២. ទុតិយនយោ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧១. ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិ ឯត្ថ សង្គហិតាសង្គហិតសទ្ទា ភិន្នាធិករណា ន គហេតព្ពា វិសេសនវិសេសិតព្ពតាយ ឥច្ឆិតត្តា. យោ ហិ ធម្មោ សង្គហិតតាវិសេសវិសិដ្ឋោ អសង្គហិតោ ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋោ, ស្វេវ ឥធ អសង្គហិតភាវេន បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជីយតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ តំ…បេ… តទេវ ទស្សេន្តោ’’តិ អាហ. យេ ហិ ធម្មា ចក្ខាយតនេន ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន ច អសង្គហិតា, តេសំយេវ បុន ខន្ធាទីហិ អសង្គហោ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជិតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ចក្ខាយតនេន…បេ… អាហា’’តិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ នយេសុ វារេសុ ច. ខន្ធាទិសង្គហសាមញ្ញានន្តិ ‘‘ខន្ធសង្គហេនា’’តិអាទិនា អវិសេសេន វុត្តានំ ខន្ធាទិសង្គហានំ. ‘‘សាមញ្ញជោតនា វិសេសេ អវតិដ្ឋតី’’តិ អាហ ‘‘និច្ចំ វិសេសាបេក្ខត្តា’’តិ. វិសេសាវពោធនត្ថានិ បញ្ហព្យាករណានីតិ វុត្តំ ‘‘ភេទនិស្សិតត្តា ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាន’’ន្តិ. សវិសេសាវ ខន្ធាទិគណនាតិ ‘‘ខន្ធសង្គហេនា’’តិអាទិនា អវិសេសេន វុត្តាបិ រូបក្ខន្ធាទិនា សវិសេសាវ ខន្ធាទិគណនា, ខន្ធាទិនា សង្គហោតិ អត្ថោ. សុទ្ធាតិ កេវលា អនវសេសា, សាមញ្ញភូតាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថាតិ យថាធិកតេ ទុតិយនយេ. សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសនិទ្ទិដ្ឋត្តា អាហ ‘‘សង្គហិ…បេ… និទ្ធារិតត្តា’’តិ. តីសុ សង្គហេសូតិ ខន្ធាទិសង្គហេសុ តីសុ. អញ្ញេហីតិ វុត្តាវសេសេហិ ទ្វីហិ ឯកេន វា. ឯត្តកេនេវ ទស្សេតព្ពា សិយុំ តាវតាបិ សង្គហិតេន អសង្គហិតភាវស្ស បកាសិតត្តា. តេសន្តិ សង្គហិតេនអសង្គហិតភាវេន វុត្តធម្មានំ. ឯវំវិធានន្តិ ‘‘ចក្ខាយតនំ សោតាយតន’’ន្តិអាទិនា អនិទ្ធារិតវិសេសានំ. អសម្ភវាតិ វុត្តប្បការេន និទ្ទិសិតុំ អសម្ភវា. សង្គហាទិនយទស្សនមត្តំ នយមាតិកាយ ព្យាបារោ, យត្ថ បន សង្គហាទយោ, តេ ខន្ធាទយោ កុសលាទយោ ច តេសំ វិសយភូតាតិ តេហិ វិនា សង្គហាទីនំ បវត្តិ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘នយមាតិកាយ អព្ភន្តរពាហិរមាតិកាបេក្ខត្តា’’តិ. សង្គាហកំ អសង្គាហកញ្ចាតិ វត្តព្ពំ. យោ ហិ ឥធ សង្គាហកភាវេន វុត្តោ ធម្មោ អសង្គាហកភាវេនបិ វុត្តោយេវាតិ.

‘‘យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ, ‘‘យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតា’’តិ ច យត្ថ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ នត្ថិ, តត្ថ បឋមនយេ ឆដ្ឋនយេ ច ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតោ? ឯកេន ខន្ធេនា’’តិ (ធាតុ. ៦), ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្តោតិ? នត្ថិ. ចតូហិ ខន្ធេហិ វិប្បយុត្តោ’’តិ (ធាតុ. ២២៨) ច ឯវំ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពភាវេន. ឥតរេសូតិ ទុតិយាទិនយេសុ. តស្ស តស្សាតិ យំ បុច្ឆិតព្ពំ វិស្សជ្ជិតព្ពញ្ច ‘‘យេ ធម្មា’’តិ អនិយមិតរូបេន និទ្ធារិតំ, តស្ស តស្ស ‘‘តេ ធម្មា’’តិ និយាមកភាវេន.

ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បករណេ. យេន យេន ចក្ខាយតនាទិនា សង្គាហកេន. ខន្ធាទិសង្គហេសូតិ ខន្ធាយតនធាតុសង្គហេសុ. តេន តេនាតិ ខន្ធាទិសង្គហេន. អញ្ញន្តិ តតោ តតោ សង្គាហកតោ អញ្ញំ. តព្ពិនិមុត្តំ សង្គហេតព្ពាសង្គហេតព្ពំ យំ ធម្មជាតំ អត្ថិ, តំ តទេវ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ សង្គាហកាសង្គាហកភាវេន ឧទ្ធដំ. អញ្ញោ ធម្មោ នត្ថិ តស្ស សភាគភាវេន សង្គាហកស្សេវ អភាវតោ. សិយា បនេតំ សភាគេន ឯកទេសេន សង្គហោតិ, តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘ន ច សោ…បេ… ហោតី’’តិ. យញ្ចាតិអាទិនា វចនន្តរំ បរិហរតិ.

យទិ ចាតិអាទិនាបិ តស្សេវ តេន សង្គហាភាវំ បាឋាភាវទស្សនេន វិភាវេតិ. តត្ថ សោ ឯវាតិ យោ រូបាទិក្ខន្ធោ សង្គាហកភាវេន វុត្តោ, សោ ឯវ តេន រូបាទិក្ខន្ធេន សង្គយ្ហេយ្យ សង្គហេតព្ពោ ភវេយ្យ, តេនេវ តស្ស សង្គហាភាវេ លក្ខណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ហិ សោ ឯវ តស្ស សភាគោ វិសភាគោ ចា’’តិ. ឯកទេសា វិយ ចក្ខាយតនាទយោ សមុទាយស្ស រូបក្ខន្ធាទិកស្ស. រូបក្ខន្ធោ ចក្ខាយតនាទីនំ ន សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច សភាគវិសភាគភាវាភាវតោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សមុទាយន្តោគធានន្តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ យេនាតិ វិភាគេន. តេតិ ឯកទេសា. តេសន្តិ ឯកទេសានំ. ឯត្ថ តទន្តោគធតាយ វិភាគាភាវោ, វិភាគាភាវេន សភាគវិសភាគតាភាវោ, តេន សង្គាហកាសង្គាហកតាភាវោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ.

យថា សព្ពេន សព្ពំ សភាគវិសភាគាភាវេន ឯកទេសានំ សមុទាយោ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច ន ហោតិ, ឯវំ ឯកទេសសភាគវិសភាគានន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថាតិអាទិ ឧទាហរណទស្សនេន យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស បាកដករណំ. ខន្ធសង្គហេន សង្គាហកំ អសង្គាហកញ្ចាតិ យោជនា. តថា សេសេសុបិ. ន ហិ ឯកទេស…បេ… វិសភាគំ យេន សមុទាយោ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច សិយាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច សង្គាហកត្តំ តាវ មា ហោតុ, អសង្គាហកត្តំ បន កស្មា បដិក្ខិបីយតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បរាមសតិ. អត្តតោ អញ្ញស្ស, អត្តនិ អន្តោគធតោ អញ្ញស្ស, អត្តេកទេសសភាគតោ អញ្ញស្ស សតិបិ អសង្គាហកត្តេតិ យោជនា. តំ បនេតំ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតោ អសង្គហិតោ ច ន ហោតី’’តិអាទិនា វុត្តេ តយោ បការេ សន្ធាយ វុត្តំ. សង្គាហកត្តមេវ ឯតេសំ នត្ថីតិ ឯតេសំ អត្តា, អត្តនិ អន្តោគធោ, អត្តេកទេសសភាគោ ចាតិ វុត្តានំ សង្គាហកភាវោ ឯវ នត្ថិ សភាគាភាវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ន ហិ សោ ឯវ តស្ស សភាគោ’’តិអាទិ. យេនាតិ សង្គាហកត្តេន. ឯវរូបានន្តិ យថាវុត្តានំ តិប្បការានំ អគ្គហណំ វេទិតព្ពំ សតិបិ វិសភាគភាវេតិ អធិប្បាយោ.

តេនាតិ ‘‘ធម្មាយតន’’ន្តិអាទិនា វចនេន. ឯកទេសស្ស វេទនាក្ខន្ធាទិកស្ស សមុទាយស្ស ធម្មាយតនស្ស សង្គាហកត្តំ ឯកទេសេន សមុទាយស្ស សង្គហិតភាវន្តិ អត្ថោ, សមុទាយស្ស រូបក្ខន្ធស្ស ឯកទេសស្ស ចក្ខាយតនស្ស សោតាយតនស្ស ច សង្គាហកត្តំ សមុទាយេន ឯកទេសស្ស សង្គហិតភាវន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ឯវំ ន ទស្សេតិ, អថ កិំ ទស្សេតីតិ អាហ ‘‘ចតុក្ខន្ធគណនភេទេហី’’តិអាទិ. តត្ថ ចតុក្ខន្ធគណនភេទេហីតិ រូបាទិចតុក្ខន្ធគណនវិភាគេហិ. បញ្ចធាតិ រូបាទិចតុក្ខន្ធសង្គហោ វិញ្ញាណក្ខន្ធសង្គហោតិ ឯវំ បញ្ចប្បការេន ភិន្នតំ. តេនាហ ‘‘គណេតព្ពាគណេតព្ពភាវេនា’’តិ. ‘‘ឯកេន ខន្ធេនា’’តិអាទីសុ ករណត្ថេ ករណវចនំ, ន កត្តុអត្ថេតិ កត្វា អាហ ‘‘សង្គាហកាសង្គាហកនិរបេក្ខាន’’ន្តិ. តេនេវាហ ‘‘កម្មករណមត្តសព្ភាវា’’តិ. ទុតិយាទយោ បន នយា. អគណនាទិទស្សនានីតិ អគណនគណនទស្សនានិ. ននុ ច ទុតិយាទីសុ គណនាទីនិបិ វិជ្ជន្តីតិ? សច្ចំ វិជ្ជន្តិ, តានិ បន វិសេសនភូតានិ អប្បធានានីតិ វិសេសិតព្ពភូតានំ បធានានំ វសេនេវំ វុត្តំ. ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិអាទិនា កត្តុអាទយោ និទ្ទិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘កត្តុករណកម្មត្តយសព្ភាវា’’តិ.

តថា តថាតិ តេន តេន រូបក្ខន្ធាទិប្បការេន. តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ សភាគវិសភាគតាតិ រូបធម្មាទីនំ រូបក្ខន្ធាទិភាវោ សភាគតា, វេទនាក្ខន្ធាទិអភាវោ វិសភាគតាតិ អត្ថោ. យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនេតិ ‘‘យេ ធម្មា, តេ ធម្មា’’តិ និទ្ធារិតប្បការធម្មនិរូបនេ. សង្គាហកសង្គហេតព្ពានន្តិ ចក្ខាយតនាទិកស្ស សង្គាហកស្ស សោតាយតនាទិកស្ស ច សង្គហេតព្ពស្ស. សមានក្ខន្ធាទិភាវោតិ ឯកក្ខន្ធាទិភាវោ, រូបក្ខន្ធាទិភាវោតិ អត្ថោ. តទភាវោតិ តស្ស សមានក្ខន្ធាទិភាវស្ស អភាវោ អញ្ញក្ខន្ធាទិភាវោ. អយន្តិ យ្វាយំ បឋមនយេ តថា តថា គណេតព្ពាគណេតព្ពតាសង្ខាតោ ទុតិយាទិនយេសុ យថាវុត្តានំ សមានក្ខន្ធាទិភាវាភាវសង្ខាតោ តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ វុត្តោ, អយមេតេសំ ទ្វិប្បការានំ នយានំ សភាគវិសភាគតាសុ វិសេសោ.

សមុទយសច្ចសុខិន្ទ្រិយាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន មគ្គសច្ចទុក្ខិន្ទ្រិយាទិ សង្គយ្ហតិ. អសង្គាហកត្តាភាវតោតិ សង្គហិតតាវិសិដ្ឋស្ស អសង្គាហកត្តស្ស អភាវតោ. ន ហិ សក្កា ‘‘សមុទយសច្ចេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិអាទិ វត្តុំ. ទុក្ខសច្ចសទិសានិ អព្យាកតបទាទីនិ. ឥតរេហីតិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គាហកត្តាសង្គាហកត្តាភាវតោ ន ឧទ្ធដានីតិ យោជនា. ឯវន្តិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តំ. ន រូបក្ខន្ធោតិ ន សព្ពោ រូបក្ខន្ធធម្មោតិ អត្ថោ.

‘‘ខន្ធបទេនា’’តិ ឥទំ ករណត្ថេ ករណវចនំ, ន កត្តុអត្ថេតិ អាហ ‘‘ខន្ធបទសង្គហេនាតិ អត្ថោ’’តិ. តេនេវស្ស កត្តុអត្ថតំ បដិសេធេតុំ ‘‘ន សង្គាហកេនា’’តិ វុត្តំ. ករណំ បន កត្តុរហិតំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘កេនចិ សង្គាហកេនាតិ ឥទំ បន អានេត្វា វត្តព្ព’’ន្តិ. សង្គាហកេសុ ន យុជ្ជតិ ន សង្គហេតព្ពេសូតិ អធិប្បាយោ. រូបក្ខន្ធធម្មា ហិ ‘‘យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិ វុត្តាតិ. សមុទាយេ វុត្តវិធិ តទវយវេបិ សម្ភវតីតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេន្តោ ‘‘ឯតេន នយេនា’’តិអាទិមាហ. បដិយោគីនិវត្តនំ ឯវ-សទ្ទេន ករីយតីតិ អាហ ‘‘ន ហិ អញ្ញមត្តនិវារណំ ឯវ-សទ្ទស្ស អត្ថោ’’តិ. តេនាហ ‘‘សង្គាហកតោ អញ្ញនិវារណំ ឯវ-សទ្ទស្ស អត្ថោ’’តិ. សោ ច…បេ… បេក្ខន្តិ ឥមិនា តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. សង្គាហកាបេក្ខត្តេ ហិ ‘‘សោ ចា’’តិអាទិវចនស្ស ‘‘ចក្ខាយតនេន រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ’’តិ ឯត្ថ ចក្ខាយតនំ សង្គាហកន្តិ យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ឥទានិ តំ អសម្ភវំ វិភាវេន្តោ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថាតិ ‘‘អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហី’’តិ ឯត្ថ. ‘‘រូបក្ខន្ធេនា’’តិ អានេត្វា វត្តព្ពំ អាយតនធាតុវិសេសនត្ថំ. ន សោ ឯវ តស្ស, សមុទាយោ វា តទេកទេសានំ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច ហោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោតិ អាហ ‘‘រូបក្ខន្ធោ…បេ… ន ហោតី’’តិ. ឥមិនា បរិយាយេនាតិ យស្មា វុត្តប្បការំ សង្គាហកត្តំ នត្ថិ ‘‘យេន សង្គហិតស្ស អសង្គាហកំ សិយា’’តិ ឥមិនា បរិយាយេន. អសង្គហិតតាយ អភាវោ វុត្តោ អដ្ឋកថាយំ (ធាតុ. អដ្ឋ. ១៧១) ‘‘សោ ច…បេ… នត្ថី’’តិ. សង្គហិតតាយាតិ និប្បរិយាយេន សង្គហិតភាវេន អសង្គហិតតាយ អភាវោ វុត្តោតិ ន យុជ្ជតីតិ យោជនា. សា សង្គហិតតាតិ អត្តនា អត្តនោ, អត្តេកទេសានំ វា សង្គហិតតា. តេនាតិ រូបក្ខន្ធេន. តេសន្តិ រូបក្ខន្ធតទេកទេសានំ. អត្ថិ ច វិប្បយុត្តតា វេទនាក្ខន្ធាទីហិ. ចក្ខាយតនាទីហិ វិយាតិ វិសទិសុទាហរណំ. ឯតេហិ រូបវេទនាក្ខន្ធាទីហិ អញ្ញេហិ ច ឯវរូបេហិ. ឯតានិ អញ្ញានិ ចាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

តេនេវ តស្ស សង្គហិតត្តាភាវទស្សនេន ហេដ្ឋា ទស្សិតេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វារេ. អគ្គហណេតិ អកថនេ, អទេសនាយន្តិ អត្ថោ. សមុទយសច្ចាទីសូតិ សមុទយសច្ចសុខិន្ទ្រិយាទីសុ យុជ្ជេយ្យ តំ ការណំ. កស្មា? តេហិ សមុទយសច្ចាទីហិ ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតេ ធម្មជាតេ សតិ តស្ស អាយតនសង្គហាទីហិ អសង្គហិតត្តស្ស អភាវតោ. រូបក្ខន្ធាទីហីតិ រូបក្ខន្ធវេទនាក្ខន្ធាទីហិ. សង្គហិតមេវ នត្ថិ, កស្មា? ‘‘សោ ឯវ តស្ស សង្គាហកោ ន ហោតី’’តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. យទិបិ រូបក្ខន្ធាទិនា រូបក្ខន្ធាទិកស្ស អត្តនោ…បេ… នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញស្ស បន វេទនាក្ខន្ធាទិកស្ស រូបក្ខន្ធាទិនា សង្គហិតត្តាភាវេន អសង្គហិតត្តំ អត្ថីតិ យោជនា. ឧភយាភាវោតិ សង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តាភាវោ. ឯត្ថ ឯតស្មិំ វារេ. ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយាទីនន្តិ ធម្មាយតនាទីនំ ខន្ធចតុក្កសង្គាហកត្តេ, ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនំ ខន្ធទុកសង្គាហកត្តេតិ យោជនា. បាឡិយំ អនាគតត្តា ‘‘សតី’’តិ សាសង្កំ វទតិ. អាទិ-សទ្ទេន បឋមេន ធម្មធាតុសឡាយតនាទីនំ សុខិន្ទ្រិយាទីនញ្ច, ទុតិយេន ឯកក្ខន្ធស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សុខិន្ទ្រិយញ្ហិ វេទនាក្ខន្ធស្សេវ សង្គាហកំ. តេសន្តិ ខន្ធចតុក្កខន្ធទុកាទីនំ អសង្គហិតតា ន នត្ថិ អត្ថេវាតិ តស្សា អភាវោ អនេកន្តិកោ. បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘រូបក្ខន្ធាទីហិ បនា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន.

តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ បុព្ពេ វុត្តេ សនិទស្សនសប្បដិឃបទេ. និវត្តេត្វា គណ្ហន្តោតិ បុព្ពេ វុត្តំ បដិនិវត្តេត្វា គណ្ហន្តោ បច្ចាមសន្តោ. តទវត្តព្ពតាតិ តេសំ សង្គាហកាសង្គាហកសង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តានំ អវត្តព្ពតា. អសង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ…បេ… ន សង្គាហកត្តាភាវតោតិ យស្មា នេសំ អសង្គាហកត្តំ វិយ សង្គាហកត្តម្បិ នត្ថិ, តតោ ឯវ សង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តម្បីតិ ទស្សេតិ.

ទុតិយនយសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.