១១. កេវដ្ដសុត្តវណ្ណនា

កេវដ្ដគហបតិបុត្តវត្ថុវណ្ណនា

៤៨១. ឯវំ សុភសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ កេវដ្ដសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណនោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, សុភសុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស កេវដ្ដសុត្តភាវំ វា បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… នាឡន្ទាយន្តិ កេវដ្ដសុត្ត’’ន្តិ អាហ. បាវារិកស្សាតិ ឯវំនាមកស្ស សេដ្ឋិនោ. អម្ពវនេតិ អម្ពរុក្ខពហុលេ ឧបវនេ. តំ កិរ សោ សេដ្ឋិ ភគវតោ អនុច្ឆវិកំ គន្ធកុដិំ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានកុដិមណ្ឌបាទីនិ សម្បាទេត្វា បាការបរិក្ខិត្តំ ទ្វារកោដ្ឋកសម្បន្នំ កត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស និយ្យាតេសិ, បុរិមវោហារេន បនេស វិហារោ ‘‘បាវារិកម្ពវន’’ន្ត្វេវ វុច្ចតិ. ‘‘កេវដ្ដោ’’ តិទំ នាមមត្តំ. ‘‘កេវដ្ដេហិ សំរក្ខិតត្តា, តេសំ វា សន្តិកេ សម្ពុទ្ធត្តា’’តិ កេចិ. គហបតិបុត្តស្សាតិ ឯត្ថ កាមញ្ចេស តទា គហបតិដ្ឋានេ ឋិតោ, បិតុ បនស្ស អចិរកាលកតតាយ បុរិមសមញ្ញាយ ‘‘គហបតិបុត្តោ’’ត្វេវ វោហរីយតិ. តេនាហ ‘‘គហបតិមហាសាលោ’’តិ, មហាវិភវតាយ មហាសារោ គហបតីតិ អត្ថោ, រ-ការស្ស បន ល-ការំ កត្វា ‘‘មហាសាលោ’’តិ វុត្តំ យថា ‘‘បលិពុទ្ធោ’’តិ (ចូឡនិ. ១៥; មិ. ប. ៦.៣.៧; ជា. អដ្ឋ. ២.៣.១០២) សទ្ធោ បសន្នោតិ បោថុជ្ជនិកសទ្ធាវសេន រតនត្តយសទ្ធាយ សមន្នាគតោ, តតោយេវ រតនត្តយប្បសន្នោ. កម្មកម្មផលសទ្ធាយ វា សទ្ធោ, រតនត្តយប្បសាទពហុលតាយ បសន្នោ. សទ្ធាធិកត្តាយេវាតិ តថាចិន្តាយ ហេតុវចនំ, សទ្ធាធិកោ ហិ ឧម្មាទប្បត្តោ វិយ ហោតិ.

សមិទ្ធាតិ សម្មទេវ ឥទ្ធា, វិភវសម្បត្តិយា វេបុល្លប្បត្តា សម្បុណ្ណា, អាកិណ្ណា ពហូ មនុស្សា ឯត្ថាតិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘អំសកូដេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឯហិ ត្វំ ភិក្ខុ អន្វទ្ធមាសំ, អនុមាសំ, អនុសំវច្ឆរំ វា មនុស្សានំ បសាទាយ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ករោហី’’តិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ អាណាបនមេវ សមាទិសនំ, តំ បន តស្មិំ ឋានេ ឋបនំ នាមាតិ អាហ ‘‘ឋានន្តរេ ឋបេតូ’’តិ. ឧត្តរិមនុស្សានន្តិ បកតិមនុស្សេហិ ឧត្តរិតរានំ ឧត្តមបុរិសានំ ពុទ្ធាទីនំ ឈាយីនំ, អរិយានញ្ច. ធម្មតោតិ អធិគមធម្មតោ, ឈានាភិញ្ញាមគ្គផលធម្មតោតិ អត្ថោ, និទ្ធារណេ ចេតំ និស្សក្កវចនំ. តតោ ហិ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ និទ្ធារេតិ. ឯវំ ឧត្តរិសទ្ទំ មនុស្សសទ្ទេន ឯកបទំ កត្វា ឥទានិ បាដិហារិយសទ្ទេន សម្ពជ្ឈិតព្ពំ វិសុមេវ បទំ ករោន្តោ ‘‘ទសកុសលសង្ខាតតោ វា’’តិអាទិមាហ. មនុស្សធម្មតោតិ បកតិមនុស្សធម្មតោ. បជ្ជលិតបទីបោតិ បជ្ជលន្តបទីបោ. តេលស្នេហន្តិ តេលសេចនំ. រាជគហសេដ្ឋិវត្ថុស្មិន្តិ រាជគហសេដ្ឋិនោ ចន្ទនបត្តទានវត្ថុម្ហិ (ចូឡវ. ២៥២). សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសីតិ ‘‘ន ភិក្ខវេ គិហីនំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេតព្ពំ. យោ ទស្សេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៥២) វិកុព្ពនិទ្ធិបដិក្ខេបកំ ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ.

៤៨២. គុណសម្បត្តិតោ អចាវនំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ន គុណវិនាសនេនា’’តិ ឥមិនា. តេនាហ ‘‘សីលភេទ’’ន្តិអាទិ. វិសហន្តោ នាម នត្ថីតិ និវារិតដ្ឋានេ ឧស្សហន្តោ នាម នត្ថិ. ឯវម្បិ ឥមិនា ការណន្តរេនាយំ ឧស្សហន្តោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា វិស្សាសិកោ, តស្មា វិស្សាសំ វឌ្ឍេត្វាតិ យោជនា. វឌ្ឍេត្វាតិ ច ព្រូហេត្វា, វិភូតំ បាកដំ កត្វាតិ អត្ថោ.

ឥទ្ធិបាដិហារិយវណ្ណនា

៤៨៣-៤. អាទីនវន្តិ ទោសំ. កថំ តេន កតា, កត្ថ វា ឧប្បន្នាតិ អាហ ‘‘តត្ថ កិរា’’តិអាទិ. ឯកេនាតិ គន្ធារេន នាម ឥសិនាវ. ឯវញ្ហិ បុព្ពេនាបរំ សំសន្ទតីតិ. គន្ធារី នាមេសា វិជ្ជា ចូឡគន្ធារី, មហាគន្ធារីតិ ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ ចូឡគន្ធារី នាម តិវស្សតោ ឱរំ មតសត្តានំ ឧបបន្នដ្ឋានជាននា វិជ្ជា. វង្គីសវត្ថុ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២២០; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១២) ចេត្ថ សាធកំ. មហាគន្ធារី នាម តស្ស ចេវ ជាននា, តទុត្តរិ ច ឥទ្ធិវិធញាណកម្មស្ស សាធិកា វិជ្ជា. យេភុយ្យេន ហេសា ឥទ្ធិវិធញាណកិច្ចំ សាធេតិ. តស្សា កិរ វិជ្ជាយ សាធកោ បុគ្គលោ តាទិសេ ទេសេ, កាលេ ច មន្តំ បរិជប្បេត្វា ពហុធាបិ អត្តានំ ទស្សេតិ, ហត្ថិអាទីនិបិ ទស្សេតិ, អទស្សនីយោបិ ហោតិ, អគ្គិថម្ភម្បិ ករោតិ, ជលថម្ភម្បិ ករោតិ, អាកាសេបិ អត្តានំ ទស្សេតិ, សព្ពំ ឥន្ទជាលសទិសំ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ដោតិ ទុក្ខិតោ ពាធិតោ. តេនាហ ‘‘បីឡិតោ’’តិ.

អាទេសនាបាដិហារិយវណ្ណនា

៤៨៥. កាមំ ‘‘ចេតសិក’’ន្តិ ឥទំ យេ ចេតសិ និយុត្តា ចិត្តេន សម្បយុត្តា, តេសំ សាធារណវចនំ, សាធារណេ បន គហិតេ ចិត្តវិសេសោ ទស្សិតោ នាម ហោតិ. សាមញ្ញជោតនា ច វិសេសេ អវតិដ្ឋតិ, តស្មា ចេតសិកបទស្ស យថាធិប្បេតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោមនស្សទោមនស្សំ អធិប្បេត’’ន្តិ អាហ. សោមនស្សគ្គហណេន ចេត្ថ តទេកដ្ឋា រាគាទយោ, សទ្ធាទយោ ច ធម្មា ទស្សិតា ហោន្តិ, ទោមនស្សគ្គហណេន ទោសាទយោ. វិតក្កវិចារា បន សរូបេនេវ ទស្សិតា. បិ-សទ្ទស្ស វត្តព្ពសម្បិណ្ឌនត្ថោ សុវិញ្ញេយ្យោតិ អាហ ‘‘ឯវំ តវ មនោ’’តិ, ឥមិនា បការេន តវ មនោ បវត្តោតិ អត្ថោ. កេន បការេនាតិ វុត្តំ ‘‘សោមនស្សិតោ វា’’តិអាទិ. ‘‘ឯវម្បិ តេ មនោ’’តិ ឥទំ សោមនស្សិតតាទិមត្តទស្សនំ, ន បន យេន សោមនស្សិតោ វា ទោមនស្សិតោ វា, តំ ទស្សនន្តិ តំ ចិត្តំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘ឥតិបិ តេ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឥតិសទ្ទោ ចេត្ថ និទស្សនត្ថោ ‘‘អត្ថីតិ ខោ កច្ចាន អយមេកោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០) វិយ. តេនាហ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច អត្ថ’’ន្តិ. បិ-សទ្ទោ ឥធាបិ វុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថោ. បរស្ស ចិន្តំ មនតិ ជានាតិ ឯតាយាតិ ចិន្តាមណិ ន-ការស្ស ណ-ការំ កត្វា, សា ឯវ បុព្ពបទមន្តរេន មណិកា. ចិន្តា នាម ន ចិត្តេន វិនា ភវតីតិ អាហ ‘‘បរេសំ ចិត្តំ ជានាតី’’តិ. ‘‘តស្សា កិរ វិជ្ជាយ សាធកោ បុគ្គលោ តាទិសេ ទេសេ, កាលេ ច មន្តំ បរិជប្បិត្វា យស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ, តស្ស ទិដ្ឋសុតាទិវិសេសសញ្ជាននមុខេន ចិត្តាចារំ អនុមិនន្តោ កថេតី’’តិ កេចិ. ‘‘វាចំ និច្ឆរាបេត្វា តត្ថ អក្ខរសល្លក្ខណវសេន កថេតី’’តិ អបរេ. សា បន វិជ្ជា បទកុសលជាតកេន (ជា. ១.៩.៤៩ អាទយោ) ទីបេតព្ពា.

អនុសាសនីបាដិហារិយវណ្ណនា

៤៨៦. បវត្តេន្តាតិ បវត្តនកា ហុត្វា, បវត្តនវសេន វិតក្កេថាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវន្តិ ហិ យថានុសិដ្ឋាយ អនុសាសនិយា វិធិវសេន, បដិសេធវសេន ច បវត្តិអាការបរាមសនំ, សា ច អនុសាសនី សម្មាវិតក្កានំ, មិច្ឆាវិតក្កានញ្ច បវត្តិអាការទស្សនវសេន តត្ថ អានិសំសស្ស, អាទីនវស្ស ច វិភាវនត្ថំ បវត្តតិ. អនិច្ចសញ្ញមេវ, ន និច្ចសញ្ញំ. បដិយោគីនិវត្តនត្ថញ្ហិ ឯវ-ការគ្គហណំ. ឥធាបិ ឯវំ-សទ្ទស្ស អត្ថោ, បយោជនញ្ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥទំ-គហណេបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចកាមគុណិករាគន្តិ និទស្សនមត្តំ តទញ្ញរាគស្ស ចេវ ទោសាទីនញ្ច បហានស្ស ឥច្ឆិតត្តា, តប្បហានស្ស ច តទញ្ញរាគាទិខេបនស្ស ឧបាយភាវតោ ទុដ្ឋលោហិតវិមោចនស្ស បុព្ពទុដ្ឋមំសខេបនូបាយតា វិយ. លោកុត្តរធម្មមេវាតិ អវធារណំ បដិបក្ខភាវតោ សាវជ្ជធម្មនិវត្តនបរំ ទដ្ឋព្ពំ តស្សាធិគមូបាយានិសំសភូតានំ តទញ្ញេសំ អនវជ្ជធម្មានំ នានន្តរិកភាវតោ. ឥទ្ធិវិធំ ឥទ្ធិបាដិហារិយន្តិ ទស្សេតិ ឥទ្ធិយេវ បាដិហារិយន្តិ កត្វា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

បាដិហារិយបទស្ស បន វចនត្ថំ (ឧទា. អដ្ឋ. បឋមពោធិសុត្តវណ្ណនា; ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘បដិបក្ខហរណតោ, រាគាទិកិលេសាបនយនតោ បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ, ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ យេ ហរិតព្ពា. បុថុជ្ជនានម្បិ វិគតុបក្កិលេសេ អដ្ឋង្គគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្តុំ. សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ. អថ វា ភគវតោ ចេវ សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន, ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. ‘‘បដី’’តិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. ៤) បារាយនសុត្តបទេ វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតុបក្កិលេសេ ច កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតុបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ នាម ភវន្តិ, បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ. បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិសមុទាយេ ភវំ ឯកេកំ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ, មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ វា បរសន្តានេ បសាទាទីនំ បដិបក្ខស្ស កិលេសស្ស ហរណតោ វុត្តនយេន បាដិហារិយំ. សតតំ ធម្មទេសនាតិ សព្ពកាលំ ទេសេតព្ពធម្មទេសនា.

ឥទ្ធិបាដិហារិយេនាតិ សហាទិយោគេ ករណវចនំ, តេន សទ្ធិំ អាចិណ្ណន្តិ អត្ថោ. ឥតរត្ថាបិ ឯស នយោ. ធម្មសេនាបតិស្ស អាចិណ្ណន្តិ យោជេតព្ពំ. តមត្ថំ ខន្ធកវត្ថុនា សាធេន្តោ ‘‘ទេវទត្តេ’’តិអាទិមាហ. គយាសីសេតិ គយាគាមស្ស អវិទូរេ គយាសីសនាមកោ ហត្ថិកុម្ភសទិសោ បិដ្ឋិបាសាណោ អត្ថិ, យត្ថ ភិក្ខុសហស្សស្សបិ ឱកាសោ ហោតិ, តស្មិំ បិដ្ឋិបាសាណេ. ‘‘ចិត្តាចារំ ញត្វា’’តិ ឥមិនា អាទេសនាបាដិហារិយំ ទស្សេតិ, ‘‘ធម្មំ ទេសេសី’’តិ ឥមិនា អនុសាសនីបាដិហារិយំ, ‘‘វិកុព្ពនំ ទស្សេត្វា’’តិ ឥមិនា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ. មហានាគាតិ មហាខីណាសវា អរហន្តោ. ‘‘នាគោ’’តិ ហិ អរហតោ អធិវចនំ នត្ថិ អាគុ បាបមេតស្សាតិ កត្វា. យថាហ សភិយសុត្តេ –

‘‘អាគុំ ន ករោតិ កិញ្ចិ លោកេ,

សព្ពសំយោគេ វិសជ្ជ ពន្ធនានិ;

សព្ពត្ថ ន សជ្ជតី វិមុត្តោ,

នាគោ តាទិ បវុច្ចតេ តថត្តា’’តិ. (សុ. និ. ៥២៧; មហានិ. ៨០; ចូឡនិ. ២៧, ១៣៩);

អដ្ឋកថាយំ បនេត្ថ ‘‘ធម្មសេនាបតិស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា បញ្ចសតា ភិក្ខូ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. មហាមោគ្គល្លានស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា អរហត្តផលេ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤៨៦) វុត្តំ. សង្ឃភេទកក្ខន្ធកបាឡិយំ បន ‘‘អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ អាយស្មតា សារិបុត្តេន អាទេសនាបាដិហារិយានុសាសនិយា, អាយស្មតា ច មហាមោគ្គល្លានេន ឥទ្ធិបាដិហារិយានុសាសនិយា ឱវទិយមានានំ អនុសាសិយមានានំ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ ‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’ន្តិ’’ (ចូឡវ. ៣៤៥) ឧភិន្នម្បិ ថេរានំ ធម្មទេសនាយ តេសំ ធម្មចក្ខុបដិលាភោវ ទស្សិតោ, តយិទំ វិសទិសវចនំ ទីឃភាណកានំ, ខន្ធកភាណកានញ្ច មតិភេទេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្គាហកភាសិតា ហិ អយំ បាឡិ, អដ្ឋកថា ច តេហេវ សង្គហមារោបិតា, អបិច បាឡិយំ ឧបរិមគ្គផលម្បិ សង្គហេត្វា ‘‘ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ វុត្តំ យថា តំ ព្រហ្មាយុសុត្តេ, (ម. និ. ២.៣៤៣) ចូឡរាហុលោវាទសុត្តេ (ម. និ. ៣.៤១៦) ចាតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘អនុសាសនីបាដិហារិយំ បន ពុទ្ធានំ សតតំ ធម្មទេសនា’’តិ សាតិសយតាយ វុត្តំ. សឧបារម្ភានិ យថាវុត្តេន បតិរូបកេន ឧបារម្ភិតព្ពតោ. សទោសានិ បរារោបិតទោសសមុច្ឆិន្ទនស្ស អនុបាយភាវតោ. សទោសត្តា ឯវ អទ្ធានំ ន តិដ្ឋន្តិ ចិរកាលដ្ឋាយីនិ ន ហោន្តិ. អទ្ធានំ អតិដ្ឋនតោ ន និយ្យន្តីតិ ផលេន ហេតុនោ អនុមានំ. អនិយ្យានិកតាយ ហិ តានិ អនទ្ធនិយានិ. អនុសាសនីបាដិហារិយំ អនុបារម្ភំ វិសុទ្ធិប្បភវតោ, វិសុទ្ធិនិស្សយតោ ច. តតោយេវ និទ្ទោសំ. ន ហិ តត្ថ បុព្ពាបរវិរោធាទិទោសសម្ភវោ អត្ថិ. និទ្ទោសត្តា ឯវ អទ្ធានំ តិដ្ឋតិ បរប្បវាទវាតេហិ, កិលេសវាតេហិ ច អនុបហន្តព្ពតោ. អទ្ធានំ តិដ្ឋនតោ និយ្យាតីតិ ឥធាបិ ផលេន ហេតុនោ អនុមានំ. និយ្យានិកតាយ ហិ តំ អទ្ធនិយំ. តស្មាតិ យថាវុត្តការណតោ, តេន ច ឧបារម្ភាទិំ, អនុបារម្ភាទិញ្ចាតិ ឧភយំ យថាក្កមំ ឧភយត្ថ គារយ្ហបាសំសភាវានំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ.

ភូតនិរោធេសកវត្ថុវណ្ណនា

៤៨៧. អនិយ្យានិកភាវទស្សនត្ថន្តិ យស្មា មហាភូតបរិយេសកោ ភិក្ខុ បុរិមេសុ ទ្វីសុ បាដិហារិយេសុ វសិប្បត្តោ សុកុសលោបិ សមានោ មហាភូតានំ អបរិសេសនិរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ នាវពុជ្ឈិ, តស្មា តទុភយានិ និយ្យានាវហត្តាភាវតោ អនិយ្យានិកានីតិ តេសំ អនិយ្យានិកភាវទស្សនត្ថំ. និយ្យានិកភាវទស្សនត្ថន្តិ អនុសាសនីបាដិហារិយំ តក្ករស្ស ឯកន្តតោ និយ្យានាវហន្តិ តស្សេវ និយ្យានិកភាវទស្សនត្ថំ.

ឯវំ ឯតិស្សា ទេសនាយ មុខ្យបយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនុសង្គិកបយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. និយ្យានមេវ ហិ ឯតិស្សា ទេសនាយ មុខ្យបយោជនំ តស្ស តទត្ថភាវតោ. ពុទ្ធានំ បន មហន្តភាវោ អនុសង្គិកបយោជនំ អត្ថាបត្តិយាវ គន្តព្ពតោ. កីទិសោ នាមេស ភិក្ខូតិ អាហ ‘‘យោ មហាភូតេ’’តិអាទិ. បរិយេសន្តោតិ អបរិយេសំ និរុជ្ឈនវសេន មហាភូតេ គវេសន្តោ, តេសំ អនវសេសនិរោធំ វីមំសន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. វិចរិត្វាតិ ធម្មតាយ ចោទិយមានោ បរិចរិត្វា. ធម្មតាសិទ្ធំ កិរេតំ, យទិទំ តស្ស ភិក្ខុនោ តថា វិចរណំ យថា អភិជាតិយំ មហាបថវិកម្បាទិ. វិស្សជ្ជោកាសន្តិ វិស្សជ្ជដ្ឋានំ, ‘‘វិស្សជ្ជករ’’ន្តិបិ បាឋោ, វិស្សជ្ជកន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ ពុទ្ធមេវ បុច្ឆិត្វា និក្កង្ខត្តា, តស្សេវ វិស្សជ្ជិតុំ សមត្ថតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. មហន្តភាវប្បកាសនត្ថន្តិ សទេវកេ លោកេ អនញ្ញសាធារណស្ស ពុទ្ធានំ មហន្តភាវស្ស មហានុភាវតាយ ទីបនត្ថំ. ឥទញ្ច ការណន្តិ ‘‘សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធានំ សាសនេ ឯទិសោ ឯកោ ភិក្ខុ តទានុភាវប្បកាសកោ ហោតី’’តិ ឥមម្បិ ការណំ.

កត្ថាតិ និមិត្តេ ភុម្មំ, កស្មិំ ឋានេ ការណភូតេតិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កិំ អាគម្មា’’តិ វុត្តំ, កិំ អារម្មណំ បច្ចយភូតំ អធិគន្ត្វា អធិគមនហេតូតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កិំ បត្តស្សា’’តិ. កិមារម្មណំ បត្តស្ស បុគ្គលស្ស និរុជ្ឈន្តីតិ សម្ពន្ធោ, ហេតុគព្ភវិសេសនមេតំ. តេតិ មហាភូតា. អប្បវត្តិវសេនាតិ បុន អនុប្បជ្ជនវសេន. សព្ពាការេនាតិ វចនត្ថលក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋាន-សមុដ្ឋានកលាបចុណ្ណនានត្តេកត្តវិនិព្ភោគា- វិនិព្ភោគសភាគ-វិសភាគអជ្ឈត្តិកពាហិរសង្គហបច្ចយសមន្នាហារបច្ចយវិភាគាការតោ, សសម្ភារសង្ខេបសសម្ភារវិភត្តិសលក្ខណសង្ខេបសលក្ខណវិភត្តិអាការតោ ចាតិ សព្ពេន អាការេន.

៤៨៨. ទិព្ពន្តិ ឯត្ថ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមង្គីភូតា ហុត្វា វិចរន្តិ, កីឡន្តិ, ជោតេន្តិ ចាតិ ទេវា, ទេវលោកា. តេ យន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ទេវយានិយោ យថា ‘‘និយ្យានិកា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩៧) ឯត្ថ អនីយសទ្ទោ កត្វត្ថេ, តថា ឥធ ករណត្ថេតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តេន ហេសា’’តិអាទិ. វសំ វត្តេន្តោតិ ឯត្ថ វសវត្តនំ នាម យថិច្ឆិតដ្ឋានគមនំ. តន្តិ ឥទ្ធិវិធញាណំ. ចត្តារោ មហារាជានោ ឯតេសំ ឥស្សរាតិ ចាតុមហារាជិកា. កស្មា បនេស សមីបេ ឋិតំ សទេវកលោកបជ្ជោតំ ភគវន្តំ អបុច្ឆិត្វា ទូរេ ទេវេ ឧបសង្កមីតិ ចោទនមបនេតិ ‘‘សមីបេ ឋិត’’ន្តិអាទិនា. ‘‘យេ ទេវា មគ្គផលលាភិនោ, តេបិ តមត្ថំ ឯកទេសេន ជានេយ្យុំ, ពុទ្ធវិសយោ បនាយំ បញ្ហោ បុច្ឆិតោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ន ជានាមា’’តិ អាហំសុ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធវិសយេ’’តិអាទិ. ន លព្ភាតិ ន សក្កា, អជ្ឈោត្ថរណំ នាមេត្ថ បុច្ឆាយ និព្ពាធនន្តិ វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ បុច្ឆតី’’តិ. ‘‘ហត្ថតោ មោចេស្សាមា’’តិ វោហារវសេន វុត្តំ, ហន្ទ នំ ទូរមបនេស្សាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិក្កន្តតរាតិ ឯត្ថ អភិសទ្ទោ អតិសទ្ទត្ថោតិ អាហ ‘‘អតិក្កន្តតរា’’តិ, រូបសម្បត្តិយា ចេវ បញ្ញាបដិភានាទិគុណេហិ ច អម្ហេ អភិភុយ្យ បរេសំ កាមនីយតរាតិ អត្ថោ. បណីតតរាតិ ឧឡារតរា. តេន វុត្តំ ‘‘ឧត្តមតរា’’តិ.

៤៩១-៤៩៣. សហស្សក្ខោ បន សក្កោ អភិសមេតាវី អាគតផលោ វិញ្ញាតសាសនោ, សោ កស្មា តំ ភិក្ខុំ ឧបាយេន និយ្យោជេសីតិ អនុយោគមបនេតិ ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិអាទិនា.

ខជ្ជោបនកន្តិ រត្តិំ ជលន្តំ ខុទ្ទកកិមិំ. ធមន្តោ វិយាតិ មុខវាតំ ទេន្តោ វិយ. អត្ថិ ចេវាតិ ឯទិសោ មហាភូតបរិយេសកោ បុគ្គលោ នាម វិជ្ជមានោ ឯវ ភវេយ្យ, មយា អបេសិតោយេវ បច្ឆា ជានិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. តតោតិ តថា ចិន្តនតោ បរំ. ឥទ្ធិវិធញាណស្សេវ អធិប្បេតត្តា ទេវយានិយសទិសោវ. ‘‘ទេវយានិយមគ្គោតិ វា…បេ… អភិញ្ញាញាណន្តិ វា សព្ពមេតំ ឥទ្ធិវិធញាណស្សេវ នាម’’ន្តិ ឥទំ បាឡិយំ, អដ្ឋកថាសុ ច តត្ថ តត្ថ អាគតរុឡ្ហិនាមវសេន វុត្តំ. សព្ពាសុបិ ហិ អភិញ្ញាសុ ទេវយានិយមគ្គាទិឯកចិត្តក្ខណិកអប្បនាទិនាមំ យថារហំ សម្ភវតិ.

៤៩៤. អាគមនបុព្ពភាគេ និមិត្តន្តិ ព្រហ្មុនោ អាគមនស្ស បុព្ពភាគេ ឧប្បជ្ជនកនិមិត្តំ. ឧទយតោ បុព្ពភាគេតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ឥមេតិ ព្រហ្មកាយិកា. វេយ្យាករណេនាតិ ព្យាករណេន. អនារទ្ធចិត្តោតិ អនារាធិតចិត្តោ អតុដ្ឋចិត្តោ. វាទន្តិ ទោសំ. វិក្ខេបន្តិ វាចាយ វិវិធា ខេបនំ.

៤៩៥. កុហកត្តាតិ វុត្តនយេន អភូតតោ អញ្ញេសំ វិម្ហាបេតុកាមត្តា. ‘‘គុហកត្តា’’តិ បឋិត្វា គុយ្ហិតុកាមត្តាតិ អត្ថម្បិ វទន្តិ កេចិ.

តីរទស្សីសកុណូបមាវណ្ណនា

៤៩៧. បទេសេនាតិ ឯកទេសេន, ឧបាទិន្នកេន សត្តសន្តានបរិយាបន្នេនាតិ អត្ថោ. អនុបាទិន្នកេបីតិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធេបិ. និប្បទេសតោតិ អនវសេសតោ. តស្មាតិ តថា បុច្ឆិតត្តា, បុច្ឆាយ អយុត្តភាវតោតិ អធិប្បាយោ. បុច្ឆាមូឡ្ហស្សាតិ បុច្ឆិតុមជាននតោ បុច្ឆាយ សម្មូឡ្ហស្ស. វិតថបញ្ហោ ហិ ‘‘បុច្ឆាមូឡ្ហោ’’តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘មគ្គមូឡ្ហោ’’តិ. បុច្ឆាយ ទោសំ ទស្សេត្វាតិ តេន កតបុច្ឆាយ បុច្ឆិតាការេ ទោសំ វិភាវេត្វា. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនន្តិ តថា សិក្ខាបិតាយ អវិតថបុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនំ. យស្មា វិស្សជ្ជនំ នាម បុច្ឆានុរូបំ, បុច្ឆាសភាគេន វិស្សជ្ជេតព្ពតោ, ន ច តថាគតា វិរជ្ឈិត្វា កតបុច្ឆានុរូបំ វិរជ្ឈិត្វាវ វិស្សជ្ជេន្តិ, អត្ថសភាគតាយ ច វិស្សជ្ជនស្ស បុច្ឆកា តទត្ថំ អនវពុជ្ឈន្តា សម្មុយ្ហន្តិ, តស្មា បុច្ឆំ សិក្ខាបេត្វា អវិតថបុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនំ ពុទ្ធានមាចិណ្ណន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ. ទុវិញ្ញាបយោតិ យថាវុត្តការណេន ទុវិញ្ញាបេតព្ពោ.

៤៩៨. ន បតិដ្ឋាតីតិ បច្ចយំ កត្វា ន បតិដ្ឋហតិ. ‘‘កត្ថា’’តិ ឥទំ និមិត្តេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘កិំ អាគម្មា’’តិ. អប្បតិដ្ឋាតិ អប្បច្ចយា, សព្ពេន សព្ពំ សមុច្ឆិន្នការណាតិ អត្ថោ. ឧបាទិន្នំយេវាតិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធមេវ. យស្មា ឯកទិសាភិមុខំ សន្តានវសេន ពហុធា សណ្ឋិតេ រូបប្បពន្ធេ ទីឃសញ្ញា, តមុបាទាយ តតោ អប្បកំ សណ្ឋិតេ រស្សសញ្ញា, តទុភយញ្ច វិសេសតោ រូបគ្គហណមុខេន គយ្ហតិ, តស្មា ‘‘សណ្ឋានវសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អប្បបរិមាណេ រូបសង្ឃាតេ អណុសញ្ញា, តទុបាទាយ តតោ មហតិ ថូលសញ្ញា, ឥទម្បិ ទ្វយំ វិសេសតោ រូបគ្គហណមុខេន គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘ឥមិនាបី’’តិអាទិ. ‘‘បិ-សទ្ទេន ចេត្ថ ‘សណ្ឋានវសេន ឧបាទារូបំ វុត្ត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ វណ្ណមត្តមេវ កថិតន្តិ ឥមមត្ថំ សមុច្ចិនាតី’’តិ វទន្តិ. វណ្ណសទ្ទោ ហេត្ថ រូបាយតនបរិយាយោវ. សុភន្តិ សុន្ទរំ, ឥដ្ឋន្តិ អត្ថោ. អសុភន្តិ អសុន្ទរំ, អនិដ្ឋន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ បនេវំ កថិត’’ន្តិ. ទីឃំ រស្សំ អណុំ ថូលំ សុភាសុភន្តិ តីសុបិ ឋានេសុ រូបាយតនមុខេន ឧបាទារូបស្សេវ គហណំ ភូតរូបានំ វិសុំ គហិតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កត្ថ អាបោ ច បថវី, តេជោ វាយោ ន គាធតី’’តិ ហិ ភូតរូបានិ វិសុំ គយ្ហន្តិ. នាមន្តិ វេទនាទិក្ខន្ធចតុក្កំ. តញ្ហិ អារម្មណាភិមុខំ នមនតោ, នាមករណតោ ច ‘‘នាម’’ន្តិ វុច្ចតិ. ហេដ្ឋា ‘‘ទីឃំ រស្ស’’ន្តិអាទិនា វុត្តមេវ ឥធ រុប្បនដ្ឋេន រូបសញ្ញាយ គហិតន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ទីឃាទិភេទ’’ន្តិ ឥមិនា. អាទិសទ្ទេន អាបាទីនញ្ច សង្គហោ. យស្មា វា ទីឃាទិសមញ្ញា ន រូបាយតនវត្ថុកាវ, អថ ខោ ភូតរូបវត្ថុកាបិ. តថា ហិ សណ្ឋានំ ផុសនមុខេនបិ គយ្ហតិ, តស្មា ទីឃរស្សាទិគ្គហណេន ភូតរូបម្បិ គយ្ហតេវាតិ ឥមមត្ថំ វិញ្ញាបេតុំ ‘‘ទីឃាទិភេទំ រូប’’ មិច្ចេវ វុត្តំ. កិំ អាគម្មាតិ កិំ អធិគន្ត្វា កិស្ស អធិគមនហេតុ. ‘‘ឧបរុជ្ឈតី’’តិ ឥទំ អនុប្បាទនិរោធំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ខណនិរោធន្តិ អាហ ‘‘អសេសមេតំ នប្បវត្តតី’’តិ.

៤៩៩. តត្រ វេយ្យាករណំ ភវតីតិ អនុសន្ធិវចនមត្តំ ចុណ្ណិយបាឋំ វត្វា វេយ្យាករណវចនភូតំ វិញ្ញាណន្តិអាទិំ សិលោកមាហាតិ អធិប្បាយោ. វិញ្ញាតព្ពន្តិ វិសិដ្ឋេន ញាណេន ញាតព្ពំ, សព្ពញាណុត្តមេន អរិយមគ្គញាណេន បច្ចក្ខតោ ជានិតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘និព្ពានស្សេតំ នាម’’ន្តិ. និទស្សីយតេតិ និទស្សនំ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ, ន និទស្សនំ អនិទស្សនំ, អចក្ខុវិញ្ញេយ្យន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. និទស្សនំ វា ឧបមា, តទេតស្ស នត្ថីតិ អនិទស្សនំ. ន ហិ និព្ពានស្ស និច្ចស្ស ឯកភូតស្ស អច្ចន្តបណីតសភាវស្ស សទិសំ និទស្សនំ កុតោចិ លព្ភតីតិ. យំ អហុត្វា សម្ភោតិ, ហុត្វា បដិវេតិ, តំ សង្ខតំ ឧទយវយន្តេហិ សអន្តំ, អសង្ខតស្ស បន និព្ពានស្ស និច្ចស្ស តេ ឧភោបិ អន្តា ន សន្តិ, តតោ ឯវ នវភាវាបគមសង្ខាតា ជរតាបិ តស្ស នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ឧប្បាទន្តោ វា’’តិអាទិ. តត្ថ ឧប្បាទន្តោតិ ឧប្បាទាវត្ថា. វយន្តោតិ ភង្គាវត្ថា. ឋិតស្ស អញ្ញថត្តន្តោតិ ជរតា វុត្តា. អវសេសគ្គហណេន ឋិតាវត្ថា អនុញ្ញាតា ហោតិ. តិត្ថស្សាតិ បានតិត្ថស្ស. តត្ថ និព្ពចនំ ទស្សេតិ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិនា. បបន្តីតិ បការេន បិវន្តិ. តថា ហិ អាចរិយេន វុត្តំ ‘‘បបន្តិ ឯត្ថាតិ បបន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ហិ បបន្តិ បានតិត្ថ’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.៤៩៩) និរុត្តិនយេន, យថារុតលក្ខណេន វា ប-ការស្ស ភ-ការោ កតោ.សព្ពតោតិ សព្ពកម្មដ្ឋានមុខតោ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋតិំសាយ កម្មដ្ឋានេសុ យេន យេន មុខេនា’’តិ. អយំ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – បការេន ភាសនំ ជោតនំ បភា, សព្ពតោ បភា អស្សាតិ សព្ពតោបភំ, កេនចិ អនុបក្កិលិដ្ឋតាយ សមន្តតោ បភស្សរំ វិសុទ្ធន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ និព្ពានេតិ និមិត្តេ ភុម្មំ ទស្សេតិ ‘‘ឥទំ និព្ពានំ អាគម្មា’’តិ ឥមិនា. យេន និព្ពានមធិគតំ, តំ សន្តតិបរិយាបន្នានំយេវ ឥធ អនុប្បាទនិរោធោ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘ឧបាទិន្នកធម្មជាតំ និរុជ្ឈតិ, អប្បវត្តំ ហោតី’’តិ.

តត្ថាតិ យទេតំ ‘‘វិញ្ញាណស្ស និរោធេនា’’តិ បទំ វុត្តំ, តស្មិំ. វិញ្ញាណំ ឧទ្ធរតិ តស្ស វិភជ្ជិតព្ពត្តា. ចរិមកវិញ្ញាណន្តិ អរហតោ ចុតិចិត្តសង្ខាតំ បរិនិព្ពានចិត្តំ. អភិសង្ខារវិញ្ញាណន្តិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារចិត្តំ. ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតីតិ ឯតស្មិំ និព្ពានេ ឯតំ នាមរូបំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា និរុជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘វិជ្ឈាត…បេ… ភាវំ យាតី’’តិ. វិជ្ឈាតទីបសិខា វិយាតិ និព្ពុតទីបសិខា វិយ. ‘‘អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្សាបី’’តិអាទិនា សឧបាទិសេសនិព្ពានធាតុមុខេន អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុមេវ វទតិ នាមរូបស្ស អនវសេសតោ ឧបរុជ្ឈនស្ស អធិប្បេតត្តា. តេន វុត្តំ ‘‘អនុប្បាទវសេន ឧបរុជ្ឈតី’’តិ. សោតាបត្តិមគ្គញាណេនាតិ កត្តរិ, ករណេ វា ករណវចនំ, និរោធេនាតិ បន ហេតុម្ហិ. ឯត្ថាតិ និព្ពានេ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថបកាសនិយា កេវដ្ដសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថបកាសនា.

កេវដ្ដសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.