បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា

ឥទានិ ‘‘បឋមមហាសង្គីតិកាលេ’’តិ វចនប្បសង្គេន តំ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេន្តោ, យស្សំ វា បឋមមហាសង្គីតិយំ និក្ខិត្តានុក្កមេន សំវណ្ណនំ កត្តុកាមត្តា តំ វិភាវេន្តោ តស្សា តន្តិយា អារុឡ្ហាយបិ ឥធ វចនេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចេសា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ហិ កិញ្ចាបិ…បេ… មារុឡ្ហាតិ ឯតេន ននុ សា សង្គីតិក្ខន្ធកេ តន្តិមារុឡ្ហា, កស្មា ឥធ បុន វុត្តា, យទិ ច វុត្តា អស្ស និរត្ថកតា, គន្ថគរុតា ច សិយាតិ ចោទនាលេសំ ទស្សេតិ. ‘‘និទាន…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ បន ឯតេន និទានកោសល្លត្ថភាវតោ យថាវុត្តទោសតា ន សិយាតិ វិសេសការណទស្សនេន បរិហរតិ. ‘‘បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចេសា’’តិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ឦទិសេសុ ឋានេសុ វត្តព្ពសម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ហិ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តំ និទានញ្ច អាទិ, ឯសា ច បឋមមហាសង្គីតិ នាម ឯវំ វេទិតព្ពាតិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឧបញ្ញាសត្ថោ វា ច-សទ្ទោ, ឧបញ្ញាសោតិ ច វាក្យារម្ភោ វុច្ចតិ. ឯសា ហិ គន្ថការានំ បកតិ, យទិទំ កិញ្ចិ វត្វា បុន អបរំ វត្តុមារភន្តានំ ច-សទ្ទបយោគោ. យំ បន វជិរពុទ្ធិត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អតិរេកត្ថោ, តេន អញ្ញាបិ អត្ថីតិ ទីបេតី’’តិ (វជិរ ដី. ពាហិរនិទានកថាវណ្ណនា), តទយុត្តមេវ. ន ហេត្ថ ច-សទ្ទេន តទត្ថោ វិញ្ញាយតិ. យទិ ចេត្ថ តទត្ថទស្សនត្ថមេវ ច-ការោ អធិប្បេតោ សិយា, ឯវំ សតិ សោ ន កត្តព្ពោយេវ បឋមសទ្ទេនេវ អញ្ញាសំ ទុតិយាទិសង្គីតីនម្បិ អត្ថិភាវស្ស ទស្សិតត្តា. ទុតិយាទិមុបាទាយ ហិ បឋមសទ្ទបយោគោ ទីឃាទិមុបាទាយ រស្សាទិសទ្ទបយោគោ វិយ. យថាបច្ចយំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតត្តា, បញ្ញត្តត្តា ច វិប្បកិណ្ណានំ ធម្មវិនយានំ សង្គហេត្វា គាយនំ កថនំ សង្គីតិ, ឯតេន តំ តំ សិក្ខាបទានំ, តំតំសុត្តានញ្ច អាទិបរិយោសានេសុ, អន្តរន្តរា ច សម្ពន្ធវសេន ឋបិតំ សង្គីតិការកវចនំ សង្គហិតំ ហោតិ. មហាវិសយត្តា, បូជិតត្តា ច មហតី សង្គីតិ មហាសង្គីតិ, បឋមា មហាសង្គីតិ បឋមមហាសង្គីតិ. កិញ្ចាបីតិ អនុគ្គហត្ថោ, តេន បាឡិយម្បិ សា សង្គីតិមារុឡ្ហាវាតិ អនុគ្គហំ ករោតិ, ឯវម្បិ តត្ថារុឡ្ហមត្តេន ឥធ សោតូនំ និទានកោសល្លំ ន ហោតីតិ បន-សទ្ទេន អរុចិយត្ថំ ទស្សេតិ. និទទាតិ ទេសនំ ទេសកាលាទិវសេន អវិទិតំ វិទិតំ កត្វា និទស្សេតីតិ និទានំ, តស្មិំ កោសល្លំ, តទត្ថាយាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ តំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មចក្កបវត្តនញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សត្តានំ ទស្សនានុត្តរិយសរណាទិបដិលាភហេតុភូតាសុ វិជ្ជមានាសុបិ អញ្ញាសុ ភគវតោ កិរិយាសុ ‘‘ពុទ្ធោ ពោធេយ្យ’’ន្តិ (ពុ. វំ. អដ្ឋ. អព្ភន្តរនិទាន ១; ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថា; ឧទាន អដ្ឋ. ១៨) បដិញ្ញាយ អនុលោមនតោ វិនេយ្យានំ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុភូតា កិរិយាវ និប្បរិយាយេន ពុទ្ធកិច្ចំ នាមាតិ តំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មចក្កប្បវត្តនញ្ហិ…បេ… វិនយនា’’តិ វុត្តំ. ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ បន បុព្ពភាគេ ភគវតា ភាសិតំ សុណន្តានម្បិ វាសនាភាគិយមេវ ជាតំ, ន សេក្ខភាគិយំ, ន និព្ពេធភាគិយំ តបុស្សភល្លិកានំ សរណទានំ វិយ. ឯសា ហិ ធម្មតា, តស្មា តមេវ មរិយាទភាវេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទិ ធម្មោយេវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. អថ វា ចក្កន្តិ អាណា, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មញ្ច តំ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ. ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. វុត្តញ្ហិ បដិសម្ភិទាយំ –

‘‘ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ. ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មចរិយាយ បវត្តេតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ២.៤០, ៤១).

តស្ស បវត្តនំ តថា. បវត្តនន្តិ ច បវត្តយមានំ, បវត្តិតន្តិ បច្ចុប្បន្នាតីតវសេន ទ្វិធា អត្ថោ. យំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ ‘‘ធម្មចក្កបវត្តនសុត្តន្តំ ទេសេន្តោ ធម្មចក្កំ បវត្តេតិ នាម, អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស មគ្គផលាធិគតតោ បដ្ឋាយ បវត្តិតំ នាមា’’តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១០៨១-១០៨៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.៤០). ឥធ បន បច្ចុប្បន្នវសេនេវ អត្ថោ យុត្តោ. យាវាតិ បរិច្ឆេទត្ថេ និបាតោ, សុភទ្ទស្ស នាម បរិព្ពាជកស្ស វិនយនំ អន្តោបរិច្ឆេទំ កត្វាតិ អភិវិធិវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តញ្ហិ ភគវា បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោយេវ វិនេសីតិ. កតំ បរិនិដ្ឋាបិតំ ពុទ្ធកិច្ចំ យេនាតិ តថា, តស្មិំ. កតពុទ្ធកិច្ចេ ភគវតិ លោកនាថេ បរិនិព្ពុតេតិ សម្ពន្ធោ, ឯតេន ពុទ្ធកត្តព្ពស្ស កិច្ចស្ស កស្សចិបិ អសេសិតភាវំ ទីបេតិ. តតោយេវ ហិ ភគវា បរិនិព្ពុតោតិ. ននុ ច សាវកេហិ វិនីតាបិ វិនេយ្យា ភគវតាយេវ វិនីតា នាម. តថា ហិ សាវកភាសិតំ សុត្តំ ‘‘ពុទ្ធភាសិត’’ន្តិ វុច្ចតិ. សាវកវិនេយ្យា ច ន តាវ វិនីតា, តស្មា ‘‘កតពុទ្ធកិច្ចេ’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ? នាយំ ទោសោ តេសំ វិនយនុបាយស្ស សាវកេសុ ឋបិតត្តា. តេនេវាហ –

‘‘ន តាវាហំ បាបិម បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, យាវ មេ ភិក្ខូ ន សាវកា ភវិស្សន្តិ វិយត្តា វិនីតា វិសារទា ពហុស្សុតា ធម្មធរា…បេ… ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហ ធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា សបាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសេស្សន្តី’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.១៦៨; ឧទា. ៥១).

‘‘កុសិនារាយ’’ន្តិអាទិនា ភគវតោ បរិនិព្ពុតទេសកាលវិសេសវចនំ ‘‘អបរិនិព្ពុតោ ភគវា’’តិ គាហស្ស មិច្ឆាភាវទស្សនត្ថំ, លោកេ ជាតសំវទ្ធាទិភាវទស្សនត្ថញ្ច. តថា ហិ មនុស្សភាវស្ស សុបាកដករណត្ថំ មហាពោធិសត្តា ចរិមភវេ ទារបរិគ្គហាទីនិបិ ករោន្តីតិ. កុសិនារាយន្តិ ឯវំ នាមកេ នគរេ. តញ្ហិ នគរំ កុសហត្ថំ បុរិសំ ទស្សនដ្ឋានេ មាបិតត្តា ‘‘កុសិនារ’’ន្តិ វុច្ចតិ, សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មំ. ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេតិ តស្ស នគរស្ស ឧបវត្តនភូតេ មល្លរាជូនំ សាលវនេ. តញ្ហិ សាលវនំ នគរំ បវិសិតុកាមា ឧយ្យានតោ ឧបច្ច វត្តន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ឧបវត្តនំ. យថា ហិ អនុរាធបុរស្ស ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយំ ថូបារាមោ, ឯវំ តំ ឧយ្យានំ កុសិនារាយ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយំ ហោតិ. យថា ច ថូបារាមតោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសនមគ្គោ បាចីនមុខោ គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តតិ, ឯវំ ឧយ្យានតោ សាលបន្តិ បាចីនមុខា គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តា, តស្មា តំ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អបរេ បន ‘‘តំ សាលវនមុបគន្ត្វា មិត្តសុហជ្ជេ អបលោកេត្វា និវត្តនតោ ឧបវត្តនន្តិ បាកដំ ជាតំ កិរា’’តិ វទន្តិ. យមកសាលានមន្តរេតិ យមកសាលានំ វេមជ្ឈេ. តត្ថ កិរ ភគវតោ បញ្ញត្តស្ស បរិនិព្ពានមញ្ចស្ស សីសភាគេ ឯកា សាលបន្តិ ហោតិ, បាទភាគេ ឯកា. តត្រាបិ ឯកោ តរុណសាលោ សីសភាគស្ស អាសន្នោ ហោតិ, ឯកោ បាទភាគស្ស. តស្មា ‘‘យមកសាលានមន្តរេ’’តិ វុត្តំ. អបិច ‘‘យមកសាលា នាម មូលក្ខន្ធវិដបបត្តេហិ អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពេត្វា ឋិតសាលា’’តិបិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. មា ឥតិ ចន្ទោ វុច្ចតិ តស្ស គតិយា ទិវសស្ស មិនិតព្ពតោ, តទា សព្ពកលាបារិបូរិយា បុណ្ណោ ឯវ មាតិ បុណ្ណមា. សទ្ទវិទូ បន ‘‘មោ សិវោ ចន្ទិមា ចេវា’’តិ វុត្តំ សក្កតភាសានយំ គហេត្វា ឱការន្តម្បិ ចន្ទិមវាចក ម-សទ្ទមិច្ឆន្តិ. វិសាខាយ យុត្តោ បុណ្ណមា យត្ថាតិ វិសាខាបុណ្ណមោ, សោយេវ ទិវសោ តថា, តស្មិំ. បច្ចូសតិ តិមិរំ វិនាសេតីតិ បច្ចូសោ, បតិ-បុព្ពោ ឧស-សទ្ទោ រុជាយន្តិ ហិ នេរុត្តិកា, សោយេវ សមយោតិ រត្តិយា បច្ឆិមយាមបរិយាបន្នោ កាលវិសេសោ វុច្ចតិ, តស្មិំ. វិសាខាបុណ្ណមទិវសេ ឦទិសេ រត្តិយា បច្ឆិមសមយេតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឧបាទីយតេ កម្មកិលេសេហីតិ ឧបាទិ, វិបាកក្ខន្ធា, កដត្តា ច រូបំ. សោ បន ឧបាទិ កិលេសាភិសង្ខារមារនិម្មថនេ អនោស្សដ្ឋោ, ឥធ ខន្ធមច្ចុមារនិម្មថនេ ឱស្សដ្ឋោន សេសិតោ, តស្មា នត្ថិ ឯតិស្សា ឧបាទិសង្ខាតោ សេសោ, ឧបាទិស្ស វា សេសោតិ កត្វា ‘‘អនុបាទិសេសា’’តិ វុច្ចតិ. និព្ពានធាតូតិ ចេត្ថ និព្ពុតិមត្តំ អធិប្បេតំ, និព្ពានញ្ច តំ សភាវធារណតោ ធាតុ ចាតិ កត្វា. និព្ពុតិយា ហិ ការណបរិយាយេន អសង្ខតធាតុ តថា វុច្ចតិ. ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចាយំ ករណនិទ្ទេសោ. អនុបាទិសេសតាសង្ខាតំ ឥមំ បការំ ភូតស្ស បត្តស្ស បរិនិព្ពុតស្ស ភគវតោ លក្ខណេ និព្ពានធាតុសង្ខាតេ អត្ថេ តតិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ននុ ច ‘‘អនុបាទិសេសាយា’’តិ និព្ពានធាតុយាវ វិសេសនំ ហោតិ, ន បរិនិព្ពុតស្ស ភគវតោ, អថ កស្មា តំ ភគវា បត្តោតិ វុត្តោតិ? និព្ពានធាតុយា សហចរណតោ. តំសហចរណេន ហិ ភគវាបិ អនុបាទិសេសភាវំ បត្តោតិ វុច្ចតិ. អថ វា អនុបាទិសេសភាវសង្ខាតំ ឥមំ បការំ បត្តាយ និព្ពានធាតុយា លក្ខណេ សញ្ជាននកិរិយាយ តតិយាតិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយាតិ ច អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឩនបញ្ចពន្ធនេន បត្តេនា’’តិ (បារា. ៦១២). ឯត្ថ ហិ ឩនបញ្ចពន្ធនបត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថំ វទន្តិ. អបិច និព្ពានធាតុយា អនុបាទិសេសាយ អនុបាទិសេសា ហុត្វា ភូតាយាតិបិ យុជ្ជតិ. វុត្តញ្ហិ ឧទានដ្ឋកថាយ នន្ទសុត្តវណ្ណនាយំ ‘‘ឧបឌ្ឍុល្លិខិតេហិ កេសេហីតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ វិប្បកតុល្លិខិតេហិ កេសេហិ ឧបលក្ខិតាតិ អត្ថោ’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ២២) ឯសនយោ ឦទិសេសុ. ធាតុភាជនទិវសេតិ ជេដ្ឋមាសស្ស សុក្កបក្ខបញ្ចមីទិវសំ សន្ធាយ វុត្តំ, តញ្ច ន ‘‘សន្និបតិតាន’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ, ‘‘ឧស្សាហំ ជនេសី’’តិ ឯតស្ស បន វិសេសនំ ‘‘ធាតុភាជនទិវសេ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសី’’តិ ឧស្សាហជននស្ស កាលវសេន ភិន្នាធិករណវិសេសនភាវតោ. ធាតុភាជនទិវសតោ ហិ បុរិមតរទិវសេសុបិ ភិក្ខូ សន្និបតិតាតិ. អថ វា ‘‘សន្និបតិតាន’’ន្តិ ឥទំ កាយសាមគ្គិវសេន សន្និបតនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សមាគមនមត្តេន. តស្មា ‘‘ធាតុភាជនទិវសេ’’តិ ឥទំ ‘‘សន្និបតិតាន’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ សម្ភវតិ, ឥទញ្ច ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខូន’’ន្តិ ឯតេនបិ សម្ពជ្ឈនីយំ. សង្ឃស្ស ថេរោ សង្ឃត្ថេរោ. សោ បន សង្ឃោ កិំ បរិមាណោតិ អាហ ‘‘សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សាន’’ន្តិ. សង្ឃសទ្ទេន ហិ អវិញ្ញាយមានស្ស បរិមាណស្ស វិញ្ញាបនត្ថមេវេតំ បុន វុត្តំ. សទ្ទវិទូ បន វទន្តិ –

‘‘សមាសោ ច តទ្ធិតោ ច, វាក្យត្ថេសុ វិសេសកា;

បសិទ្ធិយន្តុ សាមញ្ញំ, តេលំ សុគតចីវរំ.

តស្មា នាមមត្តភូតស្ស សង្ឃត្ថេរស្ស វិសេសនត្ថមេវេតំ បុន វុត្តន្តិ, និច្ចសាបេក្ខតាយ ច ឯទិសេសុ សមាសោ យថា ‘‘ទេវទត្តស្ស គរុកុល’’ន្តិ. និច្ចសាបេក្ខតា ចេត្ថ សង្ឃសទ្ទស្ស ភិក្ខុសតសហស្សសទ្ទំ សាបេក្ខត្តេបិ អញ្ញបទន្តរាភាវេន វាក្យេ វិយ អបេក្ខិតព្ពត្ថស្ស គមកត្តា. ‘‘សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សាន’’ន្តិ ហិ ឯតស្ស សង្ឃសទ្ទេ អវយវីភាវេន សម្ពន្ធោ, តស្សាបិ សាមិភាវេន ថេរសទ្ទេតិ. ‘‘សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សាន’’ន្តិ ច គណបាមោក្ខភិក្ខូយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តទា ហិ សន្និបតិតា ភិក្ខូ ឯត្តកាតិ គណនបថមតិក្កន្តា. តថា ហិ វេឡុវគាមេ វេទនាវិក្ខម្ភនតោ បដ្ឋាយ ‘‘នចិរេនេវ ភគវា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ សុត្វា តតោ តតោ អាគតេសុ ភិក្ខូសុ ឯកភិក្ខុបិ បក្កន្តោ នាម នត្ថិ. យថាហុ –

‘‘សត្តសតសហស្សានិ, តេសុ បាមោក្ខភិក្ខវោ;

ថេរោ មហាកស្សបោវ, សង្ឃត្ថេរោ តទា អហូ’’តិ.

អាយស្មា មហាកស្សបោ អនុស្សរន្តោ មញ្ញមានោ ចិន្តយន្តោ ហុត្វា ឧស្សាហំ ជនេសិ, អនុស្សរន្តោ មញ្ញមានោ ចិន្តយន្តោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ វា សម្ពន្ធោ. មហន្តេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ សមន្នាគតត្តា មហន្តោ កស្សបោតិ មហាកស្សបោ. អបិច ‘‘មហាកស្សបោ’’តិ ឧរុវេលកស្សបោ នទីកស្សបោ គយាកស្សបោ កុមារកស្សបោតិ ឥមេ ខុទ្ទានុខុទ្ទកេ ថេរេ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. កស្មា បនាយស្មា មហាកស្សបោ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ អនុយោគេ សតិ តំ ការណំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘សត្តាហបរិនិព្ពុតេ’’តិអាទិ. សត្ត អហានិ សមាហដានិ សត្តាហំ. សត្តាហំ បរិនិព្ពុតស្ស អស្សាតិ តថា យថា ‘‘អចិរបក្កន្តោ, មាសជាតោ’’តិ, អន្តត្ថអញ្ញបទសមាសោយំ, តស្មិំ. ភគវតោ បរិនិព្ពានទិវសតោ បដ្ឋាយ សត្តាហេ វីតិវត្តេតិ វុត្តំ ហោតិ, ឯតស្ស ‘‘វុត្តវចន’’ន្តិ បទេន សម្ពន្ធោ, តថា ‘‘សុភទ្ទេន វុឌ្ឍបព្ពជិតេនា’’តិ ឯតស្សបិ. តត្ថ សុភទ្ទោតិ តស្ស នាមមត្តំ, វុឌ្ឍកាលេ បន បព្ពជិតត្តា ‘‘វុឌ្ឍបព្ពជិតេនា’’តិ វុត្តំ, ឯតេន សុភទ្ទបរិព្ពាជកាទីហិ តំ វិសេសំ ករោតិ. ‘‘អលំ អាវុសោ’’តិអាទិនា តេន វុត្តវចនំ និទស្សេតិ. សោ ហិ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ អាយស្មតា មហាកស្សបត្ថេរេន សទ្ធិំ បាវាយ កុសិនារំ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នេសុ បញ្ចមត្តេសុ ភិក្ខុសតេសុ អវីតរាគេ ភិក្ខូ អន្តរាមគ្គេ ទិដ្ឋអាជីវកស្ស សន្តិកា ភគវតោ បរិនិព្ពានំ សុត្វា បត្តចីវរានិ ឆឌ្ឌេត្វា ពាហា បគ្គយ្ហំ នានប្បការំ បរិទេវន្តេ ទិស្វា ឯវមាហ.

កស្មា បន សោ ឯវមាហាតិ? ភគវតិ អាឃាតេន. អយំ កិរេសោ ខន្ធកេ អាគតេ អាតុមាវត្ថុស្មិំ (មហាវ. ៣០៣) នហាបិតបុព្ពកោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ ភគវតិ កុសិនារតោ និក្ខមិត្វា អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ អាតុមំ គច្ឆន្តេ ‘‘ភគវា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា ‘‘អាគតកាលេយាគុទានំ ករិស្សាមី’’តិ សាមណេរភូមិយំ ឋិតេ ទ្វេ បុត្តេ ឯតទវោច ‘‘ភគវា កិរ តាតា អាតុមំ អាគច្ឆតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ, គច្ឆថ តុម្ហេ តាតា, ខុរភណ្ឌំ អាទាយ នាឡិយា វា បសិព្ពកេន វា អនុឃរកំ អាហិណ្ឌថ, លោណម្បិ តេលម្បិ តណ្ឌុលម្បិ ខាទនីយម្បិ សំហរថ, ភគវតោ អាគតស្ស យាគុទានំ ករិស្សាមី’’តិ. តេ តថា អកំសុ. អថ ភគវតិ អាតុមំ អាគន្ត្វា ភុសាគារកំ បវិដ្ឋេ សុភទ្ទោ សាយន្ហសមយំ គាមទ្វារំ គន្ត្វា មនុស្សេ អាមន្តេត្វា ‘‘ហត្ថកម្មមត្តំ មេ ទេថា’’តិ ហត្ថកម្មំ យាចិត្វា ‘‘កិំ ភន្តេ ករោមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច គណ្ហថា’’តិ សព្ពូបករណានិ គាហាបេត្វា វិហារេ ឧទ្ធនានិ ការេត្វា ឯកំ កាឡកំ កាសាវំ និវាសេត្វា តាទិសមេវ បារុបិត្វា ‘‘ឥទំ ករោថ, ឥទំ ករោថា’’តិ សព្ពរត្តិំ វិចារេន្តោ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ភោជ្ជយាគុញ្ច មធុគោឡកញ្ច បដិយាទាបេសិ. ភោជ្ជយាគុ នាម ភុញ្ជិត្វា បាតព្ពយាគុ, តត្ថ សប្បិមធុផាណិតមច្ឆមំសបុប្ផផលរសាទិ យំ កិញ្ចិ ខាទនីយំ នាម អត្ថិ, តំ សព្ពំ បវិសតិ. កីឡិតុកាមានំ សីសមក្ខនយោគ្គា ហោតិ សុគន្ធគន្ធា.

អថ ភគវា កាលស្សេវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ អាតុមាភិមុខោ បាយាសិ. អថ តស្ស អារោចេសុំ ‘‘ភគវា បិណ្ឌាយ គាមំ បវិសតិ, តយា កស្ស យាគុ បដិយាទិតា’’តិ. សោ យថានិវត្ថបារុតេហេវ តេហិ កាឡកកាសាវេហិ ឯកេន ហត្ថេន ទព្ពិញ្ច កដច្ឆុញ្ច គហេត្វា ព្រហ្មា វិយ ទក្ខិណំ ជាណុមណ្ឌលំ ភូមិយំ បតិដ្ឋបេត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ភន្តេ ភគវា យាគុ’’ន្តិ អាហ. តតោ ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តី’’តិ ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៤) អាគតនយេន ភគវា បុច្ឆិត្វា ច សុត្វា ច តំ វុឌ្ឍបព្ពជិតំ វិគរហិត្វា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ អកប្បិយសមាទានសិក្ខាបទំ, ខុរភណ្ឌបរិហរណសិក្ខាបទញ្ចាតិ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេត្វា ‘‘អនេកកប្បកោដិយោ ភិក្ខវេ ភោជនំ បរិយេសន្តេហេវ វីតិនាមិតា, ឥទំ បន តុម្ហាកំ អកប្បិយំ, អធម្មេន ឧប្បន្នំ ភោជនំ ឥមំ បរិភុញ្ជិត្វា អនេកានិ អត្តភាវសហស្សានិ អបាយេស្វេវ និព្ពត្តិស្សន្តិ, អបេថ មា គណ្ហថា’’តិ វត្វា ភិក្ខាចារាភិមុខោ អគមាសិ, ឯកភិក្ខុនាបិ ន កិញ្ចិ គហិតំ. សុភទ្ទោ អនត្តមនោ ហុត្វា ‘‘អយំ សព្ពំ ជានាមី’’តិ អាហិណ្ឌតិ, សចេ ន គហេតុកាមោ បេសេត្វា អារោចេតព្ពំ អស្ស, បក្កាហារោ នាម សព្ពចិរំ តិដ្ឋន្តោ សត្តាហមត្តំ តិដ្ឋេយ្យ, ឥទញ្ច មម យាវជីវំ បរិយត្តំ អស្ស, សព្ពំ តេន នាសិតំ, អហិតកាមោ អយំ មយ្ហ’’ន្តិ ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ទសពលេ ធរមានេ កិញ្ចិ វត្តុំ នាសក្ខិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘អយំ ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតោ មហាបុរិសោ, សចេ កិញ្ចិ ធរន្តស្ស វក្ខាមិ, មមំយេវ សន្តជ្ជេស្សតី’’តិ.

ស្វាយំ អជ្ជ មហាកស្សបត្ថេរេន សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ ‘‘បរិនិព្ពុតោ ភគវា’’តិ សុត្វា លទ្ធស្សាសោ វិយ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឯវមាហ. ថេរោ បន តំ សុត្វា ហទយេ បហារំ វិយ, មត្ថកេ បតិតសុក្ខាសនិំ វិយ (សុក្ខាសនិ វិយ ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.២៣២) មញ្ញិ, ធម្មសំវេគោ ចស្ស ឧប្បជ្ជិ ‘‘សត្តាហមត្តបរិនិព្ពុតោ ភគវា, អជ្ជាបិស្ស សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ ធរតិយេវ, ទុក្ខេន ភគវតា អារាធិតសាសនេ នាម ឯវំ លហុំ មហន្តំ បាបំ កសដំ កណ្ដកោ ឧប្បន្នោ, អលំ ខោ បនេស បាបោ វឌ្ឍមានោ អញ្ញេបិ ឯវរូបេ សហាយេ លភិត្វា សាសនំ ឱសក្កាបេតុ’’ន្តិ.

តតោ ថេរោ ចិន្តេសិ ‘‘សចេ ខោ បនាហំ ឥមំ មហល្លកំ ឥធេវ បិលោតិកំ និវាសេត្វា ឆារិកាយ ឱកិរាបេត្វា នីហរាបេស្សាមិ, មនុស្សា ‘សមណស្ស គោតមស្ស សរីរេ ធរមានេយេវ សាវកា វិវទន្តី’តិ អម្ហាកំ ទោសំ ទស្សេស្សន្តិ, អធិវាសេមិ តាវ. ភគវតា ហិ ទេសិតធម្មោ អសង្គហិតបុប្ផរាសិសទិសោ, តត្ថ យថា វាតេន បហដបុប្ផានិ យតោ វា តតោ វា គច្ឆន្តិ, ឯវមេវ ឯវរូបានំ វសេន គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ វិនយេ ឯកំ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ នស្សិស្សន្តិ, សុត្តេ ឯកោ ទ្វេ បញ្ហាវារា នស្សិស្សន្តិ, អភិធម្មេ ឯកំ ទ្វេ ភូមន្តរានិ នស្សិស្សន្តិ, ឯវំ អនុក្កមេន មូលេ នដ្ឋេ បិសាចសទិសា ភវិស្សាម, តស្មា ធម្មវិនយសង្គហំ ករិស្សាមិ, ឯវំ សតិ ទឡ្ហសុត្តេន សង្គហិតបុប្ផានិ វិយ អយំ ធម្មវិនយោ និច្ចលោ ភវិស្សតិ. ឯតទត្ថញ្ហិ ភគវា មយ្ហំ តីណិ គាវុតានិ បច្ចុគ្គមនំ អកាសិ, តីហិ ឱវាទេហិ (សំ. និ. ២.១៤៩, ១៥០, ១៥១) ឧបសម្បទំ អកាសិ, កាយតោ ចីវរបរិវត្តនំ អកាសិ, អាកាសេ បាណិំ ចាលេត្វា ចន្ទោបមបដិបទំ កថេន្តោ មញ្ញេវ សក្ខិំ កត្វា កថេសិ, តិក្ខត្តុំ សកលសាសនរតនំ បដិច្ឆាបេសិ, មាទិសេ ភិក្ខុម្ហិ តិដ្ឋមានេ អយំ បាបោ សាសនេ វឌ្ឍិំ មា អលត្ថ, យាវ អធម្មោ ន ទិប្បតិ, ធម្មោ ន បដិពាហិយ្យតិ, អវិនយោ ន ទិប្បតិ, វិនយោ ន បដិពាហិយ្យតិ, អធម្មវាទិនោ ន ពលវន្តោ ហោន្តិ, ធម្មវាទិនោ ន ទុព្ពលា ហោន្តិ, អវិនយវាទិនោ ន ពលវន្តោ ហោន្តិ, វិនយវាទិនោ ន ទុព្ពលា ហោន្តិ, តាវ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិស្សាមិ, តតោ ភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ បហោនកំ គហេត្វា កប្បិយាកប្បិយេ កថេស្សន្តិ, អថាយំ បាបោ សយមេវ និគ្គហំ បាបុណិស្សតិ, បុន សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្ខិស្សតិ, សាសនំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីត្តញ្ច ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា សោ ‘‘ឯវំ នាម មយ្ហំ ចិត្តំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ កស្សចិបិ អនារោចេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សមស្សាសេត្វា អថ បច្ឆា ធាតុភាជនទិវសេ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាយស្មា មហាកស្សបោ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ…បេ… ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសី’’តិ.

តត្ថ អលន្តិ បដិក្ខេបវចនំ, ន យុត្តន្តិ អត្ថោ. អាវុសោតិ បរិទេវន្តេ ភិក្ខូ អាលបតិ. មា សោចិត្ថាតិ ចិត្តេ ឧប្បន្នពលវសោកេន មា សោកមកត្ថ. មា បរិទេវិត្ថាតិ វាចាយ មា វិលាបមកត្ថ. ‘‘បរិទេវនំ វិលាបោ’’តិ ហិ វុត្តំ. អសោចនាទីនំ ការណមាហ ‘‘សុមុត្តា’’តិអាទិនា. តេន មហាសមណេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ, ស្មាវចនស្ស វា នាព្យប្បទេសោ. ‘‘ឧបទ្ទុតា’’តិ បទេ បន កត្តរិ តតិយាវសេន សម្ពន្ធោ. ឧភយាបេក្ខញ្ហេតំ បទំ. ឧបទ្ទុតា ច ហោមាតិ តំកាលាបេក្ខវត្តមានវចនំ, ‘‘តទា’’តិ សេសោ. អតីតត្ថេ វា វត្តមានវចនំ, អហុម្ហាតិ អត្ថោ. អនុស្សរន្តោ ធម្មសំវេគវសេនេវ, ន បន កោធាទិវសេន. ធម្មសភាវចិន្តាវសេន ហិ បវត្តំ សហោត្តប្បញាណំ ធម្មសំវេគោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សព្ពសង្ខតធម្មេសុ, ឱត្តប្បាការសណ្ឋិតំ;

ញាណមោហិតភារានំ, ធម្មសំវេគសញ្ញិត’’ន្តិ. (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា);

អញ្ញំ ឧស្សាហជននការណំ ទស្សេតុំ ‘‘ឦទិសស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឦទិសស្ស ច សង្ឃសន្និបាតស្សាតិ សត្តសតសហស្សគណបាមោក្ខត្ថេរប្បមុខគណនបថាតិក្កន្តសង្ឃសន្និបាតំ សន្ធាយ វទតិ. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតី’’តិអាទិនាបិ អញ្ញំ ការណំ ទស្សេតិ. តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ហេតុ. ខោតិ អវធារណេ. បនាតិ វចនាលង្ការេ, ឯតំ ឋានំ វិជ្ជតេវ, នោ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘យំ បាបភិក្ខូ’’តិអាទិ. យន្តិ និបាតមត្តំ, ការណនិទ្ទេសោ វា, យេន ឋានេន អន្តរធាបេយ្យុំ, តទេតំ ឋានំ វិជ្ជតិយេវាតិ. បាបេន លាមកេន ឥច្ឆាវចរេន សមន្នាគតា ភិក្ខូ បាបភិក្ខូ. អតីតោ សត្ថា ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា អតីតសត្ថុកំ យថា ‘‘ពហុកត្តុកោ’’តិ. បធានំ វចនំ បាវចនំ. បា-សទ្ទោ ចេត្ថ និបាតោ ‘‘បា ឯវ វុត្យស្សា’’តិអាទីសុ វិយ. ឧបសគ្គបទំ វា ឯតំ, ទីឃំ កត្វា បន តថា វុត្តំ យថា ‘‘បាវទតី’’តិបិ វទន្តិ. បក្ខន្តិ អលជ្ជិបក្ខំ. ‘‘យាវ ចា’’តិអាទិនា សង្គីតិយា សាសនចិរដ្ឋិតិកភាវេ ការណំ, សាធកញ្ច ទស្សេតិ. ‘‘តស្មា’’តិ ហិ បទមជ្ឈាហរិត្វា ‘‘សង្គាយេយ្យ’’ន្តិ បទេន សម្ពន្ធនីយំ.

តត្ថ យាវ ច ធម្មវិនយោ តិដ្ឋតីតិ យត្តកំ កាលំ ធម្មោ ច វិនយោ ច លជ្ជិបុគ្គលេសុ តិដ្ឋតិ. បរិនិព្ពានមញ្ចកេ និបន្នេន ភគវតា មហាបរិនិព្ពានសុត្តេ (ទី. និ. ២.២១៦) វុត្តំ សន្ធាយ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. ហិ-សទ្ទោ អាគមវសេន ទឡ្ហិជោតកោ. ទេសិតោ បញ្ញត្តោតិ ធម្មោបិ ទេសិតោ ចេវ បញ្ញត្តោ ច. សុត្តាភិធម្មសង្គហិតស្ស ហិ ធម្មស្ស អតិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនា, តស្សេវ បការតោ ញាបនំ វិនេយ្យសន្តានេ ឋបនំ បញ្ញាបនំ. វិនយោបិ ទេសិតោ ចេវ បញ្ញត្តោ ច. វិនយតន្តិសង្គហិតស្ស ហិ អត្ថស្ស អតិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនា, តស្សេវ បការតោ ញាបនំ អសង្ករតោ ឋបនំ បញ្ញាបនំ, តស្មា កម្មទ្វយម្បិ កិរិយាទ្វយេន សម្ពជ្ឈនំ យុជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

សោតិ សោ ធម្មោ ច វិនយោ ច. មមច្ចយេនាតិ មម អច្ចយកាលេ. ‘‘ភុម្មត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ’’តិ ហិ អក្ខរចិន្តកា វទន្តិ. ហេត្វត្ថេ វា ករណវចនំ, មម អច្ចយហេតុ តុម្ហាកំ សត្ថា នាម ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហិ មហាបរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនាយំ ‘‘មយិ បរិនិព្ពុតេ តុម្ហាកំ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២១៦). លក្ខណវចនញ្ហេត្ថ ហេត្វត្ថសាធកំ យថា ‘‘នេត្តេ ឧជុំ គតេ សតី’’តិ (អ. និ. ៤.៧០; នេត្តិ. ១០.៩០, ៩៣). ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មយា វោ ឋិតេនេវ ‘‘ឥទំ លហុកំ, ឥទំ គរុកំ, ឥទំ សតេកិច្ឆំ, ឥទំ អតេកិច្ឆំ, ឥទំ លោកវជ្ជំ, ឥទំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ, អយំ អាបត្តិ បុគ្គលស្ស សន្តិកេ វុដ្ឋាតិ, អយំ គណស្ស, អយំ សង្ឃស្ស សន្តិកេ វុដ្ឋាតី’’តិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមនីយតាវសេន ឱតិណ្ណវត្ថុស្មិំ សខន្ធកបរិវារោ ឧភតោវិភង្គោ មហាវិនយោ នាម ទេសិតោ, តំ សកលម្បិ វិនយបិដកំ មយិ បរិនិព្ពុតេ តុម្ហាកំ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតិ ‘‘ឥទំ វោ កត្តព្ពំ, ឥទំ វោ ន កត្តព្ព’’ន្តិ កត្តព្ពាកត្តព្ពស្ស វិភាគេន អនុសាសនតោ. ឋិតេនេវ ច មយា ‘‘ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ តេន តេន វិនេយ្យានំ អជ្ឈាសយានុរូបេន បការេន ឥមេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ វិភជិត្វា វិភជិត្វា សុត្តន្តបិដកំ ទេសិតំ, តំ សកលម្បិ សុត្តន្តបិដកំ មយិ បរិនិព្ពុតេ តុម្ហាកំ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតិ តំតំចរិយានុរូបំ សម្មាបដិបត្តិយា អនុសាសនតោ, ឋិតេនេវ ច មយា ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២១៦), ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, ចត្តារិ សច្ចានិ, ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ, នវ ហេតូ, ចត្តារោ អាហារា, សត្ត ផស្សា, សត្ត វេទនា, សត្ត សញ្ញា, សត្ត ចេតនា, សត្ត ចិត្តានិ. តត្រាបិ ឯត្តកា ធម្មា កាមាវចរា, ឯត្តកា រូបាវចរា, ឯត្តកា អរូបាវចរា, ឯត្តកា បរិយាបន្នា, ឯត្តកា អបរិយាបន្នា, ឯត្តកា លោកិយា, ឯត្តកា លោកុត្តរា’’តិ ឥមេ ធម្មេ វិភជិត្វា វិភជិត្វា អភិធម្មបិដកំ ទេសិតំ, តំ សកលម្បិ អភិធម្មបិដកំ មយិ បរិនិព្ពុតេ តុម្ហាកំ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតិ ខន្ធាទិវិភាគេន ញាយមានំ ចតុសច្ចសម្ពោធាវហត្តា. ឥតិ សព្ពម្បេតំ អភិសម្ពោធិតោ យាវ បរិនិព្ពានា បញ្ចចត្តាលីស វស្សានិ ភាសិតំ លបិតំ ‘‘តីណិ បិដកានិ, បញ្ច និកាយា, នវង្គានិ, ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានី’’តិ ឯវំ មហប្បភេទំ ហោតិ. ឥមានិ ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ តិដ្ឋន្តិ, អហំ ឯកោវ បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, អហញ្ច បនិទានិ ឯកោវ ឱវទាមិ អនុសាសាមិ, មយិ បរិនិព្ពុតេ ឥមានិ ចតុរាសីតិ ពុទ្ធសហស្សានិ តុម្ហេ ឱវទិស្សន្តិ អនុសាសិស្សន្តិ ឱវាទានុសាសនកិច្ចស្ស និប្ផាទនតោតិ.

សាសនន្តិ បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធវសេន តិវិធម្បិ សាសនំ, និប្បរិយាយតោ បន សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា. អទ្ធានំ គមិតុមលន្តិ អទ្ធនិយំ, អទ្ធានគាមិ អទ្ធានក្ខមន្តិ អត្ថោ. ចិរំ ឋិតិ ឯតស្សាតិ ចិរដ្ឋិតិកំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេន បការេន ឥទំ សាសនំ អទ្ធនិយំ, តតោយេវ ច ចិរដ្ឋិតិកំ ភវេយ្យ, តេន បការេន ធម្មញ្ច វិនយញ្ច យទិ បនាហំ សង្គាយេយ្យំ, សាធុ វតាតិ.

ឥទានិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អត្តនោ កតំ អនុគ្គហវិសេសំ សមនុស្សរិត្វា ចិន្តនាការម្បិ ទស្សេន្តោ ‘‘យញ្ចាហំ ភគវតា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘យញ្ចាហ’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘អនុគ្គហិតោ, បសំសិតោ’’តិ ឯតេហិ សម្ពន្ធោ. យន្តិ យស្មា, កិរិយាបរាមសនំ វា ឯតំ, តេន ‘‘អនុគ្គហិតោ, បសំសិតោ’’តិ ឯត្ថ អនុគ្គហណំ, បសំសនញ្ច បរាមសតិ. ‘‘ធារេស្សសី’’តិអាទិកំ បន វចនំ ភគវា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ មហាកស្សបត្ថេរេន បញ្ញត្តសង្ឃាដិយំ និសិន្នោ តំ សង្ឃាដិំ បទុមបុប្ផវណ្ណេន បាណិនា អន្តន្តេន បរាមសន្តោ អាហ. វុត្តញ្ហេតំ កស្សបសំយុត្តេ (សំ. និ. ២.១៥៤) មហាកស្សបត្ថេរេនេវ អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេត្វា កថេន្តេន –

‘‘អថ ខោ អាវុសោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម យេន អញ្ញតរំ រុក្ខមូលំ តេនុបសង្កមិ, អថ ខ្វាហំ អាវុសោ បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដិំ ចតុគ្គុណំ បញ្ញបេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចំ ‘ឥធ ភន្តេ ភគវា និសីទតុ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’តិ. និសីទិ ខោ អាវុសោ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ, និសជ្ជ ខោ មំ អាវុសោ ភគវា ឯតទវោច ‘មុទុកា ខោ ត្យាយំ កស្សប បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដី’តិ. បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ភន្តេ ភគវា បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដិំ អនុកម្បំ ឧបាទាយាតិ. ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ កស្សប សាណានិ បំសុកូលានិ និព្ពសនានីតិ. ធារេស្សាមហំ ភន្តេ ភគវតោ សាណានិ បំសុកូលានិ និព្ពសនានីតិ. សោ ខ្វាហំ អាវុសោ បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដិំ ភគវតោ បាទាសិំ, អហំ បន ភគវតោ សាណានិ បំសុកូលានិ និព្ពសនានិ បដិបជ្ជិ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤).

តត្ថ មុទុកា ខោ ត្យាយន្តិ មុទុកា ខោ តេ អយំ. កស្មា បន ភគវា ឯវមាហាតិ? ថេរេន សហ ចីវរំ បរិវត្តេតុកាមតាយ. កស្មា បរិវត្តេតុកាមោ ជាតោតិ? ថេរំ អត្តនោ ឋានេ ឋបេតុកាមតាយ. កិំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា នត្ថីតិ? អត្ថិ, ឯវំ បនស្ស អហោសិ ‘‘ឥមេ ន ចិរំ ឋស្សន្តិ, ‘កស្សបោ បន វីសវស្សសតាយុកោ, សោ មយិ បរិនិព្ពុតេ សត្តបណ្ណិគុហាយំ វសិត្វា ធម្មវិនយសង្គហំ កត្វា មម សាសនំ បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណកាលំ បវត្តនកំ ករិស្សតី’’តិ អត្តនោ នំ ឋានេ ឋបេសិ, ឯវំ ភិក្ខូ កស្សបស្ស សុស្សុសិតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ តស្មា ឯវមាហ. ថេរោ បន យស្មា ចីវរស្ស វា បត្តស្ស វា វណ្ណេ កថិតេ ‘‘ឥមំ តុម្ហេ គណ្ហថា’’តិ វចនំ ចារិត្តមេវ, តស្មា ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ភន្តេ ភគវា’’តិ អាហ.

ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ កស្សបាតិ កស្សប ត្វំ ឥមានិ បរិភោគជិណ្ណានិ បំសុកូលានិ បារុបិតុំ សក្ខិស្សសីតិ វទតិ. តញ្ច ខោ ន កាយពលំ សន្ធាយ, បដិបត្តិបូរណំ បន សន្ធាយ ឯវមាហ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អហំ ឥមំ ចីវរំ បុណ្ណំ នាម ទាសិំ បារុបិត្វា អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតំ សុសានំ បវិសិត្វា តុម្ពមត្តេហិ បាណកេហិ សម្បរិកិណ្ណំ តេ បាណកេ វិធុនិត្វា មហាអរិយវំសេ ឋត្វា អគ្គហេសិំ, តស្ស មេ ឥមំ ចីវរំ គហិតទិវសេ ទសសហស្សចក្កវាឡេ មហាបថវី មហាវិរវំ វិរវមានា កម្បិត្ថ, អាកាសំ តដតដាយិ, ចក្កវាឡេ ទេវតា សាធុការំ អទំសុ, ឥមំ ចីវរំ គណ្ហន្តេន ភិក្ខុនា ជាតិបំសុកូលិកេន ជាតិអារញ្ញិកេន ជាតិឯកាសនិកេន ជាតិសបទានចារិកេន ភវិតុំ វដ្ដតិ, ត្វំ ឥមស្ស ចីវរស្ស អនុច្ឆវិកំ កាតុំ សក្ខិស្សសីតិ. ថេរោបិ អត្តនា បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតិ, សោ តំ អតក្កយិត្វា ‘‘អហមេតំ បដិបត្តិំ បូរេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហេន សុគតចីវរស្ស អនុច្ឆវិកំ កាតុកាមោ ‘‘ធារេស្សាមហំ ភន្តេ’’តិ អាហ. បដិបជ្ជិន្តិ បដិបន្នោសិំ. ឯវំ បន ចីវរបរិវត្តនំ កត្វា ថេរេន បារុបិតចីវរំ ភគវា បារុបិ, សត្ថុ ចីវរំ ថេរោ. តស្មិំ សមយេ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា ឧន្នទន្តី កម្បិត្ថ.

សាណានិ បំសុកូលានីតិ មតកឡេវរំ បរិវេឋេត្វា ឆឌ្ឌិតានិ តុម្ពមត្តេ កិមី បប្ផោដេត្វា គហិតានិ សាណវាកមយានិ បំសុកូលចីវរានិ. និព្ពសនានីតិ និដ្ឋិតវសនកិច្ចានិ, បរិភោគជិណ្ណានីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ឯកមេវ តំ ចីវរំ, អនេកាវយវត្តា បន ពហុវចនំ កតន្តិ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ចីវរេ សាធារណបរិភោគេនាតិ ឯត្ថ អត្តនា សាធារណបរិភោគេនាតិ អត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តា, វិញ្ញាយមានត្ថស្ស ច សទ្ទស្ស បយោគេ កាមាចារត្តា ‘‘អត្តនា’’តិ ន វុត្តំ. ‘‘ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ កស្សប សាណានិ បំសុកូលានី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) ហិ វុត្តត្តា ‘‘អត្តនាវ សាធារណបរិភោគេនា’’តិ វិញ្ញាយតិ, នាញ្ញេន. ន ហិ កេវលំ សទ្ទតោយេវ សព្ពត្ថ អត្ថនិច្ឆយោ, អត្ថបករណាទិនាបិ យេភុយ្យេន អត្ថស្ស និយមិតត្តា. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បនេត្ថ ឯវំ វុត្តំ ‘‘ចីវរេ សាធារណបរិភោគេនាតិ ឯត្ថ ‘អត្តនា សមសមដ្ឋបនេនា’តិ ឥធ វុត្តំ អត្តនា – សទ្ទមានេត្វា ‘ចីវរេ អត្តនា សាធារណបរិភោគេនា’តិ យោជេតព្ពំ.

យស្ស យេន ហិ សម្ពន្ធោ, ទូរដ្ឋម្បិ ច តស្ស តំ;

អត្ថតោ ហ្យសមានានំ, អាសន្នត្តមការណន្តិ.

អថ វា ភគវតា ចីវរេ សាធារណបរិភោគេន ភគវតា អនុគ្គហិតោតិ យោជនីយំ. ឯកស្សាបិ ហិ ករណនិទ្ទេសស្ស សហាទិយោគកត្តុត្ថជោតកត្តសម្ភវតោ’’តិ. សមានំ ធារណមេតស្សាតិ សាធារណោ, តាទិសោ បរិភោគោតិ សាធារណបរិភោគោ, តេន. សាធារណបរិភោគេន ច សមសមដ្ឋបនេន ច អនុគ្គហិតោតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ –

‘‘អហំ ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ, កស្សបោបិ ភិក្ខវេ យាវទេ អាកង្ខតិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.១៥២) –

នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាបភេទេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមដ្ឋបនត្ថាយ ភគវតា វុត្តំ កស្សបសំយុត្តេ (សំ. និ. ២.១៥១) អាគតំ បាឡិមិមំ បេយ្យាលមុខេន, អាទិគ្គហណេន ច សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អហំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិ.

តត្ថ យាវទេតិ យាវទេវ, យត្តកំ កាលំ អាកង្ខាមិ, តត្តកំ កាលំ វិហរាមីតិ អត្ថោ. តតោយេវ ហិ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ, ចូឡគណ្ឋិបទេ ច ‘‘យាវទេតិ យាវទេវាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ លិខិតំ. សំយុត្តដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘យាវទេ អាកង្ខាមីតិ យាវទេវ ឥច្ឆាមី’’តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.២.១៥២) អត្ថោ វុត្តោ. តថា ហិ តត្ថ លីនត្ថបកាសនិយំ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន ‘‘យាវទេវាតិ ឥមិនា សមានត្ថំ ‘យាវទេ’តិ ឥទំ បទ’’ន្តិ វុត្តំ. បោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ ‘‘យាវទេវា’’តិ អយមេវ បាឋោ ទិស្សតិ. អបិ ច យាវទេតិ យត្តកំ សមាបត្តិវិហារំ វិហរិតុំ អាកង្ខាមិ, តត្តកំ សមាបត្តិវិហារំ វិហរាមីតិ សមាបត្តិដ្ឋានេ, យត្តកំ អភិញ្ញាវោហារំ វោហរិតុំ អាកង្ខាមិ, តត្តកំ អភិញ្ញាវោហារំ វោហរាមីតិ អភិញ្ញាឋានេ ច សហ បាឋសេសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេនាបិ តទេវត្ថំ យថាលាភនយេន ទស្សេតុំ ‘‘យត្តកេ សមាបត្តិវិហារេ, អភិញ្ញាវោហារេ វា អាកង្ខន្តោ វិហារាមិ ចេវ វោហរាមិ ច, តថា កស្សបោបីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘យាវទេតិ ‘យំ បឋមជ្ឈានំ អាកង្ខាមិ, តំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហារាមី’តិអាទិនា សមាបត្តិដ្ឋានេ, ឥទ្ធិវិធាភិញ្ញាឋានេ ច អជ្ឈាហរិតស្ស ត-សទ្ទស្ស កម្មវសេន ‘យំ ទិព្ពសោតំ អាកង្ខាមិ, តេន ទិព្ពសោតេន សទ្ទេ សុណាមី’តិអាទិនា សេសាភិញ្ញាឋានេ ករណវសេន យោជនា វត្តព្ពា’’តិ វទន្តិ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទោ និយមត្ថោ, ឧភយត្ថ យោជេតព្ពោ. យមេត្ថ វត្តព្ពំ, តទុបរិ អាវិ ភវិស្សតិ.

នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាប្បភេទេតិ ឯត្ថ នវានុបុព្ពវិហារា នាម អនុបដិបាដិយា សមាបជ្ជិតព្ពត្តា ឯវំសញ្ញិតា និរោធសមាបត្តិយា សហ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. ឆឡភិញ្ញា នាម អាសវក្ខយញាណេន សហ បញ្ចាភិញ្ញាយោ. កត្ថចិ បោត្ថកេ ចេត្ថ អាទិសទ្ទោ ទិស្សតិ. សោ អនធិប្បេតោ យថាវុត្តាយ បាឡិយា គហេតព្ពស្ស អត្ថស្ស អនវសេសត្តា. មនុស្សេសុ, មនុស្សានំ វា ឧត្តរិភូតានំ, ឧត្តរីនំ វា មនុស្សានំ ឈាយីនញ្ចេវ អរិយានញ្ច ធម្មោតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ, មនុស្សធម្មា វា ឧត្តរីតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ. ទស កុសលកម្មបថា ចេត្ថ វិនា ភាវនាមនសិការេន បកតិយាវ មនុស្សេហិ និព្ពត្តេតព្ពតោ, មនុស្សត្តភាវាវហនតោ ច មនុស្សធម្មោ នាម, តតោ ឧត្តរិ បន ឈានាទិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោតិ វេទិតព្ពោ. សមសមដ្ឋបនេនាតិ ‘‘អហំ យត្តកំ កាលំ, យត្តកេ វា សមាបត្តិវិហារេ, យត្តកា អភិញ្ញាយោ ច វឡញ្ជេមិ, តថា កស្សបោបី’’តិ ឯវំ សមសមំ កត្វា ឋបនេន. អនេកដ្ឋានេសុ ឋបនំ, កស្សចិបិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អសេសភាវេន ឯកន្តសមដ្ឋបនំ វា សន្ធាយ ‘‘សមសមដ្ឋបនេនា’’តិ វុត្តំ, ឥទញ្ច នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាភាវសាមញ្ញេន បសំសាមត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភគវា វិយ ទេវសិកំ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខ្យា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ, យមកបាដិហារិយាទិវសេន ច អភិញ្ញាយោ វឡញ្ជេតីតិ. ឯត្ថ ច ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមដ្ឋបនេនា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ –

‘‘ឱវទ កស្សប ភិក្ខូ, ករោហិ កស្សប ភិក្ខូនំ ធម្មិំ កថំ, អហំ វា កស្សប ភិក្ខូ ឱវទេយ្យំ, ត្វំ វា. អហំ វា កស្សប ភិក្ខូនំ ធម្មិំ កថំ ករេយ្យំ, ត្វំ វា’’តិ –

ឯវម្បិ អត្តនា សមសមដ្ឋបនមកាសិយេវាតិ.

តថាតិ រូបូបសំហារោ យថា អនុគ្គហិតោ, តថា បសំសិតោតិ. អាកាសេ បាណិំ ចាលេត្វាតិ ភគវតា អត្តនោយេវ បាណិំ អាកាសេ ចាលេត្វា កុលេសុ អលគ្គចិត្តតាយ ចេវ ករណភូតាយ បសំសិតោតិ សម្ពន្ធោ. អលគ្គចិត្តតាយាតិ វា អាធារេ ភុម្មំ, អាកាសេ បាណិំ ចាលេត្វា កុលូបកស្ស ភិក្ខុនោ អលគ្គចិត្តតាយ កុលេសុ អលគ្គនចិត្តេន ភវិតុំ យុត្តតាយ ចេវ មញ្ញេវ សក្ខិំ កត្វា បសំសិតោតិ អត្ថោ. យថាហ –

‘‘អថ ខោ ភគវា អាកាសេ បាណិំ ចាលេសិ សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ, អយំ អាកាសេ បាណិ ន សជ្ជតិ ន គយ្ហតិ ន ពជ្ឈតិ, ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ យស្ស កស្សចិ ភិក្ខុនោ កុលានិ ឧបសង្កមតោ កុលេសុ ចិត្តំ ន សជ្ជតិ ន គយ្ហតិ ន ពជ្ឈតិ ‘លភន្តុ លាភកាមា, បុញ្ញកាមា ករោន្តុ បុញ្ញានី’តិ. យថា សកេន លាភេន អត្តមនោ ហោតិ សុមនោ, ឯវំ បរេសំ លាភេន អត្តមនោ ហោតិ សុមនោ. ឯវរូបោ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អរហតិ កុលានិ ឧបសង្កមិតុំ. កស្សបស្ស ភិក្ខវេ កុលានិ ឧបសង្កមតោ កុលេសុ ចិត្តំ ន សជ្ជតិ ន គយ្ហតិ ន ពជ្ឈតិ ‘លភន្តុ លាភកាមា, បុញ្ញកាមា ករោន្តុ បុញ្ញានី’តិ. យថា សកេន លាភេន អត្តមនោ ហោតិ សុមនោ, ឯវំ បរេសំ លាភេន អត្តមនោ ហោតិ សុមនោ’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៦).

តត្ថ អាកាសេ បាណិំ ចាលេសីតិ នីលេ គគនន្តរេ យមកវិជ្ជុកំ សញ្ចាលយមានោ វិយ ហេដ្ឋាភាគេ, ឧបរិភាគេ, ឧភតោ ច បស្សេសុ បាណិំ សញ្ចាលេសិ, ឥទញ្ច បន តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ អសម្ភិន្នបទំ នាម. អត្តមនោតិ សកមនោ, ន ទោមនស្សេន បច្ឆិន្ទិត្វា គហិតមនោ. សុមនោតិ តុដ្ឋមនោ, ឥទានិ យោ ហីនាធិមុត្តិកោ មិច្ឆាបដិបន្នោ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ‘អលគ្គចិត្តតាយ អាកាសេ ចាលិតបាណូបមា កុលានិ ឧបសង្កមថា’តិ វទន្តោ អដ្ឋានេ ឋបេតិ, អសយ្ហភារំ អារោបេតិ, យំ ន សក្កា កាតុំ, តំ ការេហី’’តិ, តស្ស វាទបថំ បច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘សក្កា ច ខោ ឯវំ កាតុំ, អត្ថិ ឯវរូបោ ភិក្ខូ’’តិ អាយស្មន្តំ មហាកស្សបត្ថេរមេវ សក្ខិំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘កស្សបស្ស ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ.

អញ្ញម្បិ បសំសនមាហ ‘‘ចន្ទោបមបដិបទាយ ចា’’តិ, ចន្ទបដិភាគាយ បដិបទាយ ច ករណភូតាយ បសំសិតោ, តស្សំ វា អាធារភូតាយ មញ្ញេវ សក្ខិំ កត្វា បសំសិតោតិ អត្ថោ. យថាហ –

‘‘ចន្ទូបមា ភិក្ខវេ កុលានិ ឧបសង្កមថ អបកស្សេវ កាយំ, អបកស្ស ចិត្តំ និច្ចនវកា កុលេសុ អប្បគព្ភា. សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ បុរិសោ ជរុទបានំ វា ឱលោកេយ្យ បព្ពតវិសមំ វា នទីវិទុគ្គំ វា អបកស្សេវ កាយំ, អបកស្ស ចិត្តំ, ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ចន្ទូបមា កុលានិ ឧបសង្កមថ អបកស្សេវ កាយំ, អបកស្ស ចិត្តំ និច្ចនវកា កុលេសុ អប្បគព្ភា. កស្សបោ ភិក្ខវេ ចន្ទូបមោ កុលានិ ឧបសង្កមតិ អបកស្សេវ កាយំ, អបកស្ស ចិត្តំ និច្ចនវកោ កុលេសុ អប្បគព្ភោ’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៦).

តត្ថ ចន្ទូបមាតិ ចន្ទសទិសា ហុត្វា. កិំ បរិមណ្ឌលតាយ សទិសាតិ? នោ, អបិច ខោ យថា ចន្ទោ គគនតលំ បក្ខន្ទមានោ ន កេនចិ សទ្ធិំ សន្ថវំ វា សិនេហំ វា អាលយំ វា និកន្តិំ វា បត្ថនំ វា បរិយុដ្ឋានំ វា ករោតិ, ន ច ន ហោតិ មហាជនស្ស បិយោ មនាបោ, តុម្ហេបិ ឯវំ កេនចិ សទ្ធិំ សន្ថវាទីនំ អករណេន ពហុជនស្ស បិយា មនាបា ចន្ទូបមា ហុត្វា ខត្តិយកុលាទីនិ ចត្តារិ កុលានិ ឧបសង្កមថាតិ អត្ថោ. អបិច យថា ចន្ទោ អន្ធការំ វិធមតិ, អាលោកំ ផរតិ, ឯវំ កិលេសន្ធការវិធមនេន, ញាណាលោកផរណេន ច ចន្ទូបមា ហុត្វាតិ ឯវមាទីហិបិ នយេហិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អបកស្សេវ កាយំ, អបកស្ស ចិត្តន្តិ តេនេវ សន្ថវាទីនមករណេន កាយញ្ច ចិត្តញ្ច អបកស្សិត្វា, អកឌ្ឍិត្វា អបនេត្វាតិ អត្ថោ. និច្ចនវកាតិ និច្ចំ នវិកាវ, អាគន្តុកសទិសា ឯវ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អាគន្តុកោ ហិ បដិបាដិយា សម្បត្តគេហំ បវិសិត្វា សចេ នំ ឃរសាមិកា ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ បុត្តភាតរោបិ វិប្បវាសគតា ឯវំ វិចរិំសូ’’តិ អនុកម្បមានា និសីទាបេត្វា ភោជេន្តិ, ភុត្តមត្តោយេវ ‘‘តុម្ហាកំ ភាជនំ គណ្ហថា’’តិ ឧដ្ឋាយ បក្កមតិ, ន តេហិ សទ្ធិំ សន្ថវំ វា ករោតិ, កិច្ចករណីយានិ វា សំវិទហតិ, ឯវំ តុម្ហេបិ បដិបាដិយា សម្បត្តឃរំ បវិសិត្វា យំ ឥរិយាបថេសុ បសន្នា មនុស្សា ទេន្តិ, តំ គហេត្វា បច្ឆិន្នសន្ថវា តេសំ កិច្ចករណីយេ អព្យាវដា ហុត្វា និក្ខមថាតិ ទីបេតិ. អប្បគព្ភាតិ ន បគព្ភា, អដ្ឋដ្ឋានេន កាយបាគព្ភិយេន, ចតុដ្ឋានេន វចីបាគព្ភិយេន, អនេកដ្ឋានេន មនោបាគព្ភិយេន ច វិរហិតា កុលានិ ឧបសង្កមថាតិ អត្ថោ.

ជរុទបានន្តិ ជិណ្ណកូបំ. បព្ពតវិសមន្តិ បព្ពតេ វិសមំ បបាតដ្ឋានំ. នទីវិទុគ្គន្តិ នទិយា វិទុគ្គំ ឆិន្នតដដ្ឋានំ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – ជរុទបានាទយោ វិយ ហិ ចត្តារិ កុលានិ, ឱលោកនបុរិសោ វិយ ភិក្ខុ, យថា បន អនបកដ្ឋកាយចិត្តោ តានិ ឱលោកេន្តោ បុរិសោ តត្ថ បតតិ, ឯវំ អរក្ខិតេហិ កាយាទីហិ កុលានិ ឧបសង្កមន្តោ ភិក្ខុ កុលេសុ ពជ្ឈតិ, តតោ នានប្បការំ សីលបាទភញ្ជនាទិកំ អនត្ថំ បាបុណាតិ. យថា បន អបកដ្ឋកាយចិត្តោ បុរិសោ តត្ថ ន បតតិ, ឯវំ រក្ខិតេនេវ កាយេន, រក្ខិតាយ វាចាយ, រក្ខិតេហិ ចិត្តេហិ, សូបដ្ឋិតាយ សតិយា អបកដ្ឋកាយចិត្តោ ហុត្វា កុលានិ ឧបសង្កមន្តោ ភិក្ខុ កុលេសុ ន ពជ្ឈតិ, អថស្ស សីលសទ្ធាសមាធិបញ្ញាសង្ខាតានិ បាទហត្ថកុច្ឆិសីសានិ ន ភញ្ជន្តិ, រាគកណ្ដកាទយោ ន វិជ្ឈន្តិ, សុខិតោ យេនកាមំ អគតបុព្ពំ និព្ពានទិសំ គច្ឆតិ, ឯវរូបោ អយំ មហាកស្សបោតិ ហីនាធិមុត្តិកស្ស មិច្ឆាបដិបន្នស្ស វាទបថបច្ឆិន្ទនត្ថំ មហាកស្សបត្ថេរំ ឯវ សក្ខិំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘កស្សបោ ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហាតិ. ឯវម្បេត្ថ អត្ថមិច្ឆន្តិអលគ្គចិត្តតាសង្ខាតាយ ចន្ទោបមបដិបទាយ ករណភូតាយ បសំសិតោ, តស្សំ វា អាធារភូតាយ មញ្ញេវ សក្ខិំ កត្វា បសំសិតោតិ, ឯវំ សតិ ចេវ-សទ្ទោ, ច-សទ្ទោ ច ន បយុជ្ជិតព្ពោ ទ្វិន្នំ បទានំ តុល្យាធិករណត្តា, អយមេវ អត្ថោ បាឋោ ច យុត្តតរោ វិយ ទិស្សតិ បរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនាយំ ‘‘អាកាសេ បាណិំ ចាលេត្វា ចន្ទូបមំ បដិបទំ កថេន្តោ មំ កាយសក្ខិំ កត្វា កថេសី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៣២) វុត្តត្តាតិ.

តស្ស កិមញ្ញំ អាណណ្យំ ភវិស្សតិ, អញ្ញត្រ ធម្មវិនយសង្គាយនាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ តស្សាតិ យំ-សទ្ទស្ស ការណនិទស្សនេ ‘‘តស្មា’’តិ អជ្ឈាហរិត្វា តស្ស មេតិ អត្ថោ, កិរិយាបរាមសនេ បន តស្ស អនុគ្គហណស្ស, បសំសនស្ស ចាតិ. បោត្ថកេសុបិ កត្ថចិ ‘‘តស្ស មេ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, ឯវំ សតិ កិរិយាបរាមសនេ ‘‘តស្សា’’តិ អបរំ បទមជ្ឈាហរិតព្ពំ. នត្ថិ ឥណំ យស្សាតិ អណណោ, តស្ស ភាវោ អាណណ្យំ. ធម្មវិនយសង្គាយនំ ឋបេត្វា អញ្ញំ កិំ នាម តស្ស ឥណវិរហិតត្តំ ភវិស្សតិ, ន ភវិស្សតិ ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘ននុ មំ ភគវា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ឧបមាវសេន វិភាវេតិ. សកកវចឥស្សរិយានុប្បទានេនាតិ ឯត្ថ កវចោ នាម ឧរច្ឆទោ, យេន ឧរោ ឆាទីយតេ, តស្ស ច ចីវរនិទស្សនេន គហណំ, ឥស្សរិយស្ស បន អភិញ្ញាសមាបត្តិនិទស្សនេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កុលវំសប្បតិដ្ឋាបកន្តិ កុលវំសស្ស កុលបវេណិយា បតិដ្ឋាបកំ. ‘‘មេ’’តិ បទស្ស និច្ចសាបេក្ខត្តា សទ្ធម្មវំសប្បតិដ្ឋាបកោតិ សមាសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សត្តុសង្ឃនិម្មទ្ទនេន អត្តនោ កុលវំសប្បតិដ្ឋាបនត្ថំ សកកវចឥស្សរិយានុប្បទានេន កុលវំសប្បតិដ្ឋាបកំ បុត្តំ រាជា វិយ ភគវាបិ មំ ទីឃទស្សី ‘‘សទ្ធម្មវំសប្បតិដ្ឋាបកោ មេ អយំ ភវិស្សតី’’តិ មន្ត្វា សាសនបច្ចត្ថិកគណនិម្មទ្ទនេន សទ្ធម្មវំសប្បតិដ្ឋាបនត្ថំ ចីវរទានសមសមដ្ឋបនសង្ខាតេន ឥមិនា អសាធារណានុគ្គហេន អនុគ្គហេសិ ននុ, ឥមាយ ច ឧឡារាយ បសំសាយ បសំសិ ននូតិ. ឥតិ ចិន្តយន្តោតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទេន ‘‘អន្តរធាបេយ្យុំ, សង្គាយេយ្យំ, កិមញ្ញំ អាណណ្យំ ភវិស្សតី’’តិ វចនបុព្ពង្គមំ, ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតី’’តិអាទិ វាក្យត្តយំ និទស្សេតិ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ សង្គីតិក្ខន្ធកបាឡិយា សាធេន្តោ អាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. តត្ថ យថាហាតិ កិំ អាហ, មយា វុត្តស្ស អត្ថស្ស សាធកំ កិំ អាហាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា វា យេន បការេន មយា វុត្តំ, តថា តេន បការេន បាឡិយម្បិ អាហាតិ អត្ថោ. យថា វា យំ វចនំ បាឡិយំ អាហ, តថា តេន វចនេន មយា វុត្តវចនំ សំសន្ទតិ ចេវ សមេតិ ច យថា តំ គង្គោទកេន យមុនោទកន្តិបិ វត្តព្ពោ បាឡិយា សាធនត្ថំ ឧទាហរិតភាវស្ស បច្ចក្ខតោ វិញ្ញាយមានត្តា, វិញ្ញាយមានត្ថស្ស ច សទ្ទស្ស បយោគេ កាមាចារត្តា. អធិប្បាយវិភាវនត្ថា ហិ អត្ថយោជនា. យថា វា យេន បការេន ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសិ, តថា តេន បការេន បាឡិយម្បិ អាហាតិ អត្ថោ. ឯវមីទិសេសុ.

ឯកមិទាហន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. ឯកំ សមយន្តិ ច ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, ឯកស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ. បាវាយាតិ បាវានគរតោ, តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ‘‘កុសិនារំ គមិស្សាមី’’តិ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោតិ វុត្តំ ហោតិ. អទ្ធានមគ្គោតិ ច ទីឃមគ្គោ វុច្ចតិ, ទីឃបរិយាយោ ហេត្ថ អទ្ធានសទ្ទោ. មហតាតិ គុណមហត្តេនបិ សង្ខ្យាមហត្តេនបិ មហតា. ‘‘បញ្ចមត្តេហី’’តិអាទិនា សង្ខ្យាមហត្តំ ទស្សេតិ, មត្តសទ្ទោ ច បមាណវចនោ ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញុតា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១៦) វិយ. ‘‘ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ឧស្សាហំ ជនេសី’’តិ ឯតស្សត្ថស្ស សាធនត្ថំ អាហតា ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិកា បាឡិ យថាវុត្តមត្ថំ ន សាធេតិ. ន ហេត្ថ ឧស្សាហជននប្បការោ អាគតោតិ ចោទនំ បរិហរិតុមាហ ‘‘សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ឯវម្បេសា ចោទនា តទវត្ថាយេវាតិ វុត្តំ ‘‘តតោ បរំ អាហា’’តិអាទិ. អបិច យថាវុត្តត្ថសាធិកា បាឡិ មហតរាតិ គន្ថគរុតាបរិហរណត្ថំ មជ្ឈេ បេយ្យាលមុខេន អាទិអន្តមេវ បាឡិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ព’’ន្តិ អាហ. តេន ហិ ‘‘អថ ខ្វាហំ អាវុសោ មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៧) វុត្តបាឡិតោ បដ្ឋាយ ‘‘យំ ន ឥច្ឆិស្សាម, ន តំ ករិស្សាមា’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៧) វុត្តបាឡិបរិយោសានំ សុភទ្ទកណ្ឌំ ទស្សេតិ.

‘‘តតោ បរ’’ន្តិអាទិនា បន តទវសេសំ ‘‘ហន្ទ មយំ អាវុសោ’’តិអាទិកំ ឧស្សាហជននប្បការទស្សនបាឡិំ. តស្មា តតោ បរំ អាហាតិ ឯត្ថ សុភទ្ទកណ្ឌតោ បរំ ឧស្សាហជននប្បការទស្សនវចនមាហាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មហាគណ្ឋិបទេបិ ហិ សោយេវត្ថោ វុត្តោ. អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេនាបិ (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) តថេវ អធិប្បេតោ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន ‘‘តតោ បរន្តិ តតោ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហជននតោ បរតោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វុត្តំ, តទេតំ វិចារេតព្ពំ ហេដ្ឋា ឧស្សាហជននប្បការស្ស បាឡិយំ អវុត្តត្តា. អយមេវ ហិ ឧស្សាហជននប្បការោ យទិទំ ‘‘ហន្ទ មយំ អាវុសោ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យាម, បុរេ អធម្មោ ទិប្បតី’’តិអាទិ. យទិ បន សុភទ្ទកណ្ឌមេវ ឧស្សាហជននហេតុភូតស្ស សុភទ្ទេន វុត្តវចនស្ស បកាសនត្តា ឧស្សាហជននន្តិ វទេយ្យ, នត្ថេវេត្ថ វិចារេតព្ពតាតិ. បុរេ អធម្មោ ទិប្បតីតិ ឯត្ថ អធម្មោ នាម ទសកុសលកម្មបថបដិបក្ខភូតោ អធម្មោ. ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ឧស្សាហជននប្បសង្គត្តា វា តទសង្គាយនហេតុកោ ទោសគណោបិ សម្ភវតិ, ‘‘អធម្មវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, ធម្មវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តី’’តិ វុត្តត្តា សីលវិបត្តិអាទិហេតុកោ បាបិច្ឆតាទិទោសគណោ អធម្មោតិបិ វទន្តិ. បុរេ ទិប្បតីតិ អបិ នាម ទិប្បតិ. សំសយត្ថេ ហិ បុរេ-សទ្ទោ. អថ វា យាវ អធម្មោ ធម្មំ បដិពាហិតុំ សមត្ថោ ហោតិ, តតោ បុរេតរមេវាតិ អត្ថោ. អាសន្នេ ហិ អនធិប្បេតេ អយំ បុរេ-សទ្ទោ. ទិប្បតីតិ ទិប្បិស្សតិ, បុរេ-សទ្ទយោគេន ហិ អនាគតត្ថេ អយំ វត្តមានបយោគោ យថា ‘‘បុរា វស្សតិ ទេវោ’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘អនាគតេ សន្និច្ឆយេ, តថាតីតេ ចិរតនេ;

កាលទ្វយេបិ កវីហិ, បុរេសទ្ទោ បយុជ្ជតេ’’តិ. (វជិរ. ដី. ពាហិរនិទានកថាវណ្ណនា);

‘‘បុរេយាវបុរាយោគេ, និច្ចំ វា ករហិ កទា;

លច្ឆាយមបិ កិំ វុត្តេ, វត្តមានា ភវិស្សតី’’តិ ច.

កេចិ បនេត្ថ ឯវំ វណ្ណយន្តិ – បុរេតិ បច្ឆា អនាគតេ, យថា អទ្ធានំ គច្ឆន្តស្ស គន្តព្ពមគ្គោ ‘‘បុរេ’’តិ វុច្ចតិ, តថា ឥធាបិ មគ្គគមននយេន អនាគតកាលោ ‘‘បុរេ’’តិ វុច្ចតីតិ. ឯវំ សតិ តំកាលាបេក្ខាយ ចេត្ថ វត្តមានបយោគោ សម្ភវតិ. ធម្មោ បដិពាហិយ្យតីតិ ឯត្ថាបិ បុរេ-សទ្ទេន យោជេត្វា វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ, តថា ធម្មោបិ អធម្មវិបរីតវសេន, ឥតោ បរម្បិ ឯសេវ នយោ. អវិនយោតិ បហានវិនយសំវរវិនយានំ បដិបក្ខភូតោ អវិនយោ. វិនយវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តីតិ ឯវំ ឥតិ-សទ្ទេន បាឋោ, សោ ‘‘តតោ បរំ អាហា’’តិ ឯត្ថ អាហ-សទ្ទេន សម្ពជ្ឈិតព្ពោ.

តេន ហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ. ឧច្ចិននេ ឧយ្យោជេន្តា ហិ មហាកស្សបត្ថេរំ ឯវមាហំសុ ‘‘ភិក្ខូ ឧច្ចិនតូ’’តិ, សង្គីតិយា អនុរូបេ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា ឧបធារេត្វា គណ្ហាតូតិ អត្ថោ. ‘‘សកល…បេ… បរិគ្គហេសី’’តិ ឯតេន សុក្ខវិបស្សកខីណាសវបរិយន្តានំ យថាវុត្តបុគ្គលានំ សតិបិ អាគមាធិគមសម្ភវេ សហ បដិសម្ភិទាហិ បន តេវិជ្ជាទិគុណយុត្តានំ អាគមាធិគមសម្បត្តិយា ឧក្កំសគតត្តា សង្គីតិយា ពហូបការតំ ទស្សេតិ. សកលំ សុត្តគេយ្យាទិកំ នវង្គំ ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា សកលនវង្គំ, សត្ថុ ភគវតោ សាសនំ សត្ថុសាសនំ សាសីយតិ ឯតេនាតិ កត្វា, តទេវ សត្ថុសាសនន្តិ សកលនវង្គសត្ថុសាសនំ. នវ វា សុត្តគេយ្យាទីនិ អង្គានិ ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា នវង្គំ, តមេវ សត្ថុសាសនំ, តញ្ច សកលមេវ, ន ឯកទេសន្តិ តថា. អត្ថកាមេន បរិយាបុណិតព្ពា សិក្ខិតព្ពា, ទិដ្ឋធម្មិកាទិបុរិសត្ថំ វា និប្ផាទេតុំ បរិយត្តា សមត្ថាតិ បរិយត្តិ, តីណិ បិដកានិ, សកលនវង្គសត្ថុសាសនសង្ខាតា បរិយត្តិ, តំ ធារេន្តីតិ តថា, តាទិសេតិ អត្ថោ. បុថុជ្ជន…បេ… សុក្ខវិបស្សកខីណាសវភិក្ខូតិ ឯត្ថ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៦១; អ. និ. អដ្ឋ. ១.៥១; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៨៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១៣០); –

វុត្តេសុ កល្យាណបុថុជ្ជនាវ អធិប្បេតា សទ្ទន្តរសន្និធានេនបិ អត្ថវិសេសស្ស វិញ្ញាតព្ពត្តា. សមថភាវនាសិនេហាភាវេន សុក្ខា លូខា អសិនិទ្ធា វិបស្សនា ឯតេសន្តិ សុក្ខវិបស្សកា, តេយេវ ខីណាសវាតិ តថា. ‘‘ភិក្ខូ’’តិ បន សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘យញ្ចត្ថវតោ សទ្ទេកសេសតោ វាបិ សុយ្យតេ;

តំ សម្ពជ្ឈតេ បច្ចេកំ, យថាលាភំ កទាចិបី’’តិ.

តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរេតិ ឯត្ថ តិណ្ណំ បិដកានំ សមាហារោ តិបិដកំ, តំសង្ខាតំ នវង្គាទិវសេន អនេកភេទភិន្នំ សព្ពំ បរិយត្តិប្បភេទំ ធារេន្តីតិ តថា, តាទិសេ. អនុ អនុ តំ សមង្គិនំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ អនុភាវោ, សោយេវ អានុភាវោ, បភាវោ, មហន្តោ អានុភាវោ យេសំ តេ មហានុភាវា. ‘‘ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ’’តិ ភគវតា វុត្តវចនមុបាទាយ បវត្តត្តា ‘‘ឯតទគ្គ’’ន្តិ បទំ អនុករណជនាមំ នាម យថា ‘‘យេវាបនក’’ន្តិ, តព្ពសេន វុត្តដ្ឋានន្តរមិធ ឯតទគ្គំ, តមារោបិតេតិ អត្ថោ. ឯតទគ្គំ ឯសោ ភិក្ខុ អគ្គោតិ វា អារោបិតេបិ វដ្ដតិ. តទនារោបិតាបិ អវសេសគុណសម្បន្នត្តា ឧច្ចិនិតា តត្ថ សន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តំ. តិស្សោ វិជ្ជា តេវិជ្ជា, តា អាទិ យេសំ ឆឡភិញ្ញាទីនន្តិ តេវិជ្ជាទយោ, តេ ភេទា អនេកប្បការា យេសន្តិ តេវិជ្ជាទិភេទា. អថ វា តិស្សោ វិជ្ជា អស្ស ខីណាសវស្សាតិ តេវិជ្ជោ, សោ អាទិ យេសំ ឆឡភិញ្ញាទីនន្តិ តេវិជ្ជាទយោ, តេយេវ ភេទា យេសន្តិ តេវិជ្ជាទិភេទា. តេវិជ្ជឆឡភិញ្ញាទិវសេន អនេកភេទភិន្នេ ខីណាសវភិក្ខូយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. យេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ យេ ភិក្ខូ សន្ធាយ ឥទំ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិវចនំ សង្គីតិក្ខន្ធកេ វុត្តំ. ឥមិនា កិញ្ចាបិ បាឡិយំ អវិសេសតោវ វុត្តំ, តថាបិ វិសេសេន យថាវុត្តខីណាសវភិក្ខូយេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ បាឡិយា សំសន្ទនំ ករោតិ.

ននុ ច សកលនវង្គសត្ថុសាសនបរិយត្តិធរា ខីណាសវា អនេកសតា, អនេកសហស្សា ច, កស្មា ថេរោ ឯកេនូនមកាសីតិ ចោទនំ ឧទ្ធរិត្វា វិសេសការណទស្សនេន តំ បរិហរិតុំ ‘‘កិស្ស បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កិស្សាតិ កស្មា. បក្ខន្តរជោតកោ បន-សទ្ទោ. ឱកាសករណត្ថន្តិ ឱកាសករណនិមិត្តំ ឱកាសករណហេតុ. អត្ថ-សទ្ទោ ហិ ‘‘ឆណត្ថញ្ច នគរតោ និក្ខមិត្វា មិស្សកបព្ពតំ អភិរុហតូ’’តិអាទីសុ វិយ ការណវចនោ, ‘‘កិស្ស ហេតូ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៣៨) វិយ ច ហេត្វត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. តថា ហិ វណ្ណយន្តិ ‘‘ឆណត្ថន្តិ ឆណនិមិត្តំ ឆណហេតូតិ អត្ថោ’’តិ. ឯវញ្ច សតិ បុច្ឆាសភាគតាវិស្សជ្ជនាយ ហោតិ, ឯស នយោ ឦទិសេសុ.

កស្មា បនស្ស ឱកាសមកាសីតិ អាហ ‘‘តេនា’’តិអាទិ. ហិ-សទ្ទោ ការណត្ថេ. ‘‘សោ ហាយស្មា’’តិអាទិនា ‘‘សហាបិ វិនាបិ ន សក្កា’’តិ វុត្តវចនេ បច្ចេកំ ការណំ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘តមត្ថំ វិវរតី’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ ‘‘តស្មា’’តិ ការណវចនទស្សនតោ. ‘‘តស្មា’’តិអាទិនា ហិ ការណទស្សនដ្ឋានេ ការណជោតកោយេវ ហិ-សទ្ទោ. សញ្ញាណមត្តជោតកា សាខាភង្គោបមា ហិ និបាតាតិ, ឯវមីទិសេសុ. សិក្ខតីតិ សេក្ខោ, សិក្ខនំ វា សិក្ខា, សាយេវ តស្ស សីលន្តិ សេក្ខោ. សោ ហិ អបរិយោសិតសិក្ខត្តា, តទធិមុត្តត្តា ច ឯកន្តេន សិក្ខនសីលោ, ន អសេក្ខោ វិយ បរិនិដ្ឋិតសិក្ខោ តត្ថ បដិប្បស្សទ្ធុស្សាហោ, នាបិ វិស្សដ្ឋសិក្ខោ បចុរជនោ វិយ តត្ថ អនធិមុត្តោ, កិតវសេន វិយ ច តទ្ធិតវសេនិធ តប្បកតិយត្ថោ គយ្ហតិ យថា ‘‘ការុណិកោ’’តិ. អថ វា អរិយាយ ជាតិយា តីសុបិ សិក្ខាសុ ជាតោ, តត្ថ វា ភវោតិ សេក្ខោ. អបិច ឥក្ខតិ ឯតាយាតិ ឥក្ខា, មគ្គផលសម្មាទិដ្ឋិ, សហ ឥក្ខាយាតិ សេក្ខោ. ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចស្ស អបរិយោសិតត្តា សហ ករណីយេនាតិ សករណីយោ. អស្សាតិ អនេន, ‘‘អប្បច្ចក្ខំ នាមា’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ វា ‘‘នត្ថី’’តិ ឯត្ថ កិរិយាបដិគ្គហកវចនំ. បគុណប្បវត្តិភាវតោ អប្បច្ចក្ខំ នាម នត្ថិ. វិនយដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អសម្មុខា បដិគ្គហិតំ នាម នត្ថី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វុត្តំ, តំ’’ ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោ’’តិ វុត្តម្បិ ភគវតោ សន្តិកេ បដិគ្គហិតមេវ នាមាតិ កត្វា វុត្តំ. តថា ហិ សាវកភាសិតម្បិ សុត្តំ ‘‘ពុទ្ធភាសិត’’ន្តិ វុច្ចតីតិ.

‘‘យថាហា’’តិអាទិនា អាយស្មតា អានន្ទេន វុត្តគាថមេវ សាធកភាវេន ទស្សេតិ. អយញ្ហិ គាថា គោបកមោគ្គល្លានេន នាម ព្រាហ្មណេន ‘‘ពុទ្ធសាសនេ ត្វំ ពហុស្សុតោតិ បាកដោ, កិត្តកា ធម្មា តេ សត្ថារា ភាសិតា, តយា ច ធារិតា’’តិ បុច្ឆិតេន តស្ស បដិវចនំ ទេន្តេន អាយស្មតា អានន្ទេនេវ គោបកមោគ្គល្លានសុត្តេ, អត្តនោ គុណទស្សនវសេន វា ថេរគាថាយម្បិ ភាសិតា. តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – ពុទ្ធតោ សត្ថុ សន្តិកា ទ្វាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ អហំ គណ្ហិំ អធិគណ្ហិំ, ទ្វេ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ ភិក្ខុតោ ធម្មសេនាបតិអាទីនំ ភិក្ខូនំ សន្តិកា គណ្ហិំ. យេ ធម្មា មេ ជិវ្ហាគ្គេ, ហទយេ វា បវត្តិនោ បគុណា វាចុគ្គតា, តេ ធម្មា តទុភយំ សម្បិណ្ឌេត្វា ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានីតិ. កេចិ បន ‘‘យេមេតិ ឯត្ថ ‘យេ ឥមេ’តិ បទច្ឆេទំ កត្វា យេ ឥមេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស, ភិក្ខូនញ្ច បវត្តិនោ បវត្តិតា, តេសុ ធម្មេសុ ពុទ្ធតោ ទ្វាសីតិ សហស្សានិ អហំ គណ្ហិំ, ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោ គណ្ហិំ, ឯវំ ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានី’’តិ សម្ពន្ធំ វទន្តិ, អយញ្ច សម្ពន្ធោ ‘‘ឯត្តកាយេវ ធម្មក្ខន្ធា’’តិ សន្និដ្ឋានស្ស អវិញ្ញាយមានត្តា កេចិវាទោ នាម កតោ.

‘‘សហាបិ ន សក្កា’’តិ វត្តព្ពហេតុតោ ‘‘វិនាបិ ន សក្កា’’តិ វត្តព្ពហេតុយេវ ពលវតរោ សង្គីតិយា ពហុការត្តា. តស្មា តត្ថ ចោទនំ ទស្សេត្វា បរិហរិតុំ ‘‘យទិ ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យទិ ឯវន្តិ ឯវំ វិនា យទិ ន សក្កា, តថា សតីតិ អត្ថោ. សេក្ខោបិ សមានោតិ សេក្ខបុគ្គលោ សមានោបិ. មាន-សទ្ទោ ហេត្ថ លក្ខណេ. ពហុការត្តាតិ ពហូបការត្តា. ឧបការវចនោ ហិ ការ-សទ្ទោ ‘‘អប្បកម្បិ កតំ ការំ, បុញ្ញំ ហោតិ មហប្ផល’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. អថ-សទ្ទោ បុច្ឆាយំ. បញ្ហេ ‘‘អថ ត្វំ កេន វណ្ណេនា’’តិ ហិ បយោគមុទាហរន្តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិ បន អត្ថោ វត្តព្ពោ. បរូបវាទវិវជ្ជនតោតិ យថាវុត្តការណំ អជានន្តានំ បរេសំ អារោបិតឧបវាទតោ វិវជ្ជិតុកាមត្តា. តំ វិវរតិ ‘‘ថេរោ ហី’’តិអាទិនា. អតិវិយ វិស្សត្ថោតិ អតិរេកំ វិស្សាសិកោ. កេន វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ. ទឡ្ហីករណំ វា ឯតំ វចនំ. ‘‘វុត្តញ្ហិ, តថា ហិ ឥច្ចេតេ ទឡ្ហីករណត្ថេ’’តិ ហិ វទន្តិ សទ្ទវិទូ. នន្តិ អានន្ទត្ថេរំ. ‘‘ឱវទតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អានន្ទត្ថេរស្ស យេភុយ្យេន នវកាយ បរិសាយ វិព្ភមនេ មហាកស្សបត្ថេរោ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) អាហ. តថា ហិ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ មហាកស្សបត្ថេរោ ភគវតោ បរិនិព្ពានេ សន្និបតិតស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា ‘‘រាជគហេ អាវុសោ វស្សំ វសន្តា ធម្មវិនយំ សង្គាយិស្សាម, តុម្ហេ បុរេ វស្សូបនាយិកាយ អត្តនោ អត្តនោ បលិពោធំ បច្ឆិន្ទិត្វា រាជគហេ សន្និបតថា’’តិ វត្វា អត្តនា រាជគហំ គតោ.

អានន្ទត្ថេរោបិ ភគវតោ បត្តចីវរមាទាយ មហាជនំ សញ្ញាបេន្តោ សាវត្ថិំ គន្ត្វា តតោ និក្ខម្ម រាជគហំ គច្ឆន្តោ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរិ. តស្មិំ សមយេ អានន្ទត្ថេរស្ស តិំសមត្តា សទ្ធិវិហារិកា យេភុយ្យេន កុមារកា ឯកវស្សិកទុវស្សិកភិក្ខូ ចេវ អនុបសម្បន្នា ច វិព្ភមិំសុ. កស្មា បនេតេ បព្ពជិតា, កស្មា ច វិព្ភមិំសូតិ? តេសំ កិរ មាតាបិតរោ ចិន្តេសុំ ‘‘អានន្ទត្ថេរោ សត្ថុវិស្សាសិកោ អដ្ឋ វរេ យាចិត្វា ឧបដ្ឋហតិ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ សត្ថារំ គហេត្វា គន្តុំ សក្កោតិ, អម្ហាកំ ទារកេ ឯតស្ស សន្តិកេ បព្ពជេយ្យាម, ឯវំ សោ សត្ថារំ គហេត្វា អាគមិស្សតិ, តស្មិំ អាគតេ មយំ មហាសក្ការំ កាតុំ លភិស្សាមា’’តិ. ឥមិនា តាវ ការណេន នេសំ ញាតកា តេ បព្ពាជេសុំ, សត្ថរិ បន បរិនិព្ពុតេ តេសំ សា បត្ថនា ឧបច្ឆិន្នា, អថ នេ ឯកទិវសេនេវ ឧប្បព្ពាជេសុំ. អថ អានន្ទត្ថេរំ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរិត្វា រាជគហមាគតំ ទិស្វា មហាកស្សបត្ថេរោ ឯវមាហាតិ. វុត្តញ្ហេតំ កស្សបសំយុត្តេ –

‘‘អថ កិញ្ចរហិ ត្វំ អាវុសោ អានន្ទ ឥមេហិ នវេហិ ភិក្ខូហិ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារេហិ ភោជនេ អមត្តញ្ញូហិ ជាគរិយំ អននុយុត្តេហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរសិ, សស្សឃាតំ មញ្ញេ ចរសិ, កុលូបឃាតំ មញ្ញេ ចរសិ, ឱលុជ្ជតិ ខោ តេ អាវុសោ អានន្ទ បរិសា, បលុជ្ជន្តិ ខោ តេ អាវុសោ នវប្បាយា, ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសីតិ.

អបិ មេ ភន្តេ កស្សប សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ, អថ ច បន មយំ អជ្ជាបិ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស កុមារកវាទា ន មុច្ចាមាតិ. តថា ហិ បន ត្វំ អាវុសោ អានន្ទ ឥមេហិ នវេហិ ភិក្ខូហិ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារេហិ ភោជនេ អមត្តញ្ញូហិ ជាគរិយំ អននុយុត្តេហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរសិ, សស្សឃាតំ មញ្ញេ ចរសិ, កុលូបឃាតំ មញ្ញេ ចរសិ, ឱលុជ្ជតិ ខោ តេ អាវុសោ អានន្ទ បរិសា, បលុជ្ជន្តិ ខោ តេ អាវុសោ នវប្បាយា, ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤).

តត្ថ សស្សឃាតំ មញ្ញេ ចរសីតិ សស្សំ ឃាតេន្តោ វិយ អាហិណ្ឌសិ. កុលូបឃាតំ មញ្ញេ ចរសីតិ កុលានិ ឧបឃាតេន្តោ វិយ អាហិណ្ឌសិ. ឱលុជ្ជតីតិ បលុជ្ជតិ ភិជ្ជតិ. បលុជ្ជន្តិ ខោ តេ អាវុសោ នវប្បាយាតិ អាវុសោ អានន្ទ ឯតេ តុយ្ហំ បាយេន យេភុយ្យេន នវកា ឯកវស្សិកទុវស្សិកទហរា ចេវ សាមណេរា ច បលុជ្ជន្តិ. ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសីតិ អយំ កុមារកោ អត្តនោ បមាណំ ន វត ជានាតីតិ ថេរំ តជ្ជេន្តោ អាហ. កុមារកវាទា ន មុច្ចាមាតិ កុមារកវាទតោ ន មុច្ចាម. តថា ហិ បន ត្វន្តិ ឥទមស្ស ឯវំ វត្តព្ពតាយ ការណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យស្មា ត្វំ ឥមេហិ នវេហិ ឥន្ទ្រិយសំវរវិរហិតេហិ ភោជនេ អមត្តញ្ញូហិ សទ្ធិំ វិចរសិ, តស្មា កុមារកេហិ សទ្ធិំ វិចរន្តោ ‘‘កុមារកោ’’តិ វត្តព្ពតំ អរហសីតិ.

ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសីតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ បទបូរណេ. វា-សទ្ទោ ហិ ឧបមានសមុច្ចយសំសយវិស្សគ្គវិកប្បបទបូរណាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘បណ្ឌិតោ វាបិ តេន សោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៣) ឧបមានេ ទិស្សតិ, សទិសភាវេតិ អត្ថោ. ‘‘តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ២១៣) សមុច្ចយេ. ‘‘កេ វា ឥមេ កស្ស វា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៩៦) សំសយេ. ‘‘អយំ វា ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពពាលោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១៨១) វវស្សគ្គេ. ‘‘យេ ហិ កេចិ ភិក្ខវេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា’’តិអាទីសុបិ (ម. និ. ១.១៧០; សំ. និ. ២.១៣) វិកប្បេ. ‘‘ន វាហំ បណ្ណំ ភុញ្ជាមិ, ន ហេតំ មយ្ហ ភោជន’’ន្តិអាទីសុ បទបូរណេ. ឥធាបិ បទបូរណេ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវ ច អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វា-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារំ ករោន្តេន វុត្តំ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិអាទីសុ បទបូរណេ’’តិ. សំយុត្តដ្ឋកថាយម្បិ ឥទមេវ វុត្តំ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសីតិ អយំ កុមារកោ អត្តនោ បមាណំ ន វត ជានាសីតិ ថេរំ តជ្ជេន្តោ អាហា’’តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.១៥៤). ឯត្ថាបិ ‘‘វតា’’តិ វចនសិលិដ្ឋតាយ វុត្តំ. ‘‘ន វាយ’’ន្តិ ឯតស្ស វា ‘‘ន វេ អយ’’ន្តិ បទច្ឆេទំ កត្វា វេ-សទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘វតា’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ វេ-សទ្ទស្ស ឯកំសត្ថភាវេ តទេវ បាឡិំ បយោគំ កត្វា ឧទាហរន្តិ នេរុត្តិកា. វជិរពុទ្ធិត្ថេរោ បន ឯវំ វទតិ ‘‘ន វាយន្តិ ឯត្ថ ច វាតិ វិភាសា, អញ្ញាសិបិ ន អញ្ញាសិបី’’តិ, (វជិរ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) តំ តស្ស មតិមត្តំ សំយុត្តដ្ឋកថាយ តថា អវុត្តត្តា. ឥទមេកំ បរូបវាទសម្ភវការណំ ‘‘តត្ថ កេចី’’តិអាទិនា សម្ពជ្ឈិតព្ពំ.

អញ្ញម្បិ ការណមាហ ‘‘សក្យកុលប្បសុតោ ចាយស្មា’’តិ. សាកិយកុលេ ជាតោ, សាកិយកុលភាវេន វា បាកដោ ច អាយស្មា អានន្ទោ. តត្ថ…បេ… ឧបវទេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញម្បិ ការណំ វទតិ ‘‘តថាគតស្ស ភាតា ចូឡបិតុបុត្តោ’’តិ. ភាតាតិ ចេត្ថ កនិដ្ឋភាតា ចូឡបិតុបុត្តភាវេន, ន បន វយសា សហជាតភាវតោ.

‘‘សុទ្ធោទនោ ធោតោទនោ, សក្កសុក្កាមិតោទនា;

អមិតា បាលិតា ចាតិ, ឥមេ បញ្ច ឥមា ទុវេ’’តិ.

វុត្តេសុ ហិ សព្ពកនិដ្ឋស្ស អមិតោទនសក្កស្ស បុត្តោ អាយស្មា អានន្ទោ. វុត្តញ្ហិ មនោរថបូរណិយំ –

‘‘កប្បសតសហស្សំ បន ទានំ ទទមានោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ អមិតោទនសក្កស្ស គេហេ និព្ពត្តិ, អថស្ស សព្ពេ ញាតកេ អានន្ទិតេ បមោទិតេ ករោន្តោ ជាតោតិ ‘អានន្ទោ’ត្វេវ នាមមកំសូ’’តិ.

តថាយេវ វុត្តំ បបញ្ចសូទនិយម្បិ –

‘‘អញ្ញេ បន វទន្តិ – នាយស្មា អានន្ទោ ភគវតា សហជាតោ, វយសា ច ចូឡបិតុបុត្តតាយ ច ភគវតោ កនិដ្ឋភាតាយេវ. តថា ហិ មនោរថបូរណិយំ ឯកនិបាតវណ្ណនាយំ សហជាតគណនេ សោ ន វុតោ’’តិ.

យំ វុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពំ. តត្ថាតិ តស្មិំ វិស្សត្ថាទិភាវេ សតិ. អតិវិស្សត្ថសក្យកុលប្បសុតតថាគតភាតុភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ភាវេនភាវលក្ខណេ ហិ កត្ថចិ ហេត្វត្ថោ សម្បជ្ជតិ. តថា ហិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន នេត្តិដ្ឋកថាយំ ‘‘គុន្នញ្ចេ តរមានាន’’ន្តិ គាថាវណ្ណនាយំ វុត្តំ –

‘‘សព្ពា តា ជិម្ហំ គច្ឆន្តីតិ សព្ពា តា គាវិយោ កុដិលមេវ គច្ឆន្តិ, កស្មា? នេត្តេ ជិម្ហគតេ សតិ នេត្តេ កុដិលំ គតេ សតិ, នេត្តស្ស កុដិលំ គតត្តាតិ អត្ថោ’’តិ.

ឧទានដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ សុត្តបទវណ្ណនាយំ ‘‘ហេតុអត្ថតា ភុម្មវចនស្ស ការណស្ស ភាវេន តទវិនាភាវី ផលស្ស ភាវោ លក្ខីយតីតិ វេទិតព្ពា’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១.១). តត្ថាតិ វា និមិត្តភូតេ វិស្សត្ថាទិម្ហីតិ អត្ថោ, តស្មិំ ឧច្ចិននេតិបិ វទន្តិ. ឆន្ទាគមនំ វិយាតិ ឯត្ថ ឆន្ទា អាគមនំ វិយាតិ បទច្ឆេទោ. ឆន្ទាតិ ច ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ, ឆន្ទេន អាគមនំ បវត្តនំ វិយាតិ អត្ថោ, ឆន្ទេន អកត្តព្ពករណមិវាតិ វុត្តំ ហោតិ, ឆន្ទំ វា អាគច្ឆតិ សម្បយោគវសេនាតិ ឆន្ទាគមនំ, តថា បវត្តោ អបាយគមនីយោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ. អថ វា អននុរូបំ គមនំ អគមនំ. ឆន្ទេន អគមនំ ឆន្ទាគមនំ, ឆន្ទេន សិនេហេន អននុរូបំ គមនំ បវត្តនំ វិយ អកត្តព្ពករណំ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អសេក្ខភូតា បដិសម្ភិទា, តំបត្តាតិ តថា, អសេក្ខា ច តេ បដិសម្ភិទាប្បត្តា ចាតិ វា តថា, តាទិសេ. សេក្ខបដិសម្ភិទាប្បត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ឯស នយោ. បរិវជ្ជេន្តោតិ ហេត្វត្ថេ អន្តសទ្ទោ, បរិវជ្ជនហេតូតិ អត្ថោ. អនុមតិយាតិ អនុញ្ញាយ, យាចនាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘កិញ្ចាបិ សេក្ខោ’’តិ ឥទំ អសេក្ខានំយេវ ឧច្ចិនិតត្តា វុត្តំ, ន សេក្ខានំ អគតិគមនសម្ភវេន. បឋមមគ្គេនេវ ហិ ចត្តារិ អគតិគមនានិ បហីយន្តិ, តស្មា កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, តថាបិ ថេរោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឧច្ចិនតូតិ សម្ពន្ធោ. ន បន កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, តថាបិ អភព្ពោ អគតិំ គន្តុន្តិ. ‘‘អភព្ពោ’’តិអាទិនា បន ធម្មសង្គីតិយា តស្ស អរហភាវំ ទស្សេន្តោ វិជ្ជមានគុណេ កថេតិ, តេន សង្គីតិយា ធម្មវិនយវិនិច្ឆយេ សម្បត្តេ ឆន្ទាទិវសេន អញ្ញថា អកថេត្វា យថាភូតមេវ កថេស្សតីតិ ទស្សេតិ. ន គន្តព្ពា, អននុរូបា វា គតីតិ អគតិ, តំ. បរិយត្តោតិ អធិគតោ ឧគ្គហិតោ.

‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនា សន្និដ្ឋានគណនំ ទស្សេតិ. ឧច្ចិនិតេនាតិ ឧច្ចិនិត្វា គហិតេន. អបិច ឯវំ…បេ… ឧច្ចិនីតិ និគមនំ, ‘‘តេនាយស្មតា’’តិអាទិ បន សន្និដ្ឋានគណនទស្សនន្តិបិ វទន្តិ.

ឯវំ សង្គាយកវិចិននប្បការំ ទស្សេត្វា អញ្ញម្បិ សង្គាយនត្ថំ ទេសវិចិននាទិប្បការំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯតទហោសីតិ ឯតំ បរិវិតក្កនំ អហោសិ. នុ-សទ្ទេន ហិ បរិវិតក្កនំ ទស្សេតិ. រាជគហន្តិ ‘‘រាជគហសាមន្តំ គហេត្វា វុត្ត’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វទន្តិ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គុន្នំ ចរណដ្ឋានំ, សោ វិយាតិ គោចរោ, ភិក្ខូនំ ចរណដ្ឋានំ, មហន្តោ សោ អស្ស, ឯត្ថាតិ វា មហាគោចរំ. អដ្ឋារសន្នំ មហាវិហារានម្បិ អត្ថិតាយ បហូតសេនាសនំ.

ថាវរកម្មន្តិ ចិរដ្ឋាយិកម្មំ. វិសភាគបុគ្គលោ សុភទ្ទសទិសោ. ឧក្កោដេយ្យាតិ និវារេយ្យ. ឥតិ-សទ្ទោ ឥទមត្ថេ, ឥមិនា មនសិការេន ហេតុភូតេន ឯតទហោសីតិ អត្ថោ. គរុភាវជននត្ថំ ញត្តិទុតិយេន កម្មេន សង្ឃំ សាវេសិ, ន អបលោកនញត្តិកម្មមត្តេនាតិ អធិប្បាយោ.

កទា បនាយំ កតាតិ អាហ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ. ឯវំ កតភាវោ ច ឥមាយ គណនាយ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេតិ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិនា. អថាតិ អនន្តរត្ថេ និបាតោ, បរិនិព្ពានន្តរមេវាតិ អត្ថោ. សត្តាហន្តិ ហិ បរិនិព្ពានទិវសម្បិ សង្គណ្ហិត្វា វុត្តំ. អស្សាតិ ភគវតោ, ‘‘សរីរ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. សំវេគវត្ថុំ កិត្តេត្វា កិត្តេត្វា អនិច្ចតាបដិសញ្ញុត្តានិ គីតានិ គាយិត្វា បូជាវសេន កីឡនតោ សុន្ទរំ កីឡនទិវសា សាធុកីឡនទិវសា នាម, សបរហិតសាធនដ្ឋេន វា សាធូតិ វុត្តានំ សប្បុរិសានំ សំវេគវត្ថុំ កិត្តេត្វា កិត្តេត្វា កីឡនទិវសាតិបិ យុជ្ជតិ. ឥមស្មិញ្ច បុរិមសត្តាហេ ឯកទេសេនេវ សាធុកីឡនមកំសុ. វិសេសតោ បន ធាតុបូជាទិវសេសុយេវ. តថា ហិ វុត្តំ មហាបរិនិព្ពានសុត្តដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៣៥) –

‘‘ឥតោ បុរិមេសុ ហិ ទ្វីសុ សត្តាហេសុ តេ ភិក្ខូ សង្ឃស្ស ឋាននិសជ្ជោកាសំ ករោន្តា ខាទនីយំ ភោជនីយំ សំវិទហន្តា សាធុកីឡិកាយ ឱកាសំ ន លភិំសុ, តតោ នេសំ អហោសិ ‘ឥមំ សត្តាហំ សាធុកីឡិតំ កីឡិស្សាម, ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ អម្ហាកំ បមត្តភាវំ ញត្វា កោចិទេវ អាគន្ត្វា ធាតុយោ គណ្ហេយ្យ, តស្មា អារក្ខំ ឋបេត្វា កីឡិស្សាមា’តិ, តេន តេ ឯវមកំសូ’’តិ.

តថាបិ តេ ធាតុបូជាយបិ កតត្តា ធាតុបូជាទិវសា នាម. ឥមេយេវ វិសេសេន ភគវតិ កត្តព្ពស្ស អញ្ញស្ស អភាវតោ ឯកទេសេន កតម្បិ សាធុកីឡនំ ឧបាទាយ ‘‘សាធុកីឡនទិវសា’’តិ បាកដា ជាតាតិ អាហ ‘‘ឯវំ សត្តាហំ សាធុកីឡនទិវសា នាម អហេសុ’’ន្តិ.

ចិតកាយាតិ វីសសតរតនុច្ចាយ ចន្ទនទារុចិតកាយ, បធានកិច្ចវសេនេវ ច សត្តាហំ ចិតកាយំ អគ្គិនា ឈាយីតិ វុត្តំ. ន ហិ អច្ចន្តសំយោគវសេន និរន្តរំ សត្តាហមេវ អគ្គិនា ឈាយិ តត្ថ បច្ឆិមទិវសេយេវ ឈាយិតត្តា, តស្មា សត្តាហស្មិន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បុរិមបច្ឆិមានញ្ហិ ទ្វិន្នំ សត្តាហានមន្តរេ សត្តាហេ យត្ថ កត្ថចិបិ ទិវសេ ឈាយមានេ សតិ ‘‘សត្តាហេ ឈាយី’’តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. យថាហ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ចត្តារោ មល្លបាមោក្ខា សីសំ ន្ហាតា អហតានិ វត្ថានិ និវត្ថា ‘មយំ ភគវតោ ចិតកំ អាឡិម្បេស្សាមា’តិ ន សក្កោន្តិ អាឡិម្បេតុ’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៣៣).

សត្តិបញ្ជរំ កត្វាតិ សត្តិខគ្គាទិហត្ថេហិ បុរិសេហិ មល្លរាជូនំ ភគវតោ ធាតុអារក្ខករណំ ឧបលក្ខណវសេនាហ. សត្តិហត្ថា បុរិសា ហិ សត្តិយោ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ, តាហិ សមន្តតោ រក្ខាបនវសេន បញ្ជរបដិភាគត្តា សត្តិបញ្ជរំ. សន្ធាគារំ នាម រាជូនំ ឯកា មហាសាលា. ឧយ្យោគកាលាទីសុ ហិ រាជានោ តត្ថ ឋត្វា ‘‘ឯត្តកា បុរតោ គច្ឆន្តុ, ឯត្តកា បច្ឆតោ, ឯត្តកា ឧភោហិ បស្សេហិ, ឯត្តកា ហត្ថីសុ អភិរុហន្តុ, ឯត្តកា អស្សេសុ, ឯត្តកា រថេសូ’’តិ ឯវំ សន្ធិំ ករោន្តិ មរិយាទំ ពន្ធន្តិ, តស្មា តំ ឋានំ ‘‘សន្ធាគារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អបិច ឧយ្យោគដ្ឋានតោ អាគន្ត្វាបិ យាវ គេហេសុ អល្លគោមយបរិភណ្ឌាទីនិ ករោន្តិ, តាវ ទ្វេ តីណិ ទិវសានិ រាជានោ តត្ថ សន្ថម្ភន្តិ វិស្សមន្តិ បរិស្សយំ វិនោទេន្តីតិបិ សន្ធាគារំ, រាជូនំ វា សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិបិ សន្ធាគារំ ហ-ការស្ស ធ-ការំ, អនុសរាគមញ្ច កត្វា, យស្មា វា រាជានោ តត្ថ សន្និបតិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ កសិតុំ វដ្ដតិ, ឥមស្មិំ កាលេ វបិតុ’’ន្តិ ឯវមាទិនា នយេន ឃរាវាសកិច្ចានិ សម្មន្តយន្តិ, តស្មា ឆិន្នវិច្ឆិន្នំ ឃរាវាសំ តត្ថ សន្ធារេន្តីតិបិ សន្ធាគារំ. វិសាខបុណ្ណមិតោ បដ្ឋាយ យាវ វិសាខមាសស្ស អមាវាសី, តាវ សោឡស ទិវសា សីហឡវោហារវសេន គហិតត្តា, ជេដ្ឋមូលមាសស្ស សុក្កបក្ខេ ច បញ្ច ទិវសាតិ អាហ ‘‘ឥតិ ឯកវីសតិ ទិវសា គតា’’តិ. តត្ថ ចរិមទិវសេយេវ ធាតុយោ ភាជយិំសុ, តស្មិំយេវ ច ទិវសេ អយំ កម្មវាចា កតា. តេន វុត្តំ ‘‘ជេដ្ឋមូលសុក្កបក្ខបញ្ចមិយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ជេដ្ឋនក្ខត្តំ វា មូលនក្ខត្តំ វា តស្ស មាសស្ស បុណ្ណមិយំ ចន្ទេន យុត្តំ, តស្មា សោ មាសោ ‘‘ជេដ្ឋមូលមាសោ’’តិ វុច្ចតិ. អនាចារន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ អនាចារំ.

យទិ ឯវំ កស្មា វិនយដ្ឋកថាយំ, (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) មង្គលសុត្តដ្ឋកថាយញ្ច (ខុ. បា. អដ្ឋ. មង្គលសុត្តវណ្ណនា) ‘‘សត្តសុ សាធុកីឡនទិវសេសុ, សត្តសុ ច ធាតុបូជាទិវសេសុ វីតិវត្តេសូ’’តិ វុត្តន្តិ? សត្តសុ ធាតុបូជាទិវសេសុ គហិតេសុ តទវិនាភាវតោ មជ្ឈេ ចិតកាយ ឈាយនសត្តាហម្បិ គហិតមេវាតិ កត្វា វិសុំ ន វុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ, ទិយឌ្ឍមាសោ សេសោ’’តិ ច វុត្តន្តិ? នាយំ ទោសោ. អប្បកញ្ហិ ឩនមធិកំ វា គណនូបគំ ន ហោតិ, តស្មា អប្បកេន អធិកោបិ សមុទាយោ អនធិកោ វិយ ហោតីតិ កត្វា អឌ្ឍមាសតោ អធិកេបិ បញ្ចទិវសេ ‘‘អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ’’តិ វុត្តំ ទ្វាសីតិខន្ធកវត្តានំ កត្ថចិ ‘‘អសីតិ ខន្ធកវត្តានី’’តិ វចនំ វិយ, តថា អប្បកេន ឩនោបិ សមុទាយោ អនូនោ វិយ ហោតីតិ កត្វា ទិយឌ្ឍមាសតោ ឩនេបិ បញ្ចទិវសេ ‘‘ទិយឌ្ឍមាសោ សេសោ’’តិ វុត្តំ សតិបដ្ឋានវិភង្គដ្ឋកថាយំ (វិភ. ៣៥៦) ឆមាសតោ ឩនេបិ អឌ្ឍមាសេ ‘‘ឆមាសំ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ’’តិ វចនំ វិយ, អញ្ញថា អដ្ឋកថានំ អញ្ញមញ្ញវិរោធោ សិយា. អបិច ទីឃភាណកានំ មតេន តិណ្ណំ សត្តាហានំ វសេន ‘‘ឯកវីសតិ ទិវសា គតា’’តិ ឥធ វុត្តំ. វិនយសុត្តនិបាតខុទ្ទកបាឋដ្ឋកថាសុ បន ខុទ្ទកភាណកានំ មតេន ឯកមេវ ឈាយនទិវសំ កត្វា តទវសេសានំ ទ្វិន្នំ សត្តាហានំ វសេន ‘‘អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ, ទិយឌ្ឍមាសោ សេសោ’’តិ ច វុត្តំ. បឋមពុទ្ធវចនាទីសុ វិយ តំ តំ ភាណកានំ មតេន អដ្ឋកថាសុបិ វចនភេទោ ហោតីតិ គហេតព្ពំ. ឯវម្បេត្ថ វទន្តិ – បរិនិព្ពានទិវសតោ បដ្ឋាយ អាទិម្ហិ ចត្តារោ សាធុកីឡនទិវសាយេវ, តតោ បរំ តយោ សាធុកីឡនទិវសា ចេវ ចិតកឈាយនទិវសា ច, តតោ បរំ ឯកោ ចិតកឈាយនទិវសោយេវ, តតោ បរំ តយោ ចិតកឈាយនទិវសា ចេវ ធាតុបូជាទិវសា ច, តតោ បរំ ចត្តារោ ធាតុបូជាទិវសាយេវ, ឥតិ តំ តំ កិច្ចានុរូបគណនវសេន តីណិ សត្តាហានិ បរិបូរេន្តិ, អគហិតគ្គហណេន បន អឌ្ឍមាសោវ ហោតិ. ‘‘ឯកវីសតិ ទិវសា គតា’’តិ ឥធ វុត្តវចនញ្ច តំ តំ កិច្ចានុរូបគណនេនេវ. ឯវញ្ហិ ចតូសុបិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តវចនំ សមេតីតិ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. វជិរពុទ្ធិត្ថេរេន បន វុត្តំ ‘‘អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោតិ ឯត្ថ ឯកោ ទិវសោ នដ្ឋោ, សោ បាដិបទទិវសោ, កោលាហលទិវសោ នាម សោ, តស្មា ឥធ ន គហិតោ’’តិ, (វជិរ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) តំ ន សុន្ទរំ បរិនិព្ពានសុត្តន្តបាឡិយំ (ទី. និ. ២.២២៧) បាដិបទទិវសតោយេវ បដ្ឋាយ សត្តាហស្ស វុត្តត្តា, អដ្ឋកថាយញ្ច បរិនិព្ពានទិវសេន សទ្ធិំ តិណ្ណំ សត្តាហានំ គណិតត្តា. តថា ហិ បរិនិព្ពានទិវសេន សទ្ធិំ តិណ្ណំ សត្តាហានំ គណនេនេវ ជេដ្ឋមូលសុក្កបក្ខបញ្ចមី ឯកវីសតិមោ ទិវសោ ហោតិ.

ចត្តាលីស ទិវសាតិ ជេដ្ឋមូលសុក្កបក្ខឆដ្ឋទិវសតោ យាវ អាសឡ្ហី បុណ្ណមី, តាវ គណេត្វា វុត្តំ. ឯត្ថន្តរេតិ ចត្តាលីសទិវសព្ភន្តរេ. រោគោ ឯវ រោគបលិពោធោ. អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ កត្តព្ពកិច្ចមេវ អាចរិយុបជ្ឈាយបលិពោធោ, តថា មាតាបិតុបលិពោធោ. យថាធិប្បេតំ អត្ថំ, កម្មំ វា បរិពុន្ធេតិ ឧបរោធេតិ បវត្តិតុំ ន ទេតីតិ បលិពោធោ រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា. តំ បលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា តំ ករណីយំ ករោតូតិ សង្គាហកេន ឆិន្ទិតព្ពំ តំ សព្ពំ បលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា ធម្មវិនយសង្គាយនសង្ខាតំ តទេវ ករណីយំ ករោតុ.

អញ្ញេបិ មហាថេរាតិ អនុរុទ្ធត្ថេរាទយោ. សោកសល្លសមប្បិតន្តិ សោកសង្ខាតេន សល្លេន អនុបវិដ្ឋំ បដិវិទ្ធំ. អសមុច្ឆិន្នអវិជ្ជាតណ្ហានុសយត្តា អវិជ្ជាតណ្ហាភិសង្ខាតេន កម្មុនា ភវយោនិគតិដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ អត្តភាវំ ជនេតិ អភិនិព្ពត្តេតីតិ ជនោ. កិលេសេ ជនេតិ, អជនិ, ជនិស្សតីតិ វា ជនោ, មហន្តោ ជនោ តថា, តំ. អាគតាគតន្តិ អាគតមាគតំ យថា ‘‘ឯកេកោ’’តិ. ឯត្ថ សិយា – ‘‘ថេរោ អត្តនោ បញ្ចសតាយ បរិសាយ បរិវុត្តោ រាជគហំ គតោ, អញ្ញេបិ មហាថេរា អត្តនោ អត្តនោ បរិវារេ គហេត្វា សោកសល្លសមប្បិតំ មហាជនំ អស្សាសេតុកាមា តំ តំ ទិសំ បក្កន្តា’’តិ ឥធ វុត្តវចនំ សមន្តបាសាទិកាយ ‘‘មហាកស្សបត្ថេរោ ‘រាជគហំ អាវុសោ គច្ឆាមា’តិ ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខុសង្ឃំ គហេត្វា ឯកំ មគ្គំ គតោ, អនុរុទ្ធត្ថេរោបិ ឧបឌ្ឍំ គហេត្វា ឯកំ មគ្គំ គតោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វុត្តវចនញ្ច អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធំ ហោតិ. ឥធ ហិ មហាកស្សបត្ថេរាទយោ អត្តនោ អត្តនោ បរិវារភិក្ខូហិយេវ សទ្ធិំ តំ តំ ទិសំ គតាតិ អត្ថោ អាបជ្ជតិ, តត្ថ បន មហាកស្សបត្ថេរអនុរុទ្ធត្ថេរាយេវ បច្ចេកមុបឌ្ឍសង្ឃេន សទ្ធិំ ឯកេកំ មគ្គំ គតាតិ? វុច្ចតេ – តទុភយម្បិ ហិ វចនំ ន វិរុជ្ឈតិ អត្ថតោ សំសន្ទនត្តា. ឥធ ហិ និរវសេសេន ថេរានំ បច្ចេកគមនវចនមេវ តត្ថ នយវសេន ទស្សេតិ, ឥធ អត្តនោ អត្តនោ បរិសាយ គមនវចនញ្ច តត្ថ ឧបឌ្ឍសង្ឃេន សទ្ធិំ គមនវចនេន. ឧបឌ្ឍសង្ឃោតិ ហិ សកសកបរិសាភូតោ ភិក្ខុគណោ គយ្ហតិ ឧបឌ្ឍសទ្ទស្ស អសមេបិ ភាគេ បវត្តត្តា. យទិ ហិ សន្និបតិតេ សង្ឃេ ឧបឌ្ឍសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ អត្ថំ គណ្ហេយ្យ, តទា សង្ឃស្ស គណនបថមតីតត្តា ន យុជ្ជតេវ, យទិ ច សង្គាយនត្ថំ ឧច្ចិនិតានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ មជ្ឈេ ឧបឌ្ឍសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ អត្ថំ គណ្ហេយ្យ, ឯវម្បិ តេសំ គណបាមោក្ខានំយេវ ឧច្ចិនិតត្តា ន យុជ្ជតេវ. បច្ចេកគណិនោ ហេតេ. វុត្តញ្ហិ ‘‘សត្តសតសហស្សានិ, តេសុ បាមោក្ខភិក្ខវោ’’តិ, ឥតិ អត្ថតោ សំសន្ទនត្តា តទេតំ ឧភយម្បិ វចនំ អញ្ញមញ្ញំ ន វិរុជ្ឈតីតិ. តំតំភាណកានំ មតេនេវំ វុត្តន្តិបិ វទន្តិ.

‘‘អបរិនិព្ពុតស្ស ភគវតោ’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. បត្តចីវរមាទាយាតិ ឯត្ថ ចតុមហារាជទត្តិយសេលមយបត្តំ, សុគតចីវរញ្ច គណ្ហិត្វាតិ អត្ថោ. សោយេវ ហិ បត្តោ ភគវតា សទា បរិភុត្តោ. វុត្តញ្ហិ សមចិត្តបដិបទាសុត្តដ្ឋកថាយំ ‘‘វស្សំវុត្ថានុសារេន អតិរេកវីសតិវស្សកាលេបិ តស្សេវ បរិភុត្តភាវំ ទីបេតុកាមេន បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា សុនិវត្ថនិវាសនោ សុគតចីវរំ បារុបិត្វា សេលមយបត្តមាទាយ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ’’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧) គន្ធមាលាទយោ នេសំ ហត្ថេតិ គន្ធមាលាទិហត្ថា.

តត្រាតិ តិស្សំ សាវត្ថិយំ. សុទន្តិ និបាតមត្តំ. អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តាយាតិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧) អនិច្ចសភាវបដិសញ្ញុត្តាយ. ធម្មេន យុត្តា, ធម្មស្ស វា បតិរូបាតិ ធម្មី, តាទិសាយ. សញ្ញាបេត្វាតិ សុដ្ឋុ ជានាបេត្វា, សមស្សាសេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វសិតគន្ធកុដិន្តិ និច្ចសាបេក្ខត្តា សមាសោ. បរិភោគចេតិយភាវតោ ‘‘គន្ធកុដិំ វន្ទិត្វា’’តិ វុត្តំ. ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ ច ‘‘វិវរិត្វា’’តិ ឯត្ថ បុព្ពកាលកិរិយា. តថា ហិ អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘គន្ធកុដិយា ទ្វារំ វិវរិត្វាតិ បរិភោគចេតិយភាវតោ គន្ធកុដិំ វន្ទិត្វា គន្ធកុដិយា ទ្វារំ វិវរីតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា) មិលាតា មាលា, សាយេវ កចវរំ, មិលាតំ វា មាលាសង្ខាតំ កចវរំ តថា. អតិហរិត្វាតិ បឋមំ ឋបិតដ្ឋានមភិមុខំ ហរិត្វា. យថាឋានេ ឋបេត្វាតិ បឋមំ ឋបិតដ្ឋានំ អនតិក្កមិត្វា យថាឋិតដ្ឋានេយេវ ឋបេត្វា. ភគវតោ ឋិតកាលេ ករណីយំ វត្តំ សព្ពមកាសីតិ សេនាសនេ កត្តព្ពវត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. កុរុមានោ ចាតិ តំ សព្ពំ វត្តំ ករោន្តោ ច. លក្ខណេ ហិ អយំ មាន-សទ្ទោ. ន្ហានកោដ្ឋកស្ស សម្មជ្ជនញ្ច តស្មិំ ឧទកស្ស ឧបដ្ឋាបនញ្ច, តានិ អាទីនិ យេសំ ធម្មទេសនាឱវាទាទីនន្តិ តថា, តេសំ កាលេសូតិ អត្ថោ. សីហស្ស មិគរាជស្ស សេយ្យា សីហសេយ្យា, តទ្ធិតវសេន, សទិសវោហារេន វា ភគវតោ សេយ្យាបិ ‘‘សីហសេយ្យា’’តិ វុច្ចតិ. តេជុស្សទឥរិយាបថត្តា ឧត្តមសេយ្យា វា, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវា ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេសិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ’’តិ, (ទី. និ. ២.១៩៨) តំ. កប្បនកាលោ ករណកាលោ ននូតិ យោជេតព្ពំ.

‘‘យថា ត’’ន្តិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ អាវិ ករោតិ. តត្ថ យថា អញ្ញោបិ ភគវតោ…បេ… បតិដ្ឋិតបេមោ ចេវ អខីណាសវោ ច អនេកេសុ…បេ… ឧបការសញ្ជនិតចិត្តមទ្ទវោ ច អកាសិ, ឯវំ អាយស្មាបិ អានន្ទោ ភគវតោ គុណ…បេ… មទ្ទវោ ច ហុត្វា អកាសីតិ យោជនា. ន្តិ និបាតមត្តំ. អបិច ឯតេន តថាករណហេតុំ ទស្សេតិ, យថា អញ្ញេបិ យថាវុត្តសភាវា អកំសុ, តថា អាយស្មាបិ អានន្ទោ ភគវតោ…បេ… បតិដ្ឋិតបេមត្តា ចេវ អខីណាសវត្តា ច អនេកេសុ…បេ… ឧបការសញ្ជនិតចិត្តមទ្ទវត្តា ចាតិ ហេតុអត្ថស្ស លព្ភមានត្តា. ហេតុគព្ភានិ ហិ ឯតានិ បទានិ តទត្ថស្សេវ តថាករណហេតុភាវតោ. ធនបាលទមន (ចូឡវ. ៣៤២), សុវណ្ណកក្កដ (ជា. ១.៥.៩៤), ចូឡហំស (ជា. ១.១៥.១៣៣) -មហាហំសជាតកាទីហិ (ជា. ២.២១.៨៩) ចេត្ថ វិភាវេតព្ពោ. គុណានំ គណោ, សោយេវ អមតនិប្ផាទករសសទិសតាយ អមតរសោ. តំ ជាននបកតិតាយាតិ បតិដ្ឋិតបទេ ហេតុ. ឧបការ…បេ… មទ្ទវោតិ ឧបការបុព្ពភាវេន សម្មាជនិតចិត្តមុទុកោ. ឯវម្បិ សោ ឥមិនា ការណេន អធិវាសេសីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តមេន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តមេនន្តិ តំ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ. ឯត-សទ្ទោ ហិ បទាលង្ការមត្តំ. អយញ្ហិ សទ្ទបកតិ, យទិទំ ទ្វីសុ សព្ពនាមេសុ បុព្ពបទស្សេវ អត្ថបទតា. សំវេជេសីតិ ‘‘ននុ ភគវតា បដិកច្ចេវ អក្ខាតំ ‘សព្ពេហេវ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.១៨៣; សំ. និ. ៥.៣៧៩; អ. និ. ១០.៤៨) សំវេគំ ជនេសី’’តិ (ទី. និ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ, ឯវំ សតិ ‘‘ភន្តេ…បេ… អស្សាសេស្សថាតិ បឋមំ វត្វា’’តិ សហ បាឋសេសេន យោជនា អស្ស. យថារុតតោ បន អាទ្យត្ថេន ឥតិ-សទ្ទេន ‘‘ឯវមាទិនា សំវេជេសី’’តិ យោជនាបិ យុជ្ជតេវ. យេន កេនចិ ហិ វចនេន សំវេគំ ជនេសិ, តំ សព្ពម្បិ សំវេជនស្ស ករណំ សម្ភវតីតិ. សន្ថម្ភិត្វាតិ បរិទេវនាទិវិរហេន អត្តានំ បដិពន្ធេត្វា បតិដ្ឋាបេត្វា. ឧស្សន្នធាតុកន្តិ ឧបចិតបិត្តសេម្ហាទិទោសំ. បិត្តសេម្ហវាតវសេន ហិ តិស្សោ ធាតុយោ ឥធ ភេសជ្ជករណយោគ្យតាយ អធិប្បេតា, យា ‘‘ទោសា, មលា’’តិ ច លោកេ វុច្ចន្តិ, បថវី អាបោ តេជោ វាយោ អាកាសោតិ ច ភេទេន បច្ចេកំ បញ្ចវិធា. វុត្តញ្ហិ –

‘‘វាយុបិត្តកផា ទោសា, ធាតវោ ច មលា តថា;

តត្ថាបិ បញ្ចធាខ្យាតា, បច្ចេកំ ទេហធារណា.

សរីរទូសនា ទោសា, មលីនករណា មលា;

ធារណា ធាតវោ តេ តុ, ឥត្ថមន្វត្ថសញ្ញកា’’តិ.

សមស្សាសេតុន្តិ សន្តប្បេតុំ. ទេវតាយ សំវេជិតទិវសតោ, ជេតវនវិហារំ បវិដ្ឋទិវសតោ វា ទុតិយទិវសេ. វិរិច្ចតិ ឯតេនាតិ វិរេចនំ, ឱសធបរិភាវិតំ ខីរមេវ វិរេចនំ តថា. យំ សន្ធាយាតិ យំ ភេសជ្ជបានំ សន្ធាយ. អង្គបច្ចង្គេន សោភតីតិ សុភោ, មនុនោ អបច្ចំ មានវោ, ន-ការស្ស បន ណ-ការេ កតេ មាណវោ. មនូតិ ហិ បឋមកប្បិកកាលេ មនុស្សានំ មាតាបិតុដ្ឋានេ ឋិតោ បុរិសោ, យោ សាសនេ ‘‘មហាសម្មតរាជា’’តិ វុត្តោ. សោ ហិ សកលលោកស្ស ហិតំ មនភិ ជានាតីតិ មនូតិ វុច្ចតិ. ឯវម្បេត្ថ វទន្តិ ‘‘ទន្តជ ន-ការសហិតោ មានវសទ្ទោ សព្ពសត្តសាធារណវចនោ, មុទ្ធជ ណ-ការសហិតោ បន មាណវសទ្ទោ កុច្ឆិតមូឡ្ហាបច្ចវចនោ’’តិ. ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តដ្ឋកថាយម្បិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៤.២៨៩) ហិ មុទ្ធជ ណ-ការសហិតស្សេវ មាណវសទ្ទស្ស អត្ថោ វណ្ណិតោ. តដ្ដីកាយម្បិ ‘‘យំ អបច្ចំ កុច្ឆិតំ មូឡ្ហំ វា, តត្ថ លោកេ មាណវវោហារោ, យេភុយ្យេន ច សត្តា ទហរកាលេ មូឡ្ហធាតុកា ហោន្តីតិ តស្សេវត្ថោ បកាសិតោ’’តិ វទន្តិ អាចរិយា. អញ្ញត្ថ ច វីសតិវស្សព្ភន្តរោ យុវា មាណវោ, ឥធ បន តព្ពោហារេន មហល្លកោបិ. វុត្តញ្ហិ ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយំ ‘‘មាណវោតិ បន តំ តរុណកាលេ វោហរិំសុ, សោ មហល្លកកាលេបិ តេនេវ វោហារេន វោហរីយតី’’តិ, (ម. និ. អដ្ឋ. ៤.២៨៩) សុភនាមកេន លទ្ធមាណវវោហារេនាតិ អត្ថោ. សោ បន ‘‘សត្ថា បរិនិព្ពុតោ, អានន្ទត្ថេរោ កិរស្ស បត្តចីវរមាទាយ អាគតោ, មហាជនោ តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមតី’’តិ សុត្វា ‘‘វិហារំ ខោ បន គន្ត្វា មហាជនមជ្ឈេ ន សក្កា សុខេន បដិសន្ថារំ វា កាតុំ, ធម្មកថំ វា សោតុំ, គេហមាគតំយេវ នំ ទិស្វា សុខេន បដិសន្ថារំ ករិស្សាមិ, ឯកា ច មេ កង្ខា អត្ថិ, តម្បិ នំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកំ មាណវកំ បេសេសិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘បហិតំ មាណវក’’ន្តិ ខុទ្ទកេ ចេត្ថ កបច្ចយោ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘អកាលោ’’តិអាទិកំ វចនំ អានន្ទត្ថេរោ អវោច.

អកាលោតិ អជ្ជ គន្តុំ អយុត្តកាលោ. កស្មាតិ ចេ ‘‘អត្ថិ មេ’’តិអាទិមាហ. ភេសជ្ជមត្តាតិ អប្បកំ ភេសជ្ជំ. អប្បត្ថោ ហេត្ថ មត្តាសទ្ទោ ‘‘មត្តា សុខបរិច្ចាគា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៩០) វិយ. បីតាតិ បិវិតា. ស្វេបីតិ ឯត្ថ ‘‘អបិ-សទ្ទោ អបេក្ខោ មន្តា នុញ្ញាយា’’តិ (វជិរ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វជិរពុទ្ធិត្ថេរេន វុត្តំ. អយំ បន តស្សាធិប្បាយោ – ‘‘អប្បេវ នាមា’’តិ សំសយមត្តេ វុត្តេ អនុញ្ញាតភាវោ ន សិទ្ធោ, តស្មា តំ សាធនត្ថំ ‘‘អបី’’តិ វុត្តំ, តេន ឥមមត្ថំ ទីបេតិ ‘‘អប្បេវ នាម ស្វេ មយំ ឧបសង្កមេយ្យាម, ឧបសង្កមិតុំ បដិពលា សមានា ឧបសង្កមិស្សាម ចា’’តិ.

ទុតិយទិវសេតិ ខីរវិរេចនបីតទិវសតោ ទុតិយទិវសេ. ចេតកត្ថេរេនាតិ ចេតិយរដ្ឋេ ជាតត្តា ចេតកោតិ ឯវំ លទ្ធនាមេន ថេរេន. បច្ឆាសមណេនាតិ បច្ឆានុគតេន សមណេន. សហត្ថេ ចេតំ ករណវចនំ. សុភេន មាណវេន បុដ្ឋោតិ ‘‘យេសុ ធម្មេសុ ភវំ គោតមោ ឥមំ លោកំ បតិដ្ឋបេសិ, តេ តស្ស អច្ចយេន នដ្ឋា នុ ខោ, ធរន្តិ នុ ខោ, សចេ ធរន្តិ, ភវំ (នត្ថិ ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤៤៨) អានន្ទោ ជានិស្សតិ, ហន្ទ នំ បុច្ឆាមី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា ‘‘យេសំ សោ ភវំ គោតមោ ធម្មានំ វណ្ណវាទី អហោសិ, យត្ថ ច ឥមំ ជនតំ សមាទបេសិ និវេសេសិ បតិដ្ឋាបេសិ, កតមេសានំ ខោ ភោ អានន្ទ ធម្មានំ សោ ភវំ គោតមោ វណ្ណវាទី អហោសី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤៤៨) បុដ្ឋោ, អថស្ស ថេរោ តីណិ បិដកានិ សីលក្ខន្ធាទីហិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តិណ្ណំ ខោ មាណវ ខន្ធានំ សោ ភគវា វណ្ណវាទី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤៤៩) ឥធ សីលក្ខន្ធវគ្គេ ទសមំ សុត្តមភាសិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥមស្មិំ…បេ… មភាសី’’តិ.

ខណ្ឌន្តិ ឆិន្នំ. ផុល្លន្តិ ភិន្នំ, សេវាលាហិឆត្តកាទិវិកស្សនំ វា, តេសំ បដិសង្ខរណំ សម្មា បាកតិកករណំ, អភិនវបដិករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបកដ្ឋាយាតិ អាសន្នាយ. វស្សំ ឧបនេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ ឯត្ថាតិ វស្សូបនាយិកា, វស្សូបគតកាលោ, តាយ. សង្គីតិបាឡិយំ (ចូឡវ. ៤៤០) សាមញ្ញេន វុត្តម្បិ វចនំ ឯវំ គតេយេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ សំសន្ទេតុំ សាធេតុំ វា អាហ ‘‘ឯវញ្ហី’’តិអាទិ.

រាជគហំ បរិវារេត្វាតិ ពហិនគរេ ឋិតភាវេន វុត្តំ. ឆឌ្ឌិតបតិតឧក្លាបាតិ ឆឌ្ឌិតា ច បតិតា ច ឧក្លាបា ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភគវតោ បរិនិព្ពានដ្ឋានំ គច្ឆន្តេហិ ភិក្ខូហិ ឆឌ្ឌិតា វិស្សដ្ឋា, តតោយេវ ច ឧបចិកាទីហិ ខាទិតត្តា ឥតោ ចិតោ ច បតិតា, សម្មជ្ជនាភាវេន អាកិណ្ណកចវរត្តា ឧក្លាបា ចាតិ. តទេវត្ថំ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិនា វិភាវេតិ. អវកុថិ បូតិភាវមគមាសីតិ ឧក្លាបោ ថ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា, ឧជ្ឈិដ្ឋោ វា កលាបោសមូហោតិ ឧក្លាបោ, វណ្ណសង្គមនវសេនេវំ វុត្តំ យថា ‘‘ឧបក្លេសោ, ស្នេហោ’’ – ឥច្ចាទិ, តេន យុត្តាតិ តថា. បរិច្ឆេទវសេន វេណីយន្តិ ទិស្សន្តីតិ បរិវេណា. កុរុមានាតិ កត្តុកាមា. សេនាសនវត្តានំ បញ្ញត្តត្តា, សេនាសនក្ខន្ធកេ ច សេនាសនបដិពទ្ធានំ ពហូនម្បិ វចនានំ វុត្តត្តា សេនាសនបដិសង្ខរណម្បិ តស្ស បូជាយេវ នាមាតិ អាហ ‘‘ភគវតោ វចនបូជនត្ថ’’ន្តិ. បឋមំ មាសន្តិ វស្សានស្ស បឋមំ មាសំ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ‘‘តិត្ថិយវាទបរិមោចនត្ថញ្ចា’’តិ វុត្តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘តិត្ថិយា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

យន្តិ កតិកវត្តករណំ. ឯទិសេសុ ហិ ឋានេសុ យំ-សទ្ទោ តំ-សទ្ទានបេក្ខោ តេនេវ អត្ថស្ស បរិបុណ្ណត្តា. យំ វា កតិកវត្តំ សន្ធាយ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តទេវ មយាបិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯស នយោ ឦទិសេសុ ភគវតា…បេ… វណ្ណិតន្តិ សេនាសនវត្តំ បញ្ញបេន្តេន សេនាសនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣០៨) ច សេនាសនបដិពទ្ធវចនំ កថេន្តេន វណ្ណិតំ. សង្គាយិស្សាមាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទស្ស ‘‘វុត្តំ អហោសី’’តិ ច ឧភយត្ថ សម្ពន្ធោ, ឯកស្ស វា ឥតិ-សទ្ទស្ស លោបោ.

ទុតិយទិវសេតិ ឯវំ ចិន្តិតទិវសតោ ទុតិយទិវសេ, សោ ច ខោ វស្សូបនាយិកទិវសតោ ទុតិយទិវសោវ. ថេរា ហិ អាសឡ្ហិបុណ្ណមិតោ បាដិបទទិវសេយេវ សន្និបតិត្វា វស្សមុបគន្ត្វា ឯវំ ចិន្តេសុន្តិ. រាជទ្វារេតិ រាជគេហទ្វារេ. ហត្ថកម្មន្តិ ហត្ថកិរិយំ, ហត្ថកម្មស្ស ករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បដិវេទេសុន្តិ ជានាបេសុំ. វិសដ្ឋាតិ និរាសង្កចិត្តា. អាណាយេវ អប្បដិហតវុត្តិយា បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ អាណាចក្កំ. តថា ធម្មោយេវ ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ, តំ បនិធ ទេសនាញាណបដិវេធញាណវសេន ទុវិធម្បិ យុជ្ជតិ តទុភយេនេវ សង្គីតិយា បវត្តនតោ. ‘‘ធម្មចក្កន្តិ ចេតំ ទេសនាញាណស្សាបិ នាមំ, បដិវេធញាណស្សាបី’’តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៧៨) ហិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. សន្និសជ្ជដ្ឋានន្តិ សន្និបតិត្វា និសីទនដ្ឋានំ. សត្ត បណ្ណានិ យស្សាតិ សត្តបណ្ណី, យោ ‘‘ឆត្តបណ្ណោ, វិសមច្ឆទោ’’ តិបិ វុច្ចតិ, តស្ស ជាតគុហទ្វារេតិ អត្ថោ.

វិស្សកម្មុនាតិ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស កម្មាកម្មវិធាយកំ ទេវបុត្តំ សន្ធាយាហ. សុវិភត្តភិត្តិថម្ភសោបានន្តិ ឯត្ថ សុវិភត្តបទស្ស ទ្វន្ទតោ បុព្ពេ សុយ្យមានត្តា សព្ពេហិ ទ្វន្ទបទេហិ សម្ពន្ធោ, តថា ‘‘នានាវិធ…បេ… វិចិត្ត’’ន្តិអាទីសុបិ. រាជភវនវិភូតិន្តិ រាជភវនសម្បត្តិំ, រាជភវនសោភំ វា. អវហសន្តមិវាតិ អវហាសំ កុរុមានំ វិយ. សិរិយាតិ សោភាសង្ខាតាយ លក្ខិយា. និកេតនមិវាតិ វសនដ្ឋានមិវ, ‘‘ជលន្តមិវា’’តិបិ បាឋោ. ឯកស្មិំយេវ បានីយតិត្ថេ និបតន្តា បក្ខិនោ វិយ សព្ពេសម្បិ ជនានំ ចក្ខូនិ មណ្ឌបេយេវ និបតន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ឯកនិបាត…បេ… វិហង្គាន’’ន្តិ. នយនវិហង្គានន្តិ នយនសង្ខាតវិហង្គានំ. លោករាមណេយ្យកមិវ សម្បិណ្ឌិតន្តិ យទិ លោកេ វិជ្ជមានំ រាមណេយ្យកំ សព្ពមេវ អានេត្វា ឯកត្ថ សម្បិណ្ឌិតំ សិយា, តំ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ, យំ យំ វា លោកេ រមិតុមរហតិ, តំ សព្ពំ សម្បិណ្ឌិតមិវាតិបិ អត្ថោ. ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌន្តិ ផេគ្គុរហិតំ សារំ វិយ, កសដវិនិមុត្តំ បសន្នំ វិយ ច ទដ្ឋុមរហរូបេសុ សារភូតំ, បសន្នភូតញ្ច. អបិច ទដ្ឋព្ពោ ទស្សនីយោ សារភូតោ វិសិដ្ឋតរោ មណ្ឌោ មណ្ឌនំ អលង្ការោ ឯតស្សាតិ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌោ, តំ. មណ្ឌំ សូរិយរស្មិំ បាតិ និវារេតិ, សព្ពេសំ វា ជនានំ មណ្ឌំ បសន្នំ បាតិ រក្ខតិ, មណ្ឌនមលង្ការំ វា បាតិ បិវតិ អលង្ករិតុំ យុត្តភាវេនាតិ មណ្ឌបោ, តំ.

កុសុមទាមានិ ច តានិ ឱលម្ពកានិ ចេតិ កុសុមទាមោលម្ពកានិ. វិសេសនស្ស ចេត្ថ បរនិបាតោ យថា ‘‘អគ្យាហិតោ’’តិ. វិវិធានិយេវ កុសុមទាមោលម្ពកានិ តថា, តានិ វិនិគ្គលន្តំ វិសេសេន វមេន្តំ និក្ខាមេន្តមិវ ចារុ សោភនំ វិតានំ ឯត្ថាតិ តថា. កុដ្ដេន គហិតោ សមំ កតោតិ កុដ្ដិមោ, កោដ្ដិមោ វា, តាទិសោយេវ មណីតិ មណិកោដ្ដិមោ, នានារតនេហិ វិចិត្តោ មណិកោដ្ដិមោ, តស្ស តលំ តថា. អថ វា មណិយោ កោដ្ដេត្វា កតតលត្តា មណិកោដ្ដេន និប្ផត្តន្តិ មណិកោដ្ដិមំ, តមេវ តលំ, នានារតនវិចិត្តំ មណិកោដ្ដិមតលំ តថា. តមិវ ច នានាបុប្ផូបហារវិចិត្តំ សុបរិនិដ្ឋិតភូមិកម្មន្តិ សម្ពន្ធោ. បុប្ផបូជា បុប្ផូបហារោ. ឯត្ថ ហិ នានារតនវិចិត្តគ្គហណំ នានាបុប្ផូបហារវិចិត្តតាយនិទស្សនំ, មណិកោដ្ដិមតលគ្គហណំ សុបរិនិដ្ឋិតភូមិកម្មតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. នន្តិ មណ្ឌបំ. ព្រហ្មវិមានសទិសន្តិ ភាវនបុំសកំ, យថា ព្រហ្មវិមានំ សោភតិ, តថា អលង្ករិត្វាតិ អត្ថោ. វិសេសេន មានេតព្ពន្តិ វិមានំ. សទ្ទវិទូ បន ‘‘វិហេ អាកាសេ មាយន្តិ គច្ឆន្តិ ទេវា យេនាតិ វិមាន’’ន្តិ វទន្តិ. វិសេសេន វា សុចរិតកម្មុនា មីយតិ និម្មីយតីតិ វិមានំ, វីតិ វា សកុណោ វុច្ចតិ, តំ សណ្ឋានេន មីយតិ និម្មីយតីតិ វិមានន្តិអាទិនាបិ វត្តព្ពោ. វិមានដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯកយោជនទ្វិយោជនាទិភាវេន បមាណវិសេសយុត្តតាយ, សោភាតិសយយោគេន ច វិសេសតោ មាននីយតាយ វិមាន’’ន្តិ (វិ. វ. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) វុត្តំ. នត្ថិ អគ្ឃមេតេសន្តិ អនគ្ឃានិ, អបរិមាណគ្ឃានិ អគ្ឃិតុមសក្កុណេយ្យានីតិ វុត្តំ ហោតិ. បតិរូបំ, បច្ចេកំ វា អត្ថរិតព្ពានីតិ បច្ចត្ថរណានិ, តេសំ សតានិ តថា. ឧត្តរាភិមុខន្តិ ឧត្តរទិសាភិមុខំ. ធម្មោបិ សត្ថាយេវ សត្ថុកិច្ចនិប្ផាទនតោតិ វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាសនារហំ ធម្មាសនំ បញ្ញបេត្វា’’តិ. យថាហ ‘‘យោ ខោ…បេ… មមច្ចយេន សត្ថា’’តិអាទិ, (ទី. និ. ២.២១៦) តថាគតប្បវេទិតធម្មទេសកស្ស វា សត្ថុកិច្ចាវហត្តា តថារូបេ អាសនេ និសីទិតុមរហតីតិ ទស្សេតុម្បិ ឯវំ វុត្តំ. អាសនារហន្តិ និសីទនារហំ. ធម្មាសនន្តិ ធម្មទេសកាសនំ, ធម្មំ វា កថេតុំ យុត្តាសនំ. ទន្តខចិតន្តិ ទន្តេហិ ខចិតំ, ហត្ថិទន្តេហិ កតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ទន្តោ នាម ហត្ថិទន្តោ វុច្ចតី’’តិ ហិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ធម្មាសនេ. មម កិច្ចន្តិ មម កម្មំ, មយា វា ករណីយំ.

ឥទានិ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស អសេក្ខភូមិសមាបជ្ជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មិញ្ច បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្មិញ្ច បន ទិវសឯតិ តថា រញ្ញា អារោចាបិតទិវសេ, សាវណមាសស្សកាឡបក្ខចតុត្ថទិវសេតិ វុត្តំ ហោតិ. អនត្ថជននតោ វិសសង្កាសតាយ កិលេសោ វិសំ, តស្ស ខីណាសវភាវតោ អញ្ញថាភាវសង្ខាតា សត្តិ គន្ធោ. តថា ហិ សោ ភគវតោ បរិនិព្ពានាទីសុ វិលាបាទិមកាសិ. អបិច វិសជននកបុប្ផាទិគន្ធបដិភាគតាយ នានាវិធទុក្ខហេតុកិរិយាជននកោ កិលេសោវ ‘‘វិសគន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ. តថា ហិ សោ ‘‘វិសំ ហរតីតិ វិសត្តិកា, វិសមូលាតិ វិសត្តិកា, វិសផលាតិ វិសត្តិកា, វិសបរិភោគាតិ វិសត្តិកា’’តិអាទិនា (មហានិ. ៣) វុត្តោតិ. អបិច វិសគន្ធោនាម វិរូបោ មំសាទិគន្ធោ, តំសទិសតាយ បន កិលេសោ. ‘‘វិស្សសទ្ទោ ហិ វិរូបេ’’តិ (ធ. ស. ដី. ៦២៤) អភិធម្មដីកាយំវុត្តំ. អទ្ធាតិ ឯកំសតោ. សំវេគន្តិ ធម្មសំវេគំ. ‘‘ឱហិតភារាន’’ន្តិ ហិ យេភុយ្យេន, បធានេន ច វុត្តំ. ឯទិសេសុ បន ឋានេសុ តទញ្ញេសម្បិ ធម្មសំវេគោយេវ អធិប្បេតោ. តថា ហិ ‘‘សំវេគោ នាម សហោត្តប្បំ ញាណំ, សោ តស្សា ភគវតោ ទស្សនេ ឧប្បជ្ជី’’តិ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៨៣៨) រជ្ជុមាលាវិមានវណ្ណនាយំវុត្តំ, សា ច តទា អវិញ្ញាតសាសនា អនាគតផលាតិ. ឥតរថា ហិ ចិត្តុត្រាសវសេន ទោសោយេវ សំវេគោតិ អាបជ្ជតិ, ឯវញ្ច សតិ សោ តស្ស អសេក្ខភូមិសមាបជ្ជនស្ស ឯកំសការណំ ន សិយា. ឯវមភូតោ ច សោ ឥធ ន វត្តព្ពោយេវាតិ អលមតិបបញ្ចេន. តេនាតិ តស្មា ស្វេ សង្ឃសន្និបាតស្ស វត្តមានត្តា, សេក្ខសករណីយត្តា វា. តេ ន យុត្តន្តិ តវ ន យុត្តំ, តយា វា សន្និបាតំ គន្តុំ ន បតិរូបំ.

មេតន្តិ មម ឯតំ គមនំ. យ្វាហន្តិ យោ អហំ, យន្តិ វា កិរិយាបរាមសនំ, តេន ‘‘គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ ឯត្ថ គមនកិរិយំ បរាមសតិ, កិរិយាបរាមសនស្ស ច យំ តំ-សទ្ទស្ស អយំ បកតិ, យទិទំ នបុំសកលិង្គេន, ឯកវចនេន ច យោគ្យតា តថាយេវ តត្ថ តត្ថ ទស្សនតោ. កិរិយាយ ហិ សភាវតោ នបុំសកត្តមេកត្តញ្ច ឥច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. អាវជ្ជេសីតិ ឧបនាមេសិ. មុត្តាតិ មុច្ចិតា. អប្បត្តញ្ចាតិ អគតញ្ច, ពិម្ពោហនេ ន តាវ ឋបិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតស្មិំ អន្តរេតិ ឯត្ថន្តរេ, ឥមិនា បទទ្វយេន ទស្សិតកាលានំ វេមជ្ឈក្ខណេ, តថាទស្សិតកាលទ្វយស្ស វា វិវរេតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘ការណេ ចេវ ចិត្តេ ច, ខណស្មិំ វិវរេបិ ច;

វេមជ្ឈាទីសុ អត្ថេសុ ‘អន្តរា’តិ រវោ គតោ’’តិ.

ហិ វុត្តំ. អនុបាទាយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន កញ្ចិ ធម្មំ អគ្គហេត្វា, យេហិ វា កិលេសេហិ មុច្ចតិ, តេសំ លេសមត្តម្បិ អគ្គហេត្វា. អាសវេហីតិ ភវតោ អា ភវគ្គំ, ធម្មតោ ច អា គោត្រភុំ សវនតោ បវត្តនតោ អាសវសញ្ញិតេហិ កិលេសេហិ. ឧបលក្ខណវចនមត្តញ្ចេតំ. តទេកដ្ឋតាយ ហិ សព្ពេហិបិ កិលេសេហិ សព្ពេហិបិ បាបធម្មេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិយេវ. ចិត្តំ វិមុច្ចីតិ ចិត្តំ អរហត្តមគ្គក្ខណេ អាសវេហិ វិមុច្ចមានំ ហុត្វា អរហត្តផលក្ខណេ វិមុច្ចិ. តទត្ថំ វិវរតិ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិនា. ចង្កមេនាតិ ចង្កមនកិរិយាយ. វិសេសន្តិ អត្តនា លទ្ធមគ្គផលតោ វិសេសមគ្គផលំ. វិវដ្ដូបនិស្សយភូតំ កតំ ឧបចិតំ បុញ្ញំ យេនាតិ កតបុញ្ញោ, អរហត្តាធិគមាយ កតាធិការោតិ អត្ថោ. បធានមនុយុញ្ជាតិ វីរិយមនុយុញ្ជាហិ, អរហត្តសមាបត្តិយា អនុយោគំ ករោហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ហោហិសីតិ ភវិស្សសិ. កថាទោសោតិ កថាយ ទោសោ វិតថភាវោ. អច្ចារទ្ធន្តិ អតិវិយ អារទ្ធំ. ឧទ្ធច្ចាយាតិ ឧទ្ធតភាវាយ. ហន្ទាតិ វោស្សគ្គវចនំ. តេន ហិ អធុនាយេវ យោជេមិ, ន បនាហំ បបញ្ចំ ករោមីតិ វោស្សគ្គំ ករោតិ. វីរិយសមតំ យោជេមីតិ ចង្កមនវីរិយស្ស អធិមត្តត្តា តស្ស ហាបនវសេន សមាធិនា សមតាបាទនេន វីរិយស្ស សមតំ សមភាវំ យោជេមិ, វីរិយេន វា សមថសង្ខាតំ សមាធិំ យោជេមីតិបិ អត្ថោ. ទ្វិធាបិ ហិ បាឋោ ទិស្សតិ. វិស្សមិស្សាមីតិ អស្សសិស្សាមិ. ឥទានិ តស្ស វិសេសតោ បសំសនារហភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាតិ ចតុឥរិយាបថវិរហិតតាការណេន. ‘‘អនិបន្នោ’’តិអាទីនិ បច្ចុប្បន្នវចនានេវ. បរិនិព្ពុតោបិ សោ អាកាសេយេវ បរិនិព្ពាយិ. តស្មា ថេរស្ស កិលេសបរិនិព្ពានំ, ខន្ធបរិនិព្ពានញ្ច វិសេសេន បសំសារហំ អច្ឆរិយព្ភុតមេវាតិ.

ទុតិយទិវសេតិ ថេរេន អរហត្តបត្តទិវសតោ ទុតិយទិវសេ. បញ្ចមិយន្តិ តិថីបេក្ខាយ វុត្តំ, ‘‘ទុតិយទិវសេ’’តិ ឥមិនា តុល្យាធិករណំ. ភិន្នលិង្គម្បិ ហិ តុល្យត្ថបទំ ទិស្សតិ យថា ‘‘គុណោ បមាណំ, វីសតិ ចិត្តានិ’’ ឥច្ចាទិ. កាឡបក្ខស្សាតិ សាវណមាសកាឡបក្ខស្ស. បឋមញ្ហិ មាសំ ខណ្ឌផុល្លបដិសង្ខរណមកំសុ, បឋមមាសភាវោ ច មជ្ឈិមប្បទេសវោហារេន. តត្ថ ហិ បុរិមបុណ្ណមិតោ យាវ អបរា បុណ្ណមី, តាវ ឯកោ មាសោតិ វោហរន្តិ. តតោ តីណិ ទិវសានិ រាជា មណ្ឌបមកាសិ, តតោ ទុតិយទិវសេ ថេរោ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ, តតិយទិវសេ បន សន្និបតិត្វា ថេរា សង្គីតិមកំសុ, តស្មា អាសឡ្ហិមាសកាឡបក្ខបាដិបទតោ យាវ សាវណមាសកាឡបក្ខបញ្ចមី, តាវ បញ្ចទិវសាធិកោ ឯកមាសោ ហោតិ. សមានោតិ ឧប្បជ្ជមានោ. ហដ្ឋតុដ្ឋចិត្តោតិ អតិវិយ សោមនស្សចិត្តោ, បាមោជ្ជេន វា ហដ្ឋចិត្តោ បីតិយា តុដ្ឋចិត្តោ. ឯកំសន្តិ ឯកស្មិំ អំសេ, វាមំសេតិ អត្ថោ. តថា ហិ វង្គីសសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តំ –

‘‘ឯកំសំ ចីវរន្តិ ឯត្ថ បុន សណ្ឋាបនវសេន ឯវំ វុត្តំ, ឯកំសន្តិ ច វាមំសំ បារុបិត្វា ឋិតស្សេតំ អធិវចនំ. យតោ យថា វាមំសំ បារុបិត្វា ឋិតំ ហោតិ, តថា ចីវរំ កត្វាតិ ឯវមស្សត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៣៤៥).

ពន្ធ…បេ… វិយាតិ វណ្ដតោ បវុត្តសុបរិបក្កតាលផលមិវ. បណ្ឌុ…បេ… វិយាតិ សិតបីតបភាយុត្តបណ្ឌុរោមជកម្ពលេ ឋបិតោ ជាតិមា មណិ វិយ, ជាតិវចនេន ចេត្ថ កុត្តិមំ និវត្តេតិ. សមុគ្គតបុណ្ណចន្ទោ វិយាតិ ជុណ្ហបក្ខបន្នរសុបោសថេ សមុគ្គតោ សោឡសកលាបរិបុណ្ណោ ចន្ទោ វិយ. ពាលា…បេ… វិយាតិ តរុណសូរិយបភាសម្ផស្សេន ផុល្លិតសុវណ្ណវណ្ណបរាគគព្ភំ សតបត្តបទ្ធំ វិយ. ‘‘បិញ្ជរសទ្ទោ ហិ ហេមវណ្ណបរិយាយោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. ១.២២) សារត្ថទីបនិយំ វុត្តោ. បរិយោទាតេនាតិ បភស្សរេន. សប្បភេនាតិ វណ្ណប្បភាយ, សីលប្បភាយ ច សមន្នាគតេន. សស្សិរិកេនាតិ សរីរសោភគ្គាទិសង្ខាតាយ សិរិយា អតិវិយ សិរិមតា. មុខវរេនាតិ យថាវុត្តសោភាសមលង្កតត្តា ឧត្តមមុខេន. កាមំ ‘‘អហមស្មិ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ នារោចេសិ, តថារូបាយ បន ឧត្តមលីឡាយ គមនតោ បស្សន្តា សព្ពេបិ តមត្ថំ ជានន្តិ, តស្មា អារោចេន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ អរហត្តប្បត្តិំ អារោចយមានោ វិយ អគមាសី’’តិ.

កិមត្ថំ បនាយំ ឯវមារោចយមានោ វិយ អគមាសីតិ? វុច្ចតេ – សោ ហិ ‘‘អត្តុបនាយិកំ អកត្វា អញ្ញព្យាករណំ ភគវតា សំវណ្ណិត’’ន្តិ មនសិ ករិត្វា ‘‘សេក្ខតាយ ធម្មវិនយសង្គីតិយា គហេតុមយុត្តម្បិ ពហុស្សុតត្តា គណ្ហិស្សាមា’’តិ និសិន្នានំ ថេរានំ អរហត្តប្បត្តិវិជាននេន សោមនស្សុប្បាទនត្ថំ, ‘‘អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ ភគវតា ទិន្នឱវាទស្ស ច សផលតាទីបនត្ថំ ឯវមារោចយមានោ វិយ អគមាសីតិ. អាយស្មតោមហាកស្សបស្ស ឯតទហោសិ សមសមដ្ឋបនាទិនា យថាវុត្តការណេន សត្ថុកប្បត្តា. ធរេយ្យាតិ វិជ្ជមានោ ភវេយ្យ. ‘‘សោភតិ វត តេ អាវុសោ អានន្ទ អរហត្តសមធិគមតា’’តិអាទិនា សាធុការមទាសិ. អយមិធ ទីឃភាណកានំ វាទោ. ខុទ្ទកភាណកេសុ ច សុត្តនិបាតខុទ្ទកបាឋភាណកានំ វាទោតិបិ យុជ្ជតិ តទដ្ឋកថាសុបិ តថា វុត្តត្តា.

មជ្ឈិមំ និកាយំ ភណន្តិ សីលេនាតិ មជ្ឈិមភាណកា, តប្បគុណា អាចរិយា. យថាវុឌ្ឍន្តិ វុឌ្ឍបដិបាដិំ, តទនតិក្កមិត្វា វា. តត្ថាតិ តស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេ. អានន្ទស្ស ឯតមាសនន្តិ សម្ពន្ធោ. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ ឯវំកថនសមយេ. ថេរោ ចិន្តេសិ ‘‘កុហិំ គតោ’’តិ បុច្ឆន្តានំ អត្តានំ ទស្សេន្តេ អតិវិយ បាកដភាវេន ភវិស្សមានត្តា, អយម្បិ មជ្ឈិមភាណកេស្វេវ ឯកច្ចានំ វាទោ, តស្មា ឥតិបិ ឯកេ វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អាកាសេន អាគន្ត្វា អត្តនោ អាសនេយេវ អត្តានំ ទស្សេសីតិបិ តេសមេវ ឯកច្ចេ វទន្តិ. បុល្លិង្គវិសយេ ហិ ‘‘ឯកេ’’តិ វុត្តេ សព្ពត្ថ ‘‘ឯកច្ចេ’’តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តីសុបិ ចេត្ថ វាទេសុ តេសំ តេសំ ភាណកានំ តេន តេនាការេន អាគតមត្តំ ឋបេត្វា វិសុំ វិសុំ វចនេ អញ្ញំ វិសេសការណំ នត្ថិ. សត្តមាសំ កតាយ ហិ ធម្មវិនយសង្គីតិយា កទាចិ បកតិយាវ, កទាចិ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា, កទាចិ អាកាសេន អាគតត្តា តំ តទាគមនមុបាទាយ តថា តថា វទន្តិ. អបិច សង្គីតិយា អាទិទិវសេយេវ បឋមំ បកតិយា អាគន្ត្វា តតោ បរំ អាកាសមព្ភុគ្គន្ត្វា បរិសំ បត្តកាលេ តតោ ឱតរិត្វា ភិក្ខុបន្តិំ អបីឡេន្តោ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា អាសនេ អត្តានំ ទស្សេសីតិបិ វទន្តិ. យថា វា តថា វា អាគច្ឆតុ, អាគមនាការមត្តំ ន បមាណំ, អាគន្ត្វា គតកាលេ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស សាធុការទានមេវ បមាណំ សត្ថារា ទាតព្ពសាធុការទានេនេវ អរហត្តប្បត្តិយា អញ្ញេសម្បិ ញាបិតត្តា, ភគវតិ ធរមានេ បដិគ្គហេតព្ពាយ ច បសំសាយ ថេរស្ស បដិគ្គហិតត្តា. តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា វា’’តិអាទិមាហ. សព្ពត្ថាបីតិ សព្ពេសុបិ តីសុ វាទេសុ.

ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ ភិក្ខូ អាលបីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ, អញ្ញត្រ បន ញាបនេបិ ទិស្សតិ យថា ‘‘អាមន្តយាមិ វោ ភិក្ខវេ, (ទី. និ. ២.២១៨) បដិវេទយាមិ វោ ភិក្ខវេ’’តិ (អ. និ. ៧.៧២) បក្កោសនេបិ ទិស្សតិ យថា ‘‘ឯហិ ត្វំ ភិក្ខុ មម វចនេន សារិបុត្តំ អាមន្តេហី’’តិ (អ. និ. ៩.១១) អាលបនេបិ ទិស្សតិ យថា ‘‘តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ‘ភិក្ខវោ’តិ’’ (សំ. និ. ១.២៤៩), ឥធាបិ អាលបនេតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វុត្តំ. អាលបនមត្តស្ស បន អភាវតោ ‘‘កិំ បឋមំ សង្គាយាមា’’តិអាទិនា វុត្តេន វិញ្ញាបិយមានត្ថន្តរេន ច សហចរណតោ ញាបនេវ វដ្ដតិ, តស្មា អាមន្តេសីតិ បដិវេទេសិ វិញ្ញាបេសីតិ អត្ថោ វត្តព្ពោ. ‘‘តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ‘ភិក្ខវោ’តិ, ‘ភទ្ទន្តេ’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៤៩) ហិ អាលបនមត្តមេវ ទិស្សតិ, ន វិញ្ញាបិយមានត្ថន្តរំ, តំ បន ‘‘ភូតបុព្ពំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ១.២៤៩) បច្ចេកមេវ អារទ្ធំ. តស្មា តាទិសេស្វេវ អាលបនេ វដ្ដតីតិ នោ តក្កោ. សទ្ទវិទូ បន វទន្តិ ‘‘អាមន្តយិត្វា ទេវិន្ទោ, វិស្សកម្មំ មហិទ្ធិក’ន្តិអាទីសុ (ចរិយា. ១០៧) វិយ មន្តសទ្ទោ គុត្តភាសនេ. តស្មា ‘អាមន្តេសី’តិ ឯតស្ស សម្មន្តយីតិ អត្ថោ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិអាទិ អាមន្តនាការទីបនំ. ធម្មំ វា វិនយំ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ វិកប្បនេ, តេន ‘‘កិមេកំ តេសុ បឋមំ សង្គាយាមា’’តិ ទស្សេតិ. កស្មា អាយូតិ អាហ ‘‘វិនយេ ឋិតេ’’តិអាទិ. ‘‘យស្មា, តស្មា’’តិ ច អជ្ឈាហរិត្វា យោជេតព្ពំ. តស្មាតិ តាយ អាយុសរិក្ខតាយ. ធុរន្តិ ជេដ្ឋកំ. នោ នប្បហោតីតិ បហោតិយេវ. ទ្វិបដិសេធោ ហិ សហ អតិសយេន បកត្យត្ថទីបកោ.

ឯតទគ្គន្តិ ឯសោ អគ្គោ. លិង្គវិបល្លាសេន ហិ អយំ និទ្ទេសោ. យទិទន្តិ ច យោ អយំ, យទិទំ ខន្ធបញ្ចកន្តិ វា យោជេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘ឯតទគ្គ’’ន្តិ យថារុតលិង្គមេវ. ‘‘យទិទ’’ន្តិ បទស្ស ច អយំ សភាវោ, យា តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វត្តព្ពស្ស លិង្គានុរូបេន ‘‘យោ អយ’’ន្តិ វា ‘‘យា អយ’’ន្តិ វា ‘‘យំ ឥទ’’ន្តិ វា យោជេតព្ពតា តថាយេវស្ស តត្ថ តត្ថ ទស្សិតត្តា. ភិក្ខូនំ វិនយធរានន្តិ និទ្ធារណឆដ្ឋីនិទ្ទេសោ.

អត្តនាវ អត្តានំ សម្មន្នីតិ សយមេវ អត្តានំ សម្មតំ អកាសិ. ‘‘អត្តនា’’តិ ហិ ឥទំ តតិយាវិសេសនំ ភវតិ, តញ្ច បរេហិ សម្មន្ននំ និវត្តេតិ, ‘‘អត្តនា’’តិ វា អយំ វិភត្យន្តបតិរូបកោ អព្យយសទ្ទោ. កេចិ បន ‘‘លិង្គត្ថេ តតិយា អភិហិតកត្តុភាវតោ’’តិ វទន្តិ. តទយុត្តមេវ ‘‘ថេរោ’’តិ កត្តុនោ វិជ្ជមានត្តា. វិស្សជ្ជនត្ថាយ អត្តនាវ អត្តានំ សម្មន្នីតិ យោជេតព្ពំ. បុច្ឆធាតុស្ស ទ្វិកម្មិកត្តា ‘‘ឧបាលិំ វិនយ’’ន្តិ កម្មទ្វយំ វុត្តំ.

ពីជនិំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ ពីជនីគហណំ ធម្មកថិកានំ ធម្មតាតិ វេទិតព្ពំ. តាយ ហិ ធម្មកថិកានំ បរិសាយ ហត្ថកុក្កុច្ចមុខវិការាទិ បដិច្ឆាទីយតិ. ភគវា ច ធម្មកថិកានំ ធម្មតាទស្សនត្ថមេវ វិចិត្រពីជនិំ គណ្ហាតិ. អញ្ញថា ហិ សព្ពស្សបិ លោកស្ស អលង្ការភូតំ បរមុក្កំសគតសិក្ខាសំយមានំ ពុទ្ធានំ មុខចន្ទមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេតព្ពំ ន សិយា. ‘‘បឋមំ អាវុសោ ឧបាលិ បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ តស្ស សង្គីតិយា បុរិមកាលេ បឋមភាវោ ន យុត្តោតិ? នោ ន យុត្តោ ភគវតា បញ្ញត្តានុក្កមេន, បាតិមោក្ខុទ្ទេសានុក្កមេន ច បឋមភាវស្ស សិទ្ធត្តា. យេភុយ្យេន ហិ តីណិ បិដកានិ ភគវតោ ធរមានកាលេ ឋិតានុក្កមេនេវ សង្គីតានិ, វិសេសតោ វិនយាភិធម្មបិដកានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ, មេថុនធម្មេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ. ‘‘កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិអាទិនា ទស្សិតេន សហ តទវសិដ្ឋម្បិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘វត្ថុម្បិ បុច្ឆី’’តិអាទិ វុត្តំ.

សង្គីតិការកវចនសម្មិស្សំ វា នុ ខោ, សុទ្ធំ វា ពុទ្ធវចនន្តិ អាសង្កាបរិហរណត្ថំ, យថាសង្គីតស្សេវ បមាណភាវំ ទស្សនត្ថញ្ច បុច្ឆំ សមុទ្ធរិត្វា វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘កិំ បនេត្ថា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ បឋមបារាជិកេតិ ឯតិស្សំ តថាសង្គីតាយ បឋមបារាជិកបាឡិយំ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ តថាគតា ឯកព្យញ្ជនម្បិ និរត្ថកំ វទន្តី’’តិ. អបនេតព្ពន្តិ អតិរេកភាវេន និរត្ថកតាយ, វិតថភាវេន វា អយុត្តតាយ ឆឌ្ឌេតព្ពវចនំ. បក្ខិបិតព្ពន្តិ អសម្បុណ្ណតាយ ឧបនេតព្ពវចនំ. កស្មាតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. សាវកានំ បន ទេវតានំ វា ភាសិតេតិ ភគវតោ បុច្ឆាថោមនាទិវសេន ភាសិតំ សន្ធាយាហ. សព្ពត្ថាបីតិ ភគវតោ សាវកានំ ទេវតានញ្ច ភាសិតេបិ. តំ បន បក្ខិបនំ សម្ពន្ធវចនមត្តស្សេវ, ន សភាវាយុត្តិយា អត្ថស្សាតិ ទស្សេតិ ‘‘កិំ បន ត’’ន្តិអាទិនា សម្ពន្ធវចនមត្តន្តិ បុព្ពាបរសម្ពន្ធវចនមេវ. ឥទំ បឋមបារាជិកន្តិ វវត្ថបេត្វា ឋបេសុំ ឥមិនាវ វាចនាមគ្គេន ឧគ្គហណធារណាទិកិច្ចនិប្ផាទនត្ថំ, តទត្ថមេវ ច គណសជ្ឈាយមកំសុ ‘‘តេន…បេ… វិហរតី’’តិ. សជ្ឈាយារម្ភកាលេយេវ បថវី អកម្បិត្ថាតិ វទន្តិ, តទិទំ បន បថវីកម្បនំ ថេរានំ ធម្មសជ្ឈាយានុភាវេនាតិ ញាបេតុំ ‘‘សាធុការំ ទទមានា វិយា’’តិ វុត្តំ. ឧទកបរិយន្តន្តិ បថវីសន្ធារកឧទកបរិយន្តំ. តស្មិញ្ហិ ចលិតេយេវ សាបិ ចលតិ, ឯតេន ច បទេសបថវីកម្បនំ និវត្តេតិ.

កិញ្ចាបិ បាឡិយំ គណនា នត្ថិ, សង្គីតិមារោបិតានិ បន ឯត្តកានេវាតិ ទីបេតុំ ‘‘បញ្ចសត្តតិ សិក្ខាបទានី’’តិ វុត្តំ ‘‘បុរិមនយេនេវា’’តិ ឯតេន សាធុការំ ទទមានា វិយាតិ អត្ថមាហ. ន កេវលំ សិក្ខាបទកណ្ឌវិភង្គនិយមេនេវ, អថ ខោ បមាណនិយមេនាបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុសដ្ឋិភាណវារា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ភាណវារោតិ –

‘‘អដ្ឋក្ខរា ឯកបទំ, ឯកគាថា ចតុប្បទំ;

គាថា ចេកា មតោ គន្ថោ, គន្ថោ ពាត្តិំសតក្ខរោ.

ពាត្តិំសក្ខរគន្ថានំ, បញ្ញាសទ្វិសតំ បន;

ភាណវារោ មតោ ឯកោ, ស្វដ្ឋក្ខរសហស្សកោ’’តិ.

ឯវំ អដ្ឋក្ខរសហស្សបរិមាណោ បាឋោ វុច្ចតិ. ភណិតព្ពោ វារោ យស្សាតិ ហិ ភាណវារោ, ឯកេន សជ្ឈាយនមគ្គេន កថេតព្ពវារោតិ អត្ថោ. ខន្ធកន្តិ មហាវគ្គចូឡវគ្គំ. ខន្ធានំ សមូហតោ, បកាសនតោ វា ខន្ធកោតិ ហិ វុច្ចតិ, ខន្ធាតិ ចេត្ថ បព្ពជ្ជូបសម្បទាទិវិនយកម្មសង្ខាតា, ចារិត្តវារិត្តសិក្ខាបទសង្ខាតា ច បញ្ញត្តិយោ អធិប្បេតា. បព្ពជ្ជាទីនិ ហិ ភគវតា បញ្ញត្តត្តា បញ្ញត្តិយោតិ វុច្ចន្តិ. បញ្ញត្តិយញ្ច ខន្ធសទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘ទារុក្ខន្ធោ, (អ. និ. ៦.៤១) អគ្គិក្ខន្ធោ (អ. និ. ៧.៧២), ឧទកក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៤៥; ៦.៣៧) វិយ. អបិច ភាគរាសដ្ឋតាបិ យុជ្ជតិយេវ តាសំ បញ្ញត្តីនំ ភាគតោ, រាសិតោ ច វិភត្តត្តា, តំ បន វិនយបិដកំ ភាណកេហិ រក្ខិតំ គោបិតំ សង្គហារុឡ្ហនយេនេវ ចិរកាលំ អនស្សមានំ ហុត្វា បតិដ្ឋហិស្សតីតិ អាយស្មន្តំ ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសុំ ‘‘អាវុសោ ឥមំ តុយ្ហំ និស្សិតកេ វាចេហី’’តិ.

ធម្មំ សង្គាយិតុកាមោតិ សុត្តន្តាភិធម្មសង្គីតិំ កត្តុកាមោ ‘‘ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២១៦) វិយ បារិសេសនយេន ធម្មសទ្ទស្ស សុត្តន្តាភិធម្មេស្វេវ បវត្តនតោ. អយមត្ថោ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ.

សង្ឃំ ញាបេសីតិ ឯត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កតរំ អាវុសោ បិដកន្តិ វិនយាវសេសេសុ ទ្វីសុ បិដកេសុ កតរំ បិដកំ. វិនយាភិធម្មានម្បិ ខុទ្ទកសង្គីតិបរិយាបន្នត្តា តមន្តរេន វុត្តំ ‘‘សុត្តន្តបិដកេ ចតស្សោ សង្គីតិយោ’’តិ. សង្គីតិយោតិ ច សង្គាយនកាលេ ទីឃាទិវសេន វិសុំ វិសុំ និយមេត្វា សង្គយ្ហមានត្តា និកាយាវ វុច្ចន្តិ. តេនាហ ‘‘ទីឃសង្គីតិ’’ន្តិអាទិ. សុត្តានេវ សម្បិណ្ឌេត្វា វគ្គករណវសេន តយោ វគ្គា, នាញ្ញានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុត្តិំស សុត្តានិ តយោ វគ្គា’’តិ វុត្តំ. តស្មា ចតុត្តិសំ សុត្តានិ តយោ វគ្គា ហោន្តិ, សុត្តានិ វា ចតុត្តិំស, តេសំ វគ្គករណវសេន តយោ វគ្គា, តេសុ តីសុ វគ្គេសូតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘ព្រហ្មជាលសុត្តំ នាម អត្ថិ, តំ បឋមំ សង្គាយាមា’’តិ វុត្តេ កស្មាតិ ចោទនាសម្ភវតោ ‘‘តិវិធសីលាលង្កត’’ន្តិអាទិមាហ. ហេតុគព្ភានិ ហិ ឯតានិ. ចូឡមជ្ឈិមមហាសីលវសេន តិវិធស្សាបិ សីលស្ស បកាសនត្តា តេន អលង្កតំ វិភូសិតំ តថា នានាវិធេ មិច្ឆាជីវភូតេ កុហនលបនាទយោ វិទ្ធំសេតីតិ នានាវិធមិច្ឆាជីវកុហនលបនាទិវិទ្ធំសនំ. តត្ថ កុហនាតិ កុហាយនា, បច្ចយបដិសេវនសាមន្តជប្បនឥរិយាបថសន្និស្សិតសង្ខាតេន តិវិធេន វត្ថុនា វិម្ហាបនាតិ អត្ថោ. លបនាតិ វិហារំ អាគតេ មនុស្សេ ទិស្វា ‘‘កិមត្ថាយ ភោន្តោ អាគតា, កិំ ភិក្ខូ និមន្តេតុំ. យទិ ឯវំ គច្ឆថ, អហំ បច្ឆតោ ភិក្ខូ គហេត្វា អាគច្ឆាមី’’តិ ឯវមាទិនា ភាសនា. អាទិសទ្ទេន បុប្ផទានាទយោ, នេមិត្តិកតាទយោ ច សង្គណ្ហាតិ. អបិចេត្ថ មិច្ឆាជីវសទ្ទេន កុហនលបនាហិ សេសំ អនេសនំ គណ្ហាតិ. អាទិសទ្ទេន បន តទវសេសំ មហិច្ឆតាទិកំ ទុស្សិល្យន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ឯវ បលិវេឋនដ្ឋេន ជាលសរិក្ខតាយ ជាលំ, តស្ស វិនិវេឋនំ អបលិវេឋករណំ តថា.

អន្តរា ច ភន្តេ រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទន្តិ ឯត្ថ អន្តរាសទ្ទោ វិវរេ ‘‘អបិចាយំ ភិក្ខវេ តបោទាទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតី’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣១) វិយ. តស្មា រាជគហស្ស ច នាឡន្ទស្ស ច វិវរេតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អន្តរាសទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ. ឦទិសេសុ ឋានេសុ អក្ខរចិន្តកា ‘‘អន្តរា គាមញ្ច នទិញ្ច យាតី’’តិ ឯវំ ឯកមេវ អន្តរាសទ្ទំ បយុជ្ជន្តិ, សោ ទុតិយបទេនបិ យោជេតព្ពោ ហោតិ. អយោជិយមានេ ហិ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ សាមិវចនស្ស បសង្គេ អន្តរាសទ្ទយោគេន ឧបយោគវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តត្ថ រញ្ញោ កីឡនត្ថំ បដិភានចិត្តវិចិត្រអគារមកំសុ, តំ ‘‘រាជាគារក’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ. អម្ពលដ្ឋិកាតិ រញ្ញោ ឧយ្យានំ. តស្ស កិរ ទ្វារសមីបេ តរុណោ អម្ពរុក្ខោ អត្ថិ, តំ ‘‘អម្ពលដ្ឋិកា’’តិ វទន្តិ, តស្ស សមីបេ បវត្តត្តា ឧយ្យានម្បិ ‘‘អម្ពលដ្ឋិកា’’ ត្វេវ សង្ខ្យំ គតំ យថា ‘‘វរុណនគរ’’ន្តិ, តស្មា អម្ពលដ្ឋិកាយំ នាម ឧយ្យានេ រាជាគារកេតិ អត្ថោ. អវិញ្ញាយមានស្ស ហិ វិញ្ញាបនត្ថំ ឯតំ អាធារទ្វយំ វុត្តំ រាជាគារមេតស្សាតិ វា រាជាគារកំ, ឧយ្យានំ, រាជាគារវតិ អម្ពលដ្ឋិកាយំ នាម ឧយ្យានេតិ អត្ថោ. ភិន្នលិង្គម្បិ ហិ វិសេសនបទមត្ថី’’តិ កេចិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ រាជាគារំ អាធារោ ន សិយា. ‘‘រាជាគារកេតិ ឯវំនាមកេ ឧយ្យានេ អភិរមនារហំ កិរ រាជាគារម្បិ. តត្ថ, យស្ស វសេនេតំ ឯវំ នាមំ លភតី’’តិ (វជិរ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វជិរពុទ្ធិត្ថេរោ. ឯវំ សតិ ‘‘អម្ពលដ្ឋិកាយ’’ន្តិ អាសន្នតរុណម្ពរុក្ខេន វិសេសេត្វា ‘‘រាជាគារកេ’’តិ ឧយ្យានមេវ នាមវសេន វុត្តន្តិ អត្ថោ អាបជ្ជតិ, តថា ច វុត្តទោសោវ សិយា. សុប្បិយញ្ច បរិព្ពាជកន្តិ សុប្បិយំ នាម សញ្ចយស្ស អន្តេវាសិំ ឆន្នបរិព្ពាជកញ្ច. ព្រហ្មទត្តញ្ច មាណវន្តិ ឯត្ថ តរុណោ ‘‘មាណវោ’’តិ វុត្តោ ‘‘អម្ពដ្ឋោ មាណវោ, អង្គកោ មាណវោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៩, ២១១) វិយ, តស្មា ព្រហ្មទត្តំ នាម តរុណបុរិសញ្ច អារព្ភាតិ អត្ថោ. វណ្ណាវណ្ណេតិ បសំសាយ ចេវ គរហាយ ច. អថ វា គុណោ វណ្ណោ, អគុណោ អវណ្ណោ, តេសំ ភាសនំ ឧត្តរបទលោបេន តថា វុត្តំ យថា ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ.

‘‘តតោ បរ’’ន្តិអាទិម្ហិ អយំ វចនក្កមោ – សាមញ្ញផលំ បនាវុសោ អានន្ទ កត្ថ ភាសិតន្តិ? រាជគហេ ភន្តេ ជីវកម្ពវនេតិ. កេន សទ្ធិន្តិ? អជាតសត្តុនា វេទេហិបុត្តេន សទ្ធិន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ សាមញ្ញផលស្ស និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆីតិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ អវត្វា ‘‘កេន សទ្ធិ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. កស្មាតិ ចេ? ន ភគវតា ឯវ ឯតំ សុត្តំ ភាសិតំ, រញ្ញាបិ ‘‘យថា នុ ខោ ឥមានិ បុថុសិប្បាយតនានី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៦៣) កិញ្ចិ កិញ្ចិ វុត្តមត្ថិ, តស្មា ឯវមេវ វត្តព្ពន្តិ. ឥមិនាវ នយេន សព្ពត្ថ ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ វា ‘‘កេន សទ្ធិ’’ន្តិ វា យថារហំ វត្វា សង្គីតិមកាសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តន្តិន្តិ សុត្តវគ្គសមុទាយវសេន វវត្ថិតំ បាឡិំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘តិវគ្គសង្គហំ ចតុត្តិំសសុត្តបដិមណ្ឌិត’’ន្តិ វចនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. បរិហរថាតិ ឧគ្គហណវាចនាទិវសេន ធារេថ. តតោ អនន្តរំ សង្គាយិត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘ធម្មសង្គហោ ចា’’តិអាទិនា សមាសោ. ឯវំ សំវណ្ណិតំ បោរាណកេហីតិ អត្ថោ. ឯតេន ‘‘មហាធម្មហទយេន, មហាធាតុកថាយ វា សទ្ធិំ សត្តប្បករណំ អភិធម្មបិដកំ នាមា’’តិ វុត្តំ វិតណ្ឌវាទិមតំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘កថាវត្ថុនាវ សទ្ធិ’’ន្តិ វុត្តំ សមានវាទិមតំ ទស្សេតិ. សណ្ហញាណស្ស, សណ្ហញាណវន្តានំ វា វិសយភាវតោ សុខុមញាណគោចរំ.

ចូឡនិទ្ទេសមហានិទ្ទេសវសេន ទុវិធោបិ និទ្ទេសោ. ជាតកាទិកេ ខុទ្ទកនិកាយបរិយាបន្នេ, យេភុយ្យេន ច ធម្មនិទ្ទេសភូតេ តាទិសេ អភិធម្មបិដកេវ សង្គណ្ហិតុំ យុត្តំ, ន បន ទីឃនិកាយាទិប្បការេ សុត្តន្តបិដកេ, នាបិ បញ្ញត្តិនិទ្ទេសភូតេ វិនយបិដកេតិ ទីឃភាណកា ជាតកាទីនំ អភិធម្មបិដកេ សង្គហំ វទន្តិ. ចរិយាបិដកពុទ្ធវំសានញ្ចេត្ថ អគ្គហណំ ជាតកគតិកត្តា, នេត្តិបេដកោបទេសាទីនញ្ច និទ្ទេសបដិសម្ភិទាមគ្គគតិកត្តា. មជ្ឈិមភាណកា បន អដ្ឋុប្បត្តិវសេន ទេសិតានំ ជាតកាទីនំ យថានុលោមទេសនាភាវតោ តាទិសេ សុត្តន្តបិដកេ សង្គហោ យុត្តោ, ន បន សភាវធម្មនិទ្ទេសភូតេ យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មបិដកេ, នាបិ បញ្ញត្តិនិទ្ទេសភូតេ យថាបរាធសាសនេ វិនយបិដកេតិ ជាតកាទីនំ សុត្តន្តបិដកបរិយាបន្នតំ វទន្តិ. យុត្តមេត្ថ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

ឯវំ និមិត្តបយោជនកាលទេសការកករណប្បការេហិ បឋមំ សង្គីតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ វវត្ថាបិតេសុ ធម្មវិនយេសុ នានប្បការកោសល្លត្ថំ ឯកវិធាទិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥមិនា ឯតសទ្ទេន បរាមសិតព្ពំ យថាវុត្តសង្គីតិប្បការំ និទស្សេតិ. ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ វិត្ថារោ. អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ អនាវរណញាណបទដ្ឋានំ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច អនាវរណញាណំ. ឯត្ថន្តរេតិ អភិសម្ពុជ្ឈនស្ស, បរិនិព្ពាយនស្ស ច វិវរេ. តទេតំ បញ្ចចត្តាលីស វស្សានីតិ កាលវសេន និយមេតិ. បច្ចវេក្ខន្តេន វាតិ ឧទានាទិវសេន បវត្តធម្មំ សន្ធាយាហ. យំ វចនំ វុត្តំ, សព្ពំ តន្តិ សម្ពន្ធោ. កិំ បនេតន្តិ អាហ ‘‘វិមុត្តិរសមេវា’’តិ, ន តទញ្ញរសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វិមុច្ចិត្ថាតិ វិមុត្តិ, រសិតព្ពំ អស្សាទេតព្ពន្តិ រសំ, វិមុត្តិសង្ខាតំ រសមេតស្សាតិ វិមុត្តិរសំ, អរហត្តផលស្សាទន្តិ អត្ថោ. អយំ អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរស្ស មតិ (សារត្ថ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា). អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោ បន តំ កេចិវាទំ កត្វា ឥមមត្ថមាហ ‘‘វិមុច្ចតិ វិមុច្ចិត្ថាតិ វិមុត្តិ, យថារហំ មគ្គោ ផលញ្ច. រសន្តិ គុណោ, សម្បត្តិកិច្ចំ វា, វុត្តនយេន សមាសោ. វិមុត្តានិសំសំ, វិមុត្តិសម្បត្តិកំ វា មគ្គផលនិប្ផាទនតោ, វិមុត្តិកិច្ចំ វា កិលេសានមច្ចន្តវិមុត្តិសម្បាទនតោតិ អត្ថោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា). អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អត្ថរសស្សាទីសុ អត្ថរសោ នាម ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ, ធម្មរសោ នាម ចត្តារោ មគ្គា, វិមុត្តិរសោ នាម អមតនិព្ពាន’’ន្តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៣៣៥) វុត្តំ.

កិញ្ចាបិ អវិសេសេន សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ កិលេសវិនយនេន វិនយោ, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយបតនាទិតោ ធារណេន ធម្មោ ច ហោតិ, តថាបិ ឥធាធិប្បេតេយេវ ធម្មវិនយេ វត្តិច្ឆាវសេន សរូបតោ និទ្ធារេតុំ ‘‘តត្ថ វិនយបិដក’’ន្តិអាទិមាហ. អវសេសំ ពុទ្ធវចនំ ធម្មោ ខន្ធាទិវសេន សភាវធម្មទេសនាពាហុល្លតោ. អថ វា យទិបិ វិនយោ ច ធម្មោយេវ បរិយត្តិយាទិភាវតោ, តថាបិ វិនយសទ្ទសន្និធានេ ភិន្នាធិករណភាវេន បយុត្តោ ធម្មសទ្ទោ វិនយតន្តិ វិបរីតំ តន្តិមេវ ទីបេតិ យថា ‘‘បុញ្ញញាណសម្ភារា, គោពលីពទ្ទ’’ន្តិ. បយោគវសេន តំ ទស្សេន្តេន ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេន វិនយ…បេ… ធម្មោ, តេនេវ តេសំ តថាភាវំ សង្គីតិក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៤៧) អាហាតិ អត្ថោ.

‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិ អយំ គាថា ភគវតា អត្តនោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ អរហត្តប្បត្តិំ បច្ចវេក្ខន្តេន ឯកូនវីសតិមស្ស បច្ចវេក្ខណញាណស្ស អនន្តរំ ភាសិតា, តស្មា ‘‘បឋមពុទ្ធវចន’’ន្តិ វុត្តា. ឥទំ កិរ សព្ពពុទ្ធេហិ អវិជហិតំ ឧទានំ. អយមស្ស សង្ខេបត្ថោ – អហំ ឥមស្ស អត្តភាវសង្ខាតស្ស គេហស្ស ការកំ តណ្ហាវឌ្ឍកិំ គវេសន្តោ យេន ញាណេន តំ ទដ្ឋុំ សក្កា, តស្ស ពោធិញាណស្សត្ថាយ ទីបង្ករបាទមូលេ កតាភិនីហារោ ឯត្តកំ កាលំ អនេកជាតិសំសារំ អនេកជាតិសតសហស្សសង្ខ្យំ សំសារវដ្ដំ អនិព្ពិសំ អនិព្ពិសន្តោ តំ ញាណំ អវិន្ទន្តោ អលភន្តោយេវ សន្ធាវិស្សំ សំសរិំ. យស្មា ជរាព្យាធិមរណមិស្សតាយ ជាតិ នាមេសា បុនប្បុនំ ឧបគន្តុំ ទុក្ខា, ន ច សា តស្មិំ អទិដ្ឋេ និវត្តតិ, តស្មា តំ គវេសន្តោ សន្ធាវិស្សន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ ភោ អត្តភាវសង្ខាតស្ស គេហស្ស ការក តណ្ហាវឌ្ឍកិ ត្វំ មយា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈន្តេន ទិដ្ឋោ អសិ. បុន ឥមំ អត្តភាវសង្ខាតំ មម គេហំ ន កាហសិ ន ករិស្សសិ. តវ សព្ពា អវសេសកិលេស ផាសុកា មយា ភគ្គា ភញ្ជិតា. ឥមស្ស តយា កតស្ស អត្តភាវសង្ខាតស្ស គេហស្ស កូដំ អវិជ្ជាសង្ខាតំ កណ្ណិកមណ្ឌលំ វិសង្ខតំ វិទ្ធំសិតំ. ឥទានិ មម ចិត្តំ វិសង្ខារំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេន គតំ អនុបវិដ្ឋំ. អហញ្ច តណ្ហានំ ខយ សង្ខាតំ អរហត្តមគ្គំ, អរហត្តផលំ វា អជ្ឈគា អធិគតោ បត្តោស្មីតិ. គណ្ឋិបទេសុ បន វិសង្ខារគតំ ចិត្តមេវ តណ្ហានំ ខយសង្ខាតំ អរហត្តមគ្គំ, អរហត្តផលំ វា អជ្ឈគា អធិគតន្តិ អត្ថោ វុត្តោ.

‘‘សន្ធាវិស្ស’’ន្តិ ឯត្ថ ច ‘‘គាថាយមតីតត្ថេ ឥមិស្ស’’ន្តិ នេរុត្តិកា. ‘‘តំកាលវចនិច្ឆាយមតីតេបិ ភវិស្សន្តី’’តិ កេចិ. បុនប្បុនន្តិ អភិណ្ហត្ថេ និបាតោ. បាតព្ពា រក្ខិតព្ពាតិ ផាសុ ប-ការស្ស ផ-ការំ កត្វា, ផុសិតព្ពាតិ វា ផាសុ, សាយេវ ផាសុកា. អជ្ឈគាតិ ច ‘‘អជ្ជតនិយមាត្តមិំ វា អំ វា’’តិ វទន្តិ. យទិ បន ចិត្តមេវ កត្តា, តទា បរោក្ខាយេវ. អន្តោជប្បនវសេន កិរ ភគវា ‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិ គាថាទ្វយមាហ, តស្មា ឯសា មនសា បវត្តិតធម្មានមាទិ. ‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា’’តិ អយំ បន វាចាយ បវត្តិតធម្មានន្តិ វទន្តិ.

កេចីតិ ខន្ធកភាណកា. បឋមំ វុត្តោ បន ធម្មបទភាណកានំ វាទោ. យទា…បេ… ធម្មាតិ ឯត្ថ និទស្សនត្ថោ, អាទ្យត្ថោ ច ឥតិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. និទស្សនេន ហិ មរិយាទវចនេន វិនា បទត្ថវិបល្លាសការិនាវ អត្ថោ បរិបុណ្ណោ ន ហោតិ. តត្ថ អាទ្យត្ថមេវ ឥតិ-សទ្ទំ គហេត្វា ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, ‘‘តេន អាតាបិនោ…បេ… សហេតុធម្ម’ន្តិអាទិគាថាត្តយំ សង្គណ្ហាតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន វុត្តំ. ខន្ធកេតិ មហាវគ្គេ. ឧទានគាថន្តិ ជាតិយា ឯកវចនំ, តត្ថាបិ វា បឋមគាថមេវ គហេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ ច ខន្ធកភាណកា ឯវំ វទន្តិ ‘‘ធម្មបទភាណកានំ គាថា មនសាវ ទេសិតត្តា តទា មហតោ ជនស្ស ឧបការាយ នាហោសិ, អម្ហាកំ បន គាថា វចីភេទំ កត្វា ទេសិតត្តា តទា សុណន្តានំ ទេវព្រហ្មានំ ឧបការាយ អហោសិ, តស្មា ឥទមេវ បឋមពុទ្ធវចន’’ន្តិ. ធម្មបទភាណកា បន ‘‘ទេសនាយ ជនស្ស ឧបការានុបការភាវោ បឋមភាវេ លក្ខណំ ន ហោតិ, ភគវតា មនសា បឋមំ ទេសិតត្តា ឥទមេវ បឋមពុទ្ធវចន’’ន្តិ វទន្តិ. តស្មា ឧភយម្បិ ឧភយថា យុជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. ននុ ច យទិ ‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិ គាថា មនសាវ ទេសិតា, អថ កស្មា ធម្មបទដ្ឋកថាយំ ‘‘អនេកជាតិសំសារ’ន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ពោធិរុក្ខមូលេ និសិន្នោ ឧទានវសេន ឧទានេត្វា អបរភាគេ អានន្ទត្ថេរេន បុដ្ឋោ កថេសី’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៥២ ឧទានវត្ថុ) វុត្តន្តិ? អត្ថវសេន តថាយេវ គហេតព្ពត្តា. តត្ថាបិ ហិ មនសា ឧទានេត្វាតិ អត្ថោយេវ គហេតព្ពោ. ទេសនា វិយ ហិ ឧទានម្បិ មនសា ឧទានំ, វចសា ឧទានន្តិ ទ្វិធា វិញ្ញាយតិ. យទិ ចាយំ វចសា ឧទានំ សិយា, ឧទានបាឡិយមារុឡ្ហា ភវេយ្យ, តស្មា ឧទានបាឡិយមនារុឡ្ហភាវោយេវ វចសា អនុទានេត្វា មនសា ឧទានភាវេ ការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘បាដិបទទិវសេ’’តិ ឥទំ ‘‘សព្ពញ្ញុភាវប្បត្តស្សា’’តិ ឯតេន ន សម្ពជ្ឈិតព្ពំ, ‘‘បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នា’’តិ ឯតេន បន សម្ពជ្ឈិតព្ពំ. វិសាខបុណ្ណមាយមេវ ហិ ភគវា បច្ចូសសមយេ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ. លោកិយសមយេ បន ឯវម្បិ សម្ពជ្ឈនំ ភវតិ, តថាបិ នេស សាសនសមយោតិ ន គហេតព្ពំ. សោមនស្សមេវ សោមនស្សមយំ យថា ‘‘ទានមយំ, សីលមយ’’ន្តិ, (ទី. និ. ៣.៣០៥; ឥតិវុ. ៦០; នេត្តិ. ៣៤) តំសម្បយុត្តញាណេនាតិ អត្ថោ. សោមនស្សេន វា សហជាតាទិសត្តិយា បកតំ, តាទិសេន ញាណេនាតិបិ វដ្ដតិ.

ហន្ទាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. ឥង្ឃ សម្បាទេថាតិ ហិ ចោទេតិ. អាមន្តយាមីតិ បដិវេទយាមិ, ពោធេមីតិ អត្ថោ. វោតិ បន ‘‘អាមន្តយាមី’’តិ ឯតស្ស កម្មបទំ. ‘‘អាមន្តនត្ថេ ទុតិយាយេវ, ន ចតុត្ថី’’តិ ហិ វត្វា តមេវុទាហរន្តិ អក្ខរចិន្តកា. វយធម្មាតិ អនិច្ចលក្ខណមុខេន សង្ខារានំ ទុក្ខានត្តលក្ខណម្បិ វិភាវេតិ ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ២.១៥, ៤៥, ៧៦, ៧៧; ២.៣.១, ៤; បដិ. ម. ២.១០) វចនតោ. លក្ខណត្តយវិភាវននយេនេវ ច តទារម្មណំ វិបស្សនំ ទស្សេន្តោ សព្ពតិត្ថិយានំ អវិសយភូតំ ពុទ្ធាវេណិកំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានាធិដ្ឋានំ អវិបរីតំ និព្ពានគាមិនិបដិបទំ បកាសេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទានិ តត្ថ សម្មាបដិបត្តិយំ និយោជេតិ ‘‘អប្បមាទេន សម្បាទេថា’’តិ, តាយ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានាធិដ្ឋានាយ អវិបរីតនិព្ពានគាមិនិបដិបទាយ អប្បមាទេន សម្បាទេថាតិ អត្ថោ. អបិច ‘‘វយធម្មា សង្ខារា’’តិ ឯតេន សង្ខេបេន សំវេជេត្វា ‘‘អប្បមាទេន សម្បាទេថា’’តិ សង្ខេបេនេវ និរវសេសំ សម្មាបដិបត្តិំ ទស្សេតិ. អប្បមាទបទញ្ហិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ កេវលបរិបុណ្ណំ សាសនំ បរិយាទិយិត្វា តិដ្ឋតិ, សិក្ខត្តយសង្គហិតាយ កេវលបរិបុណ្ណាយ សាសនសង្ខាតាយ សម្មាបដិបត្តិយា អប្បមាទេន សម្បាទេថាតិ អត្ថោ. ឧភិន្នមន្តរេតិ ទ្វិន្នំ វចនានមន្តរាឡេ វេមជ្ឈេ. ឯត្ថ ហិ កាលវតា កាលោបិ និទស្សិតោ តទវិនាភាវិត្តាតិ វេទិតព្ពោ.

សុត្តន្តបិដកន្តិ ឯត្ថ សុត្តមេវ សុត្តន្តំ យថា ‘‘កម្មន្តំ, វនន្ត’’ន្តិ. សង្គីតញ្ច អសង្គីតញ្ចាតិ សព្ពសរូបមាហ. ‘‘អសង្គីតន្តិ ច សង្គីតិក្ខន្ធកកថាវត្ថុប្បករណាទិ. កេចិ បន ‘សុភសុត្តំ (ទី. និ. ១.៤៤៤) បឋមសង្គីតិយមសង្គីត’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. បឋមសង្គីតិតោ បុរេតរមេវ ហិ អាយស្មតា អានន្ទត្ថេរេន ជេតវនេ វិហរន្តេន សុភស្ស មាណវស្ស ភាសិត’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. សុភសុត្តំ បន ‘‘ឯវំ មេ សុត្តំ ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ អចិរបរិនិព្ពុតេ ភគវតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤៤៤) អាគតំ. តត្ថ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិវចនំ បឋមសង្គីតិយំ អាយស្មតា អានន្ទត្ថេរេនេវ វត្តុំ យុត្តរូបំ ន ហោតិ. ន ហិ អានន្ទត្ថេរោ សយមេវ សុភសុត្តំ ទេសេត្វា ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទីនិ វទតិ. ឯវំ បន វត្តព្ពំ សិយា ‘‘ឯកមិទាហំ ភន្តេ សមយំ សាវត្ថិយំ វិហរាមិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិអាទិ. តស្មា ទុតិយតតិយសង្គីតិការកេហិ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិនា សុភសុត្តំ សង្គីតិមារោបិតំ វិយ ទិស្សតិ. អថាចរិយធម្មបាលត្ថេរស្ស ឯវមធិប្បាយោ សិយា ‘‘អានន្ទត្ថេរេនេវ វុត្តម្បិ សុភសុត្តំ បឋមសង្គីតិមារោបេត្វា តន្តិំ ឋបេតុកាមេហិ មហាកស្សបត្ថេរាទីហិ អញ្ញេសុ សុត្តេសុ អាគតនយេនេវ ‘ឯវំ មេ សុត’ន្តិអាទិនា តន្តិ ឋបិតា’’តិ. ឯវំ សតិ យុជ្ជេយ្យ. អថ វា អាយស្មា អានន្ទោ សុភសុត្តំ សយំ ទេសេន្តោបិ សាមញ្ញផលាទីសុ ភគវតា ទេសិតនយេនេវ ទេសេសីតិ ភគវតោ សម្មុខា លទ្ធនយេ ឋត្វា ទេសិតត្តា ភគវតា ទេសិតំ ធម្មំ អត្តនិ អទហន្តោ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិមាហាតិ ឯវមធិប្បាយេបិ សតិ យុជ្ជតេវ. ‘‘អនុសង្គីតញ្ចា’’តិបិ បាឋោ. ទុតិយតតិយសង្គីតីសុ បុន សង្គីតញ្ចាតិ អត្ថវសេន និន្នានាករណមេវ. សមោធានេត្វា វិនយបិដកំ នាម វេទិតព្ពំ, សុត្ត…បេ… អភិធម្មបិដកំ នាម វេទិតព្ពន្តិ យោជនា.

ភិក្ខុភិក្ខុនីបាតិមោក្ខវសេន ឧភយានិ បាតិមោក្ខានិ. ភិក្ខុភិក្ខុនីវិភង្គវសេន ទ្វេ វិភង្គា. មហាវគ្គចូឡវគ្គេសុ អាគតា ទ្វាវីសតិ ខន្ធកា. បច្ចេកំ សោឡសហិ វារេហិ ឧបលក្ខិតត្តា សោឡស បរិវារាតិ វុត្តំ. បរិវារបាឡិយញ្ហិ មហាវិភង្គេ សោឡស វារា, ភិក្ខុនីវិភង្គេ សោឡស វារា ចាតិ ពាត្តិំស វារា អាគតា. បោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ ‘‘បរិវារា’’តិ ឯត្តកមេវ ទិស្សតិ, ពហូសុ បន បោត្ថកេសុ វិនយដ្ឋកថាយំ, អភិធម្មដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘សោឡស បរិវារា’’តិ ឯវមេវ ទិស្សមានត្តា អយម្បិ បាឋោ ន សក្កា បដិពាហិតុន្តិ តស្សេវត្ថោ វុត្តោ. ‘‘ឥតី’’តិ យថាវុត្តំ ពុទ្ធវចនំ និទស្សេត្វា ‘‘ឥទ’’ន្តិ តំ បរាមសតិ. ឥតិ-សទ្ទោ វា ឥទមត្ថេ, ឥទន្តិ វចនសិលិដ្ឋតាមត្តំ, ឥតិ ឥទន្តិ វា បរិយាយទ្វយំ ឥទមត្ថេយេវ វត្តតិ ‘‘ឥទានេតរហិ វិជ្ជតី’’តិអាទីសុ វិយ. ឯស នយោ ឦទិសេសុ. ព្រហ្មជាលាទីនិ ចតុត្តិំស សុត្តានិ សង្គយ្ហន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វា, តេសំ វា សង្គហោ គណនា ឯតស្សាតិ ព្រហ្មជាលាទិចតុត្តិំសសុត្តសង្គហោ. ឯវមិតរេសុបិ. ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ទីឃភាណកមជ្ឈិមភាណកានំ វាទេសុ មជ្ឈិមភាណកានញ្ញេវ វាទស្ស យុត្តតរត្តា ខុទ្ទកបាឋាទយោបិ សុត្តន្តបិដកេយេវ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ខុទ្ទក…បេ… សុត្តន្តបិដកំ នាមា’’តិ អាហ. តត្ថ ‘‘សុណាថ ភាវិតត្តានំ, គាថា អត្ថូបនាយិកាតិ (ថេរគា. និទានគាថា) វុត្តត្តា ‘‘ថេរគាថា ថេរីគាថា’’តិ ច បាឋោ យុត្តោ.

ឯវំ សរូបតោ បិដកត្តយំ និយមេត្វា ឥទានិ និព្ពចនំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ តិព្ពិធេសុ បិដកេសុ. វិវិធវិសេសនយត្តាតិ វិវិធនយត្តា, វិសេសនយត្តា ច. វិនយនតោតិ វិនយនភាវតោ, ភាវប្បធាននិទ្ទេសោយំ, ភាវលោបោ វា, ឥតរថា ទព្ពមេវ បធានំ សិយា, តថា ច សតិ វិនយនតាគុណសមង្គិនា វិនយទព្ពេនេវ ហេតុភូតេន វិនយោតិ អក្ខាតោ, ន បន វិនយនតាគុណេនាតិ អនធិប្បេតត្ថប្បសង្គោ ភវេយ្យ. អយំ នយោ ឯទិសេសុ. វិនីយតេ វា វិនយនំ, តតោតិ អត្ថោ. អយំ វិនយោតិ អត្ថបញ្ញត្តិភូតោ សញ្ញីសង្ខាតោ អយំ តន្តិ វិនយោ. វិនយោតិ អក្ខាតោតិ សទ្ទបញ្ញត្តិភូតោ សញ្ញាសង្ខាតោ វិនយោ នាមាតិ កថិតោ. អត្ថបញ្ញត្តិយា ហិ នាមបញ្ញត្តិវិភាវនំ និព្ពចនន្តិ.

ឥទានិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘វិវិធា ហី’’តិអាទិ. ‘‘វិវិធា ឯត្ថ នយា, តស្មា វិវិធនយត្តា វិនយោតិ អក្ខាតោ’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. វិវិធត្តំ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘បញ្ចវិធា’’តិអាទិនា, តថា វិសេសត្តម្បិ ‘‘ទឡ្ហីកម្មា’’តិអាទិនា. លោកវជ្ជេសុ សិក្ខាបទេសុ ទឡ្ហីកម្មបយោជនា, បណ្ណត្តិវជ្ជេសុ សិថិលករណបយោជនា. សញ្ញមវេលំ អភិភវិត្វា បវត្តោ អាចារោ អជ្ឈាចារោ, វីតិក្កមោ, កាយេ, វាចាយ ច បវត្តោ សោ, តស្ស និសេធនំ តថា, តេន តថានិសេធនមេវ បរិយាយេន កាយវាចាវិនយនំ នាមាតិ ទស្សេតិ. ‘‘តស្មា’’តិ វត្វា តស្សានេកធា បរាមសនមាហ ‘‘វិវិធនយត្តា’’តិអាទិ. យថាវុត្តា ច គាថា ឦទិសស្ស និព្ពចនស្ស បកាសនត្ថំ វុត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាតិ វិវិធនយត្តាទិហេតុនា ករណភូតេនាតិ វទន្តិ. អបិច ‘‘វិវិធា ហី’’តិអាទិវាក្យស្ស យថាវុត្តស្ស គុណំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេនា’’តិអាទិមាហាតិបិ សម្ពន្ធំ វទន្តិ. ឯវំ សតិ តេនាតិ វិវិធនយត្តាទិនា ហេតុភូតេនាតិ អត្ថោ. អថ វា យថាវុត្តវចនមេវ សន្ធាយ បោរាណេហិ អយំ គាថា វុត្តាតិ សំសន្ទេតុំ ‘‘តេនា’’តិអាទិ វុត្តន្តិបិ វទន្តិ, ទុតិយនយេ វិយ ‘‘តេនា’’តិ បទស្ស អត្ថោ. ឯតន្តិ គាថាវចនំ. ឯតស្សាតិ វិនយសទ្ទស្ស, ‘‘វចនត្ថា’’តិ បទេន សម្ពន្ធោ. ‘‘វចនស្ស អត្ថោ’’តិ ហិ សម្ពន្ធេ វុត្តេបិ តស្ស វចនសាមញ្ញតោ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯតស្សា’’តិ បុន វុត្តំ. នេរុត្តិកា បន សមាសតទ្ធិតេសុ សិទ្ធេសុ សាមញ្ញត្តា, នាមសទ្ទត្តា ច ឯទិសេសុ សទ្ទន្តរេន វិសេសិតភាវំ ឥច្ឆន្តិ.