២. កោសិយវគ្គោ

១. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤២. បាឡិយំ ‘‘កោសិយការកេ’’តិ ឯត្ថ កោសំ ករោន្តីតិ កោសការកាតិ លទ្ធវោហារានំ បាណកានំ កោសតោ និព្ពត្តំ កោសិយំ, តំ ករោន្តីតិ កោសិយការកា, តន្តវាយា. សំហននំ សង្ឃាតោ, វិនាសោតិ អត្ថោ. កោសិយមិស្សកន្តិ កោសិយតន្តុនា មិស្សំ. ‘‘អវាយិម’’ន្តិ វុត្តត្តា វាយិត្វា ចេ ករោន្តិ, អនាបត្តិ. អនាបត្តិ វិតានំ វាតិអាទិនា វិតានាទីនំ អត្ថាយ ករណេបិ តេនាការេន បរិភោគេបិ អនាបត្តិ វុត្តា.

ឯវម្បិ មិស្សេត្វា កតមេវ ហោតីតិ ឥមិនា វាតេន អាហរិត្វា បាតិតេបិ អចិត្តកត្តា អាបត្តិយេវាតិ ទស្សេតិ. កោសិយមិស្សកតា, អត្តនោ អត្ថាយ សន្ថតស្ស ករណំ ការាបនំ, បដិលាភោ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៤៧. សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣. ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥២. ទ្វេភាគសិក្ខាបទេ បន ទ្វេ ភាគាតិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ កាឡកានំ អធិកគ្គហណស្ស បដិក្ខេបវសេន សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា. តតិយំ ឱទាតានំ ចតុត្ថំ គោចរិយានន្តិ អយំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទោ តេសំ អធិកគ្គហណេ បដិក្ខេបាភាវតោ, តស្មា កាឡកានំ ភាគទ្វយតោ អធិកំ ន វដ្ដតិ, សេសានំ បន វុត្តប្បមាណតោ អធិកម្បិ វដ្ដតិ. ‘‘កាឡកានំយេវ ច អធិកគ្គហណស្ស បដិក្ខិត្តត្តា កាឡកានំ ឧបឌ្ឍំ ឱទាតានំ វា គោចរិយានំ វា ឧបឌ្ឍំ គហេត្វាបិ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, ‘‘អនាបត្តិ ពហុតរំ ឱទាតានំ ពហុតរំ គោចរិយានំ អាទិយិត្វា ករោតិ, សុទ្ធំ ឱទាតានំ សុទ្ធំ គោចរិយានំ អាទិយិត្វា ករោតី’’តិ ឥមិនា តំ សមេតិ. ‘‘កាឡកេ ឱទាតេ ច ឋបេត្វា សេសា គោចរិយេសុយេវ សង្គហំ គច្ឆន្តី’’តិ វទន្តិ. ទ្វេ កោដ្ឋាសា កាឡកានន្តិ ឯត្ថ បន ‘‘ឯកស្សបិ កាឡកលោមស្ស អតិរេកភាវេ និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា) ត្តំ, តំ ‘‘ធារយិត្វា ទ្វេ តុលា អាទាតព្ពា’’តិ វចនតោ តុលាធារណាយ ន សមេតិ. ន ហិ លោមេ គណេត្វា តុលាធារណា ករីយតិ, អថ គណេត្វាវ ធារយិតព្ពំ សិយា, កិំ តុលាធារណាយ, តស្មា ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា – អចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស បុព្ពេ តុលាយ ធារយិត្វា ឋបិតេសុ ឯកម្បិ លោមំ តត្ថ បតេយ្យ, និស្សគ្គិយន្តិ. អញ្ញថា ទុព្ពិញ្ញេយ្យភាវតោ ទ្វេ តុលា នាទាតព្ពា, ឩនកតរាវ អាទាតព្ពា សិយុំ.

ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥៧. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទេ បន ‘‘យេសំ នោ សន្ថតេ ទារកា ឧហទន្តិបិ ឧម្មិហន្តិបិ, យេសំ នោ សន្ថតា ឧន្ទូរេហិបិ ខជ្ជន្តី’’តិ ឯវំ បាឡិបទានំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ហទ ករីសោស្សគ្គេ, មិហ សេចនេតិ បនិមស្សត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘វច្ចម្បិ បស្សាវម្បិ ករោន្តី’’តិ. បវារណាឧបោសថបាដិបទទិវសេសុ សន្ថតំ ករិត្វា បុន ឆដ្ឋេ វស្សេ បរិបុណ្ណេ បវារណាឧបោសថបាដិបទទិវសេសុ ករោន្តោ ‘‘ឆព្ពស្សានិ ករោតី’’តិ វុច្ចតិ. ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ ករោន្តោ បន អតិរេកឆព្ពស្សានិ ករោតិ នាម.

ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៦៥-៦. និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទេ បន បញ្ញាយិស្សតីតិ សចេ សា កតិកា មនាបា ភវិស្សតិ, មនាបតាយ ភិក្ខុសង្ឃោ សន្ទិស្សិស្សតិ. សចេ អមនាបា, អមនាបតាយ សន្ទិស្សិស្សតីតិ អធិប្បាយោ, អារញ្ញកង្គាទីនិ តីណិ បាឡិយំ បធានង្គវសេន វុត្តានិ, សេសានិបិ តេ សមាទិយិំសុយេវាតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘សន្ថតេ ចតុត្ថចីវរសញ្ញិតាយា’’តិ. ឧជ្ឈិត្វាតិ វិស្សជ្ជេត្វា.

៥៦៧. និសីទនសន្ថតត្តា និវាសនបារុបនកិច្ចំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សកិំ និសិន្នញ្ចេវ និបន្នញ្ចា’’តិ. វិទត្ថិមត្តន្តិ សុគតវិទត្ថិំ សន្ធាយ វទតិ. ឥទញ្ច ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘វិតានាទីនំយេវ អត្ថាយ ករណេ អនាបត្តិវចនតោ សចេ និបជ្ជនត្ថាយ ករោន្តិ, អាបត្តិយេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អកប្បិយត្តា បន ‘‘បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ឥទញ្ច និសីទនសន្ថតំ នាម និសីទនចីវរមេវ, នាញ្ញន្តិ វទន្តិ. និសីទនសិក្ខាបទេបិ និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតីតិ ច អដ្ឋកថាយញ្ចស្ស ‘‘សន្ថតសទិសំ សន្ថរិត្វា ឯកស្មិំ អន្តេ សុគតវិទត្ថិយា វិទត្ថិមត្តេ បទេសេ ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា តិស្សោ ទសា ករីយន្តិ, តាហិ ទសាហិ សទសំ នាម វុច្ចតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣១) វចនតោ ឥធាបិ ‘‘និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតី’’តិ ច ‘‘សន្ថតេ ចតុត្ថចីវរសញ្ញិតាយា’’តិ ច វចនតោ តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. កេចិ បន ‘‘និសីទនសន្ថតំ ឯឡកលោមានិ សន្ថរិត្វា សន្ថតំ វិយ ករោន្តិ, តំ អវាយិមំ អនធិដ្ឋានុបគំ, និសីទនចីវរំ បន ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរេន ករោតិ អធិដ្ឋានុបគំ, តំ ករោន្តា ច នន្តកានិ សន្ថរិត្វា សន្ថតសទិសំ ករោន្តី’’តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៧១. ឯឡលោមសិក្ខាបទេ បន អាសុម្ភីតិ ឯត្ថ ‘‘អសុម្ភី’’តិ បឋន្តិ. កិលន្តាតិ ឥមិនា កិលន្តតាយ តេ ឱនមិត្វា បាតេតុំ ន សក្កោន្តីតិ ទស្សេតិ. អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្សាតិ ឥទំ វត្ថុមត្តទីបនវសេន បាឡិយំ វុត្តំ. យត្ថ កត្ថចិ បន ធម្មេន លភិត្វា គណ្ហិតុំ វដ្ដតិយេវ. តិយោជនបរមន្តិ ច គហិតដ្ឋានតោ តិយោជនប្បមាណំ ទេសន្តិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ.

៥៧២. សហត្ថាតិ ករណត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘សហត្ថេនា’’តិ. អសន្តេ ហារកេតិ បាឡិយំ ភិក្ខុនោ អនុរូបតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ហារកេ វិជ្ជមានេ តិយោជនព្ភន្តរេ សហត្ថា ហរន្តស្ស អាបត្តិទស្សនត្ថំ. តិយោជនតោ ពហិ ពហិតិយោជនន្តិ អាហ ‘‘តិយោជនតោ ពហិ បាតេតី’’តិ. តេន ហរិតេបិ អាបត្តិយេវាតិ សឧស្សាហត្តា អនាណត្តិយា ហដត្តា ច. សតិបិ ហិ សឧស្សាហភាវេ អាណត្តិយា ចេ ហរតិ, អនាបត្តិ ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ វចនតោ. អញ្ញោ ហរិស្សតីតិ អធិប្បាយាភាវតោ ‘‘សុទ្ធចិត្តេន ឋបិត’’ន្តិ វុត្តំ. សឧស្សាហត្តាតិ តិយោជនាតិក្កមនេ សឧស្សាហត្តា. ឥទញ្ច ‘‘អញ្ញោ ហរិស្សតី’’តិ អសុទ្ធចិត្តេន ឋបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ, អចិត្តកត្តាតិ ឥទំ បន សុទ្ធចិត្តេន ឋបិតំ សន្ធាយ. អនាបត្តិ បាឡិយា ន សមេតីតិ ‘‘តិយោជនំ ហរតី’’តិអាទិបាឡិយា, វិសេសតោ ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ បាឡិយា ច ន សមេតិ.

សចេ សាមិកំ ជានាបេត្វា ឋបេតិ, អាណត្តិយា ហរាបេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘សាមិកស្ស អជានន្តស្សេវា’’តិ. អគច្ឆន្តេបីតិ គមនំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ឋិតយានេបិ. ហេដ្ឋា វា គច្ឆន្តោតិ ភូមិយំ គច្ឆន្តោ. អញ្ញំ ហរាបេតីតិ ឯត្ថ អញ្ញ-គ្គហណេន សាមញ្ញតោ តិរច្ឆានគតាបិ សង្គហិតាតិ អាហ – ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតីតិ វចនតោ អនាបត្តី’’តិ. សុង្កឃាតេ អាបត្តិ ហោតីតិ អញ្ញំ ហរាបេន្តស្ស អាបត្តិ. តត្ថ អនាបត្តីតិ អញ្ញវិហិតស្ស ថេយ្យចិត្តាភាវតោ អនាបត្តិ.

៥៧៥. ‘‘តំ ហរន្តស្សាតិ បុន តិយោជនំ ហរន្តស្សា’’តិ មហាគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តំ បន មាតិកាដ្ឋកថាយំ អង្គេសុ ‘‘បឋមប្បដិលាភោ សតិ ឥមិនា វចនេន ន សមេតិ. ‘‘បឋមប្បដិលាភោ’’តិ ហិ ឥទំ ទុតិយប្បដិលាភោ អាបត្តិយា អង្គំ ន ហោតីតិ ទីបេតិ, តស្មា បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច វិសេសាភាវតោ អច្ឆិន្នំ បដិលភិត្វា ហរន្តស្ស បុន តិយោជនាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ វុត្តាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. អញ្ញថា អច្ឆិន្នំ បដិលភិត្វា បុន តិយោជនំ ហរតីតិ វទេយ្យ. វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ. អនាបត្តិ កតភណ្ឌន្តិ ឯត្ថ ‘‘កម្ពលកោជវាទិកតភណ្ឌម្បិ. បកតិចីវរេ លគ្គលោមានិ អាបត្តិំ ជនេន្តិយេវា’’តិ វទន្តិ. តនុកបត្តត្ថវិកន្តរេ អឃដ្ដនត្ថំ បក្ខិបន្តិ. បក្ខិត្តន្តិ កណ្ណច្ឆិទ្ទេ បក្ខិត្តំ. និធានមុខំ នាមាតិ ឥមិនា កតភណ្ឌសង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. ឯឡកលោមានំ អកតភណ្ឌតា, បឋមប្បដិលាភោ, អត្តនា អាទាយ វា អញ្ញស្ស អជានន្តស្ស យានេ បក្ខិបិត្វា វា តិយោជនាតិក្កមនំ, អាហរណបច្ចាហរណំ, អវាសាធិប្បាយតាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៧៦. ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៨. រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៣-៥៨៤. រូបិយសិក្ខាបទេ បន សត្ថុវណ្ណោតិ សត្ថុនា សមានវណ្ណោ. សត្ថុនោ វណ្ណោ សត្ថុវណ្ណោ, សត្ថុវណ្ណោ វិយ វណ្ណោ អស្សាតិ សត្ថុវណ្ណោតិ មជ្ឈបទលោបីសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. បាកតិកោ នាម ឯតរហិ បកតិកហាបណោ. រុក្ខផលពីជមយោតិ តិន្តិណិកាទិរុក្ខានំ ផលពីជេន កតោ. ឥច្ចេតំ សព្ពម្បីតិ យថាវុត្តភេទំ សព្ពម្បិ ចតុព្ពិធំ និស្សគ្គិយវត្ថុ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ជាតរូបមាសកោតិ សុវណ្ណកហាបណោ.

គណ្ហេយ្យាតិ អត្តនោ អត្ថាយ ទីយមានំ វា កត្ថចិ ឋិតំ វា និប្បរិគ្គហំ ទិស្វា សយំ គណ្ហេយ្យ. ‘‘ឥទំ អយ្យស្ស ហោតូ’’តិ ឯវំ សម្មុខា វា ‘‘អសុកស្មិំ នាម ឋានេ មម ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អត្ថិ, តំ តុយ្ហំ ហោតូ’’តិ ឯវំ បរម្មុខា ឋិតំ វា កេវលំ វាចាយ វា ហត្ថមុទ្ទាយ វា ‘‘តុយ្ហ’’ន្តិ វត្វា បរិច្ចត្តស្ស កាយវាចាហិ អប្បដិក្ខិបិត្វា ចិត្តេន សាទិយនំ ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនំ នាម. ‘‘សាទិយតី’’តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘គណ្ហិតុកាមោ ហោតី’’តិ. ‘‘ឥទំ គុត្តដ្ឋាន’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ បច្ចយបរិភោគំយេវ សន្ធាយ អាចិក្ខិតព្ពំ. ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘ឧគ្គណ្ហាបេយ្យ វា’’តិ វុត្តលក្ខណេន និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ឥធ និក្ខិបាហីតិ ន វត្តព្ព’’ន្តិ. បរតោ ‘‘ឥមំ គណ្ហា’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតមេវ ហោតីតិ យស្មា តតោ ឧប្បន្នបច្ចយបរិភោគោ កប្បតិ, តស្មា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. យស្មា បន ទុព្ពិចារណាយ តតោ ឧប្បន្នបច្ចយបរិភោគោបិ ន កប្បតិ, តស្មា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិតន្តិ ឯត្ថ ចេតាបិតំ ចេ, នត្ថិ បរិភោគុបាយោ, តស្មា ឯវំ វុត្តំ. អកប្បិយញ្ហិ និស្សគ្គិយំ វត្ថុំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តំ អនិស្សជ្ជិត្វាវ ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌំ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋម្បិ សព្ពេសំ ន កប្បតិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា និស្សគ្គិយំ វត្ថុំ បដិគ្គហេត្វា ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមីតិ និស្សដ្ឋំ វិនាវ ឧបាយំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិត’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘អារាមិកានំ វា បត្តភាគន្តិ ឥទំ គិហីនំ ហត្ថគតោបិ សោយេវ ភាគោតិ កត្វា វុត្តំ. សចេ បន តេន អញ្ញំ បរិវត្តេត្វា អារាមិកា ទេន្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ចូឡគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ. តតោ ហរិត្វាតិ អញ្ញេសំ បត្តភាគតោ ហរិត្វា. កសិណបរិកម្មន្តិ អាលោកកសិណបរិកម្មំ. មញ្ចបីឋាទីនិ វាតិ ឯត្ថ ‘‘តតោ គហិតមញ្ចបីឋាទីនិ បរិវត្តេត្វា អញ្ញំ ចេ គហិតំ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឆាយាបីតិ ភោជនសាលាទីនំ ឆាយាបិ. បរិច្ឆេទាតិក្កន្តាតិ គេហបរិច្ឆេទំ អតិក្កន្តា, ឆាយាយ គតគតដ្ឋានំ គេហំ នាម ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. មគ្គេនបីតិ ឯត្ថ ‘‘សចេ អញ្ញោ មគ្គោ នត្ថិ, មគ្គំ អធិដ្ឋហិត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. កីតាយាតិ តេន វត្ថុនា កីតាយ. ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វា សង្ឃោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតីតិ សចេ ឧបាសកោ ‘‘អតិពហុ ឯតំ ហិរញ្ញំ, ឥទំ, ភន្តេ, អជ្ជេវ ន វិនាសេតព្ព’’ន្តិ វត្វា សយំ ឧបនិក្ខេបំ ឋបេតិ, អញ្ញេន វា ឋបាបេតិ, ឯតំ ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វា តតោ ឧទយំ បរិភុញ្ជន្តោ សង្ឃោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតិ, តេន វត្ថុនា គហិតត្តា ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ វុត្តំ.

៥៨៥. បតិតោកាសំ អសមន្នាហរន្តេន បាតេតព្ពន្តិ ឥទំ និរបេក្ខភាវទស្សនបរន្តិ វេទិតព្ពំ, តស្មា បតិតដ្ឋានេ ញាតេបិស្ស គូថំ ឆឌ្ឌេន្តស្ស វិយ និរបេក្ខភាវោយេវេត្ថ បមាណន្តិ វេទិតព្ពំ. អសន្តសម្ភាវនាយាតិ អត្តនិ អវិជ្ជមានឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ថេយ្យបរិភោគោ នាម អនរហស្ស បរិភោគោ. ភគវតា ហិ អត្តនោ សាសនេ សីលវតោ បច្ចយា អនុញ្ញាតា, ន ទុស្សីលស្ស. ទាយកានម្បិ សីលវតោ ឯវ បរិច្ចាគោ, ន ទុស្សីលស្ស អត្តនោ ការានំ មហប្ផលភាវស្ស បច្ចាសីសនតោ. ឥតិ សត្ថារា អននុញ្ញាតត្តា ទាយកេហិ ច អបរិច្ចត្តត្តា ទុស្សីលស្ស បរិភោគោ ថេយ្យបរិភោគោ. ឥណវសេន បរិភោគោ ឥណបរិភោគោ, បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិយា អភាវតោ ឥណំ គហេត្វា បរិភោគោ វិយាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ ‘‘សីលវតោ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. ចីវរំ បរិភោគេ បរិភោគេតិ កាយតោ មោចេត្វា មោចេត្វា បរិភោគេ. បុរេភត្ត…បេ… បច្ឆិមយាមេសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. តថា អសក្កោន្តេន យថាវុត្តកាលវិសេសវសេន ឯកស្មិំ ទិវសេ ចតុក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុំ ទ្វិក្ខត្តុំ សកិំយេវ វា បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

សចស្ស អបច្ចវេក្ខតោវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘‘ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្តំ, តំ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយ…បេ… ហិរិកោបីនប្បដិច្ឆាទនត្ថំ, ហិយ្យោ យោ មយា បិណ្ឌបាតោ បរិភុត្តោ, សោ នេវ ទវាយាតិអាទិនា សចេ អតីតបរិភោគបច្ចវេក្ខណំ ន ករេយ្យ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. សេនាសនម្បិ បរិភោគេ បរិភោគេតិ បវេសេ បវេសេ. ឯវំ បន អសក្កោន្តេន បុរេភត្តាទីសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ ឥធ វិសុំ ន វុត្តំ. សតិបច្ចយតាតិ សតិយា បច្ចយភាវោ, បដិគ្គហណស្ស បរិភោគស្ស ច បច្ចវេក្ខណសតិយា បច្ចយភាវោ យុជ្ជតិ, បច្ចវេក្ខិត្វាវ បដិគ្គហេតព្ពំ បរិភុញ្ជិតព្ពញ្ចាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘សតិំ កត្វា’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបិ ទ្វីសុបិ ឋានេសុ បច្ចវេក្ខណា យុត្តា, ឯវំ សន្តេបិ. អបរេ បនាហុ ‘‘សតិបច្ចយតាតិ សតិភេសជ្ជបរិភោគស្ស បច្ចយភាវេ បច្ចយេតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេបីតិ បច្ចយេ សតិបី’’តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ. តថា ហិ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ បច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈតិ, ន បច្ចយសព្ភាវមត្តេន.

ននុ ច ‘‘បរិភោគេ ករោន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វុត្តំ, តស្មា បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ច កោ វិសេសោតិ? វុច្ចតេ – បុរិមេសុ តាវ តីសុ បច្ចយេសុ វិសេសោ បាកដោយេវ, គិលានបច្ចយេ បន យថា វតិំ កត្វា រុក្ខមូលេ គោបិតេ តស្ស ផលានិបិ រក្ខិតានិយេវ ហោន្តិ, ឯវមេវ បច្ចវេក្ខណាយ បច្ចយសន្និស្សិតសីលេ រក្ខិតេ តប្បដិពទ្ធំ បាតិមោក្ខសំវរសីលម្បិ និប្ផន្នំ នាម ហោតិ. គិលានបច្ចយំ អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស សីលំ ភិជ្ជមានំ បាតិមោក្ខសំវរសីលមេវ ភិជ្ជតិ, បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ បន បច្ឆាភត្តបុរិមយាមាទីសុ យាវ អរុណុគ្គមនា អបច្ចវេក្ខន្តស្សេវ ភិជ្ជតិ. បុរេភត្តញ្ហិ អបច្ចវេក្ខិត្វាបិ គិលានបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ, ឥទមេតេសំ នានាករណំ.

ឯវំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស វិសុទ្ធិំ ទស្សេត្វា តេនេវ បសង្គេន សព្ពាបិ សុទ្ធិយោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុព្ពិធា ហិ សុទ្ធី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ សុទ្ធិ, យថាធម្មំ ទេសនាវ សុទ្ធិ ទេសនាសុទ្ធិ. វុដ្ឋានស្សបិ ចេត្ថ ទេសនាយ ឯវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឆិន្នមូលាបត្តីនំ បន អភិក្ខុតាបដិញ្ញាវ ទេសនា. អធិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ សំវរោវ សុទ្ធិ សំវរសុទ្ធិ. ធម្មេន សមេន បច្ចយានំ បរិយេដ្ឋិ ឯវ សុទ្ធិ បរិយេដ្ឋិសុទ្ធិ. ចតូសុ បច្ចយេសុ វុត្តវិធិនា បច្ចវេក្ខណាវ សុទ្ធិ បច្ចវេក្ខណសុទ្ធិ. ឯស តាវ សុទ្ធីសុ សមាសនយោ. សុទ្ធិមន្តេសុ សីលេសុ ទេសនា សុទ្ធិ ឯតស្សាតិ ទេសនាសុទ្ធិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន បុន ឯវំ ករិស្សាមីតិ ឯត្ថ ឯវន្តិ សំវរភេទំ សន្ធាយាហ. បហាយាតិ វជ្ជេត្វា, អកត្វាតិ អត្ថោ. ទាតព្ពដ្ឋេន ទាយំ, តំ អាទិយន្តីតិ ទាយាទា, អននុញ្ញាតេសុ សព្ពេន សព្ពំ បរិភោគាភាវតោ អនុញ្ញាតេសុយេវ ច បរិភោគសព្ភាវភាវតោ ភិក្ខូហិ បរិភុញ្ជិតព្ពបច្ចយា ភគវតោ សន្តកា. ធម្មទាយាទសុត្តញ្ចេត្ថ សាធកន្តិ –

‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា. អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា, ‘កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’’’តិ (ម. និ. ១.២៩) –

ឯវំ បវត្តំ ធម្មទាយាទសុត្តញ្ច ឯត្ថ ឯតស្មិំ អត្ថេ សាធកំ.

អវីតរាគានំ តណ្ហាបរវសតាយ បច្ចយបរិភោគេ សាមិភាវោ នត្ថិ, តទភាវេន វីតរាគានំ តត្ថ សាមិភាវោ យថារុចិ បរិភោគសព្ភាវតោ. តថា ហិ តេ បដិកូលម្បិ អប្បដិកូលាការេន អប្បដិកូលម្បិ បដិកូលាការេន តទុភយម្បិ វជ្ជេត្វា អជ្ឈុបេក្ខនាការេន បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, ទាយកានញ្ច មនោរថំ បរិបូរេន្តិ. តេនាហ – ‘‘តេ ហិ តណ្ហាយ ទាសព្យំ អតីតត្តា សាមិនោ ហុត្វា បរិភុញ្ជន្តី’’តិ. យោ បនាយំ សីលវតោ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ, សោ ឥណបរិភោគស្ស បច្ចនីកត្តា អាណណ្យបរិភោគោ នាម ហោតិ. យថា ហិ ឥណាយិកោ អត្តនោ រុចិយា ឥច្ឆិតទេសំ គន្តុំ ន លភតិ, ឯវំ ឥណបរិភោគយុត្តោ លោកតោ និស្សរិតុំ ន លភតីតិ តប្បដិបក្ខត្តា សីលវតោ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ អាណណ្យបរិភោគោតិ វុច្ចតិ, តស្មា និប្បរិយាយតោ ចតុបរិភោគវិនិមុត្តោ វិសុំយេវាយំ បរិភោគោតិ វេទិតព្ពោ. សោ ឥធ វិសុំ ន វុត្តោ, ទាយជ្ជបរិភោគេយេវ វា សង្គហំ គច្ឆតីតិ. សីលវាបិ ហិ ឥមាយ សិក្ខាយ សមន្នាគតត្តា សេក្ខោត្វេវ វុច្ចតិ. សព្ពេសន្តិ អរិយានំ បុថុជ្ជនានញ្ច.

កថំ បុថុជ្ជនានំ ឥមេ បរិភោគា សម្ភវន្តីតិ? ឧបចារវសេន. យោ ហិ បុថុជ្ជនស្សបិ សល្លេខប្បដិបត្តិយំ ឋិតស្ស បច្ចយគេធំ បហាយ តត្ថ អនុបលិត្តេន ចិត្តេន បរិភោគោ, សោ សាមិបរិភោគោ វិយ ហោតិ. សីលវតោ បន បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ វិយ ហោតិ ទាយកានំ មនោរថស្ស អវិរាធនតោ. តេនេវ វុត្តំ ‘‘ទាយជ្ជបរិភោគេយេវ វា សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ. កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស បរិភោគេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ តស្ស សេក្ខសង្គហតោ. សេក្ខសុត្តញ្ហេតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ.

លជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគោ នាម លជ្ជិស្ស សន្តកំ គហេត្វា បរិភោគោ. អលជ្ជិនា សទ្ធិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថីតិ ឥមិនា ទិដ្ឋទិដ្ឋេសុយេវ អាសង្កា ន កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. អត្តនោ ភារភូតា សទ្ធិវិហារិកាទយោ. សោបិ និវារេតព្ពោតិ យោ បស្សតិ, តេន និវារេតព្ពោ. យស្មា អលជ្ជីបរិភោគោ នាម លជ្ជិនោ វុច្ចតិ, តស្មា អាបត្តិ នាម នត្ថិ ឧភិន្នម្បិ អលជ្ជីភាវតោ, ‘‘អលជ្ជីបរិភោគោ’’តិ ឥទំ នាមមត្តមេវ ន លព្ភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អាបត្តិ បន អត្ថិយេវាតិ វទន្តី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

អធម្មិយោតិ អនេសនាទីហិ ឧប្បន្នោ. ធម្មិយោតិ ភិក្ខាចរិយាទីហិ ឧប្បន្នោ. សង្ឃស្សេវ ទេតីតិ ភត្តំ អគ្គហេត្វា អត្តនា លទ្ធសលាកំយេវ ទេតិ. សចេ បន លជ្ជី អលជ្ជិំ បគ្គណ្ហាតិ…បេ… អន្តរធាបេតីតិ ឯត្ថ កេវលំ បគ្គណ្ហិតុកាមតាយ ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, ធម្មស្ស បន សាសនស្ស សោតូនញ្ច អនុគ្គហត្ថាយ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. បុរិមនយេន ‘‘សោ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា ឥមស្ស អាបត្តិយេវាតិ វទន្តិ. ឧទ្ទេសគ្គហណាទិនា ធម្មស្ស បរិភោគោ ធម្មបរិភោគោ. ធម្មានុគ្គហេន គណ្ហន្តស្ស អាបត្តិយា អភាវេបិ ថេរោ តស្ស អលជ្ជិភាវំយេវ សន្ធាយ ‘‘បាបោ កិរាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តស្ស បន សន្តិកេតិ មហារក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ.

៥៨៦. រាជោរោធាទយោតិអាទិ ‘‘ឥទំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចេតនាមត្តសម្ភវតោ វុត្តំ. អស្សតិយា ទិន្នន្តិ ឯត្ថ អស្សតិយា ទិន្នំ នាម អបរិច្ចត្តំ ហោតិ, តស្មា ទសន្តេ ពទ្ធកហាបណាទិ អស្សតិយា ទិន្នំ ភិក្ខុនា វត្ថសញ្ញាយ បដិគ្គហិតញ្ច, តតោ នេវ រូបិយំ ទិន្នំ, នាបិ បដិគ្គហិតញ្ច ហោតីតិ ឯត្ថ អាបត្តិទេសនាកិច្ចំ នត្ថិ, តំ បន ទាយកានមេវ បដិទាតព្ពំ. តេន អកប្បិយវត្ថុនា តេ ចេ ទាយកា សប្បិអាទីនិ កិណិត្វាន សង្ឃស្ស តស្ស ច ភិក្ខុនោ ទេន្តិ, សព្ពេសំ កប្បតិ ទាយកានំយេវ សន្តកត្តា. អដ្ឋកថាយំ បន បុញ្ញកាមេហិ បរិច្ចជិត្វា ទិន្នមេវ សន្ធាយ ‘‘បុញ្ញកាមា…បេ… រូបិយេ អរូបិយសញ្ញី រូបិយំ បដិគ្គណ្ហាតីតិ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា បរិច្ចជិត្វា ទិន្នំ វត្ថសញ្ញាយ គណ្ហតោបិ និស្សគ្គិយមេវ. តេន យទិ តេ ទាយកា នោ អាគន្ត្វា គណ្ហន្តិ, ទាយកេ បុច្ឆិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ ចេ បរិច្ចត្តំ, សង្ឃេ និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. តវ ចោឡកំ បស្សាហីហិ ឥមិនា គិហិសន្តកេបិ ‘‘ឥទំ គណ្ហថា’’តិអាទិអកប្បិយវោហារេន វិធានំ ភិក្ខុនោ ន កប្បតីតិ ទីបេតិ. ឯកបរិច្ឆេទានីតិ កិរិយាកិរិយភាវតោ ឯកបរិច្ឆេទានិ. ជាតរូបរជតភាវោ, អត្តុទ្ទេសិកតា, កហាបណាទីសុ អញ្ញតរភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៧. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទេ ជាតរូបាទិចតុព្ពិធម្បិ និស្សគ្គិយវត្ថុ ឥធ រូបិយគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ អាហ ‘‘ជាតរូបរជតបរិវត្តន’’ន្តិ. បដិគ្គហិតបរិវត្តនេតិ សាទិតរូបិយស្ស បរិវត្តនេ, អសាទិយិត្វា វា កប្បិយេន គាហេន បដិគ្គហិតរូបិយបរិវត្តនេ.

៥៨៩. គ-ការស្ស ក-ការំ កត្វា ‘‘សីសូបក’’ន្តិ លិខិតំ, បទភាជនេ ឃនកតន្តិ បិណ្ឌំ កតំ. សត្ថុវណ្ណោតិអាទីសុ ‘‘សត្ថុវណ្ណោ ច កហាបណោ ច…បេ… យេ ច វោហារំ គច្ឆន្តី’’តិ ឯវំ សព្ពត្ថ សមុច្ចយោ វេទិតព្ពោ. រូបិយេ រូបិយសញ្ញីតិ សកសន្តកំ វទតិ. រូបិយំ ចេតាបេតីតិ បរសន្តកំ វទតិ. ‘‘និស្សគ្គិយវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុំ វា កប្បិយវត្ថុំ វា ចេតាបេន្តស្សបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ ‘‘រូបិយេ រូបិយសញ្ញី អរូបិយំ ចេតាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិត្តិកោ បាឡិយំ វុត្តោតិ អាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. តស្សានុលោមត្តាតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – រូបិយសំវោហារោ នាម ន កេវលំ រូបិយេន រូបិយបរិវត្តនមេវ, អថ ខោ ‘‘អរូបិយេ រូបិយសញ្ញី រូបិយំ ចេតាបេតី’’តិ វុត្តត្តា អរូបិយេន រូបិយចេតាបនម្បិ រូបិយសំវោហារោ នាម ហោតីតិ ឯតស្មិំ បក្ខេបិ រូបិយេ សតិ រូបិយសំវោហារោយេវ ហោតីតិ អយមត្ថោ អវុត្តោបិ វិញ្ញាយតីតិ. អរូបិយំ នាម ទុក្កដវត្ថុកប្បិយវត្ថូនិ. ឯកន្តេន រូបិយបក្ខេតិ ឯកេន អន្តេន រូបិយបក្ខេតិ អយំ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ‘‘ឯកតោ រូបិយបក្ខេ’’តិ វា បាឋោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឯករូបិយបក្ខេ’’តិបិ បឋន្តិ, តត្ថាបិ ឯកតោ រូបិយបក្ខេតិ អយមេវត្ថោ គហេតព្ពោ.

កប្បិយវត្ថុនា កប្បិយវត្ថុនោ កយវិក្កយេបិ តាវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុនោ កយវិក្កយេ កស្មា ន ហោតីតិ អន្ធកដ្ឋកថាយ អធិប្បាយោ. ឥទំ សិក្ខាបទំ…បេ… អរូបិយេន ច រូបិយចេតាបនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទេ. តត្ថាតិ កយវិក្កយសិក្ខាបទេ. តេនេវាតិ កប្បិយវត្ថុនាយេវ.

បុន កប្បិយភាវំ នេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ‘‘មហាអកប្បិយោ នាមា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយោ កាតុន្តិ ឥទំ បញ្ចន្នំយេវ សហធម្មិកានំ អន្តរេ បរិវត្តនំ សន្ធាយ វុត្តំ, គិហីហិ បន គហេត្វា អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ទិន្នំ សព្ពេសំ កប្បតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយោ កាតុ’’ន្តិ បន ឥមិនាវ បដិគ្គហិតរូបិយំ អនិស្សជ្ជិត្វាវ តេន ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌម្បិ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ.

យេ បន ‘‘បដិគ្គហិតរូបិយំ អនិស្សជ្ជិត្វាបិ តេន បរិវត្តិតំ កប្បិយភណ្ឌំ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តេសំ ‘‘ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយោ កាតុ’’ន្តិ ឥទំ ន យុជ្ជតិ. តេ បនេត្ថ ឯវំ វទន្តិ ‘‘យស្មា និស្សជ្ជិតព្ពវត្ថុំ អនិស្សជ្ជិត្វាវ ឧបរូបរិ អញ្ញំ អញ្ញំយេវ កតំ, តស្មា បរិច្ឆេទាភាវតោ ឥធ និស្សជ្ជិតុំ អវត្វា ‘ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយោ កាតុ’ន្តិ វុត្តំ, បរិច្ឆេទាភាវតោយេវ ‘មូលេ មូលសាមិកានំ, បត្តេ ច បត្តសាមិកានំ ទិន្នេ កប្បិយោ ហោតី’តិ ច ន វុត្ត’’ន្តិ. យទិ បដិគ្គហិតរូបិយំ អនិស្សជ្ជិត្វា ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌម្បិ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ សន្តេ ឥធាបិ អវសានវត្ថុំ គហេត្វា សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ កស្មា ន វដ្ដតិ, ‘‘យោ បន រូបិយំ ឧគ្គណ្ហិត្វា…បេ… បត្តេ ច បត្តសាមិកានំ ទិន្នេ កប្បិយោ ហោតី’’តិ ឥមិនាបិ បដិគ្គហិតរូបិយំ អនិស្សជ្ជិត្វា ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌម្បិ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. យទិ តំ និស្សដ្ឋំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដេយ្យ, ‘‘មូលេ មូលសាមិកានំ, បត្តេ ច បត្តសាមិកានំ ទិន្នេ កប្បិយោ ហោតី’’តិ ន វទេយ្យ. អបរេ បនេត្ថ ឯវំ វទន្តិ ‘‘យទិ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ ហោតិ, រូបិយបដិគ្គាហកស្ស ន វដ្ដតិ, តស្មា តស្សបិ យថា វដ្ដតិ, តថា ទស្សនត្ថំ ‘មូលេ មូលសាមិកាន’ន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ.

ទុតិយបត្តសទិសោយេវាតិ ឥមិនា បញ្ចន្នម្បិ សហធម្មិកានំ ន កប្បតីតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘មូលស្ស សម្បដិច្ឆិតត្តា’’តិ. អថ មូលស្ស សម្បដិច្ឆិតត្តា រូបិយបដិគ្គាហកស្ស តាវ អកប្បិយោ ហោតុ, សេសានំ បន កស្មា ន កប្បតីតិ មញ្ញមានោ បុច្ឆតិ ‘‘កស្មា សេសានំ ន កប្បតី’’តិ. ការណមាហ ‘‘មូលស្ស អនិស្សដ្ឋត្តា’’តិ. បត្តស្ស កប្បិយភាវេបិ សម្បដិច្ឆិតមូលស្ស និស្សជ្ជិតព្ពស្ស អនិស្សដ្ឋត្តា តេន គហិតបត្តោ សេសានម្បិ ន កប្បតិ. យទិ ហិ តេន សម្បដិច្ឆិតមូលំ សង្ឃមជ្ឈេ និស្សដ្ឋំ សិយា, តេន កប្បិយេន កម្មេន អារាមិកាទីហិ គហេត្វា ទិន្នបត្តោ រូបិយបដិគ្គាហកំ ឋបេត្វា សេសានំ វដ្ដតិ. អបរេ បន ‘‘មូលំ សម្បដិច្ឆិត្វា គហិតបត្តោបិ យទិ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋោ, សេសានំ កប្បតី’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ ‘‘មូលស្ស អនិស្សដ្ឋត្តា’’តិ ន វត្តព្ពំ, ‘‘សង្ឃស្ស អនិស្សដ្ឋត្តា’’តិ ឯវមេវ វត្តព្ពំ.

ទុព្ពិចារិតត្តាតិ ឥមិនា រូបិយសំវោហារោ អនេន កតោតិ ទស្សេតិ. អញ្ញេសំ បន វដ្ដតីតិ យស្មានេន រូបិយសំវោហារមត្តមេវ កតំ, ន មូលំ សម្បដិច្ឆិតំ, តស្មា វិនយកម្មវសេន សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ អញ្ញេសំ វដ្ដតិ. ឥមស្មិំយេវ ច អត្ថេ បមាណំ ទស្សេន្តោ ‘‘មហាសុមត្ថេរស្ស កិរា’’តិអាទិមាហ. អបរេ បន ‘‘ទុព្ពិចារិតត្តាតិ ឥមិនា កេវលំ គិហិសន្តកភាវេន ឋិតេ ទុព្ពិចារិតមត្តំ វុត្តំ, ន រូបិយសំវោហារាបជ្ជនំ, តស្មា រូបិយសំវោហារាភាវតោ សោ បត្តោ និស្សជ្ជិតុំ ន សក្កាតិ តស្ស ន កប្បតិ, អនិស្សដ្ឋោបិ អញ្ញេសំ កប្បតិ. អនិស្សដ្ឋស្សេវ ច អញ្ញេសំ កប្បិយភាវទស្សនត្ថំ ‘មហាសុមត្ថេរស្ស កិរា’តិអាទិវត្ថូនិ ឧទាហដានិ. សង្ឃស្ស និស្សជ្ជីតិ ឥទញ្ច អញ្ញេសំ កប្បិយត្តា កេវលំ សង្ឃស្ស បរិច្ចត្តភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន វិនយកម្មវសេន សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋភាវំ. ឥមស្ស ច អត្ថស្ស សប្បិស្ស បូរេត្វាតិ ឥទំ វចនំ សាធក’’ន្តិ វទន្តិ.

៥៩១. រូបិយបដិគ្គហណរូបិយសំវោហារេសុ យេន ឯកេកមេវ កតំ, តេន តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេនេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. យេន បន បដិគ្គហិតរូបិយេនេវ សំវោហារោ កតោ, តេន កថំ និស្សជ្ជិតព្ពន្តិ? នយិទំ ទុក្ករំ, ‘‘អហំ, ភន្តេ, នានប្បការកំ រូបិយសំវោហារំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ ឯវមេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. ‘‘ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេបិ ‘អរូបិយេ រូបិយសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’តិអាទិត្តិកស្ស អវសានបទេ អនាបត្តិយា វុត្តត្តា កប្បិយវត្ថុវសេនេវ ឥទំ តិកំ វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘អរូបិយគ្គហណេន កប្បិយវត្ថុទុក្កដវត្ថូនំ សង្គហោតិ បុរិមបទទ្វយំ កប្បិយវត្ថុទុក្កដវត្ថូនំ វសេន វុត្តំ, អវសានបទមេវ កប្បិយវត្ថុវសេន វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ អនាបត្តិមិស្សិតេ អវសានត្តិកេ សញ្ញានានត្តំ ឋបេត្វា វត្ថុនានត្តស្ស អភាវតោ. ទុក្កដវត្ថុនា បន ទុក្កដវត្ថុនោ ចេតាបនំ នេវ ឥធ, ន តត្ថ បាឡិយំ វុត្តន្តិ វចនមេត្ថ សាធកំ. យំ អត្តនោ ធនេន បរិវត្តតិ, តស្ស វា ធនស្ស វា រូបិយភាវោ ចេវ, បរិវត្តនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ.

រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៣. កយវិក្កយសិក្ខាបទេ បាឡិយំ ជានាហីតិ ឯត្ថ ឧបធារេហីតិ អត្ថោ, សុដ្ឋុ ឧបធារេត្វា គណ្ហ, ឥទំ ន មនាបន្តិ បុន ទាតុំ ន សក្ខិស្សសីតិ អធិប្បាយោ.

៥៩៤-៥៩៥. កយន្តិ បរភណ្ឌស្ស គហណំ. វិក្កយន្តិ អត្តនោ ភណ្ឌស្ស ទានំ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’’តិអាទិ. យស្មា កយិតំ នាម បរស្ស ហត្ថតោ គហិតំ វុច្ចតិ, វិក្កីតញ្ច បរស្ស ហត្ថេ ទិន្នំ, តស្មា ‘‘កយិតញ្ច ហោតិ បរភណ្ឌំ អត្តនោ ហត្ថគតំ ករោន្តេន, វិក្កីតញ្ច អត្តនោ ភណ្ឌំ បរហត្ថគតំ ករោន្តេនា’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ បាឡិយំ បរតោ ‘‘កយិតញ្ច ហោតិ វិក្កយិតញ្ចា’’តិ វត្វា ‘‘អត្តនោ ភណ្ឌំ បរហត្ថគតំ បរភណ្ឌំ អត្តនោ ហត្ថគត’’ន្តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥមិនា ឥមន្តិអាទិវចនានុរូបតោ បនា’’តិអាទិ. ឥមិនាតិ ហិ សកសន្តកំ វុត្តំ. តទនុរូបតោ បាឡិយំ បឋមំ អត្តនោ ភណ្ឌំ ទស្សិតំ, ន កយវិក្កយបទានុរូបតោ. តញ្ហិ វិបរីតតោ បរសន្តកគ្គហណំ បុរក្ខត្វា ឋិតំ.

កាមំ សេសញាតកេបិ ‘‘ឥមំ ទេហី’’តិ វទតោ វិញ្ញត្តិ ន ហោតិ, សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនស្សបិ បន អភាវំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘មាតរំ បន បិតរំ វា’’តិ អាហ. វិញ្ញត្តិ ន ហោតីតិ ឥទំ វិសុំ វិញ្ញាបនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អញ្ញំ កិញ្ចិ អវត្វា ឯវំ វទន្តោ អញ្ញាតកំ វិញ្ញាបេតិ នាមាតិ អាហ – ‘‘អញ្ញាតកំ ‘ឥមំ ទេហី’តិ វទតោ វិញ្ញត្តី’’តិ. អញ្ញំ កិញ្ចិ អវត្វា ‘‘ឥមំ គណ្ហាហី’’តិ ទិន្នំ អញ្ញាតកស្ស ទិន្នំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតន’’ន្តិ. តិស្សោ អាបត្តិយោតិ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនកយវិក្កយាបត្តិសង្ខាតា តិស្សោ អាបត្តិយោ.

ឥមំ នាម ករោហីតិ វទតិ, វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ភុត្តោសិ, ឥទានិ កស្មា ន ករោសីតិ វត្ថុម្បិ វដ្ដតិ. ‘‘និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ កិញ្ចាបិ សតិយេវ និស្សគ្គិយវត្ថុម្ហិ បាចិត្តិយំ វុត្តំ, អសតិបិ បន តស្មិំ បាចិត្តិយន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាបមាណេន គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិភុត្តេតិ សប្បិអាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ អត្តនោ ធនេន បរិវត្តេតិ, យេន ច បរិវត្តេតិ, តេសំ កប្បិយវត្ថុតា, អសហធម្មិកតា, កយវិក្កយាបជ្ជនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ កោសិយវគ្គោ ទុតិយោ.