៦. ឆដ្ឋនយោ សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា

២២៨. ‘‘តត្ថា’’តិ ឥមិនា ‘‘សម្បយោគវិប្បយោគបទំ ភាជេត្វា’’តិ ឯត្ថ សម្បយោគវិប្បយោគបទំ ភាជិតំ, សំវណ្ណេតព្ពតាយ ច បធានភូតំ បច្ចាមដ្ឋំ, ន រូបក្ខន្ធាទិបទន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ លព្ភតិ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘រូបក្ខន្ធាទីសុ ហី’’តិអាទិនា តមត្ថំ វិវរតិ. តត្ថ ន លព្ភតីតិ ‘‘សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ វា គហេតុំ ន លព្ភតិ, អលព្ភមានម្បិ បុច្ឆាយ គហិតំ បដិក្ខេបេន វិស្សជ្ជេតុំ. បដិក្ខេបោបិ ហិ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនមេវ. តថា ហិ យមកេ (យម. ១.ខន្ធយមក.៥៩-៦១) ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘នត្ថី’’តិ វិស្សជ្ជិតំ. តេន បនេត្ថ រូបធម្មេសុ សម្បយោគដ្ឋោ ន លព្ភតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. អលព្ភមានម្បិ សម្បយោគបទំ គហិតន្តិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ រូបក្ខន្ធវេទនាក្ខន្ធាទីសុ. ឯតេសន្តិ រូបនិព្ពានានំ. វិសភាគតាតិ អតំសភាគតា. ឯកុប្បាទាទិភាវោ ហិ សម្បយោគេ សភាគតា, ន សង្គហេ វិយ សមានសភាគតា, តស្មា ឯកុប្បាទាទិភាវរហិតានំ រូបនិព្ពានានំ សា ឯកុប្បាទាទិតា វិសភាគតា វុត្តា. តទភាវតោតិ តស្សា វិសភាគតាយ ឯកុប្បាទាទិតាយ អភាវតោ. វិប្បយោគោបិ និវារិតោ ឯវ ហោតិ, វិសភាគោ ភាវោ វិប្បយោគោតិ វុត្តោវាយមត្ថោតិ. ‘‘ចតូសុ ហី’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ តេសំ តេហីតិ ច អរូបក្ខន្ធេ ឯវ បរាមសតិ. វិសភាគតា ច ហោតិ រូបនិព្ពានេសុ អវិជ្ជមានត្តាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន ច រូបេកទេសស្សា’’តិអាទិ. តេនេវាតិ ចតុក្ខន្ធសភាគត្តា ឯវ.

តីហិ វិញ្ញាណធាតូហីតិ ឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណធាតូហិ វិប្បយុត្តេ អនារម្មណមិស្សកេ រូបធម្មមិស្សកេ ធម្មេ ទីបេតិ រូបភវោតិ យោជនា. បញ្ចហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ បញ្ចហិ វិញ្ញាណធាតូហិ. ឯកាយ មនោធាតុយា. ន សម្បយុត្តេតិ ន សម្បយុត្តេ ឯវ. តថា ហិ ‘‘វិប្បយុត្តេ អហោន្តេ សត្តហិបិ សម្បយុត្តេ សត្តបិ វា តា’’តិ វុត្តំ. តេនាតិ វិប្បយុត្តតាបដិក្ខេបេន. តាហីតិ សត្តវិញ្ញាណធាតូហិ. សម្បយុត្តេ ទីបេន្តីតិ សម្បយុត្តេ ទីបេន្តិយេវ, ន សម្បយុត្តេ ឯវាតិ ឯវមវធារណំ គហេតព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សម្បយុត្តេ វេទនាទិកេ. សម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវេហិ នវត្តព្ពំ, តំយេវ វិញ្ញាណធាតុសត្តកំ. សម្បយុត្តភាវេន នវត្តព្ពានិ សម្បយុត្តនវត្តព្ពានិ, ភិន្នសន្តានិកានិ, នានាក្ខណិកានិ ច អរូបានិបិ ធម្មជាតានិ. អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុតំសម្បយុត្តា ធម្មាយតនាទិបទេហិ ទីបេតព្ពា, អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុយោ អចេតសិកាទិបទេហិ ទីបេតព្ពា, តទុភយសមុទាយា ទុក្ខសច្ចាទិបទេហិ ទីបេតព្ពាតិ វេទិតព្ពា.

យទិ ឯវន្តិ យទិ អនារម្មណមិស្សានំ ធម្មានំ វិប្បយោគោ នត្ថិ. អនារម្មណមិស្សោភយធម្មាតិ រូបនិព្ពានសហិតសព្ពវិញ្ញាណធាតុតំសម្បយុត្តធម្មា. ខន្ធាទីហេវាតិ ខន្ធាយតនធាតូហិ ឯវ, ន អរូបក្ខន្ធមត្តេន. អរូបក្ខន្ធេយេវ បន សន្ធាយ ‘‘តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិ វុត្តន្តិ នាយំ ទោសោតិ ទស្សេតិ. តទេកទេសាតិ ‘‘អនារម្មណមិស្សា’’តិអាទិនា វុត្តធម្មសមុទាយស្ស ឯកទេសា. តទេកទេសញ្ញសមុទាយាតិ តស្សេវ យថាវុត្តស្ស សមុទាយស្ស ឯកទេសា ហុត្វា អញ្ញេសំ អវយវានំ រូបក្ខន្ធាទីនំ សមុទាយភូតា. វិភាគាភាវតោតិ ភេទាភាវតោ. ភេទោតិ ចេត្ថ អច្ចន្តភេទោ អធិប្បេតោ. ន ហិ សមុទាយាវយវានំ សាមញ្ញវិសេសានំ វិយ អច្ចន្តភេទោ អត្ថិ ភេទាភេទយុត្តត្តា. តេសំ អច្ចន្តភេទមេវ ហិ សន្ធាយ ‘‘សមុទាយន្តោគធានំ ឯកទេសានំ ន វិភាគោ អត្ថី’’តិ សង្គហេបិ វុត្តំ. តេនាតិ អវិភាគសព្ភាវតោ សភាគវិសភាគត្តាភាវេន. តេសន្តិ អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុអាទីនំ. តេ ច អកុសលាព្យាកតា. តេសន្តិ កុសលាកុសលាព្យាកតធម្មានំ. តស្មាតិ យស្មា វិភត្តសភាវានំ ន តេសំ សមុទាយេកទេសាទិភាវោ, តស្មា. យស្មា បន កុសលាទយោ ឯវ ខន្ធាទយោតិ ខន្ធាទិអាមសនេន សមុទាយេកទេសាទិភាវោ អាបន្នោ ឯវាតិ វុត្តនយេន វិប្បយោគាភាវោ ហោតិ, តស្មា តំ បរិហរន្តោ ‘‘ខន្ធាទីនិ អនាមសិត្វា’’តិអាទិមាហ. តេសន្តិ កុសលាទីនំ. អញ្ញមញ្ញវិប្បយុត្តតា វុត្តា ‘‘កុសលេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិអាទិនា. សព្ពេសូតិ ទុតិយាទិសព្ពបញ្ហេសុ.

ឆត្តិំសាយ បិដ្ឋិទុកបទេសុ វីសតិ ទុកបទានិ ឥមស្មិំ នយេ លព្ភន្តិ, អវសិដ្ឋានិ សោឡសេវាតិ អាហ ‘‘សោឡសាតិ វត្តព្ព’’ន្តិ. តតោ ឯវ ‘‘តេវីសបទសត’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘តេវីស’’ន្តិ ឥទញ្ច ‘‘ឯកវីស’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ យោជនា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពបញ្ហេសុ. ឯកកាលេកសន្តានានំ ភិន្នកាលភិន្នសន្តានានញ្ច អនេកេសំ ធម្មានំ សមុទាយភូតា សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតុយោតិ អាហ ‘‘កាលសន្តាន…បេ… ធាតូន’’ន្តិ. ឯកទេសសម្មិស្សាតិ ចិត្តិទ្ធិបាទាទិនា អត្តនោ ឯកទេសេនេវ ខន្ធន្តរាទីហិ សម្មិស្សា ឥទ្ធិបាទាទយោ, អនារម្មណេហិ រូបនិព្ពានេហិ ច អសម្មិស្សា. សមានកាលសន្តានេហីតិ ឯកកាលសន្តានេហិ កាលសន្តានភេទរហិតេហិ ឯកទេសន្តរេហិ, សង្ខារក្ខន្ធាទីនំ ឯកទេសន្តរេហិ, សង្ខារក្ខន្ធាទីនំ ឯកទេសវិសេសភូតេហិ សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានសញ្ញាក្ខន្ធាទីហិ វិភត្តា ឯវ សមុទយសច្ចាទយោ សម្បយោគីវិប្បយោគីភាវេន, រូបក្ខន្ធាទយោ វិប្បយោគីភាវេន គហិតាតិ យោជនា. តេហិ សមុទយសច្ចាទីហិ. តេ សញ្ញាក្ខន្ធាទយោ. កេហិចិ សហុប្បជ្ជនារហេហិ ឯកទេសន្តរេហិ វិភត្តេហិ. ន ហិ សង្ខារក្ខន្ធាទិបរិយាបន្នត្តេបិ សមុទយសច្ចាទយោ មគ្គសច្ចាទីហិ សម្បយោគំ លភន្តិ. តេសន្តិ វេទនាក្ខន្ធសញ្ញាក្ខន្ធាទីនំ. ឯកុប្បាទា…បេ… វិសភាគតា ចាតិ ឯកុប្បាទាទិតាសង្ខាតា យថារហំ សភាគតា វិសភាគតា ច. តេន យថាវុត្តការណេន សម្បយោគស្ស វិប្បយោគស្ស ច លភនតោ.

ភិន្នកាលានំ សមុទាយីនំ សមុទាយា ភិន្នកាលសមុទាយា. វត្តមានា ច ឯកស្មិំ សន្តានេ ឯកេកធម្មា វត្តន្តិ. តស្មាតិ យស្មា ឯតទេវ, តស្មា. តេសំ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ វិភជិតព្ពស្ស ឯកទេសភូតស្ស អភាវតោ. សុខិន្ទ្រិយាទីនិ វេទនាក្ខន្ធេកទេសភូតានិបិ. តេន វិភាគាករណេន. យទិ សមានកាលស្ស វិភជិតព្ពស្ស អភាវតោ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទយោ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស វិភាគំ ន ករោន្តិ, អថ កស្មា ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតុ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា’’តិ វុត្តន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ខន្ធាយតន…បេ… វិប្បយុត្តាតិ វុត្ត’’ន្តិ. ឯវមេវន្តិ យថា ធាតុវិភាគេន វិភត្តស្ស វិញ្ញាណស្ស, ឯវមេវំ.

២៣៥. តំសម្បយោគីភាវន្តិ តេហិ ខន្ធេហិ សម្បយោគីភាវំ. យថា ហិ សមានកាលសន្តានេហិ ឯកចិត្តុប្បាទគតេហិ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធេហិ សមុទយសច្ចស្ស សម្បយុត្តតា, ឯវំ ភិន្នសន្តានេហិ ភិន្នកាលេហិ ច តេហិ តស្ស វិប្បយុត្តតាតិ អាហ ‘‘ឯវំ តំវិប្បយោគីភាវំ…បេ… ន វុត្ត’’ន្តិ. វិសភាគតានិពន្ធស្ស វិភាគស្ស អភាវេន អវិភាគេហិ តេហិ តីហិ ខន្ធេហិ. វិភាគេ ហីតិអាទិនា តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. វិភាគរហិតេហីតិ សមានកាលសន្តានេហិ ឯកចិត្តុប្បាទគតត្តា អវិភត្តេហិ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ ន យុត្តំ វិប្បយុត្តន្តិ វត្តុំ. តេនាហ ‘‘វិជ្ជមានេហិ…បេ… ភាវតោ’’តិ. តត្ថ វិជ្ជមានស្ស សមានស្ស សមានជាតិកស្សាតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ វិជ្ជមានំ រូបារូបំ អញ្ញមញ្ញស្ស វិសភាគំ ន ហោតិ. អនុប្បន្នា ធម្មា វិយាតិ ឥទំ វិសទិសុទាហរណទស្សនំ. យថា ‘‘អនុប្បន្នា ធម្មា’’តិ អនាគតកាលំ វុច្ចតីតិ អាមដ្ឋកាលភេទំ, ឯវំ យំ អាមដ្ឋកាលភេទំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឧទ្ធរិតព្ពំ ទេសនាយ ទេសេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វិជ្ជមានស្សេវ វិជ្ជមានេន សម្បយោគោ, សម្បយោគារហស្សេវ ច វិប្បយោគោតិ អត្ថិភាវសន្និស្សយា សម្បយុត្តវិប្បយុត្តតាតិ អាហ ‘‘បច្ចុប្បន្នភាវំ និស្សាយា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘អវិជ្ជមានស្សា’’តិអាទិ. តញ្ចាតិ ឧទ្ធរណំ.

វិភាគរហិតេហីតិ វិសភាគតាភាវតោ អវិភាគេហិ. អនាមដ្ឋកាលភេទេតិ អនាមដ្ឋកាលវិសេសេ. អវិជ្ជមានស្ស…បេ… សម្បយោគោ នត្ថីតិ ឯតេន បារិសេសតោ វិជ្ជមានស្ស ច វិជ្ជមានេន សម្បយោគោ ទស្សិតោ. អវិជ្ជមានតាទីបកេ ភេទេ គហិតេតិ យថាគហិតេសុ ធម្មេសុ តេហិ វិប្បយោគីនំ អវិជ្ជមានភាវទីបកេ តេសំយេវ វិសេសេ ‘‘អរូបភវោ ឯកេន ខន្ធេន ទសហាយតនេហិ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តោ’’តិអាទិនា (ធាតុ. ២៤៦) គហិតេ តេនេវ រុប្បនាទិនា ភេទេន តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិសភាគតាបិ គហិតា ឯវាតិ វិប្បយោគោ ហោតីតិ យោជនា. ភេទេ បន អគ្គហិតេ តេន តេន គហណេនាតិ យថាវុត្តេ អវិជ្ជមានតាទីបកេ វិសេសេ, វិសភាគេ វា អគ្គហិតេ ‘‘វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារក្ខន្ធោ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ សម្បយុត្តោ’’តិអាទិនា តេន តេន គហណេន សភាគតាទីបនេន វិសភាគតាយ អគ្គហិតត្តា សភាគតាវ ហោតិ. តថា ច សតិ សភាគត្តេ កា បនេត្ថ សភាគតាតិ អាហ ‘‘វិជ្ជមានតាយ…បេ… ហោតី’’តិ. តស្សាតិ សភាគតាយ. តស្មាតិ វិសភាគតាយ អលព្ភមានត្តា, សភាគតាយ ច លព្ភមានត្តា.

២៦២. វិតក្កោ វិយាតិ សវិតក្កសវិចារេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ វិតក្កោ វិយ. សោ ហិ វិតក្ករហិតត្តា អវិតក្កោ វិចារមត្តោ ច. តេនាហ ‘‘កោដ្ឋាសន្តរចិត្តុប្បាទេសុ អលីនា’’តិ. តតោ ឯវ សោ អប្បធានោ, ទុតិយឈានធម្មា ឯវេត្ថ បធានាតិ អាហ ‘‘យេ បធានា’’តិ. តេនេវាតិ សវិតក្កសវិចារេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ វិតក្កស្ស អវិតក្កវិចារមត្តគ្គហណេន ឥធ អគ្គហិតត្តា, វិតក្កត្តិកេ ទុតិយរាសិយេវ ច អធិប្បេតត្តា. អនន្តរនយេតិ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ. សមុទយសច្ចេន សមានគតិកា សទិសប្បវត្តិកា. ឥតីតិ ឥមិនា ការណេន. តេ អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា ន គហិតា, សមុទយសច្ចំ វិយ ន ទេសនារុឡ្ហា. ន សវិតក្កសវិចារេហិ សមានគតិកាតិ យោជនា. យទិ ហិ តេ សវិតក្កសវិចារេហិ សមានគតិកា សិយុំ, ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា ន កេហិចិ ខន្ធេហិ, ន កេហិចិ អាយតនេហិ, ឯកាយ ធាតុយា វិប្បយុត្តា’’តិ វត្តព្ពា សិយុំ. យស្មា បន តេ សមុទយសច្ចេន សមានគតិកា. យថា ហិ យេ សមុទយសច្ចេន សម្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តា, តេសំ កេហិចិ វិប្បយោគំ វត្តុំ ន សក្កា, ឯវំ តេហិបិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សមុទយសច្ចាទីនី’’តិអាទិ. ទសមោ…បេ… វុត្តោតិ ឯត្ថ ទសមនយេ តេហិ អវិតក្កវិចារមត្តេហិ វិប្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តានំ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយោគោ វុត្តោ, ឱសាននយេ តេហិ វិប្បយុត្តានំ អដ្ឋារសហិ ធាតូហិ សង្គហោ ច វុត្តោតិ តស្មា ន តេ សវិតក្កសវិចារេហិ សមានគតិកាតិ ទស្សេតិ.

វិតក្កសហិតេសូតិ សហវិតក្កេសុ. តេសូតិ អវិតក្កវិចារមត្តេសុ សហ វិតក្កេន ទុតិយជ្ឈានធម្មេសុ, ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ គហិតេសុ វុត្តេសូតិ អត្ថោ. សព្ពេបិ តេតិ ទុតិយជ្ឈានធម្មា វិតក្កោ ចាតិ សព្ពេបិ តេ ធម្មា សក្កា វត្តុំ. តថា ហិ សម្បយោគវិប្បយោគបទនិទ្ទេសេ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកេន ខន្ធេនាតិ សង្ខារក្ខន្ធេន. សោ ហិ សមុទាយោតិ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា’’តិ វុត្តធម្មសមុទាយោ. ននុ វិតក្កោបេត្ថ ធម្មសង្គហំ គតោ, សោ ច វិចារតោ អញ្ញេនបិ សម្បយុត្តោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន ហិ តទេកទេសស្ស…បេ… ហោតី’’តិ. យថាតិអាទិនា តមេវត្ថំ ឥទ្ធិបាទនិទស្សនេន វិភាវេតិ. តស្សត្ថោ – យថា ឥទ្ធិបាទសមុទាយស្ស ឯកទេសភូតានំ ឆន្ទិទ្ធិបាទាទីនំ តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយោគោ វុត្តោ, តំសមុទាយស្ស ន ហោតិ, ឯវំ ឥធាបិ វិតក្កស្ស អញ្ញេហិ សម្បយោគោ អវិតក្កវិចារមត្តស្ស សមុទាយស្ស ន ហោតីតិ.

យទិ ឯវំ ‘‘ឥទ្ធិបាទោ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្តោ’’តិអាទិ ន វត្តព្ពន្តិ ចេ? នោ ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេសូតិ ឥទ្ធិបាទេសុ. សមុទាយស្សាតិ ឥទ្ធិបាទសមុទាយស្ស. តេហិ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ សម្បយុត្តតា វុត្តា ‘‘ឥទ្ធិបាទោ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្តោ’’តិអាទិនា. តេនាតិ វិចារេន. ន ហីតិអាទិនា យថាធិគតធម្មានំ សម្បយុត្តតាយ នវត្តព្ពាភាវំ ឧទាហរណទស្សនវសេន វិភាវេតិ. កេចិ វិចិកិច្ឆា តំសហគតា ច មោហវជ្ជា មោហេន សម្បយុត្តា, កេចិ អសម្បយុត្តា. មោហេនាតិ វិចិកិច្ឆាសហគតមោហមេវ សន្ធាយ វទតិ. ឥតិ ឥមិនា ការណេន ន សមុទាយោ តេន មោហេន សម្បយុត្តោ. អញ្ញោ កោចិ ធម្មោ ហេតុភាវោ នាបិ អត្ថិ, យេន ហេតុនា សោ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកោតិ វុត្តោ សមុទាយោ. ឯវន្តិ ឥមិនា នយេន ‘‘ភាវនា…បេ… យោបិ សម្បយុត្តា’’តិ នវត្តព្ពតាយ និទស្សេតព្ពាតិ អត្ថោ. ឯវន្តិ យថា ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកសមុទាយស្ស សម្បយុត្តតា ន វត្តព្ពា, ឯវំ យេន ធម្មេន អវិតក្ក…បេ… សិយា, តំ ន នត្ថិ. តស្មាតិ យស្មា អវិតក្កវិចារមត្តេសុ កោចិបិ វិចារេន អសម្បយុត្តោ នត្ថិ, តស្មា. តេតិ អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា. ឯកធម្មេបិ…បេ… កតោ យថា ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា អសង្ខតា ធម្មា’’តិ.

ឆដ្ឋនយសម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.