២. អន្តរាភវកថាវណ្ណនា

៥០៥. អន្តរដ្ឋានានីតិ អន្តរិកដ្ឋានានិ. និវារកដ្ឋានានិ ភិន្ទិត្វា ច អាកាសេន ច គមនតោ. យទិ សោ ភវានំ អន្តរា ន សិយាតិ សោ អន្តរាភវោ កាមភវាទីនំ ភវានំ អន្តរេ យទិ ន ភវេយ្យ. ន នាម អន្តរាភវោតិ ‘‘សព្ពេន សព្ពំ នត្ថិ នាម អន្តរាភវោ’’តិ ឯវំ បវត្តស្ស សកវាទិវចនស្ស បដិក្ខេបេ ការណំ នត្ថិ, តស្ស បដិក្ខេបេ ការណំ ហទយេ ឋបេត្វា ន បដិក្ខិបតិ, អថ ខោ តថា អនិច្ឆន្តោ កេវលំ លទ្ធិយា បដិក្ខិបតីតិ អត្ថោ.

៥០៦. ជាតីតិ ន ឥច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥០៧. ឯវំ តំ តត្ថ ន ឥច្ឆតីតិ កាមភវាទីសុ វិយ តំ ចុតិបដិសន្ធិបរម្បរំ តត្ថ អន្តរាភវាវត្ថាយ ន ឥច្ឆតិ. សោ ហិ តស្ស ភាវិភវនិព្ពត្តកកម្មតោ ឯវ បវត្តិំ ឥច្ឆតិ, តស្មា ជាតិជរាមរណានិ អនិច្ចតោ កុតោ ចុតិបដិសន្ធិបរម្បរា. អយញ្ច វាទោ អន្តរាភវវាទីនំ ឯកច្ចានំ វុត្តោ. យេ ‘‘អប្បកេន កាលេន សត្តាហេនេវ វា បដិសន្ធិំ បាបុណាតី’’តិ វទន្តិ, យេ បន ‘‘តត្ថេវ ចវិត្វា អាយាតីតិ សត្តសត្តាហានី’’តិ វទន្តិ, តេហិ អនុញ្ញាតាវ ចុតិបដិសន្ធិបរម្បរាតិ តេ អធុនាតនា ទដ្ឋព្ពា បាឡិយំ ‘‘អន្តរាភវេ សត្តា ជាយន្តិ ជីយន្តិ មីយន្តិ ចវន្តិ ឧបបជ្ជន្តីតិ? ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិ អាគតត្តា. យថា ចេតំ, ឯវំ និរយូបគាទិភាវម្បិស្ស អធុនាតនា បដិជានន្តិ. តថា ហិ តេ វទន្តិ ‘‘ឧទ្ធំបាទោ តុ នារកោ’’តិអាទិ. តត្ថ យំ និស្សាយ បរវាទី អន្តរាភវំ នាម បរិកប្បេតិ, តំ ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិ សុត្តបទំ អយោនិសោ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. ឥមស្ស ហិ ‘‘អវិហាទីសុ តត្ថ តត្ថ អាយុវេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា អន្តរា អគ្គមគ្គាធិគមេន អនវសេសកិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ, អន្តរាបរិនិព្ពាយី’’តិ សុត្តបទស្ស អយមត្ថោ, ន អន្តរាភវភូតោតិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិ សុត្តបទំ អយោនិសោ គហេត្វា’’តិ.

យេ បន ‘‘សម្ភវេសីតិ វចនតោ អត្ថេវ អន្តរាភវោ. សោ ហិ សម្ភវំ ឧបបត្តិំ ឯសតីតិ សម្ភវេសី’’តិ វទន្តិ, តេបិ យេ ភូតាវ ន បុន ភវិស្សន្តិ, តេ ខីណាសវា ‘‘ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ភូតា’’តិ វុត្តា. តព្ពិធុរតាយ សម្ភវមេសន្តីតិ សម្ភវេសិនោ, អប្បហីនភវសំយោជនត្តា សេក្ខា បុថុជ្ជនា. ចតូសុ វា យោនីសុ អណ្ឌជជលាពុជា សត្តា យាវ អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ន ភិន្ទន្តិ, តាវ សម្ភវេសី នាម, អណ្ឌកោសតោ វត្ថិកោសតោ ច និក្ខន្តា ភូតា នាម. សំសេទជឱបបាតិកា ច បឋមចិត្តក្ខណេ សម្ភវេសី នាម, ទុតិយចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ ភូតា នាម. យេន វា ឥរិយាបថេន ជាយន្តិ, យាវ តតោ អញ្ញំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សម្ភវេសី នាម, តតោ បរំ ភូតា នាមាតិ ឯវំ ឧជុកេ បាឡិអនុគតេ អត្ថេ សតិ កិំ អនិទ្ធារិតស្ស បត្ថិយេន អន្តរាភវេន អត្តភាវេន បរិកប្បិតេន បយោជនន្តិ បដិក្ខិបិតព្ពា.

យំ បនេកេ ‘‘សន្តានវសេន បវត្តមានានំ ធម្មានំ អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេសុ បាតុភាវោ ទិដ្ឋោ. យថា តំ វីហិអាទិអវិញ្ញាណកសន្តានេ, ឯវំ សវិញ្ញាណកសន្តានេបិ អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេ បាតុភាវេន ភវិតព្ពំ. អយញ្ច នយោ សតិ អន្តរាភវេ យុជ្ជតិ, នាញ្ញថា’’តិ យុត្តិំ វទន្តិ, តេហិ ឥទ្ធិមតោ ចេតោវសិប្បត្តស្ស ចិត្តានុគតិកំ កាយំ អធិដ្ឋហន្តស្ស ខណេន ព្រហ្មលោកតោ ឥធូបសង្កមនេ ឥតោ វា ព្រហ្មលោកូបគមនេ យុត្តិ វត្តព្ពា. យទិ សព្ពត្ថេវ វិច្ឆិន្នទេសេ ធម្មានំ បវត្តិ ន ឥច្ឆិតា, យទិបិ សិយា ‘‘ឥទ្ធិមន្តានំ ឥទ្ធិវិសយោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ, តំ ឥធាបិ សមានំ ‘‘កម្មវិបាកោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ វចនតោ, តស្មា តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. អចិន្តេយ្យសភាវា ហិ សភាវធម្មា, តេ កត្ថចិ បច្ចយវសេន វិច្ឆិន្នទេសេ បាតុភវន្តិ, កត្ថចិ អវិច្ឆិន្នទេសេ ច. តថា ហិ មុខឃោសាទីហិ បច្ចយេហិ អញ្ញស្មិំ ទេសេ អាទាសបព្ពតបទេសាទិកេ បដិពិម្ពបដិឃោសាទិកំ និព្ពត្តមានំ ទិដ្ឋន្តិ.

ឯត្ថាហ – បដិពិម្ពំ តាវ អសិទ្ធត្តា អសទិសត្តា ច ន និទស្សនំ. បដិពិម្ពញ្ហិ នាម អញ្ញទេវ រូបន្តរំ ឧប្បជ្ជតីតិ អសិទ្ធមេតំ. សិទ្ធិយម្បិ អសទិសត្តា ន និទស្សនំ សិយា ឯកស្មិំ ឋានេ ទ្វិន្នំ សហឋានាភាវតោ. យត្ថេវ ហិ អាទាសរូបំ បដិពិម្ពរូបញ្ច ទិស្សតិ, ន ច ឯកស្មិំ ទេសេ រូបទ្វយស្ស សហភាវោ យុត្តោ និស្សយភូតទេសតោ, អសទិសញ្ចេតំ សន្ធានតោ. ន ហិ មុខស្ស បដិពិម្ពសន្ធានភូតំ អាទាសសន្ធានសម្ពន្ធត្តា សន្ធានំ ឧទ្ទិស្ស អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេ បាតុភាវោ វុច្ចតិ, ន អសន្តានន្តិ អសមានមេវ តន្តិ.

តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘បដិពិម្ពំ នាម អញ្ញទេវ រូបន្តរំ ឧប្បជ្ជតីតិ អសិទ្ធំ ឯកស្មិំ ឋានេ ទ្វិន្នំ សហឋានភាវតោ’’តិ, តយិទំ អសន្តានមេវ សហឋានំ ចោទិតំ ភិន្ននិស្សយត្តា. ន ហិ ភិន្ននិស្សយានំ សហឋានំ អត្ថិ. យថា អនេកេសំ មណិទីបាទីនំ បភារូបំ ឯកស្មិំ បទេសេ បវត្តមានំ អច្ឆិតមានតាយ និរន្តរតាយ ច អភិន្នដ្ឋានំ វិយ បញ្ញាយតិ, ភិន្ននិស្សយត្តា បន ភិន្នដ្ឋានមេវ តំ, គហណវិសេសេន តថាអភិន្នដ្ឋានមត្តំ, ឯវំ អាទាសរូបបដិពិម្ពរូបេសុបិ ទដ្ឋព្ពំ. តាទិសបច្ចយសមវាយេន ហិ តត្ថ តំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិគច្ឆតិ ច, ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស គោចរភាវូបគមនតោ. អញ្ញថា អាលោកេន វិនាបិ បញ្ញាយេយ្យ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វា ន គោចរោ វិយ សិយា. តស្ស បន សាមគ្គិយា សោ អានុភាវោ, យំ តថា ទស្សនំ ហោតីតិ. អចិន្តេយ្យោ ហិ ធម្មានំ សាមត្ថិយភេទោតិ វទន្តេនបិ អយមេវត្ថោ សាធិតោ ភិន្ននិស្សយស្សបិ អភិន្នដ្ឋានស្ស វិយ ឧបដ្ឋានតោ. ឯតេនេវ ឧទកាទីសុ បដិពិម្ពរូបាភាវចោទនា បដិក្ខិត្តា វេទិតព្ពា.

សិទ្ធេ ច បដិពិម្ពរូបេ តស្ស និទស្សនភាវោ សិទ្ធោយេវ ហោតិ ហេតុផលានំ វិច្ឆិន្នទេសតាវិភាវនតោ. យំ បន វុត្តំ ‘‘អសទិសត្តា ន និទស្សន’’ន្តិ, តទយុត្តំ. កស្មា? ន ហិ និទស្សនំ នាម និទស្សិតព្ពេន សព្ពទា សទិសមេវ ហោតិ. ចុតិក្ខន្ធាធានតោ វិច្ឆិន្នទេសេ ឧបបត្តិក្ខន្ធា បាតុភវន្តីតិ ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធនត្ថំ មុខរូបតោ វិច្ឆិន្នេ ឋានេ តស្ស ផលភូតំ បដិពិម្ពរូបំ និព្ពត្តតីតិ ឯត្ថ តស្ស និទស្សនត្ថស្ស អធិប្បេតត្តា. ឯតេន អសន្តានចោទនា បដិក្ខិត្តា វេទិតព្ពា.

យស្មា វា មុខបដិពិម្ពរូបានំ ហេតុផលភាវោ សិទ្ធោ, តស្មាបិ សា បដិក្ខិត្តាវ ហោតិ. ហេតុផលភាវសម្ពន្ធេសុ ហិ សន្តានវោហារោ. យថាវុត្តទ្វីហិការណេហិ បដិពិម្ពំ ឧប្បជ្ជតិ ពិម្ពតោ អាទាសតោ ច, ន ចេវំ ឧបបត្តិក្ខន្ធានំ វិច្ឆិន្នទេសុប្បត្តិ. យថា ចេត្ថ បដិពិម្ពរូបំ និទស្សិតំ, ឯវំ បដិឃោសទីបមុទ្ទាទយោបិ និទស្សិតព្ពា. យថា ហិ បដិឃោសទីបមុទ្ទាទយោ សទ្ទាទិហេតុកា ហោន្តិ, អញ្ញត្រ អគន្ត្វា ហោន្តិ, ឯវមេវ ឥទំ ចិត្តន្តិ.

អបិចាយំ អន្តរាភវវាទី ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ – យទិ ‘‘ធម្មានំ វិច្ឆិន្នទេសុប្បត្តិ ន យុត្តា’’តិ អន្តរាភវោ បរិកប្បិតោ, រាហុអាទីនំ សរីរេ កថមនេកយោជនសហស្សន្តរិកេសុ បាទដ្ឋានហទយដ្ឋានេសុ កាយវិញ្ញាណមនោវិញ្ញាណុប្បត្តិ វិច្ឆិន្នទេសេ យុត្តា. យទិ ឯកសន្តានភាវតោ, ឥធាបិ តំសមានំ. ន ចេត្ថ អរូបធម្មភាវតោ អលំ បរិហារាយ បញ្ចវោការេ រូបារូបធម្មានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធត្តា. វត្តមានេហិ តាវ បច្ចយេហិ វិច្ឆិន្នទេសេ ផលស្ស ឧប្បត្តិ សិទ្ធា, កិមង្គំ បន អតីតេហិ បញ្ចវោការភវេហិ. យត្ថ វិបាកវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ, តត្ថស្ស និស្សយភូតស្ស វត្ថុស្ស សហភាវីនញ្ច ខន្ធានំ សម្ភវោតិ លទ្ធោកាសេន កម្មុនា និព្ពត្តិយមានស្ស អវសេសបច្ចយន្តរសហិតស្ស វិបាកវិញ្ញាណស្ស ឧប្បត្តិយំ នាលំ វិច្ឆិន្នទេសតា វិពន្ធាយ. យថា ច អនេកកប្បសហស្សន្តរិកាបិ ចុតិក្ខន្ធា ឧបបត្តិក្ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយោតិ ន កាលទូរតា, ឯវំ អនេកយោជនសហស្សន្តរិកាបិ តេ តេសំ អនន្តរបច្ចយោ ហោន្តីតិ ន ទេសទូរតា. ឯវំ ចុតិក្ខន្ធនិរោធានន្តរំ ឧបបត្តិដ្ឋានេ បច្ចយន្តរសមវាយេន បដិសន្ធិក្ខន្ធា បាតុភវន្តីតិ នត្ថេវ អន្តរាភវោ. អសតិ ច តស្មិំ យំ តស្ស កេចិ ‘‘ភាវិភវនិព្ពត្តកកម្មុនោ តតោ ឯវ ភាវិបុរិមកាលភវាការោ សជាតិសុទ្ធទិព្ពចក្ខុគោចរោ អហីនិន្ទ្រិយោ កេនចិ អប្បដិហតគមនោ គន្ធាហារោ’’តិ ឯវមាទិការណាការាទិំ វណ្ណេន្តិ, តំ វញ្ឈាតនយស្ស រស្សទីឃសាមតាទិវិវាទសទិសន្តិ វេទិតព្ពំ.

អន្តរាភវកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.