១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៨-៦០២. បត្តវគ្គស្ស បឋមេ ភណ្ឌន្តិ វិក្កេតព្ពភណ្ឌំ. យស្មា វណ្ណសទ្ទោ សណ្ឋានជាតិរូបាយតនការណបមាណគុណបសំសាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘មហន្តំ សប្បរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៤២) ហិ សណ្ឋានំ វុច្ចតិ. ‘‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤០២) ជាតិ. ‘‘បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣០៣) រូបាយតនំ.

‘‘ន ហរាមិ ន ភញ្ជាមិ, អារា សិង្ឃាមិ វារិជំ;

អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធត្ថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៤; ជា. ១.៦.១១៦) –

អាទីសុ ការណំ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិអាទីសុ (បារា. ៦០២) បមាណំ. ‘‘កទា សញ្ញុឡ្ហា បន តេ គហបតិ ឥមេ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) គុណោ. ‘‘វណ្ណារហស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣) បសំសា. តស្មា វុត្តំ ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណាតិ តីណិ បត្តស្ស បមាណានី’’តិ.

អឌ្ឍតេរសបលា ហោតីតិ ឯត្ថ ‘‘មាសានំ អឌ្ឍតេរសបលានិ គណ្ហាតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘មគធនាឡិ នាម ឆបសតា នាឡី’’តិ កេចិ. ‘‘អដ្ឋបសតា’’តិ អបរេ. តត្ថ បុរិមានំ មតេន តិបសតាយ នាឡិយា ទ្វេ នាឡិយោ ឯកា មគធនាឡិ ហោតិ, បច្ឆិមានំ ចតុបសតាយ នាឡិយា ទ្វេ នាឡិយោ ឯកា មគធនាឡិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន ‘‘បកតិយា ចតុមុដ្ឋិកំ កុឌុវំ, ចតុកុឌុវំ នាឡិកំ, តាយ នាឡិយា សោឡស នាឡិយោ ទោណំ, តំ បន មគធនាឡិយា ទ្វាទស នាឡិយោ ហោន្តី’’តិ វុត្តំ, តស្មា តេន នយេន ‘‘មគធនាឡិ នាម បញ្ច កុឌុវានិ ឯកញ្ច មុដ្ឋិំ ឯកាយ មុដ្ឋិយា តតិយញ្ច ភាគំ គណ្ហាតី’’តិ វេទិតព្ពំ.

សព្ពសម្ភារសង្ខតោតិ ជីរកាទិសព្ពសម្ភារេហិ សង្ខតោ. អាលោបស្ស អាលោបស្ស អនុរូបន្តិ ឯត្ថ ‘‘ព្យញ្ជនស្ស មត្តា នាម ឱទនចតុត្ថោ ភាគោ’’តិ ព្រហ្មាយុសុត្តស្ស អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៧) វុត្តត្តា អាលោបស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ ព្យញ្ជនំ អាលោបស្ស អនុរូបន្តិ គហេតព្ពំ. ឥធ បន សូបស្សេវ ឱទនចតុត្ថភាគប្បមាណតំ ទស្សេត្វា ឯតស្ស លក្ខណេ ទស្សិតេ ឥតរស្សបិ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ ព្យញ្ជនស្ស តថា វិសេសេត្វា បមាណំ ន ទស្សិតំ.

មគធនាឡិយា ឧបឌ្ឍប្បមាណោ ឥធ បត្ថោតិ អាហ ‘‘បត្ថោទនន្តិ មគធនាឡិយា ឧបឌ្ឍនាឡិកោទន’’ន្តិ. ឥមិនា ច ‘‘បត្ថទ្វយំ មគធនាឡី’’តិ ទស្សិតំ ហោតិ. បត្ថោ ច ‘‘ចតុបលោ កុឌុវោ, ចតុកុឌុវោ បត្ថោ’’តិ ឥមិនា លោកិយវោហារេន វេទិតព្ពោ. ភាជនបរិភោគេនាតិ ឧទកាហរណាទិនា ភាជនបរិភោគេន.

៦០៧. ធោតេតិ បរិភោគាវសានទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ធោតេយេវ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ តតោ បុរេតរំ បរិភោគកាលេយេវ អាបជ្ជនតោ.

៦០៨. បញ្ចហិ ទ្វីហីតិ ឥទំ ‘‘ឯត្តាវតា កាឡវណ្ណតា សម្បជ្ជតី’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘យទិ បន ឯកេនបិ បាកេន កាឡវណ្ណោ ហោតិ, អធិដ្ឋានុបគោយេវា’’តិ វទន្តិ. ហត្ថានាគតស្សបិ អធិដ្ឋាតព្ពភាវទស្សនត្ថំ ‘‘យទិហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ច ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វិកប្បេតុញ្ច លភតិ, ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណញ្ច ន បមាណន្តិ វេទិតព្ពំ. សុត្វា វាតិ បត្តការកេន បេសិតភិក្ខុនា អនាណត្តោ កេវលំ តស្ស កថេន្តស្ស វចនមត្តំ សុត្វា. ន បមាណន្តិ តេន អបេសិតត្តា. សាមន្តវិហារេតិ ឥទំ ឧបចារមត្តំ, តតោ ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិយេវ. ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វាតិ ឥទម្បិ ឧបចារមត្តំ, បត្តសល្លក្ខណមេវេត្ថ បមាណំ. បត្តេ វា ឆិទ្ទំ ហោតីតិ មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលមត្តោកាសតោ បដ្ឋាយ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ ហោតិ. សេសមេត្ថ បឋមកថិនេ វុត្តនយមេវ.

បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.