៣. បត្តវគ្គោ

១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៨-៦០២. បត្តវគ្គស្ស បឋមេ ភណ្ឌន្តិ វិក្កេតព្ពភណ្ឌំ. យស្មា វណ្ណសទ្ទោ សណ្ឋានជាតិរូបាយតនការណបមាណគុណបសំសាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘មហន្តំ សប្បរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៤២) ហិ សណ្ឋានំ វុច្ចតិ. ‘‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤០២) ជាតិ. ‘‘បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣០៣) រូបាយតនំ.

‘‘ន ហរាមិ ន ភញ្ជាមិ, អារា សិង្ឃាមិ វារិជំ;

អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធត្ថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៤; ជា. ១.៦.១១៦) –

អាទីសុ ការណំ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិអាទីសុ (បារា. ៦០២) បមាណំ. ‘‘កទា សញ្ញុឡ្ហា បន តេ គហបតិ ឥមេ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) គុណោ. ‘‘វណ្ណារហស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣) បសំសា. តស្មា វុត្តំ ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណាតិ តីណិ បត្តស្ស បមាណានី’’តិ.

អឌ្ឍតេរសបលា ហោតីតិ ឯត្ថ ‘‘មាសានំ អឌ្ឍតេរសបលានិ គណ្ហាតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘មគធនាឡិ នាម ឆបសតា នាឡី’’តិ កេចិ. ‘‘អដ្ឋបសតា’’តិ អបរេ. តត្ថ បុរិមានំ មតេន តិបសតាយ នាឡិយា ទ្វេ នាឡិយោ ឯកា មគធនាឡិ ហោតិ, បច្ឆិមានំ ចតុបសតាយ នាឡិយា ទ្វេ នាឡិយោ ឯកា មគធនាឡិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន ‘‘បកតិយា ចតុមុដ្ឋិកំ កុឌុវំ, ចតុកុឌុវំ នាឡិកំ, តាយ នាឡិយា សោឡស នាឡិយោ ទោណំ, តំ បន មគធនាឡិយា ទ្វាទស នាឡិយោ ហោន្តី’’តិ វុត្តំ, តស្មា តេន នយេន ‘‘មគធនាឡិ នាម បញ្ច កុឌុវានិ ឯកញ្ច មុដ្ឋិំ ឯកាយ មុដ្ឋិយា តតិយញ្ច ភាគំ គណ្ហាតី’’តិ វេទិតព្ពំ.

សព្ពសម្ភារសង្ខតោតិ ជីរកាទិសព្ពសម្ភារេហិ សង្ខតោ. អាលោបស្ស អាលោបស្ស អនុរូបន្តិ ឯត្ថ ‘‘ព្យញ្ជនស្ស មត្តា នាម ឱទនចតុត្ថោ ភាគោ’’តិ ព្រហ្មាយុសុត្តស្ស អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៧) វុត្តត្តា អាលោបស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ ព្យញ្ជនំ អាលោបស្ស អនុរូបន្តិ គហេតព្ពំ. ឥធ បន សូបស្សេវ ឱទនចតុត្ថភាគប្បមាណតំ ទស្សេត្វា ឯតស្ស លក្ខណេ ទស្សិតេ ឥតរស្សបិ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ ព្យញ្ជនស្ស តថា វិសេសេត្វា បមាណំ ន ទស្សិតំ.

មគធនាឡិយា ឧបឌ្ឍប្បមាណោ ឥធ បត្ថោតិ អាហ ‘‘បត្ថោទនន្តិ មគធនាឡិយា ឧបឌ្ឍនាឡិកោទន’’ន្តិ. ឥមិនា ច ‘‘បត្ថទ្វយំ មគធនាឡី’’តិ ទស្សិតំ ហោតិ. បត្ថោ ច ‘‘ចតុបលោ កុឌុវោ, ចតុកុឌុវោ បត្ថោ’’តិ ឥមិនា លោកិយវោហារេន វេទិតព្ពោ. ភាជនបរិភោគេនាតិ ឧទកាហរណាទិនា ភាជនបរិភោគេន.

៦០៧. ធោតេតិ បរិភោគាវសានទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ធោតេយេវ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ តតោ បុរេតរំ បរិភោគកាលេយេវ អាបជ្ជនតោ.

៦០៨. បញ្ចហិ ទ្វីហីតិ ឥទំ ‘‘ឯត្តាវតា កាឡវណ្ណតា សម្បជ្ជតី’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘យទិ បន ឯកេនបិ បាកេន កាឡវណ្ណោ ហោតិ, អធិដ្ឋានុបគោយេវា’’តិ វទន្តិ. ហត្ថានាគតស្សបិ អធិដ្ឋាតព្ពភាវទស្សនត្ថំ ‘‘យទិហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ច ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វិកប្បេតុញ្ច លភតិ, ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណញ្ច ន បមាណន្តិ វេទិតព្ពំ. សុត្វា វាតិ បត្តការកេន បេសិតភិក្ខុនា អនាណត្តោ កេវលំ តស្ស កថេន្តស្ស វចនមត្តំ សុត្វា. ន បមាណន្តិ តេន អបេសិតត្តា. សាមន្តវិហារេតិ ឥទំ ឧបចារមត្តំ, តតោ ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិយេវ. ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វាតិ ឥទម្បិ ឧបចារមត្តំ, បត្តសល្លក្ខណមេវេត្ថ បមាណំ. បត្តេ វា ឆិទ្ទំ ហោតីតិ មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលមត្តោកាសតោ បដ្ឋាយ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ ហោតិ. សេសមេត្ថ បឋមកថិនេ វុត្តនយមេវ.

បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦១០. ទុតិយសិក្ខាបទេ ហត្ថេសុ បិណ្ឌាយ ចរតីតិ បាឡិបទស្ស ហត្ថេសុ លភិតព្ពបិណ្ឌត្ថាយ ចរតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៦១២-៦១៣. ‘‘តស្ស សោ អបត្តោតិ វចនតោ សោ បត្តោ អធិដ្ឋានម្បិ វិជហតិ អបត្តត្តា. អបត្តភាវតោយេវ ហិ ‘បញ្ចពន្ធនំ បត្តំ ចេតាបេតី’តិ បាឡិយំ ន វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘អបត្តោតិ ឥទំ ‘អញ្ញំ បត្តំ វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតី’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, សោ បន បត្តោ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតី’’តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ ‘‘យស្ស បញ្ច ឯកាយេវ វា ទសង្គុលា, សោ ពទ្ធោបិ អពទ្ធោបិ អបត្តោយេវា’’តិ វក្ខមានត្តា. ន ហិ មុខវដ្ដិយា បញ្ចសុ ឋានេសុ ទ្វង្គុលមត្តាហិ រាជីហិ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ សក្កា វត្តុំ, ឯកាយ បន រាជិយា ទសង្គុលាយ សចេ តត្ថ វុត្តប្បមាណោ ឆិទ្ទោ បញ្ញាយតិ, ឆិទ្ទេនេវ អធិដ្ឋានវិជហនំ សិយាតិ យុត្តំ វត្តុំ. ពន្ធនោកាសេ សតិ អសតិ វា ពន្ធនវិរហិតោ បត្តោ អពន្ធនោតិ វុត្តោ, ពន្ធនោកាសវិរហិតោយេវ បន អពន្ធនោកាសោតិ វុត្តោ.

តិបុសុត្តកេន វា ពន្ធិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ពន្ធិតព្ពោ’’តិ បាឋោ គហេតព្ពោ. បុរាណបោត្ថកេបិ ហិ អយមេវ បាឋោ ទិស្សតិ. សុទ្ធេហិ…បេ… ន វដ្ដតីតិ ឥទំ ឧណ្ហភោជនេ បក្ខិត្តេ វិលីយមានត្តា វុត្តំ. ផាណិតំ ឈាបេត្វា បាសាណចុណ្ណេន ពន្ធិតុំ វដ្ដតីតិ បាសាណចុណ្ណេន សទ្ធិំ ផាណិតំ បចិត្វា តថាបក្កេន បាសាណចុណ្ណេន ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ.

៦១៥. អនុកម្បាយ ន គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វុត្តត្តា យស្ស សោ បត្តោ ន រុច្ចតិ, តស្សបិ អគណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ឩនបញ្ចពន្ធនសីក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘សចេ ថេរស្ស បត្តោ ន រុច្ចតិ, អប្បិច្ឆតាយ វា ន គណ្ហាតិ, វដ្ដតី’’តិ. បត្តបរិយន្តោតិ បរិយន្តបត្តោ, អវសានបត្តោតិ អត្ថោ. ‘‘សង្ឃមជ្ឈេ បត្តំ គាហាបេន្តេន អលជ្ជិំ អគាហាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ អាធារកន្តិ វុត្តត្តា បីឋាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ អាធារំ ឋបេត្វា តត្ថ បត្តំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ អាធារឋបនោកាសស្ស អនិយមិតត្តា’’តិ វទន្តិ. អបរិភោគេនាតិ អយុត្តបរិភោគេន.

៦១៦. បាឡិយំ ‘‘អពន្ធនេន បត្តេន អពន្ធនំ បត្តំ. ឯកពន្ធនំ បត្តំ… ទ្វិពន្ធនំ បត្តំ… តិពន្ធនំ… ចតុពន្ធនំ… អពន្ធនោកាសំ… ឯក… ទ្វិ… តិ… ចតុពន្ធនោកាសំ បត្តំ ចេតាបេតី’’តិ ឯវំ ឯកេកេន បត្តេន ទសធា ទសវិធំ បត្តំ ចេតាបនវសេន ឯកនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសតំ វុត្តំ. ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ បមាណយុត្តំ អគ្គហិតកាឡវណ្ណម្បិ បត្តំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អាបត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អធិដ្ឋានុបគបត្តស្ស ឩនបញ្ចពន្ធនតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកតវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦២២. តតិយសិក្ខាបទេ យេសំ មំសំ កប្បតីតិ ឥទំ និស្សគ្គិយវត្ថុទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន យេសំ មំសំ ន កប្បតិ, តេសំ សប្បិអាទីនិ ន កប្បន្តីតិ ទស្សនត្ថំ. មនុស្សខីរាទីនិបិ ហិ នោ ន កប្បន្តិ, កុតោ សសស្ស សប្បីតិ អាហ ‘‘យេសញ្ហិ ខីរំ អត្ថិ, សប្បិបិ តេសំ អត្ថិយេវា’’តិ. ‘‘ឥទញ្ច យេភុយ្យេន វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ឧគ្គហិតកំ កត្វា និក្ខិត្តន្តិ អប្បដិគ្គហិតំ សយមេវ គហេត្វា និក្ខិត្តំ. សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតីតិ តទហុបុរេភត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អថ សយំកតំ និរាមិសំ ភុញ្ជន្តស្ស កស្មា សាមំបាកោ ន ហោតីតិ អាហ – ‘‘នវនីតំ តាបេន្តស្ស ហិ សាមំបាកោ ន ហោតី’’តិ. សវត្ថុកបដិគ្គហិតស្ស វត្ថុគតិកត្តា អាហ – ‘‘សវត្ថុកស្ស បដិគ្គហិតត្តា’’តិ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតេហីតិ បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតខីរទធីហិ. បុរេភត្តម្បិ ច ឧគ្គហិតកេហិ កតំ អព្ភញ្ជនាទីសុ ឧបនេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧភយេសម្បីតិ បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតខីរទធីហិ ច បុរេភត្តំ ឧគ្គហិតកេហិ ច កតានំ. ឯសេវ នយោតិ និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ អត្ថោ. អកប្បិយមំសសប្បិម្ហីតិ អកប្បិយមំសសត្តានំ សប្បិម្ហិ. ការណបតិរូបកំ វត្វាតិ សជាតិយានំ សប្បិភាវតោតិ ការណបតិរូបកំ វត្វា.

សប្បិនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ និរាមិសមេវ សត្តាហំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ នវនីតេ. ធោតំ វដ្ដតីតិ អធោតំ ចេ, សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ ហោតិ, តស្មា ធោតំ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ ថេរានំ អធិប្បាយោ. តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តមេវ ខាទិំសូតិ ឯត្ថ តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តំ អធោតម្បិ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តា ធោវិត្វា បចិត្វា វា បរិភុញ្ជិំសូតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. ថេរស្ស ហិ ទធិគុឡិកាទិសហិតម្បិ បដិគ្គហិតំ បច្ឆា ធោវិត្វា បចិត្វា វា បរិភុញ្ជន្តស្ស សវត្ថុកបដិគ្គហណេ ទោសោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ, តេនេវ ថេរស្ស អធិប្បាយំ ទស្សេន្តេន ‘‘តស្មា នវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេន…បេ… អយមេត្ថ អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តមេវ ខាទិំសូ’’តិ វចនស្ស អធិប្បាយំ អជានន្តា ‘‘តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តំ អធោតម្បិ ទធិគុឡិកាទិសហិតំ វិកាលេបិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ ទធិគុឡិកាទិអាមិសេន សំសដ្ឋរសំ នវនីតំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ សក្កា វត្តុំ. នវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេនាតិ អធោវិត្វា បដិគ្គហិតនវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេន. ទធិ ឯវ ទធិគតំ យថា ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិ (ម. និ. ២.១១៩). ខយំ គមិស្សតីតិ វចនតោ ខីរំ បក្ខិបិត្វា បក្កសប្បិអាទិបិ វិកាលេ កប្បតីតិ វេទិតព្ពំ. កុក្កុច្ចាយន្តិ កុក្កុច្ចកាតិ ឥមិនា អត្តនាបិ តត្ថ កុក្កុច្ចសព្ភាវំ ទីបេតិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘និព្ពដ្ដិតសប្បិ វា នវនីតំ វា បចិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តានិ បដិគ្គហេត្វាតិ តានិ ខីរទធីនិ បដិគ្គហេត្វា.

បដិគ្គហេត្វា ឋបិតភេសជ្ជេហីតិ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតយាវជីវិកភេសជ្ជេហិ. វុត្តនយេន យថា តណ្ឌុលាទីនិ ន បច្ចន្តិ, តថា លជ្ជីយេវ សម្បាទេត្វា ទេតីតិ លជ្ជីសាមណេរគ្គហណំ, អបិច អលជ្ជិនា អជ្ឈោហរិតព្ពំ យំ កិញ្ចិ អភិសង្ខរាបេតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មាបិ ឯវមាហ. តិលេ បដិគ្គហេត្វា កតតេលន្តិ អត្តនា ភជ្ជនាទីនិ អកត្វា គហិតតេលំ. តេនេវ ‘‘សាមិសម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. និព្ពដ្ដិតត្តាតិ យាវកាលិកវត្ថុតោ វិវេចិតត្តា. ឧភយម្បីតិ អត្តនា ច បរេន ច កតំ. យាវ អរុណស្ស ឧគ្គមនា តិដ្ឋតិ, និស្សគ្គិយន្តិ សត្តមទិវសេ កតតេលំ សចេ យាវ អរុណុគ្គមនា តិដ្ឋតិ, និស្សគ្គិយំ.

៦២៣. អច្ឆវសន្តិ ទុក្កដវត្ថុនោ វសាយ អនុញ្ញាតត្តា តំសទិសានំ ទុក្កដវត្ថូនំយេវ អកប្បិយមំសសត្តានំ វសា អនុញ្ញាតា, ន ថុល្លច្ចយវត្ថូនំ មនុស្សានំ វសាតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា មនុស្សវស’’ន្តិ. សំសដ្ឋន្តិ បរិស្សាវិតំ. ‘‘កាលេ បដិគ្គហិតំ វិកាលេ អនុបសម្បន្នេនបិ និប្បក្កំ សំសដ្ឋញ្ច បរិភុញ្ជន្តស្ស ទ្វេបិ ទុក្កដានិ ហោន្តិយេវា’’តិ វទន្តិ. យស្មា ខីរទធិអាទីនិ បក្ខិបិត្វា តេលំ បចន្តិ, តស្មា កសដំ ន វដ្ដតិ, តេលមេវ វដ្ដតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បក្កតេលកសដេ វិយ កុក្កុច្ចាយតី’’តិ. ‘‘សចេ វសាយ សទ្ធិំ បក្កត្តា ន វដ្ដតិ, ឥទំ កស្មា វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆន្តា ‘‘ភន្តេ’’តិអាទិមាហំសុ. ឯតំ វដ្ដតីតិ ននុ ឯតំ ទធិគុឡិកាទីហិ បក្កំ នវនីតំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ.

‘‘មធុករីហិ នាម មធុមក្ខិកាហីតិ អយំ ខុទ្ទកមក្ខិកានំ ភមរមក្ខិកានញ្ច សាមញ្ញនិទ្ទេសោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘ទណ្ឌកេសុ មធុករា មធុករី មក្ខិកា នាមា’’តិ វត្វា ‘‘តាហិ មធុករីអាទីហិ តីហិ មក្ខិកាហិ កតំ មធុ នាមា’’តិ វទន្តិ. ភមរមក្ខិកាហីតិ មហាភមរមក្ខិកាហិ. សិលេសសទិសន្តិ ឃនបក្កំ វុត្តំ. ឥតរន្តិ តនុកមធុ. មធុបដលន្តិ មធុរហិតំ កេវលំ មធុបដលំ. ‘‘សចេ មធុសហិតំ បដលំ បដិគ្គហេត្វា និក្ខិបន្តិ, បដលស្ស ភាជនដ្ឋានិយត្តា មធុនោ វសេន សត្តាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, ‘‘មធុមក្ខិតំ បន មធុគតិកមេវា’’តិ ឥមិនា តំ ន សមេតិ.

‘‘ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្ត’’ន្តិ បាឡិយំ អវិសេសេន វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ…បេ… អវត្ថុកា ឧច្ឆុវិកតិ ‘ផាណិត’ន្តិ វេទិតព្ពា’’តិ វចនតោ ឧច្ឆុរសោបិ និក្កសដោ សត្តាហកាលិកោតិ វេទិតព្ពោ. កេនចិ បន ‘‘មធុម្ហិ ចត្តារោ កាលិកា យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពា, ឧច្ឆុម្ហិ ចា’’តិ វត្វា ‘‘សមក្ខិកណ្ឌសេឡកំ យាវកាលិកំ, អនេឡកំ ឧទកសម្ភិន្នំ យាមកាលិកំ, អសម្ភិន្នំ សត្តាហកាលិកំ, មធុសិត្ថំ បរិសុទ្ធំ យាវជីវិកំ, តថា ឧច្ឆុ វា រសោ វា សកសដោ យាវកាលិកោ, និក្កសដោ ឧទកសម្ភិន្នោ យាមកាលិកោ, អសម្ភិន្នោ សត្តាហកាលិកោ, សុទ្ធកសដំ យាវជីវិក’’ន្តិ ច វត្វា ឧត្តរិបិ ពហុធា បបញ្ចិតំ. តត្ថ ‘‘ឧទកសម្ភិន្នំ មធុ វា ឧច្ឆុរសោ វា ឧទកសម្ភិន្នោ យាមកាលិកោ’’តិ ឥទំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ ទិស្សតិ. ‘‘យាវកាលិកំ សមានំ គរុតរម្បិ មុទ្ទិកាជាតិរសំ អត្តនា សំសដ្ឋំ លហុកំ យាមកាលិកភាវំ ឧបនេន្តំ ឧទកំ លហុតរំ សត្តាហកាលិកំ អត្តនា សំសដ្ឋំ គរុតរំ យាមកាលិកភាវំ ឧបនេតី’’តិ ឯត្ថ ការណំ សោយេវ បុច្ឆិតព្ពោ, សព្ពត្ថ បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច ឧទកសម្ភេទេន គរុតរស្សបិ លហុភាវោបគមនំយេវ ទស្សិតំ. បាឡិយម្បិ ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិលានស្ស គុឡំ, អគិលានស្ស គុឡោទក’’ន្តិ (មហាវ. ២៨៤) វទន្តេន អគិលានេន បរិភុញ្ជិតុំ អយុត្តោបិ គុឡោ ឧទកសម្ភិន្នោ អគិលានស្សបិ វដ្ដតីតិ អនុញ្ញាតោ.

យម្បិ ច ‘‘ឧច្ឆុ ចេ យាវកាលិកោ, ឧច្ឆុរសោ ចេ យាមកាលិកោ, ផាណិតំ ចេ សត្តាហកាលិកំ, តចោ ចេ យាវជីវិកោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ ទស្សេត្វា ‘‘ឧច្ឆុរសោ ឧទកសម្ភិន្នោ យាមកាលិកោ’’តិ អញ្ញេន កេនចិ វុត្តំ, តម្បិ តថាវិធស្ស អដ្ឋកថាវចនស្ស ឥមិស្សា សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ អភាវតោ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ. តតោយេវ ច ‘‘ឧច្ឆុរសោ ឧទកេន សម្ភិន្នោបិ អសម្ភិន្នោបិ សត្តាហកាលិកោយេវា’’តិ កេចិ អាចរិយា វទន្តិ. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆុរស’’ន្តិ (មហាវ. ៣០០) ឯត្ថ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ អវិសេសេន វុត្តំ ‘‘ឧច្ឆុរសោ សត្តាហកាលិកោ’’តិ.

សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ អបរិស្សាវិតំ បដិគ្គហិតម្បិ ករណសមយេ បរិស្សាវេត្វា កសដំ អបនេត្វាវ អត្តនា កតន្តិ គហេតព្ពំ. ឈាមឧច្ឆុផាណិតន្តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍេ ឧច្ឆុខេត្តេ ឈាមឧច្ឆុនា កតផាណិតំ. កោដ្ដិតឧច្ឆុផាណិតន្តិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកំ ឆិន្ទិត្វា កោដ្ដេត្វា និប្បីឡេត្វា បក្កំ យេភុយ្យេន ច សកសដំ ផាណិតំ. តាទិសស្ស ច កសដស្ស អព្ពោហារិកត្តា ‘‘តំ យុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. សីតុទកេន កតន្តិ មធុកបុប្ផានិ សីតោទកេ បក្ខិបិត្វា មទ្ទិត្វា បុប្ផរសេ ឧទកគតេ សតិ តំ ឧទកំ គហេត្វា បចិត្វា កតផាណិតំ. ខីរំ បក្ខិបិត្វា កតំ មធុកផាណិតំ យាវកាលិកន្តិ ឯត្ថ ខីរំ បក្ខិបិត្វា បក្កតេលំ កស្មា វិកាលេ វដ្ដតីតិ ចេ? តេលេ បក្ខិត្តខីរំ តេលមេវ ហោតិ, អញ្ញំ បន ខីរំ បក្ខិបិត្វា កតំ ខីរភាវំ គណ្ហាតីតិ ឥទមេត្ថ ការណំ. យទិ ឯវំ ខណ្ឌសក្ខរម្បិ ខីរំ បក្ខិបិត្វា ករោន្តិ, តំ កស្មា វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ខណ្ឌសក្ខរំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ខីរជល្លិកន្តិ ខីរផេណំ.

ភេសជ្ជោទិស្សំ ទស្សេន្តេន ‘‘សត្តវិធញ្ហិ ឱទិស្សំ នាមា’’តិអាទិនា ឥតរានិបិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តានិ. វិកដានីតិ អបកតិភេសជ្ជត្តា វិកដានិ, វិរូបានីតិ អត្ថោ. ទុក្កដវត្ថូនម្បិ អកប្បិយមំសានំ វសាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វសោទិស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. ឱឡារិកានម្បិ អាហារត្ថំ ផរិតុំ សមត្ថានំ សប្បិអាទីនំ ភេសជ្ជនាមេន អនុញ្ញាតត្តា ‘‘ភេសជ្ជោទិស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សតិ បច្ចយេតិ វុត្តត្តា បដិគ្គហិតភេសជ្ជានិ ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ បុរេភត្តម្បិ សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ, ន អាហារត្ថំ ភេសជ្ជត្ថាយ បដិគ្គហិតត្តា’’តិ វទន្តិ.

៦២៤. ទ្វារវាតបានកវាដេសូតិ មហាទ្វារស្ស វាតបានានញ្ច កវាដផលកេសុ. កសាវេ បក្ខិត្តានិ តានិ អត្តនោ សភាវំ បរិច្ចជន្តិ, តស្មា ‘‘មក្ខេតព្ពានី’’តិ វុត្តំ, ឃុណបាណកាទិបរិហារត្ថំ មក្ខេតព្ពានីតិ អត្ថោ. អធិដ្ឋេតីតិ ‘‘ឥទានិ មយ្ហំ អជ្ឈោហរណីយំ ន ភវិស្សតិ, ពាហិរបរិភោគត្ថាយ គមិស្សតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. តេនេវាហ – ‘‘សប្បិញ្ច តេលញ្ច វសញ្ច មុទ្ធនិ តេលំ វា អព្ភញ្ជនំ វា’’តិអាទិ. ‘‘ឯវំ អធិដ្ឋិតញ្ច បដិគ្គហណំ វិជហតី’’តិ វទន្តិ.

៦២៥. សចេ ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ អវិភត្តំ ហោតិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ មជ្ឈេ បាឋោ បរិហីនោ, ឯវំ បនេត្ថ បាឋោ វេទិតព្ពោ ‘‘សចេ ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ អវិភត្តំ ហោតិ, សត្តាហាតិក្កមេ ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតី’’តិ. អញ្ញថា បន សទ្ទប្បយោគោបិ ន សង្គច្ឆតិ. គណ្ឋិបទេបិ ច អយមេវ បាឋោ ទស្សិតោ. តត្ថ ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តីតិ យថា អញ្ញស្ស សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ សត្តាហាតិក្កមេន និស្សគ្គិយំ ន ហោតិ បរសន្តកភាវតោ, ឯវមិទម្បិ អវិភត្តត្តា ឧភយសាធារណម្បិ អវិនិព្ភោគភាវតោ និស្សគ្គិយំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ ភិក្ខុនា បដិគ្គហិតត្តា សត្តាហាតិក្កមេ យស្ស កស្សចិ ភិក្ខុនោ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ បដិគ្គហិតសប្បិអាទីនំ បរិភោគស្ស សត្តាហេនេវ បរិច្ឆិន្នត្តា. ‘‘តានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ពានី’’តិ ហិ វុត្តំ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ឥធ បាឋស្ស បរិហីនភាវំ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ ឥទំ អន្តោសត្តាហេ បរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ សញ្ញាយ វិស្សាសគ្គាហាភាវតោ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឯវមត្ថោ វុត្តោ, សោ ន គហេតព្ពោ.

អាវុសោ, ឥមំ តេលំ សត្តាហមត្តំ បរិភុញ្ជ ត្វន្តិ ឥមិនា យេន បដិគ្គហិតំ, តេន អន្តោសត្តាហេយេវ បរស្ស វិស្សជ្ជិតភាវំ ទស្សេតិ. កស្ស អាបត្តីតិ បឋមំ តាវ ឧភិន្នំ សាធារណត្តា អនាបត្តិ វុត្តា. ឥទានិ បន ឯកេន ឥតរស្ស វិស្សដ្ឋភាវតោ ឧភយសាធារណតា នត្ថីតិ វិភត្តសទិសំ ហុត្វា ឋិតំ, តស្មា ឯត្ថ បដិគ្គហិតស្ស សត្តាហាតិក្កមេ ឯកស្ស អាបត្តិយា ភវិតព្ពន្តិ មញ្ញមានោ ‘‘កិំ បដិគ្គហណបច្ចយា បដិគ្គាហកស្ស អាបត្តិ, ឧទាហុ យស្ស សន្តកំ ជាតំ, តស្សា’’តិ បុច្ឆតិ. និស្សដ្ឋភាវតោយេវ ច ឥធ ‘‘អវិភត្តភាវតោ’’តិ ការណំ អវត្វា ‘‘យេន បដិគ្គហិតំ, តេន វិស្សជ្ជិតត្តា’’តិ វុត្តំ. ឥទញ្ច វិស្សដ្ឋភាវតោ ឧភយសាធារណតំ បហាយ ឯកស្ស សន្តកំ ហោន្តម្បិ យេន បដិគ្គហិតំ, តតោ អញ្ញស្ស សន្តកំ ជាតំ, តស្មា បរសន្តកបដិគ្គហណេ វិយ បដិគ្គាហកស្ស បដិគ្គហណបច្ចយា នត្ថិ អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ‘‘យេន បដិគ្គហិតំ, តេន វិស្សជ្ជិតត្តា’’តិ វចនតោ អវិស្សជ្ជិតេ សតិ អវិភត្តេបិ សត្តាហាតិក្កមេ អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ អវិស្សជ្ជិតេ អវិភត្តភាវតោយេវ អនាបត្តិយា សិទ្ធត្តា. សចេ បន ឥតរោ យេន បដិគ្គហិតំ, តស្សេវ អន្តោសត្តាហេ អត្តនោ ភាគម្បិ វិស្សជ្ជេតិ, សត្តាហាតិក្កមេ សិយា អាបត្តិ យេន បដិគ្គហិតំ, តស្សេវ សន្តកភាវមាបន្នត្តា ឥតរស្ស អប្បដិគ្គហិតត្តា. ឥមិនា តស្ស សន្តកភាវេបិ អញ្ញេន បដិគ្គហិតសកសន្តកេ វិយ តេន អប្បដិគ្គហិតភាវតោ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ. ឥទំ បន អធិប្បាយំ អជានិត្វា ឥតោ អញ្ញថា គណ្ឋិបទការាទីហិ បបញ្ចិតំ, ន តំ សារតោ បច្ចេតព្ពំ.

អបរិភោគំ ហោតីតិ កស្សចិ អមនុញ្ញស្ស បតិតត្តា បរិភោគារហំ ន ហោតិ. យេន ចិត្តេនាតិ យេន បរិច្ចជិតុកាមតាចិត្តេន. ‘‘អន្តោសត្តាហេ’’តិ អធិការត្តា ‘‘អន្តោសត្តាហេ អនបេក្ខោ ទត្វា បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ ឥមំ សម្ពន្ធំ សន្ធាយ មហាសុមត្ថេរេន ‘‘ឯវំ អន្តោសត្តាហេ ទត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. មហាបទុមត្ថេរោ បន យទិ ឯវំ ‘‘វិស្សជ្ជេតី’’តិ ឥមិនាវ តំ សិទ្ធំ, សត្តាហាតិក្កន្តំ បន និស្សដ្ឋំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា តស្ស បរិភោគមុខទស្សនមិទន្តិ អាហ – ‘‘នយិទំ យាចិតព្ព’’ន្តិអាទិ. អញ្ញេន ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ សុទ្ធចិត្តេន ទិន្នត្តា សយម្បិ អាហរាបេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវ. សប្បិអាទីនំ បដិគ្គហិតភាវោ, អត្តនោ សន្តកតា, សត្តាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦២៧. ចតុត្ថេ សិព្ពនរជនកប្បបរិយោសានេន និដ្ឋាបេត្វាតិ សូចិកម្មនិដ្ឋានេន សកិម្បិ វណ្ណភេទមត្តរជនេន កប្បពិន្ទុករណេន ច និដ្ឋាបេត្វា. សមយេតិ វស្សានសមយេ.

៦២៨. កុច្ឆិសមយោតិ អន្តោសមយោ. ‘‘អយមេកោ អឌ្ឍមាសោ បរិយេសនក្ខេត្តញ្ចេវ ករណក្ខេត្តញ្ច. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ វស្សិកសាដិកំ អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ លទ្ធំ កាតុញ្ច វដ្ដតិ, និវាសេតុំ អធិដ្ឋាតុញ្ច ន វដ្ដតី’’តិ បោត្ថកេសុ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ អបាឋោ. ឯវំ បនេត្ថ បាឋេន ភវិតព្ពំ ‘‘អយមេកោ អឌ្ឍមាសោ បរិយេសនក្ខេត្តំ. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ វស្សិកសាដិកំ អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ វដ្ដតិ, លទ្ធំ កាតុំ និវាសេតុំ អធិដ្ឋាតុញ្ច ន វដ្ដតី’’តិ. ន ហិ គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសស្ស បឋមោ អឌ្ឍមាសោ ករណក្ខេត្តំ ហោតិ. ‘‘អឌ្ឍមាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ កត្វា និវាសេតព្ព’’ន្តិ វចនតោ បន គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសស្ស បច្ឆិមោ អឌ្ឍមាសោ ករណក្ខេត្តញ្ចេវ និវាសនក្ខេត្តញ្ច ហោតិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. វហិសកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘គិម្ហានំ បច្ឆិមោ មាសោ បរិយេសនក្ខេត្តំ, បច្ឆិមោ អឌ្ឍមាសោ ករណនិវាសនក្ខេត្តម្បី’’តិ វុត្តំ. តស្មា បាឡិយា មាតិកាដ្ឋកថាយ ច អវិរោធំ ឥច្ឆន្តេន វុត្តនយេនេវ បាឋោ គហេតព្ពោ.

‘‘វិញ្ញត្តិំ កត្វា និប្ផាទេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន អនាបត្តី’’តិ វទន្តេន ‘‘បិដ្ឋិសមយត្តា ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តី’’តិ ទីបិតា ហោតិ. ន ហិ ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ បិដ្ឋិសមយេ សតុប្បាទករណមត្តេនបិ សម្ភវន្តី អាបត្តិ តតោ គរុកតរាយ វិញ្ញត្តិយា ន ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ. តេនេវ ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយេន វុត្តំ –

‘‘កត្វា បន សតុប្បាទំ, វស្សិកសាដិចីវរំ;

និប្ផាទេន្តស្ស ភិក្ខុស្ស, សមយេ បិដ្ឋិសម្មតេ.

‘‘ហោតិ និស្សគ្គិយាបត្តិ, ញាតកាញាតកាទិនោ;

តេសុយេវ ច វិញ្ញត្តិំ, កត្វា និប្ផាទនេ តថា’’តិ.

កេនស្ស ហោតិ អាបត្តីតិ អស្ស មាតរំ ចីវរំ យាចន្តស្ស កេន សិក្ខាបទេន អាបត្តីតិ បុច្ឆតិ. ‘‘បរិណតំ វិញ្ញាបេន្តស្ស បរិណាមនសិក្ខាបទេន អាបត្តី’’តិ ចោទនាភាវំ ទស្សេតិ នោ ច សង្ឃេ បរិណតន្តិ. អថ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេនាតិ ចេ, ឯតម្បិ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនាបត្តិ ច ញាតកេ’’តិ. ‘‘ញាតកេ វិញ្ញាបេន្តស្សា’’តិ បាឋសេសោ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយាតិ បិដ្ឋិសមយេ វស្សិកសាដិកត្ថំ ញាតកបវារិតដ្ឋានេ សតុប្បាទករណេន អាបត្តិំ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន អនាបត្តិញ្ច សន្ធាយ.

អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ…បេ… ទុក្កដន្តិ ឥទំ វស្សិកសាដិកំ អទិន្នបុព្ពេ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវេត្ថ វត្តភេទេ ទុក្កដំ វុត្តំ, ទិន្នបុព្ពេសុ បន វត្តភេទោ នត្ថិ. តេនេវាហ – ‘‘យេ មនុស្សា…បេ… វត្តភេទោ នត្ថី’’តិ. ឥទន្តិ យថាវុត្តនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយំ. វិញ្ញត្តិំ កត្វា និប្ផាទេន្តស្សាតិ អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ វិញ្ញត្តិំ កត្វា និប្ផាទេន្តស្ស. បកតិយា វស្សិកសាដិកទាយកា នាម សង្ឃវសេន វា បុគ្គលវសេន វា អបវារេត្វា អនុសំវច្ឆរំ វស្សិកសាដិកានំ ទាយកា. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន អនាបត្តីតិ ឯត្ថ ឥមិនាបិ សិក្ខាបទេន អនាបត្តីតិ វេទិតព្ពំ. កុច្ឆិសមយេ ហិ អត្តនោ ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ ‘‘ទេថ មេ វស្សិកសាដិក’’ន្តិអាទិនា វិញ្ញាបេន្តស្សបិ អនាបត្តិ. តេនេវាហ – ‘‘ន វត្តព្ពា ទេថ មេតិ ឥទញ្ហិ បរិយេសនកាលេ អញ្ញាតកអប្បវារិតេ ឯវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. មាតិកាដ្ឋកថាយញ្ហិ (កង្ខា. អដ្ឋ. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘អត្តនោ ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ បន ‘ទេថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរ’ន្តិអាទិកាយ វិញ្ញត្តិយាបិ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ.

៦២៩. ‘‘អាកាសតោ បតិតឧទកេនេវាតិ វចនតោ ឆទនកោដិយា បតិតឧទកេន នហាយន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

៦៣០. ឆ មាសេ បរិហារំ លភតីតិ ឯតេន អន្តោវស្សេបិ យាវ វស្សានស្ស បច្ឆិមទិវសា អកតា បរិហារំ លភតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. យស្មា មូលចីវរំ ករោន្តេន ហេមន្តស្ស បច្ឆិមុបោសថទិវសេយេវ កាតព្ពំ, តស្មា គិម្ហានតោ ឯកូនតិំសទិវសេ បរិហារំ លភតិ, ឯវំ សន្តេបិ អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គណនូបគំ ន ហោតីតិ កត្វា ‘‘តតោ បរម្បិ…បេ… ឯកមាស’’ន្តិ វុត្តំ. ឯកាហទ្វីហាទិវសេន…បេ… លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចាតិ ឥមិនា ឯកាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច, ទ្វីហានាគតាយ…បេ… ទសាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច, អន្តោវស្សេ វា លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. តត្ថ អាសាឡ្ហិមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបុណ្ណមិយំ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច វស្សិកសាដិកា ‘‘ឯកាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចា’’តិ វុច្ចតិ. ឯតេនេវ នយេន ជុណ្ហបក្ខស្ស ឆដ្ឋិយំ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច ‘‘ទសាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចា’’តិ វុច្ចតិ. យាវ បឋមកត្តិកតេមាសបុណ្ណមី, តាវ អន្តោតេមាសេ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច ‘‘អន្តោវស្សេ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចា’’តិ វុច្ចតិ. បឋមកត្តិកតេមាសបុណ្ណមិតោ បរញ្ហិ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច យាវ ចីវរកាលោ នាតិក្កមតិ, តាវ អនធិដ្ឋហិត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ ន តត្រាយំ វិចារណា សម្ភវតិ.

តស្មិំយេវ អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ អវិសេសេន វុត្តេបិ វស្សានតោ បុព្ពេ ឯកាហទ្វីហាទិវសេន អនាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា តេហិ ទិវសេហិ សទ្ធិំ ទសាហំ អនតិក្កមន្តេន វស្សូបនាយិកទិវសតោ បដ្ឋាយ អធិដ្ឋានក្ខេត្តំ សម្បត្តាយេវ អធិដ្ឋាតព្ពា, ន តតោ បុព្ពេ អធិដ្ឋានស្ស អខេត្តត្តា. អន្តោវស្សេ បន លទ្ធា តស្មិំយេវ អន្តោវស្សេ លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ អនតិក្កាមេត្វា អធិដ្ឋាតព្ពា.

ននុ ច វស្សានតោ បុព្ពេ អនធិដ្ឋហិត្វា ទសាហំ អតិក្កាមេតុំ វដ្ដតិយេវ, តស្មា អធិដ្ឋានស្ស អខេត្តភូតេបិ ទិវសេ គហេត្វា ‘‘អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ? យថា ‘‘អន្តោវស្សេ លទ្ធាបិ យាវ ន និដ្ឋាតិ, តាវ អនធិដ្ឋហិត្វា ទសាហំ អតិក្កាមេតុំ វដ្ដតី’’តិ អកតាយ អនធិដ្ឋានក្ខេត្តសទិសាបិ អតិក្កន្តទិវសា ទសាហំ អតិក្កាមេត្វា និដ្ឋិតាយ គណនូបគា ហោន្តីតិ និដ្ឋិតទិវសេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពា, ឯវមិធាបិ វស្សានតោ បុព្ពេ អនធិដ្ឋានក្ខេត្តភូតាបិ ទិវសា លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ គណនូបគា ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យទិ ឯវំ ‘‘តស្មិំយេវ អន្តោទសាហេ’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា ទសាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ ឆដ្ឋិយំ លទ្ធា បុណ្ណមិយំ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ ‘‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ វចនេនេវ បដិក្ខិត្តត្តា. ឯវំ សន្តេ ‘‘ទសាហានាគតាយា’’តិ ឥមិនា កិំ បយោជនន្តិ ចេ? វស្សានតោ បុព្ពេយេវ ទសាហេ អតិក្កន្តេ វស្សូបនាយិកទិវសេ និដ្ឋិតា តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ ឥទមេត្ថ បយោជនំ. តេនេវាហ – ‘‘ទសាហាតិក្កមេ និដ្ឋិតា តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ.

ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កមេតព្ពាតិ តេមាសព្ភន្តរេ ទសាហេ អប្បហោន្តេ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច ចីវរកាលំ នាតិក្កមេតព្ពាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘បឋមកត្តិកតេមាសបុណ្ណមិតោ បុព្ពេ សត្តមិតោ បដ្ឋាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច វស្សិកសាដិកា ទសាហេ អនតិក្កន្តេយេវ ចីវរកាលំ ឱតិណ្ណត្តា តត្ថ អនធិដ្ឋហិត្វាបិ ឋបេតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឥមិនា ច ឥមំ ទីបេតិ – អកតា ចេ វស្សិកសាដិកា, វស្សានំ ចាតុមាសំ អកតត្តាយេវ បរិហារំ លភតិ, កតាយ បន ទសាហបរមសិក្ខាបទំ អវិកោបេត្វា បរិហារោ វត្តព្ពោតិ.

យទា វា តទា វា អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតីតិ ចាតុមាសព្ភន្តរេ ទសាហេ អតិក្កន្តេបិ នត្ថិ ទោសោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កទា អធិដ្ឋាតព្ពា…បេ… យទិ នប្បហោតិ, យាវ កត្តិកបុណ្ណមា បរិហារំ លភតី’’តិ ឥមិនាបិ កុរុន្ទិវចនេន អកតាយ វស្សិកសាដិកាយ ចាតុមាសំ បរិហារោ, កតាយ ទសាហមេវ បរិហារោតិ អយមត្ថោ ទីបិតោយេវាតិ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ.

បាឡិយំ អច្ឆិន្នចីវរស្ស នដ្ឋចីវរស្សាតិអាទិនា និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិ វុត្តា, ឧទាហុ នគ្គស្ស នហាយតោ ទុក្កដេន អនាបត្តិ វុត្តាតិ? កិមេត្ថ បុច្ឆិតព្ពំ. សព្ពសិក្ខាបទេសុ ហិ យត្ថ យត្ថ មូលសិក្ខាបទេន អាបត្តិប្បសង្គោ, តត្ថ តត្ថ អនាបត្តិទស្សនត្ថំ អនាបត្តិវារោ អារភីយតីតិ ឥធាបិ និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិទស្សនត្ថន្តិ យុត្តំ វត្តុំ. ន ហិ មូលាបត្តិយា អនាបត្តិំ អទស្សេត្វា អន្តរា វុត្តាយ ឯវ អាបត្តិយា អនាបត្តិទស្សនត្ថំ អនាបត្តិវារោ អារភីយតីតិ. តេនេវ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ ឥទំ វុត្តំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្ស នដ្ឋចីវរស្ស ចាតិ ឯត្ថ អច្ឆិន្នសេសចីវរស្ស នដ្ឋសេសចីវរស្ស ច អសមយេ និវាសេន្តស្ស បរិយេសន្តស្ស ច អនាបត្តិ. អាបទាសូតិ ឯត្ថ អនិវត្ថំ ចោរា ហរន្តីតិ អសមយេ និវាសេន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ. មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្ស វា នដ្ឋចីវរស្ស វា អនិវត្ថំ ចោរា ហរន្តីតិ ឯវំ អាបទាសុ វា និវាសយតោ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តី’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន នគ្គស្ស នហាយតោ ទុក្កដេនេវ អនាបត្តិំ សន្ធាយ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្សាតិ ឯតំ វស្សិកសាដិកមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសញ្ហិ នគ្គានំ កាយោវស្សាបនេ អនាបត្តិ. ឯត្ថ ច មហគ្ឃវស្សិកសាដិកំ និវាសេត្វា នហាយន្តស្ស ចោរុបទ្ទវោ អាបទា នាមា’’តិ យំ វុត្តំ, តត្ថ ការណំ បរិយេសិតព្ពំ.

អថ ឧភយេនបិ អនាបត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្សា’’តិអាទិ អារទ្ធន្តិ ឯវមធិប្បាយោ សិយា, ឯវម្បិ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្សាតិ ឯតំ វស្សិកសាដិកមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិអាទិនា វិសេសេត្វា ន វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ វត្តព្ពំ សិយា ‘‘អច្ឆិន្នសេសចីវរស្ស នដ្ឋសេសចីវរស្ស វា អសមយេ និវាសេន្តស្ស បរិយេសន្តស្ស ច និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិ, អច្ឆិន្នវស្សិកសាដិកស្ស នដ្ឋវស្សិកសាដិកស្ស វា នគ្គស្ស នហាយតោ ទុក្កដេន អនាបត្តិ, អាបទាសុ អនិវត្ថំ ចោរា ហរន្តីតិ អសមយេ និវាសយតោ និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិ, មហគ្ឃវស្សិកសាដិកំ និវាសេត្វា នហាយន្តស្ស ចោរា ហរន្តិ, នគ្គស្ស នហាយតោ ទុក្កដេន អនាបត្តី’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

អង្គេសុ បន វស្សិកសាដិកាយ អត្តុទ្ទេសិកតា, អសមយេ បរិយេសនតា, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានិ តាវ បរិយេសនាបត្តិយា តីណិ អង្គានិ. សចីវរតា, អាបទាភាវោ, វស្សិកសាដិកាយ សកភាវោ, អសមយេ និវាសនន្តិ ឥមានិ និវាសនាបត្តិយា ចត្តារិ អង្គានិ.

វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៣១. បញ្ចមេ យម្បិ ត្យាហន្តិ ឯត្ថ យន្តិ ការណវចនំ, តស្មា ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ – មយា សទ្ធិំ ជនបទចារិកំ បក្កមិស្សតីតិ យំ ការណំ និស្សាយ អហំ តេ, អាវុសោ, ចីវរំ អទាសិំ, តំ ន ករោសីតិ កុបិតោ អនត្តមនោ អច្ឆិន្ទីតិ. យន្តិ វា ចីវរំ បរាមសតិ, តត្ថ ‘‘មយា សទ្ធិំ ជនបទចារិកំ បក្កមិស្សតីតិ យម្បិ តេ អហំ ចីវរំ អទាសិំ, តំ ចីវរំ គណ្ហិស្សាមីតិ កុបិតោ អនត្តមនោ អច្ឆិន្ទី’’តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

៦៣៣. អាណត្តោ ពហូនិ គណ្ហាតិ, ឯកំ បាចិត្តិយន្តិ ‘‘ចីវរំ គណ្ហា’’តិ អាណត្តិយា ឯកចីវរវិសយត្តា ឯកមេវ បាចិត្តិយំ. វាចាយ វាចាយ ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ អច្ឆិន្នេសុ វត្ថុគណនាយ បាចិត្តិយានិ. ឯកវាចាយ សម្ពហុលា អាបត្តិយោតិ ឥទំ អច្ឆិន្នេសុ វត្ថុគណនាយ អាបជ្ជិតព្ពំ បាចិត្តិយាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. អាណត្តិយា អាបជ្ជិតព្ពំ បន ទុក្កដំ ឯកមេវ.

៦៣៤. ឯវន្តិ ឥមិនា ‘‘វត្ថុគណនាយ ទុក្កដានី’’តិ ឥទំ បរាមសតិ. ឯសេវ នយោតិ សិថិលំ គាឡ្ហញ្ច បក្ខិត្តាសុ អាបត្តិយា ពហុត្តំ ឯកត្តញ្ច អតិទិស្សតិ.

៦៣៥. អាវុសោ, មយន្តិអាទីសុ គណ្ហិតុកាមតាយ ឯវំ វុត្តេបិ តេនេវ ទិន្នត្តា អនាបត្តិ. អម្ហាកំ សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតីតិ ឥទំ សាមណេរស្សបិ ទានំ ទីបេតិ. តស្មា កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘ភិក្ខុស្ស សាមំ ចីវរំ ទត្វា’’តិ វុត្តំ, តថាបិ អនុបសម្បន្នកាលេ ទត្វាបិ ឧបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទន្តស្ស បាចិត្តិយមេវាតិ វេទិតព្ពំ. អច្ឆិន្ទនសមយេ ឧបសម្បន្នភាវោយេវ ហេត្ថ បមាណំ. ទេតីតិ តុដ្ឋោ វា កុបិតោ វា ទេតិ. រុន្ធថាតិ និវារេថ. ឯវំ បន ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ឯវំ ទិន្នំ ន តាវ តស្ស សន្តកន្តិ អនធិដ្ឋហិត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. អាហរាបេតុំ បន វដ្ដតីតិ ឯវំ ទិន្នំ ភតិសទិសត្តា អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ. ចជិត្វា ទិន្នន្តិ វុត្តនយេន អទត្វា អនបេក្ខេន ហុត្វា តស្សេវ ទិន្នំ. ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោតិ សកសញ្ញាយ វិនា គណ្ហន្តោ ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរតា, សាមំ ទិន្នតា, សកសញ្ញិតា, ឧបសម្បន្នតា, កោធវសេន អច្ឆិន្ទនំ អច្ឆិន្ទាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៣៦. ឆដ្ឋេ បាឡិយំ ចីវរការសមយេតិ ឥមិនា វស្សំវុត្ថភិក្ខូនំ ចីវរកម្មសមយត្តា ចីវរមាសោ វុត្តោ, អថញ្ញោបិ បន ចីវរកម្មកាលោ ចីវរការសមយោតិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

៦៣៨. បញ្ចហិបិ មិស្សេត្វាតិ ខោមាទីហិ បញ្ចហិ មិស្សេត្វា. វីតវីតដ្ឋានំ យត្ថ សំហរិត្វា ឋបេន្តិ, តស្ស តុរីតិ អធិវចនំ. សុត្តំ បវេសេត្វា យេន អាកោដេន្តា ឃនភាវំ សម្បាទេន្តិ, តំ វេមន្តិ វុច្ចតិ. យំ យន្តិ យំ យំ បយោគំ. តន្តូនំ អត្តនោ សន្តកត្តា វីតវីតដ្ឋានំ បដិលទ្ធមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទីឃតោ…បេ… វីតេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ. បាឡិយម្បិ ហិ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន ‘‘បដិលាភេន និស្សគ្គិយ’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា យាវ ចីវរំ វឌ្ឍតិ, តាវ ឥមិនា បមាណេន អាបត្តិយោ វឌ្ឍន្តិ.

សេសោ កប្បិយោតិ ឯត្ថ ហត្ថកម្មយាចនវសេន. បុព្ពេ វុត្តនយេន និស្សគ្គិយន្តិ ទីឃសោ វិទត្ថិមត្តេ តិរិយំ ហត្ថមត្តេ ច វីតេ និស្សគ្គិយំ. តេនេវាតិ អកប្បិយតន្តវាយេន. តថេវ ទុក្កដន្តិ បរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទេ ទុក្កដំ. កេទារពទ្ធាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន អច្ឆិមណ្ឌលពទ្ធាទិ គហិតំ. តន្តេ ឋិតំយេវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘បច្ឆា វីតដ្ឋានំ អធិដ្ឋិតគតិកមេវ ហោតិ, បុន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. សចេ បន បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា អន្តរន្តរា អវីតំ ហោតិ, បុន អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ឯសេវ នយោតិ វិកប្បនុបគប្បមាណមត្តេ វីតេ តន្តេ ឋិតំយេវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្តំ, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកប្បិយតន្តវាយេន វាយាបនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា) បន វាយាបេយ្យាតិ ឯត្ថ ‘‘ចីវរំ មេ, អាវុសោ, វាយថាតិ អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបេយ្យា’’តិ អត្ថំ វត្វា អង្គេសុបិ ‘‘អកប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបន’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ, តថាវិធំ បន វិសេសវចនំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ ឧបលព្ភតិ. បាឡិយម្បិ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឯត្តកមេវ អនាបត្តិវារេ វុត្តំ, អដ្ឋកថាយញ្ច សុត្តតន្តវាយានមេវ កប្បិយាកប្បិយភាវេន ពហុធា នយោ ទស្សិតោ, ន កប្បិយាកប្បិយវិញ្ញត្តិវសេនាតិ. ‘‘អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបេយ្យា’’តិ ច វិសេសេត្វា វទន្តេន អយំ នាម កប្បិយវិញ្ញត្តីតិ វិសុំ ន ទស្សិតំ, តស្មា វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៤២. សត្តមេ កិញ្ចិមត្តំ អនុបទជ្ជេយ្យាតិ ឥទំ តស្ស កត្តព្ពាការមត្តទស្សនំ, ទានំ បនេត្ថ អង្គំ ន ហោតិ សុត្តវឌ្ឍនវសេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា. តេនេវ បទភាជនេបិ ‘‘តស្ស វចនេន អាយតំ វា វិត្ថតំ វា អប្បិតំ វា ករោតិ, បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយ’’ន្តិ សុត្តវឌ្ឍនាការមេវ ទស្សេត្វា អាបត្តិ វុត្តា. មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘ន ភិក្ខុនោ បិណ្ឌបាតទានមត្តេន តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. សចេ បន តេ តស្ស វចនេន ចីវរសាមិកានំ ហត្ថតោ សុត្តំ គហេត្វា ឦសកម្បិ អាយតំ វា វិត្ថតំ វា អប្បិតំ វា ករោន្តិ, អថ តេសំ បយោគេ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ. អាយតាទីសុ សត្តសុ អាការេសុ អាទិម្ហិ តយោ អាការេ សុត្តវឌ្ឍនេន វិនា ន សក្កា កាតុន្តិ អាហ ‘‘សុត្តវឌ្ឍនអាការមេវ ទស្សេតី’’តិ. សុវីតាទយោ ហិ អាការេ វិនាបិ សុត្តវឌ្ឍនេន សក្កា កាតុំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អញ្ញាតកអប្បវារិតានំ តន្តវាយេ ឧបសង្កមិត្វា វិកប្បមាបជ្ជនតា, ចីវរស្ស អត្តុទ្ទេសិកតា, តស្ស វចនេន សុត្តវឌ្ឍនំ, ចីវរស្ស បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៤៦. អដ្ឋមេ អសម្មោហត្ថន្តិ ទសាហានាគតបទេ អសម្មោហត្ថំ. បឋមបទស្សាតិ ទសាហានាគតបទស្ស. តានិ ទិវសានីតិ តេសុ ទិវសេសុ. ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ សង្ឃតោ វា គណតោ វា ឧជុកំ អត្តនោយេវ វា ឧប្បជ្ជេយ្យ. បញ្ចមិតោតិ ឯត្ថ វស្សំ វសន្តស្ស សង្ឃស្ស បញ្ចមិតោ បុព្ពេ ឧប្បន្នំ អច្ចេកចីវរំ បញ្ចមិយំ វិភជិត្វា គហិតំ អច្ចេកចីវរបរិហារមេវ លភតិ. ឧជុកំ អត្តនោយេវ ឧប្បន្នំ ចេ, បញ្ចមិយំ ឧប្បន្នមេវ អច្ចេកចីវរបរិហារំ លភតិ, ន តតោ បុព្ពេតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សទ្ធាមត្តកន្តិ ធម្មស្សវនាទីហិ តង្ខណុប្បន្នំ សទ្ធាមត្តកំ. អារោចិតំ ចីវរន្តិ អារោចេត្វា ទិន្នចីវរំ. ឆដ្ឋិយំ ឧប្បន្នចីវរស្ស ឯកាទសមោ អរុណោ ចីវរកាលេ ឧដ្ឋាតីតិ អាហ ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ. ឋបិតចីវរម្បីតិ បធានចីវរទស្សនមុខេន សព្ពម្បិ អតិរេកចីវរំ វុត្តំ. អថ ‘‘ចីវរមាសេបិ អតិរេកចីវរំ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ កុតោ លទ្ធន្តិ ចេ? ‘‘វិសុំ អននុញ្ញាតេបិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ‘ចីវរកាលសមយោ នាម អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ បញ្ច មាសា’តិ វទន្តេន តតិយកថិនសិក្ខាបទេ ‘អកាលចីវរំ នាម អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្នំ, អត្ថតេ កថិនេ សត្តមាសេ ឧប្បន្ន’ន្តិ វទន្តេន ច អនុញ្ញាតមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អដ្ឋកថាវចនប្បមាណេន គហេតព្ព’’ន្តិ ច កេចិ.

៦៥០. ឥទានិ បឋមកថិនាទិសិក្ខាបទេហិ តស្ស តស្ស ចីវរស្ស លព្ភមានំ បរិហារំ ឥធេវ ឧបសំហរិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិ អតិរេកចីវរស្ស ទសាហំ បរិហារោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា’’តិ អយមេវ បាឋោ គហេតព្ពោ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘កាមញ្ចេស ‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’ន្តិ ឥមិនាវ សិទ្ធោ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិត’’ន្តិ បាឋំ វត្វា ‘‘ទសទិវសាធិកោ មាសោ, ទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសាតិ បាឋេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ តស្ស បមាទបាឋត្តា. ន ហិ ទសាហេន អសម្បត្តាយ កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណមាយ ចីវរកាលតោ បុព្ពេ ទស ទិវសា អធិកា ហោន្តិ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘នវាហានាគតំ កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណម’’ន្តិ វត្តព្ពំ.

មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘បវារណមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នស្ស ចីវរស្ស និធានកាលោ ទស្សិតោ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘កាមញ្ចេស ‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’ន្តិ ឥមិនាវ សិទ្ធោ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិត’’ន្តិ បាឋោ ទស្សិតោ, សោបិ បមាទបាឋោយេវ. ‘‘ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយា’’តិ ច វុត្តត្តា តត្ថេវ បុព្ពាបរវិរោធោបិ សិយា, ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយាតិ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘ទសាហបរមសិក្ខាបទេនេវ សិទ្ធ’’ន្តិ សក្កា វត្តុំ. ឥមមេវ ច បមាទបាឋំ គហេត្វា ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយេន ច –

‘‘តស្សាច្ចាយិកវត្ថស្ស, កថិនេ តុ អនត្ថតេ;

បរិហារេកមាសោវ, ទសាហបរមោ មតោ.

‘‘អត្ថតេ កថិនេ តស្ស, បញ្ច មាសា បកាសិតា;

បរិហារោ មុនិន្ទេន, ទសាហបរមា បនា’’តិ. –

វុត្តំ.

អច្ចេកចីវរកាលេ ឧប្បន្នត្តា ‘‘អច្ចេកចីវរសទិសេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘បញ្ចមិយំ ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរំ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ ចីវរកាលតោ បុព្ពេយេវ អាបត្តិ ហោតិ, ន ចីវរកាលាតិក្កមេ, តស្មា ចីវរកាលាតិក្កមេ បុន អាបជ្ជិតព្ពាយ អាបត្តិយា អភាវំ សន្ធាយ ‘អនច្ចេកចីវរេ អនច្ចេកចីវរសញ្ញី អនាបត្តី’តិ វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណស្ស អច្ចេកចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ទសាហានាគតាយ កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណមាយ ឧប្បន្នភាវោ, អនធិដ្ឋិតអវិកប្បិតតា, ចីវរកាលាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥២. នវមេ អន្តរឃរេតិ អន្តរេ ឃរានិ ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា អន្តរឃរន្តិ លទ្ធវោហារេ គោចរគាមេ. តេនាហ ‘‘អន្តោគាមេ’’តិ. បាឡិយំ វិប្បវសន្តីតិ ឥទំ យស្មិំ វិហារេ វសន្តា អន្តរឃរេ ចីវរំ និក្ខិបិំសុ, តតោ អញ្ញត្ថ វសន្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ វិហារេ អន្តរឃរេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា វសិតុំ អនុញ្ញាតត្តា តត្ថ វាសោ វិប្បវាសោ នាម ន ហោតិ. ទុព្ពលចោឡា ទុច្ចោឡា វិរូបចោឡា វា, ទុច្ចោឡត្តា ឯវ លូខចីវរា.

៦៥៣. ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ ឧទ្ធរិតព្ពេ ‘‘ឧបសម្បជ្ជ’’ន្តិ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘យោ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភោ បដិលាភោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘ឧបសម្បជ្ជន្តិអាទីសុ វិយា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អនាបុច្ឆំ វា បក្កមេយ្យា’’តិអាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបគន្ត្វាតិ ឧប-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ. វសិត្វាតិ អខណ្ឌំ វសិត្វា. ‘‘យេន យស្ស ហិ សម្ពន្ធោ, ទូរដ្ឋម្បិ ច តស្ស ត’’ន្តិ វចនតោ ‘‘ឥមស្ស…បេ… ឥមិនា សម្ពន្ធោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមស្សាតិ ‘‘ឧបវស្ស’’ន្តិ បទស្ស. និក្ខិបេយ្យាតិ ឋបេយ្យ.

ឯត្តាវតា ច បុរិមិកាយ ឧបគន្ត្វា អខណ្ឌំ កត្វា វុត្ថវស្សេន អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ វិហរន្តេន សកលំ កត្តិកមាសំ តិចីវរេន វិប្បវសិតុំ អនុញ្ញាតំ ហោតិ. អនត្ថតកថិនស្ស ហិ ចីវរមាសេ វិប្បវាសោ ន វដ្ដតិ អត្ថតកថិនានំយេវ អសមាទានចារស្ស អនុញ្ញាតត្តា. កេចិ បន ‘‘អនត្ថតកថិនានំ ចីវរមាសេបិ អសមាទានចារោ លព្ភតី’’តិ វត្វា ពហុធា បបញ្ចេន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ព្យញ្ជនវិចារណន្តិ ‘‘ឧបវស្ស ឧបវស្សិត្វា’’តិអាទិវិចារណំ. តស្សបីតិ ‘‘វុត្ថវស្សាន’’ន្តិ វិភង្គបទស្ស. វុត្ថវស្សានន្តិ ច និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. តេនាហ – ‘‘ឯវរូបានំ ភិក្ខូនំ អព្ភន្តរេ’’តិ. សេនាសនេសូតិ ឯត្ថ តថារូបេសូតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោតិ ឯត្ថ ‘‘បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ នាម ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. អបរិក្ខិត្តស្ស បន គាមស្ស បរិយន្តេ ឋិតឃរូបចារតោ បដ្ឋាយ ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ បរិក្ខេបារហដ្ឋានន្តិ ឥទមេត្ថ សន្និដ្ឋានំ. តេនេវ វិសុទ្ធិមគ្គេបិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១) វុត្តំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស បឋមលេឌ្ឌុបាតតោ បដ្ឋាយា’’តិ. សព្ពបឋមន្តិ គាមាភិមុខទិសាភាគតោ សព្ពបឋមំ. តំ បរិច្ឆេទំ កត្វាតិ តំ បឋមសេនាសនាទិំ បរិច្ឆេទំ កត្វា. ឥទញ្ច វិនយធរានំ មតេន វុត្តំ, មជ្ឈិមភាណកានំ មតេន បន ‘‘សេនាសនាទីនំ ឧបចារេ ឋិតស្ស ឯកលេឌ្ឌុបាតំ មុញ្ចិត្វា មិនិតព្ព’’ន្តិ មជ្ឈិមភាណកា វទន្តិ. តេនេវ មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយំ ‘‘វិហារស្សបិ គាមស្សេវ ឧបចារំ នីហរិត្វា ឧភិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តរា មិនិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. បញ្ចធនុសតិកន្តិ អារោបិតេន អាចរិយធនុនា បញ្ចធនុសតប្បមាណំ. តតោ តតោ មគ្គំ បិទហតីតិ តត្ថ តត្ថ ខុទ្ទកមគ្គំ បិទហតិ. ធុតង្គចោរោតិ ឥមិនា ឥមស្សបិ សិក្ខាបទស្ស អង្គសម្បត្តិយា អភាវំ ទីបេតិ.

‘‘សាសង្កានី’’តិ សម្មតានីតិ ចោរានំ និវិដ្ឋោកាសាទិទស្សនេន ‘‘សាសង្កានី’’តិ សម្មតានិ. សន្និហិតពលវភយានីតិ ចោរេហិ មនុស្សានំ ហតវិលុត្តាកោដិតភាវទស្សនតោ សន្និហិតពលវភយានីតិ អត្ថោ. សចេ បច្ឆិមិកាយាតិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេតិ. យត្រ ហិ បិណ្ឌាយាតិអាទិនា វុត្តប្បមាណមេវ វិសេសេត្វា ទស្សេតិ. សាសង្កសប្បដិភយមេវាតិ ឯត្ថ សាសង្កំ វា សប្បដិភយំ វា ហោតុ, វដ្ដតិយេវ.

បាឡិយំ ‘‘សិយា ច តស្ស ភិក្ខុនោ កោចិទេវ បច្ចយោ តេន ចីវរេន វិប្បវាសាយ, ឆារត្តបរមំ តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន វិប្បវសិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា អន្តរឃរេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា តស្មិំ វិហារេ វសន្តស្ស អញ្ញត្ថ គមនកិច្ចេ សតិ វិហារតោ ពហិ ឆារត្តំ វិប្បវាសោ អនុញ្ញាតោ. វសនដ្ឋានតោ ហិ អញ្ញត្ថ ឆារត្តំ វិប្បវាសោ វុត្តោ, ន តស្មិំ វិហារេ វសន្តស្ស. តេន ច ‘‘បុន គាមសីមំ ឱក្កមិត្វាតិ ឯត្ថ សចេ គោចរគាមតោ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សេនាសនំ, អយញ្ច បច្ឆិមទិសំ គតោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តតោយេវ ច មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘តតោ ចេ ឧត្តរិ វិប្បវសេយ្យា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឆារត្តតោ ឧត្តរិ តស្មិំ សេនាសនេ សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេយ្យា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយេន បន បាកដតរំ កត្វា អយមេវត្ថោ វុត្តោ. វុត្តញ្ហិ តេន –

‘‘យំ គាមំ គោចរំ កត្វា, ភិក្ខុ អារញ្ញកេ វសេ;

តស្មិំ គាមេ ឋបេតុំ តំ, មាសមេកន្តុ វដ្ដតិ.

‘‘អញ្ញត្ថេវ វសន្តស្ស, ឆារត្តបរមំ មតំ;

អយមស្ស អធិប្បាយោ, បដិច្ឆន្នោ បកាសិតោ’’តិ.

‘‘កោសម្ពិយំ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ គិលានោ ហោតី’’តិ អាគតត្តា ‘‘កោសម្ពកសម្មុតិ អនុញ្ញាតា’’តិ វុត្តំ. កោសម្ពកស្ស ភិក្ខុនោ សម្មុតិ កោសម្ពកសម្មុតិ. សេនាសនំ អាគន្ត្វាតិ វុសិតវិហារស្សេវ សន្ធាយ វុត្តត្តា តស្មិំ គាមូបចារេបិ អញ្ញស្មិំ វិហារេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុំ ន វដ្ដតិ. វសិត្វាតិ អរុណំ ឧដ្ឋាបេត្វា. គតដ្ឋានស្ស អតិទូរត្តា ‘‘ឯវំ អសក្កោន្តេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ គតដ្ឋានេ.

សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥៧-៦៥៩. ទសមេ ឧទ្ទិស្ស ឋបិតភាគេតិ អត្តនោ ឃរេបិ ឧទ្ទិសិត្វា វិសុំ ឋបិតកោដ្ឋាសេ. ‘‘ឯកំ មយ្ហំ, ឯកំ ឥមស្ស ទេហី’’តិ ឯវំ ឯកវាចាយ អាបជ្ជិតព្ពត្តា ‘‘អាបជ្ជេយ្យ ឯកតោ’’តិ វុត្តំ. តុម្ហាកំ សប្បិអាទីនិ អាភតានីតិ តុម្ហាកំ អត្ថាយ អាភតានិ សប្បិអាទីនិ. បរិណតភាវំ ជានិត្វាបិ វុត្តវិធិនា វិញ្ញាបេន្តេន តេសំ សន្តកមេវ វិញ្ញាបិតំ នាម ហោតីតិ អាហ – ‘‘មយ្ហម្បិ ទេថាតិ វទតិ, វដ្ដតី’’តិ.

៦៦០. បុប្ផម្បិ អារោបេតុំ ន វដ្ដតីតិ ឥទំ បរិណតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បន ឯកស្មិំ ចេតិយេ បូជិតំ បុប្ផំ គហេត្វា អញ្ញស្មិំ ចេតិយេ បូជេតិ, វដ្ដតិ. ឋិតំ ទិស្វាតិ សេសកំ គហេត្វា ឋិតំ ទិស្វា. ឥមស្ស សុនខស្ស មា ទេហិ, ឯតស្ស ទេហីតិ ឥទំ បរិណតេយេវ. តិរច្ឆានគតស្ស បរិច្ចជិត្វា ទិន្នេ បន តំ បលាបេត្វា អញ្ញំ ភុញ្ជាបេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘កត្ថ ទេមាតិអាទិនា ឯកេនាការេន បាឡិយំ អនាបត្តិ ទស្សិតា, ឯវំ បន អបុច្ឆិតេបិ អបរិណតំ ឥទន្តិ ជានន្តេន អត្តនោ រុចិយា យត្ថ ឥច្ឆតិ, តត្ថ ទាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. យត្ថ ឥច្ឆថ, តត្ថ ទេថាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘តុម្ហាកំ រុចិយា’’តិ វុត្តត្តា យត្ថ ឥច្ឆតិ, តត្ថ ទាបេតុំ លភតិ. បាឡិយំ អាគតនយេនេវាតិ ‘‘យត្ថ តុម្ហាកំ ទេយ្យធម្មោ’’តិអាទិនា នយេន. សង្ឃបរិណតភាវោ, តំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមនំ, បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ បត្តវគ្គោ តតិយោ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ

និស្សគ្គិយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយោ ភាគោ និដ្ឋិតោ.