន ច វិសំយុត្តោ ភវតិ, អភិជ្ឈាកាយគន្ថេន ច វិប្បយុជ្ជតិ, កាមាសវេន ច អនាសវោ ភវតិ, កាមោឃញ្ច ឧត្តិណ្ណោ ភវតិ, រាគសល្លេន ច វិសល្លោ ភវតិ, រូបូបិកា ចស្ស វិញ្ញាណដ្ឋិតិ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, រូបធាតុយំ ចស្ស រាគោ បហីនោ ភវតិ, ន ច ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, វេទនាសូតិ ឯវមាទិ បហានសមារោបនោតិ ឯវមាទិ សមារោបនោ ហារោ និយុត្តោតិ.

ឥតិ សត្តិពលានុរូបា រចិតា.

សោឡសហារនិទ្ទេសវិភាវនា និដ្ឋិតា.

នយនិទ្ទេសវិភាវនា

១៧. ហារនិទ្ទេសា និទ្ទិដ្ឋា, អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘កតមេ នយនិទ្ទេសា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តណ្ហញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ឯវំ ឧទ្ទេសក្កមេនេវ ហារេ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នយេ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តណ្ហញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សុត្តេ អាគតំ តណ្ហញ្ច អវិជ្ជញ្ច អត្ថតោ និទ្ធារណវសេន គហិតំ តណ្ហញ្ច អវិជ្ជញ្ច សំកិលេសបក្ខំ នេតិ, សុត្តេ អាគតេន សមថេន, សុត្តេ អាគតាយ វិបស្សនាយ អត្ថតោ និទ្ធារណវសេន វា គហិតេន សមថេន, គហិតាយ វិបស្សនាយ វោទានបក្ខំ នេតិ, នយន្តោ ច សច្ចេហិ យោជេត្វា នេតិ, អយំ សំវណ្ណនាវិសេសោ សោ នន្ទិយាវដ្ដោ នយោ នាមាតិ អត្ថយោជនា.

ឯត្ថ ច អត្ថនយស្ស ភូមិ, សំវណ្ណនា ច គាថាយំ ‘‘នយោ’’តិ វុត្តា, តស្មា ‘‘សំវណ្ណនាវិសេសោ’’តិ វុត្តំ. ន ហិ អត្ថនយោ សំវណ្ណនា, ចតុសច្ចបដិវេធស្ស អនុរូបោ បុព្ពភាគេ អនុគាហណនយោ អត្ថនយោវ. តស្ស បន អត្ថនយស្ស យា សំវណ្ណនា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ វសេន តណ្ហាទិមុខេន នយភូមិរចនា បវត្តា, តស្ស សំវណ្ណនាវ នយវោហារោ កតោតិ វិត្ថារតោ ហារសម្បាតេ (នេត្តិ. ៧៨-៧៩) អាគមិស្សតិ.

នន្ទិយាវដ្ដនយនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ តិបុក្ខលនយនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១៨. ‘‘យោ អកុសលេ សមូលេហិ, នេតិ កុសលេ ច កុសលមូលេហិ.

ភូតំ តថំ អវិតថំ, តិបុក្ខលំ តំ នយំ អាហូ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ អកុសលេ សមូលេហិ អត្តនោ អកុសលស្ស តីហិ លោភាទីហិ មូលេហិ សំកិលេសបក្ខំ នេតិ, កុសលេ ច កុសលមូលេហិ តីហិ អលោភាទីហិ វោទានបក្ខំ នេតិ, នយន្តោ ច ភូតំ កុសលាកុសលំ នេតិ, ន អភូតំ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ, តថំ កុសលាកុសលំ នេតិ, ន ឃដាទយោ វិយ សម្មុតិសច្ចមត្តំ, អវិតថំ កុសលាកុសលំ នេតិ, ន វិតថំ. កុសលាកុសលានំ សភាវតោ វិជ្ជមានត្តា ភូតា បរមត្ថសច្ចត្តា តថា, អកុសលស្ស ឥដ្ឋវិបាកតាភាវតោ, កុសលស្ស ច អនិដ្ឋវិបាកតាភាវតោ វិបាកេ សតិ អវិសំវាទកត្តា អវិតថា ភវន្តិ, កុសលាកុសលា ហិ ឯតេសំ តិណ្ណំ ‘‘ភូតំ, តថំ, អវិតថ’’ន្តិ បទានំ កុសលាកុសលវិសេសនតា ទដ្ឋព្ពា.

អថ វា អកុសលមូលេហិ អកុសលានិ, កុសលមូលេហិ ច កុសលានិ នយន្តោ អយំ នយោ ភូតំ តថំ អវិតថំ នេតិ ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា យោជេតិ. ទុក្ខាទីនិ ហិ ពាធកាទិភាវតោ អញ្ញថាភាវាភាវេន ភូតានិ, សច្ចសភាវត្តា តថានិ, អវិសំវាទនតោ អវិតថានិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានី’’តិ សំ. និ. ៥.១០៩០; បដិ. ម. ២.៨). អកុសលាទិសុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណំ តំ សំវណ្ណនាវិសេសំ តិបុក្ខលំ នយន្តិ អាហូតិ អត្ថយោជនា.

តត្ថ តីហិ ហេតូហិ បុក្ខលោ សោភនោតិ តិបុក្ខលោ អកុសលាទិកោ អត្ថនយោ សំវណ្ណនាវិសេសោតិ ឋានូបចារតោ តិបុក្ខលនយោ នាមាតិ. វិត្ថារោ បន ហារសម្បាតេ (នេត្តិ. ៨៧-៨៨) អាគមិស្សតិ.

តិបុក្ខលនយនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ សីហវិក្កីឡិតនយនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

១៩. ‘‘យោ នេតិ វិបល្លាសេហិ, កិលេសេ ឥន្ទ្រិយេហិ សទ្ធម្មេ.

ឯតំ នយំ នយវិទូ, សីហវិក្កីឡិតំ អាហូ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សុត្តេ វុត្តេហិ វិបល្លាសេហិ កិលេសេ សំកិលេសបក្ខំ នេតិ, សុត្តេ វុត្តេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សទ្ធម្មេ វោទានបក្ខំ នេតិ, ឯតំ សំវណ្ណនាវិសេសំ នយវិទូ សទ្ធម្មនយកោវិទា, អត្ថនយកុសលា ឯវ វា សីហវិក្កីឡិតំ នយន្តិ អាហូតិ អត្ថយោជនា.

តត្ថ វិបល្លាសេហីតិ អសុភេ សុភំ, ទុក្ខេ សុខំ, អនិច្ចេ និច្ចំ, អនត្តនិ អត្តាតិ ចតូហិ វិបល្លាសេហិ. ឥន្ទ្រិយេហីតិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ. សទ្ធម្មេតិ បដិបត្តិបដិវេធសទ្ធម្មេ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ. វិត្ថារោ បន ហារសម្បាតេ (នេត្តិ. ៨៦-៨៧) អាគមិស្សតីតិ.

សីហវិក្កីឡិតនយនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ ទិសាលោចននយនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

២០. ‘‘វេយ្យាករណេសុ ហិ យេ, កុសលាកុសលា តហិំ តហិំ វុត្តា.

មនសា វោលោកយតេ, តំ ខុ ទិសាលោចនំ អាហូ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. ‘‘សីហលោចនំ អាហូ’’តិ បាឋោ លិខិតោ, សោ បន ន ថេរស្ស បាឋោតិ ទដ្ឋព្ពោ ភិន្នលក្ខណត្តា. តត្ថ តហិំ តហិំ វេយ្យាករណេសុ យេ កុសលាកុសលា នយស្ស ទិសាភូតា ធម្មា វុត្តា, តេ កុសលាកុសលេ នយស្ស ទិសាភូតធម្មេ អពហិ អព្ភន្តរំ ចិត្តេ ឯវ យំ ឱលោកនំ ករោតិ, តំ ឱលោកនំ ខុ ឱលោកនំ ឯវ ទិសាលោចនន្តិ អាហូតិ អត្ថយោជនា.

តត្ថ វេយ្យាករណេសូតិ តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនត្ថំ កតេសុ សុត្តស្ស អត្ថវិស្សជ្ជនេសុ. កុសលាតិ វោទានិយា. អកុសលាតិ សំកិលេសិកា. វុត្តាតិ សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា កថិតា. ឱលោកយតេតិ តេ កុសលាទិធម្មេ ចិត្តេនេវ ‘‘អយំ បឋមា ទិសា, អយំ ទុតិយា ទិសា’’តិអាទិនា តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភាវេន ឧបបរិក្ខតិ, វិចារេតីតិ អត្ថោ. ខូតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ, តេន ទិសាលោចននយោ កោចិ អត្ថវិសេសោ ន ហោតីតិ ទស្សេតីតិ.

២១. ទិសាលោចននយនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ. អម្ហេហិ ច ញាតោ. ‘‘កតមោ អង្កុសនយនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឱលោកេត្វា’’តិអាទិគាថា វុត្តា. តត្ថ តំតំនយទិសាភូតេ សព្ពេ កុសលាកុសលេ ទិសាលោចនេន ឱលោកេត្វា ឧក្ខិបិយ សុត្តតោ ឧទ្ធរិត្វា យំ សមានេតិ យំ សមានយនំ ករោតិ, អយំ សមានយនសង្ខាតោ នយោ អង្កុសោ នយោ នាមាតិ អត្ថយោជនា.

ឯត្ថ ច អង្កុសោ នាម ហត្ថីនំ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ អានយនការណភូតោ វជិរាទិមយោ តិក្ខគ្គោ ឧជុវង្កភូតោ ទព្ពសម្ភារវិសេសោ, អយម្បិ នយោ អង្កុសោ វិយាតិ អត្ថេន អង្កុសោ. ឯតេន ហិ នយេន ឥច្ឆិតំ សុត្តត្ថំ នយតីតិ. មុខ្យតោ បន អង្កេ វិជ្ឈនដ្ឋានេ ឧទ្ធដោ អសតិ អន្តោ បវិសតីតិ អង្កុសោ. អង្កសទ្ទូបបទឧបុព្ពអសធាតុ អបច្ចយោតិ. អយម្បិ នយោ កោចិបិ អត្ថវិសេសោ ន ហោតីតិ.

សោឡស ហារនិទ្ទេសា ចេវ បញ្ច នយនិទ្ទេសា ច អាចរិយេន និទ្ទិដ្ឋា. អម្ហេហិ ច ញាតា, ‘‘សំវណ្ណេតព្ពសុត្តេ កិំ សោឡស ហារា បឋមំ យោជេតព្ពា, ឧទាហុ នយា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

២២. ‘‘សោឡស ហារា បឋមំ, ទិសាលោចនតោ ទិសា វិលោកេត្វា.

សង្ខិបិយ អង្កុសេន ហិ, នយេហិ តិហិ និទ្ទិសេ សុត្ត’’ន្តិ. –

គាថមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ ហារេ, នយេ ច និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នេសំ យោជនក្កមំ ទស្សេន្តោ ‘សោឡស ហារា បឋម’ន្តិអាទិមាហា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២២) វុត្តំ. តត្ថ សោឡស ហារា ព្យញ្ជនបរិយេដ្ឋិភាវតោ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តេ សំវណ្ណនាភាវេន បឋមំ យោជេតព្ពា, យោជេន្តេន និទ្ទិដ្ឋា ហារានុក្កមេនេវ យោជេតព្ពា, ន ឧប្បដិបាដិយា. ហារសំវណ្ណនានុក្កមេន សំវណ្ណេតព្ពំ បឋមំ សំវណ្ណេត្វា បច្ឆា ទិសាលោចនេន ឱលោកេត្វា អង្កុសនយេន នេត្វា តីហិ អត្ថនយេហិ និទ្ទិសេតិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

នយនិទ្ទេសវិភាវនា និដ្ឋិតា.

ទ្វាទសបទវិភាវនា

នេត្តិវិសយំ សាសនវរសង្ខាតំ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តំ យេសំ ព្យញ្ជនបទានំ, អត្ថបទានញ្ច វសេន ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ សង្គហវារេ វុត្តំ, ‘‘កតមានិ តានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា សរូបតោ និទ្ទិសិតុំ –

២៣. ‘‘អក្ខរំ បទំ ព្យញ្ជនំ, និរុត្តិ តថេវ និទ្ទេសោ.

អាការឆដ្ឋវចនំ, ឯត្តាវ ព្យញ្ជនំ សព្ពំ.

២៤. សង្កាសនា បកាសនា, វិវរណា វិភជនុត្តានីកម្មបញ្ញត្តិ.

ឯតេហិ ឆហិ បទេហិ, អត្ថោ កម្មញ្ច និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ. –

គាថាទ្វយំ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥទានិ យេសំ ព្យញ្ជនបទានំ, អត្ថបទានញ្ច វសេន ‘ទ្វាទស បទានិ ‘សុត្ត’ន្តិ វុត្តំ, តានិ បទានិ និទ្ទិសិតុំ ‘អក្ខរបទ’ន្តិអាទិមាហា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៣) វុត្តំ.

តត្ថ កេនដ្ឋេន អក្ខរន្តិ? អក្ខរដ្ឋេន អសញ្ចរណដ្ឋេន. អការាទិវណ្ណោ ហិ អការាទិតោ ឥការាទិបរិយាយំ នក្ខរតិ, ន សញ្ចរតិ, ន សង្កមតិ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អបរិយោសិតេ បទេ វណ្ណោ អក្ខរំ បរិយាយវសេន អក្ខរណតោ អសញ្ចរណតោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៣). អបរិយោសិតេ បទេតិ ច វិភត្យន្តភាវំ អប្បត្តេ ទ្វិតិចតុក្ខរវន្តេសុ បទេសុ ឯកទ្វិតិក្ខរមត្តេយេវ អក្ខរំ នាម, បរិយោសិតេ បទំយេវ, ន អក្ខរន្តិ អធិប្បាយោ. បទំ បន បវេសនតោ អត្ថវសេន បរិយាយំ សញ្ចរន្តំ វិយ ហោតិ, ន ឯវំ អការាទិវណ្ណោ អវេវចនត្តា. ‘‘មា ឯវំ មញ្ញសី’’តិអាទីសុ វា ឯកក្ខរបទា មា-ការាទិ អក្ខរំ នាម, វិភត្យន្តំ បទំ បន បទមេវ ហោតិ.

បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ. តំ នាមាខ្យាតោបសគ្គនិបាតប្បភេទេន ចតុព្ពិធំ. តត្ថ ទព្ពបធានំ ‘‘ផស្សោ វេទនា ចិត្ត’’ន្តិ ឯវមាទិកំ នាមបទំ. តត្ថ ហិ ទព្ពមាវិភូតរូបំ, កិរិយា អនាវិភូតរូបា. កិរិយាបធានំ ‘‘ផុសតិ វេទយតិ វិជានាតី’’តិ ឯវមាទិកំ អាខ្យាតបទំ នាម. តត្ថ ហិ ផុសនាទិកិរិយា អាវិភូតរូបា, ទព្ពមនាវិភូតរូបំ. កិរិយាវិសេសពោធហេតុភូតំ ប-ឧប-ឥតិឯវមាទិកំ ឧបសគ្គបទំ នាម. ‘‘ចិរប្បវាសិំ (ធ. ប. ២១៩) ឧបវុត្ថ’’ន្តិ (អ. និ. ៣.៧១; សុ. និ. ៤០៥) ឯវមាទីសុ ហិ ប-ឧបាទិសទ្ទា វសនាទិកិរិយាយ វិយោគាទិវិសិដ្ឋតំ ទីបេន្តិ. វចនត្ថោ បន នាមបទអាខ្យាតបទទ្វយំ ឧបគន្ត្វា តស្ស បទទ្វយស្ស អត្ថំ សជ្ជន្តីតិ ឧបសគ្គាតិ ទដ្ឋព្ពោ. កិរិយាយ ចេវ ទព្ពស្ស ច សរូបវិសេសបកាសនហេតុភូតំ ‘‘ឯវំ, ឥតី’’តិ ឯវមាទិកំ និបាតបទំ អស្សបិ សំវណ្ណនាយបិ ឥច្ឆិតត្តា, អក្ខរេន បន កថំ គហិតោតិ ចេ? អក្ខរេហិ សុយ្យមានេហិ សុណន្តានំ វិសេសវិធានស្ស កតត្តា បទបរិយោសានេ បទត្ថសម្បដិបត្តិ ហោតិ. តស្មា អក្ខរេនបិ អត្ថាការោ គហិតោវាតិ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតិ, បទេហិ បកាសេតិ, អក្ខរេហិ ច បទេហិ ច ឧគ្ឃដេតី’’តិ (នេត្តិ. ៩) ច.

វិវរណា វិត្ថារណា. វិភជនា ច ឧត្តានីកម្មញ្ច បញ្ញត្តិ ច វិភជនុត្តានីកម្មបញ្ញត្តីតិ សមាហារេ អយំ ទ្វន្ទសមាសោ. តត្ថ វិភាគករណំ វិភជនំ នាម. ព្យញ្ជនាការេហិ យោ អត្ថាការោ និទ្ទិសិយមានោ, សោ អត្ថាការោ វិវរណវិភជនាតិ ទ្វីហិ អត្ថបទេហិ និទ្ទិសិតោ. បាកដករណំ ឧត្តានីកម្មំ នាម. បការេហិ ញាបនំ បញ្ញត្តិ. និរុត្តិនិទ្ទេសសង្ខាតេហិ ព្យញ្ជនបទេហិ បកាសិយមានោ យោ អត្ថាការោ អត្ថិ, សោ អត្ថាការោ ឧត្តានីកម្មបញ្ញត្តីហិ បដិនិទ្ទិសិតោ. ឯតេហិ សង្កាសនាទីហិ ឆហិ អត្ថបទេហិ អត្ថោ សុត្តត្ថោ គហិតោ, កម្មញ្ច ឧគ្ឃដនាទិកម្មញ្ច និទ្ទិដ្ឋន្តិ អត្ថោ. យេន សុត្តត្ថេន ឧគ្ឃដិតញ្ញុនោ ចិត្តសន្តានស្ស សម្ពោធនកិរិយាសង្ខាតស្ស ឧគ្ឃដនកម្មស្ស និព្ពត្តិ ភវេ, សោ សុត្តត្ថោ សង្កាសនាបកាសនាការោ ហោតិ. យេន សុត្តត្ថេន វិបញ្ចិតញ្ញុនោ ចិត្តសន្តានស្ស ពោធនកិរិយាសង្ខាតស្ស វិបញ្ចនកម្មស្ស និព្ពត្តិ, សោ សុត្តត្ថោ វិវរណាវិភជនាការោ ហោតិ. យេន សុត្តត្ថេន នេយ្យស្ស ចិត្តសន្តានស្ស បពោធនកិរិយាសង្ខាតស្ស នយកម្មស្ស និព្ពត្តិ, សោ សុត្តត្ថោ ឧត្តានីកម្មបញ្ញត្តាការោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ អដ្ឋកថាចរិយោ ‘‘សុត្តត្ថេន ហិ ទេសនាយ បវត្តិយមានេន ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវេនេយ្យានំ ចិត្តសន្តានស្ស បពោធនកិរិយានិព្ពត្តិ, សោ ច សុត្តត្ថោ សង្កាសនាទិអាការោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២៤).

‘‘យថាវុត្តេហិ តីហិ អត្ថនយេហិ ចេវ ឆហិ អត្ថបទេហិ ច អយុត្តោបិ អត្ថោ កិំ កោចិ អត្ថិ, ឧទាហុ សព្ពោ អត្ថោ យុត្តោ ឯវា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

២៥. ‘‘តីណិ ច នយា អនូនា, អត្ថស្ស ច ឆប្បទានិ គណិតានិ.

នវហិ បទេហិ ភគវតោ, វចនស្សត្ថោ សមាយុត្តោ’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ តីណីតិ លិង្គវិបល្លាសនិទ្ទេសោ, តយោតិ បន បកតិលិង្គនិទ្ទេសោ វត្តព្ពោ. គណិតា អនូនា តយោ អត្ថស្ស នយា ច គណិតានិ អនូនានិ ឆ អត្ថស្ស បទានិ ច និទ្ទិដ្ឋានិ, និទ្ទិដ្ឋេហិ ច អត្ថបទេហិ ភគវតោ វចនស្ស សព្ពោ អត្ថោ សមាយុត្តោវ អយុត្តោ កោចិ អត្ថោ នត្ថីតិ យោជនា កាតព្ពា. អត្ថស្សាតិ សុត្តត្ថស្ស. នយាតិ នេត្តិអត្ថនយា. បទានីតិ នេត្តិអត្ថបទានិ.

២៦. យេ ហារាទយោ និទ្ទិដ្ឋា, តេ ហារាទយោ សម្បិណ្ឌេត្វា នេត្តិប្បករណស្ស បទត្ថេ សុខគ្គហណត្ថំ គណនវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថស្ស សមូហស្ស អវយវភូតានិ នវភេទានិ អត្ថបទានិ សុត្តព្យញ្ជនស្ស អត្ថស្ស បរិយេដ្ឋិសង្ខាតាយ សំវណ្ណនាយ គណនតោ ចតុវីសតិ ព្យញ្ជនបទានិ ហោន្តិ, អត្ថបទព្យញ្ជនបទភូតំ ឧភយំ សង្ខេបយតោ សម្បិណ្ឌយតោ តេត្តិំសា តេត្តិំសវិធា ឯត្តិកា តេត្តិំសវិធាវ នេត្តីតិ យោជនា.

តត្ថ នវប្បទានីតិ តយោ អត្ថនយា, ឆ អត្ថបទានិ ច. ចតុព្ពីសាតិ សោឡស ហារា, ឆ ព្យញ្ជនបទានិ, ទ្វេ ទិសាលោចននយអង្កុសនយា ចាតិ ឯវំ តេត្តិំសវិធា ច នេត្តិ នាម, ឥតោ វិនិមុត្តោ អញ្ញោ កោចិ នេត្តិបទត្ថោ នត្ថីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ឯវំ តេត្តិំសបទត្ថាយ នេត្តិយា ហារនយានំ កតមោ ទេសនាហារវិចយហារោ’’តិអាទិ ទេសនាក្កមេនេវ សិទ្ធោ, ឯវំ សិទ្ធេ សតិបិ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិ អារម្ភោ ‘‘សព្ពេបិមេ ហារា ចេវ នយា ច ឥមិនា ទស្សិតក្កមេនេវ សំវណ្ណេតព្ពេសុ សុត្តេសុ សំវណ្ណនាវសេន យោជេតព្ពា, ន ឧប្បដិបាដិយា’’តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. ទីបនវចនសវនានុសារេន ញាបេតិ, តស្មា ឯវំ កមោ ទស្សិតោ, អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ ធម្មទេសនាយ និស្សយានិ, ផលញ្ច ធម្មទេសនាយ ផលំ, ឧបាយោ ច ធម្មទេសនាយ ឧបាយោ, អាណត្តិ ច ធម្មទេសនាយ សរីរំ. ទេសនាហារស្ស តាសំ អស្សាទាទីនវនិស្សរណផលុបាយាណត្តីនំ វិភាវនសភាវត្តា.

និទ្ធារណេន វិនាបិ បកតិយា សព្ពសំវណ្ណេតព្ពសុត្តេសុ អនរូបាតិ សុវិញ្ញេយ្យត្តា, សំវណ្ណនាវិសេសានំ វិចយហារាទីនំ និស្សយភាវតោ ច បឋមំ ទេសនាហារោ ទស្សិតោ.