១. មូលយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. យមកសមូហស្សាតិ មូលយមកាទិកស្ស យមកសមូហស្ស. មូលយមកាទយោ ហិ បករណាបេក្ខាយ អវយវភូតាបិ និច្ចាវយវាបេក្ខាយ យមកសមូហោតិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘តំសមូហស្ស ច សកលស្ស បករណស្សា’’តិ.

កុសលាកុសលមូលវិសេសានន្តិ ទុតិយបុច្ឆាយ វុត្តានំ សំសយបទសង្គហិតានំ កុសលសង្ខាតានំ, តថា បឋមបុច្ឆាយ វុត្តានំ កុសលមូលសង្ខាតានំ វិសេសានំ អត្ថយមកភាវស្ស វុត្តត្តាតិ យោជនា. យថា ហិ បឋមបុច្ឆាយ វិសេសវន្តភាវេន វុត្តាយេវ កុសលធម្មា ទុតិយបុច្ឆាយំ វិសេសភាវេន វុត្តា, ឯវំ បឋមបុច្ឆាយំ វិសេសភាវេន វុត្តាយេវ កុសលមូលធម្មា ទុតិយបុច្ឆាយំ វិសេសវន្តភាវេន វុត្តា. វត្តុវចនិច្ឆាវសេន ហិ ធម្មានំ វិសេសវិសេសវន្តតាវិភាគា ហោន្តីតិ. កុសលមូលកុសលវិសេសេហិ សំសយិតបទសង្គហិតេហិ កុសលកុសលមូលានំ វិសេសវន្តានន្តិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច វិសេសវន្តាបេក្ខវិសេសវសេន បឋមោ អត្ថវិកប្បោ វុត្តោ, ទុតិយោ បន វិសេសាបេក្ខវិសេសវន្តវសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘ញាតុំ ឥច្ឆិតានំ ហី’’តិអាទិ.

តត្ថ ញាតុំ ឥច្ឆិតានន្តិ បុច្ឆាយ វិសយភូតានន្តិ អត្ថោ. វិសេសានន្តិ កុសលកុសលមូលវិសេសានំ. វិសេសវន្តាបេក្ខានន្តិ កុសលមូលកុសលសង្ខាតេហិ វិសេសវន្តេហិ សាបេក្ខានំ. វិសេសវតន្តិ កុសលមូលកុសលានំ. វិសេសាបេក្ខានន្តិ កុសលកុសលមូលវិសេសេហិ សាបេក្ខានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ មូលយមកេ. បធានភាវោតិ បឋមវិកប្បេ តាវ សំសយិតប្បធានត្តា បុច្ឆាយ វិសេសានំ បធានភាវោ វេទិតព្ពោ. តេ ហិ សំសយិតានំ វិសេសវន្តោតិ. ទុតិយវិកប្បេ បន វិសេសា នាម វិសេសវន្តាធីនាតិ វិសេសវន្តានំ តត្ថ បធានភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. ទ្វិន្នំ បន ឯកជ្ឈំ បធានភាវោ ន យុជ្ជតិ. សតិ ហិ អប្បធានេ បធានំ នាម សិយា. តេនាហ ‘‘ឯកេកាយ បុច្ឆាយ ឯកេកោ ឯវ អត្ថោ សង្គហិតោ ហោតី’’តិ. ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា វិនិច្ឆិតវិសេសិតព្ពភាវេហិ ឥធ បធានភាវោ ន យុជ្ជតេវាតិ. ន ធម្មវាចកោតិ ន សភាវធម្មវាចកោ. សភាវធម្មោបិ ហិ អត្ថោតិ វុច្ចតិ ‘‘គម្ភីរបញ្ញំ និបុណត្ថទស្សិ’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៧៨). ‘‘ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) អត្ថ-សទ្ទស្ស ហេតុផលវាចកតា ទដ្ឋព្ពា. អាទិ-សទ្ទេនស្ស ‘‘អត្ថាភិសមយា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១២៩) អាគតា ហិតាទិវាចកតា សង្គយ្ហតិ. តេនេវាតិ បាឡិអត្ថវាចកត្តា ឯវ.

តីណិបិ បទានីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, សមុច្ចយោ ច តុល្យយោគេ សិយា. កិំ នាម-បទេន អនវសេសតោ កុសលាទីនំ សង្គហោតិ អាសង្កាយ តទាសង្កានិវត្តនត្ថមាហ ‘‘តីណិបិ…បេ… សង្គាហកត្ត’’ន្តិ. តត្ថ សង្គាហកត្តមត្តន្តិ មត្ត-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោតិ. តេន និវត្តិតំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ន និរវសេសសង្គាហកត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ន ហិ រូបំ នាម-បទេន សង្គយ្ហតិ. កុសលាទិយេវ នាមន្តិ និយមោ ទដ្ឋព្ពោ, ន នាមំយេវ កុសលាទីតិ ឥមមេវ ច និយមំ សន្ធាយាហ ‘‘កុសលាទីនំ សង្គាហកត្តមត្តមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. យទិបិ នាម-បទំ ន និរវសេសកុសលាទិសង្គាហកំ, កុសលាទិសង្គាហកំ បន ហោតិ, តទត្ថមេវ ច តំ គហិតន្តិ នាមស្ស កុសលត្តិកបរិយាបន្នតា វុត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កុសលាទិ…បេ… វុត្ត’’ន្តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៥២. ទុតិយយមកេតិ ឯកមូលយមកេ. ឯវមិធាបីតិ យថា ឯកមូលយមកេ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’ឥច្ចេវ បុច្ឆា អារទ្ធា, ឯវំ ឥធាបិ អញ្ញមញ្ញមូលយមកេបិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’ឥច្ចេវ បុច្ឆា អារភិតព្ពា សិយា. កស្មា? បុរិមយមក…បេ… អប្បវត្តត្តាតិ. ឥទញ្ច ទុតិយយមកស្ស តថា អប្បវត្តត្តា វុត្តំ, តតិយយមកំ បន តថេវ បវត្តំ. កេចីតិ បទការា. តេ ហិ យថា បឋមទុតិយយមកេសុ បុរិមបុច្ឆា ឯវ បរិវត្តនវសេន បច្ឆិមបុច្ឆា កតាតិ បច្ឆិមបុច្ឆាយ បុរិមបុច្ឆា សមានា ឋបេត្វា បដិលោមភាវំ, ន តថា អញ្ញមញ្ញយមកេ. តត្ថ ហិ ទ្វេបិ បុច្ឆា អញ្ញមញ្ញវិសទិសា. យទិ តត្ថាបិ ទ្វីហិបិ បុច្ឆាហិ សទិសាហិ ភវិតព្ពំ, ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ បឋមបុច្ឆា អារភិតព្ពា, បច្ឆិមបុច្ឆា វា ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ វត្តព្ពា សិយា. ឯវំ បន អវត្វា បឋមទុតិយយមកេសុ វិយ បុរិមបច្ឆិមបុច្ឆា សទិសា អកត្វា តតិយយមកេ តាសំ វិសទិសតា ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ អនារទ្ធត្តា, តស្មា បដិលោមបុច្ឆានុរូបាយ អនុលោមបុច្ឆាយ ភវិតព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘យេ កេចិ កុសលាតិ អបុច្ឆិត្វា’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ.

អត្ថវសេនាតិ សម្ភវន្តានំ និច្ឆិតសំសយិតានំ អត្ថានំ វសេន. តទនុរូបាយាតិ តស្សា បុរិមបុច្ឆាយ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច អនុច្ឆវិកាយ. បុរិមញ្ហិ អបេក្ខិត្វា បច្ឆិមាយ ភវិតព្ពំ. តេនាតិ តស្មា. យស្មា អនុលោមេ សំសយច្ឆេទេ ជាតេបិ បដិលោមេ សំសយោ ឧប្បជ្ជតិ, យទិ ន ឧប្បជ្ជេយ្យ, បដិលោមបុច្ឆាយ បយោជនមេវ ន សិយា, តស្មា ន បច្ឆិមបុច្ឆានុរូបា បុរិមបុច្ឆា, អថ ខោ វុត្តនយេន បុរិមបុច្ឆានុរូបា បច្ឆិមបុច្ឆា, តាយ ច អនុរូបតាយ អត្ថាទិវសេន ទ្វិន្នំ បទានំ សម្ពន្ធត្តា អត្ថាទិយមកតា វុត្តា. ទេសនាក្កមតោ ចេត្ថ អនុលោមបដិលោមតា វេទិតព្ពា ‘‘កុសលា កុសលមូលា’’តិ វត្វា ‘‘កុសលមូលា កុសលា’’តិ ច វុត្តត្តា. សេសយមកេសុបិ ឯសេវ នយោ. វិសេសវន្តវិសេស, វិសេសវិសេសវន្តគ្គហណតោ វា ឥធ អនុលោមបដិលោមតា វេទិតព្ពា. បឋមបុច្ឆាយញ្ហិ យេ ធម្មា វិសេសវន្តោ, តេ និច្ឆយាធិដ្ឋានេ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា’’តិ វត្វា តេសុ យស្មិំ វិសេសោ សំសយាធិដ្ឋានោ, តំទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពេ តេ កុសលមូលា’’តិ បុច្ឆា កតា. ទុតិយបុច្ឆាយំ បន តប្បដិលោមតោ យេន វិសេសេន តេ វិសេសវន្តោ, តំ វិសេសំ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា បន កុសលមូលា’’តិ វត្វា តេ វិសេសវន្តេ សំសយាធិដ្ឋានភូតេ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បុច្ឆា កតា. អនិយតវត្ថុកា ហិ សន្និដ្ឋានសំសយា អនេកជ្ឈាសយត្តា សត្តានំ.

ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេនាតិ ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ឥមិនាបិ វាក្យេន. ឯវំ ន សក្កា វត្តុន្តិ យេនាធិប្បាយេន វុត្តំ, តមេវាធិប្បាយំ វិវរតិ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា. តត្ថ តេនេវាតិ កុសលព្យញ្ជនត្ថស្ស កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនត្ថស្ស ភិន្នត្តា ឯវ. វិស្សជ្ជនន្តិ វិភជនំ. ឥតរថាតិ កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនេន បុច្ឆាយ កតាយ. តានិ វចនានីតិ កុសលវចនំ កុសលមូលេន ឯកមូលវចនញ្ច. កុសលចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន ចស្ស អព្យាកតទីបនតា ទដ្ឋព្ពា. ឯត្ថាតិ ‘‘ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន តស្សេវត្ថស្ស សម្ភវតោ’’តិ ឯតស្មិំ វចនេ. យេ កេចិ កុសលា…បេ… សម្ភវតោតិ ឯតេន កុសលានំ កុសលមូលេន ឯកមូលតាយ ព្យភិចារាភាវំ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ…បេ… សន្តី’’តិ. វុត្តព្យញ្ជនត្ថស្សេវ សម្ភវតោតិ ហិ ឥមិនា អវុត្តព្យញ្ជនត្ថស្ស សម្ភវាភាវវចនេន ស្វាយមធិប្បាយមត្ថោ វិភាវិតោ. យថា ហិ កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនត្ថោ កុសលព្យញ្ជនត្ថំ ព្យភិចរតិ, ន ឯវំ តំ កុសលព្យញ្ជនត្ថោ. កថំ កត្វា ចោទនា, កថញ្ច កត្វា បរិហារោ? កុសលមូលេន ឯកមូលា កុសលា ឯវាតិ ចោទនា កតា, កុសលមូលេន ឯកមូលា ឯវ កុសលាតិ បន បរិហារោ បវត្តោតិ វេទិតព្ពំ. ទុតិយយមកេ វិយ អបុច្ឆិត្វាតិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ អបុច្ឆិត្វា. កុសលមូលេហីតិ កុសលេហិ មូលេហិ. តេតិ កុសលមូលេន ឯកមូលា.

ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ បការត្ថោ វា. តេន ‘‘កុសលមូលានិ ឯកមូលានិ ចេវ អញ្ញមញ្ញមូលានិ ចា’’តិអាទិបាឡិសេសំ ទស្សេតិ. យំ សន្ធាយ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ ភវេយ្យា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ហេដ្ឋាតិ អនុលោមបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. តម្បីតិ ‘‘កុសលមូលេនា’’តិអាទិ អដ្ឋកថាវចនម្បិ. តថាតិ តេន បការេន, អនុលោមបុច្ឆាយំ វិយ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ ភវេយ្យាតិ ឥមិនា បការេនាតិ អត្ថោ. យេន ការណេន ‘‘ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ វា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អាមន្តា’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពន្តិ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បុច្ឆាយំ វិយ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆិតេបិ បដិវចនវិស្សជ្ជនមេវ លព្ភតិ, ន អនុលោមបុច្ឆាយំ វិយ សរូបទស្សនវិស្សជ្ជនំ វិភជិត្វា ទស្សេតព្ពស្ស អភាវតោ. យេ ហិ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា, ន តេ ធម្មា កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលាវ. យេ បន កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា, តេ កុសលមូលេន ឯកមូលាវ. តេនាហ ‘‘ន ហិ…បេ… វិភាគោ កាតព្ពោ ភវេយ្យា’’តិ.

តត្ថ យេនាតិ យេន អញ្ញមញ្ញមូលេសុ ឯកមូលស្ស អភាវេន. យត្ថាតិ យស្មិំ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទេ. អញ្ញមញ្ញមូលកត្តា ឯកមូលកត្តា ចាតិ អធិប្បាយោ. ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នញ្ហិ ឯកេកេន អញ្ញមញ្ញមូលកត្តេ វុត្តេ តេសំ ឯកេកេន ឯកមូលកត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ សមានត្ថោ ឯកសទ្ទោតិ កត្វា. តេនេវាហ ‘‘យត្ថ បន…បេ… ន ឯកមូលានី’’តិ. តយិទំ មិច្ឆា, ទ្វីសុបិ ឯកេកេន ឥតរស្ស ឯកមូលកត្តំ សម្ភវតិ ឯវាតិ. តេនាហ ‘‘ឯតស្ស គហណស្ស និវារណត្ថ’’ន្តិអាទិ. ‘‘យេ ធម្មា កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា, តេ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តេន ឥធ ‘‘អាមន្តា’’តិ បទេន យត្ថ ទ្វេ មូលានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ ឯកេកេន ឥតរស្ស ឯកមូលកត្តំ បកាសិតមេវាតិ អាហ ‘‘អាមន្តាតិ ឥមិនាវ វិស្សជ្ជនេន តំគហណនិវារណតោ’’តិ. និច្ឆិតត្តាតិ ឯត្ថ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានានំ តិណ្ណន្នំ តាវ មូលានំ និច្ឆិតំ ហោតុ អញ្ញមញ្ញេកមូលកត្តំ, ទ្វិន្នំ បន កថន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញមូលានំ ហី’’តិអាទិ. សមានមូលតា ឯវាតិ អវធារណេន និវត្តិតត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ន អញ្ញមញ្ញសមានមូលតា’’តិ វុត្តំ. តេន អញ្ញមញ្ញមូលានំ សមានមូលតាមត្តវចនិច្ឆាយ ឯកមូលគ្គហណំ, ន តេសំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតាវិសិដ្ឋសមានមូលតាទស្សនត្ថន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ទ្វិន្នំ មូលានន្តិ ទ្វិន្នំ ឯកមូលានំ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានានំ. យថា តេសំ សមានមូលតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តំមូលេហិ អញ្ញេហីតិ ឥតរមូលេហិ មូលទ្វយតោ អញ្ញេហិ សហជាតធម្មេហិ.

ឥទានិ យេន អធិប្បាយេន បដិលោមេ ‘‘កុសលា’’ឥច្ចេវ បុច្ឆា កតា, ន ‘‘កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញមញ្ញមូលត្តេ បន…បេ… កតាតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ អាហ. ន ហិ កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលេសុ កិញ្ចិ ឯកមូលំ ន ហោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. មូលយុត្តតមេវ វទតិ, ន មូលេហិ អយុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. អញ្ញថា បុព្ពេនាបរំ វិរុជ្ឈេយ្យ. តេនេវាតិ មូលយុត្តតាយ ឯវ វុច្ចមានត្តា. ឧភយត្ថាបីតិ អញ្ញមញ្ញមូលា ឯកមូលាតិ ទ្វីសុបិ បទេសុ. ‘‘កុសលមូលេនា’’តិ វុត្តំ, កុសលមូលេន សម្បយុត្តេនាតិ ហិ អត្ថោ. យទិ ឧភយម្បិ វចនំ មូលយុត្តតមេវ វទតិ, អថ កស្មា អនុលោមបុច្ឆាយមេវ ឯកមូលគ្គហណំ កតំ, ន បដិលោមបុច្ឆាយន្តិ ឧភយត្ថាបិ តំ គហេតព្ពំ ន វា គហេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ មូលេកមូលយមកទេសនាហិ អយំ អញ្ញមញ្ញយមកទេសនា សមានរសា សិយាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ.

តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ អញ្ញមញ្ញយមកេ. យទិបិ ឯកមូលា អញ្ញមញ្ញមូលាតិ ឥទំ បទទ្វយំ វុត្តនយេន មូលយុត្តតមេវ វទតិ, តថាបិ សាមញ្ញវិសេសលក្ខណេ អត្ថេវ ភេទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘មូលយោគសាមញ្ញេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សមូលកានំ សមានមូលតា ឯកមូលត្តន្តិ ឯកមូលវចនំ តេសុ អវិសេសតោ មូលសព្ភាវមត្តំ វទតិ, ន អញ្ញមញ្ញមូលសទ្ទោ វិយ មូលេសុ លព្ភមានំ វិសេសំ, ន ច សាមញ្ញេ និច្ឆយោ វិសេសេ សំសយំ វិធមតីតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘មូលយោគសាមញ្ញេ…បេ… បវត្តា’’តិ ឥមិនា. វិសេសេ បន និច្ឆយោ សាមញ្ញេ សំសយំ វិធមន្តោ ឯវ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘មូលយោគវិសេសេ បន…បេ… និច្ឆិតមេវ ហោតី’’តិ. តស្មាតិ វុត្តស្សេវ តស្ស ហេតុភាវេន បរាមសនំ, វិសេសនិច្ឆយេនេវ អវិនាភាវតោ, សាមញ្ញស្ស និច្ឆិតត្តា តត្ថ វា សំសយាភាវតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯកមូលាតិ បុច្ឆំ អកត្វា’’តិ. កុសលភាវទីបកំ ន ហោតីតិ កុសលភាវស្សេវ ទីបកំ ន ហោតិ តទញ្ញជាតិកស្សបិ ទីបនតោ. តេនាហ ‘‘កុសលភាវេ សំសយសព្ភាវា’’តិ. អញ្ញមញ្ញមូលវចនន្តិ កេវលំ អញ្ញមញ្ញមូលវចនន្តិ អធិប្បាយោ. កុសលាធិការស្ស អនុវត្តមានត្តាតិ ឥមិនា ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ កុសលគ្គហណេ ការណមាហ. ឯកមូលគ្គហណេ ហិ បយោជនាភាវោ ទស្សិតោ, កុសលស្ស វសេន ចាយំ ទេសនាតិ.

៥៣-៦១. មូលនយេ វុត្តេ ឯវ អត្ថេតិ មូលនយេ វុត្តេ ឯវ កុសលាទិធម្មេ. កុសលាទយោ ហិ សភាវធម្មា ឥធ បាឡិអត្ថតាយ អត្ថោតិ វុត្តោ. កុសលមូលភាវេន, មូលស្ស វិសេសនេន, មូលយោគទីបនេន ច បកាសេតុំ. កុសលមូលភូតា មូលា កុសលមូលមូលាតិ សមាសយោជនា. មូលវចនញ្ហិ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណំ. អកុសលាព្យាកតាបិ មូលធម្មា អត្ថីតិ កុសលមូលភាវេន មូលធម្មា វិសេសិតា. មូលគ្គហណេន ច មូលវន្តានំ មូលយោគោ ទីបិតោ ហោតិ. សមានេន មូលេន, មូលស្ស វិសេសនេន, មូលយោគទីបនេន ច បកាសេតុំ ‘‘ឯកមូលមូលា’’តិ, អញ្ញមញ្ញស្ស មូលេន មូលភាវេន, មូលស្ស វិសេសនេន, មូលយោគទីបនេន ច បកាសេតុំ ‘‘អញ្ញមញ្ញមូលមូលា’’តិ មូលមូលនយោ វុត្តោតិ យោជនា. តីសុបិ យមកេសុ យថាវុត្តវិសេសនមេវេត្ថ បរិយាយន្តរំ ទដ្ឋព្ពំ.

មូលយោគំ ទីបេតុន្តិ មូលយោគមេវ បធានំ សាតិសយញ្ច កត្វា ទីបេតុន្តិ អធិប្បាយោ. យថា ហិ កុសលានិ មូលានិ ឯតេសន្តិ កុសលមូលកានីតិ ពាហិរត្ថសមាសេ មូលយោគោ បធានភាវេន វុត្តោ ហោតិ, ន ឯវំ ‘‘កុសលសង្ខាតា មូលា កុសលមូលា’’តិ កេវលំ, ‘‘កុសលមូលមូលា’’តិ សវិសេសនំ វា វុត្តេ ឧត្តរបទត្ថប្បធានសមាសេ. តេនាហ ‘‘អញ្ញបទត្ថ…បេ… ទីបេតុ’’ន្តិ. វុត្តប្បការោវាតិ ‘‘កុសលមូលភាវេន មូលស្ស វិសេសនេនា’’តិអាទិនា មូលមូលនយេ ច, ‘‘អញ្ញបទត្ថសមាសន្តេន ក-ការេនា’’តិអាទិនា មូលកនយេ ច វុត្តប្បការោ ឯវ. វចនបរិយាយោ មូលមូលកនយេ ឯកជ្ឈំ កត្វា យោជេតព្ពោ.

៧៤-៨៥. ន ឯកមូលភាវំ លភមានេហីតិ អព្យាកតមូលេន ន ឯកមូលកំ តថាវត្តព្ពតំ លភមានេហិ អដ្ឋារសអហេតុកចិត្តុប្បាទាហេតុកសមុដ្ឋានរូបនិព្ពានេហិ ឯកតោ អលព្ភមានត្តា. យថា ហិ យថាវុត្តចិត្តុប្បាទាទយោ ហេតុបច្ចយវិរហិតា អហេតុកវោហារំ លភន្តិ, ន ឯវំ សហេតុកសមុដ្ឋានំ រូបំ. តេនាហ ‘‘អហេតុកវោហាររហិតំ កត្វា’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពំ រូបំ ន ហេតុកមេវ, អហេតុកមេវា’’តិ វុត្តត្តា កិញ្ចាបិ សហេតុកសមុដ្ឋានម្បិ រូបំ អហេតុកំ, ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, វិបាកាព្យាកតា កិរិយាព្យាកតា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៣) បន វចនតោ ហេតុបច្ចយយោគេន សហេតុកសមុដ្ឋានស្ស រូបស្ស អហេតុកវោហារាភាវោ វុត្តោ. កេចិ បន ‘‘អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ សហេតុកវោហារេន អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ អត្ថំ វត្វា អញ្ញថា ‘អហេតុកំ អព្យាកតំ អព្យាកតមូលេន ឯកមូល’ន្តិ ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វទន្តិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តមេវ អហេតុកវោហារាភាវេន សហេតុកតាបរិយាយស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា. អបិច ហេតុបច្ចយសព្ភាវតោ តស្ស សហេតុកតាបរិយាយោ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘ន វា សហេតុកទុកេ វិយ…បេ… អព្ពោហារិកំ កត’’ន្តិ. ឯត្ថ ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ឯកមូលកទុកេ. ហេតុបច្ចយយោគាយោគវសេនាតិ ហេតុបច្ចយេន យោគាយោគវសេន, ហេតុបច្ចយស្ស សព្ភាវាសព្ភាវវសេនាតិ អត្ថោ. សហេតុកវោហារមេវ លភតិ បច្ចយភូតហេតុសព្ភាវតោ.

អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘សហេតុកចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ អហេតុកំ អព្យាកតន្តិ ឥមិនា វចនេន សង្គហំ គច្ឆន្តម្បិ សមូលកត្តា ‘អព្យាកតមូលេន ន ឯកមូល’ន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, សតិបិ សមូលកត្តេ និប្បរិយាយេន សហេតុកំ ន ហោតីតិ ‘អព្យាកតមូលេន ឯកមូល’ន្តិ ច ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា ‘អហេតុកំ អព្យាកតំ អព្យាកតមូលេន ន ឯកមូលំ, សហេតុកំ អព្យាកតំ អព្យាកតមូលេន ឯកមូល’ន្តិ ទ្វីសុបិ បទេសុ អនវរោធតោ អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ វុត្ត’’ន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ ‘‘សហេតុកអព្យាកតសមុដ្ឋានំ រូបំ អព្យាកតមូលេន ឯកមូលំ ហោតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ តស្ស ឯកមូលភាវស្ស និច្ឆិតត្តា, តស្មា វុត្តនយេនេវ ចេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៨៦-៩៧. កុសលាកុសលាព្យាកតរាសិតោ នមននាមនសង្ខាតេន វិសេសេន អរូបធម្មានំ គហណំ និទ្ធារណំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘នាមានំ និទ្ធារិតត្តា’’តិ. តេន តេសំ អធិកភាវមាហ វិញ្ញាយមានមេវ បករណេន អបរិច្ឆិន្នត្តា. យទិ ឯវំ ‘‘អហេតុកំ នាមំ សហេតុកំ នាម’’ន្តិ បាឋន្តរេ កស្មា នាមគ្គហណំ កតន្តិ អាហ ‘‘សុបាកដភាវត្ថ’’ន្តិ, បរិព្យត្តំ កត្វា វុត្តេ កិំ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.