១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. សមិតាវិនាតិ សមិតបាបេន. គោតមកេ ចេតិយេតិ គោតមយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារោ វុច្ចតិ. បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតំ ហោតីតិ ភគវតា គហបតិចីវរេ អនុញ្ញាតេ ពហូនិ ចីវរានិ លភិត្វា ភណ្ឌិកំ កត្វា សីសេបិ ខន្ធេបិ កដិយាបិ ឋបេត្វា អាគច្ឆន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ចីវរេ សីមំ ពន្ធន្តេន តិចីវរំ បរិភោគត្ថាយ អនុញ្ញាតំ, ន បន អធិដ្ឋានវសេន. នហាយន្តិ ឯត្ថាតិ នហានំ, នហានតិត្ថំ.

៤៦០. ឯកោ កិរ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ ‘‘ពុទ្ធរតនស្ស ច សង្ឃរតនស្ស ច បូជា បញ្ញាយតិ, កថំ នុ ខោ ធម្មរតនំ បូជិតំ នាម ហោតី’’តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆិ. ភគវា អាហ ‘‘សចេបិ ព្រាហ្មណ ធម្មរតនំ បូជេតុកាមោ, ឯកំ ពហុស្សុតំ បូជេហី’’តិ. ពហុស្សុតំ ភន្តេ អាចិក្ខថាតិ. ភិក្ខុសង្ឃំ បុច្ឆាតិ. សោ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ពហុស្សុតំ ភន្តេ អាចិក្ខថា’’តិ អាហ. អានន្ទត្ថេរោ ព្រាហ្មណាតិ. ព្រាហ្មណោ ថេរំ សហស្សគ្ឃនកេន ចីវរេន បូជេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘បដិលាភវសេន ឧប្បន្ន’’ន្តិ. ឧប្បន្ន-សទ្ទោ និប្ផន្នបរិយាយោបិ ហោតីតិ តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘នោ និប្ផត្តិវសេនា’’តិ. បឋមមេវ ហិ តំ តន្តវាយកម្មេន និប្ផន្នំ.

ថេរស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គាហាបេត្វា សយំ អនុស្សាវនកម្មំ ករោតីតិ ឯត្ថ សារិបុត្តត្ថេរោបិ តថេវ ករោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ឯកមេកេន អត្តនោ បត្តចីវរំ ទត្វា បព្ពាជេត្វា ឧបជ្ឈំ គណ្ហាបិតានិ បញ្ច បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អហេសុំ. អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អតិវិយ មមាយតីតិ អានន្ទត្ថេរោ តាវ មមាយតុ អខីណាសវភាវតោ, សារិបុត្តត្ថេរោ កថន្តិ? ន ឥទំ មមាយនំ គេហស្សិតបេមវសេន, អថ ខោ គុណសម្ភាវនាវសេនាតិ នាយំ ទោសោ. នវមំ វា ទិវសំ ទសមំ វាតិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, នវមេ វា ទសមេ វា ទិវសេតិ អត្ថោ. សចេ ភវេយ្យាតិ សចេ កស្សចិ ឯវំ សិយា. វុត្តសទិសមេវាតិ ឯត្ថ ‘‘វុត្តទិវសមេវា’’តិបិ បឋន្តិ. ធារេតុន្តិ ឯត្ថ ‘‘អាហា’’តិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៦២-៤៦៣. និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ ភុម្មវចនស្ស លោបំ កត្វា និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិ’’ន្តិ, ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ វុត្តំ ហោតិ. បាសបដ្ដគណ្ឋិកបដ្ដបរិយោសានំ យំ កិញ្ចិ កាតព្ពំ, តំ កត្វាតិ យោជេតព្ពំ. សូចិយា បដិសាមនន្តិ ឥទំ សូចិកម្មស្ស សម្មា បរិនិដ្ឋិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, សូចិកម្មនិដ្ឋានមេវេត្ថ បមាណំ. ឯតេសម្បីតិ វិនដ្ឋាទិំ បរាមសតិ.

កថិនេ ច ឧព្ភតស្មិន្តិ យំ សង្ឃស្ស កថិនំ អត្ថតំ, តស្មិំ កថិនេ ច ឧព្ភតេតិ អត្ថោ. ទុតិយស្ស បលិពោធស្ស អភាវំ ទស្សេតីតិ អាវាសបលិពោធស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ ទ្វិន្នំ បលិពោធានំ អភាវទស្សនេន អត្ថតកថិនស្ស បញ្ចមាសព្ភន្តរេ យាវ ចីវរបលិពោធោ អាវាសបលិពោធោ ច ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ, តាវ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ អតិរេកចីវរំ ទសាហតោ បរម្បិ ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. អត្ថតកថិនស្ស ហិ យាវ កថិនស្ស ឧព្ភារា អនាមន្តចារោ អសមាទានចារោ យាវទត្ថចីវរំ គណភោជនំ យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោតិ ឥមេ បញ្ចានិសំសា លព្ភន្តិ. បក្កមនំ អន្តោ អស្សាតិ បក្កមនន្តិកា. ឯវំ សេសាបិ វេទិតព្ពា. វិត្ថារោ បនេត្ថ អាគតដ្ឋានេយេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

ខោមន្តិ ខោមសុត្តេហិ វាយិតំ ខោមបដចីវរំ, តថា សេសានិ. សាណន្តិ សាណវាកសុត្តេហិ កតចីវរំ. ភង្គន្តិ ខោមសុត្តាទីនិ សព្ពានិ ឯកច្ចានិ វា មិស្សេត្វា កតចីវរំ. ភង្គម្បិ វាកមយមេវាតិ កេចិ. ទុកូលំ បដ្ដុណ្ណំ សោមារបដំ ចីនបដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ ឥមានិ បន ឆ ចីវរានិ ឯតេសំយេវ អនុលោមានីតិ វិសុំ ន វុត្តានិ. ទុកូលញ្ហិ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បដ្ដុណ្ណទេសេ សញ្ជាតវត្ថំ បដ្ដុណ្ណំ. ‘‘បដ្ដុណ្ណកោសេយ្យវិសេសោ’’តិ ហិ អភិធានកោសេ វុត្តំ. សោមារទេសេ ចីនទេសេ ច ជាតវត្ថានិ សោមារចីនបដានិ. បដ្ដុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជំ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ, តំ ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំ ឯវ អនុលោមំ. ទេវតាហិ ទិន្នំ ចីវរំ ទេវទិន្នំ, តំ កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ ជាលិនិយា ទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថសទិសំ, តម្បិ ខោមាទីនំយេវ អនុលោមំ ហោតិ តេសុ អញ្ញតរភាវតោ.

មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស វិទត្ថិំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ទីឃតោ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណំ វិត្ថារតោ តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណំ វិកប្បនុបគន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ, វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតី’’តិ កុដិការសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤៨-៣៤៩) វុត្តំ, តស្មា សុគតង្គុលេន ទ្វាទសង្គុលំ វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ សិទ្ធំ. ឯវញ្ច កត្វា សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលំ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណន្តិ ឥទំ អាគតមេវាតិ.

តំ អតិក្កាមយតោតិ ឯត្ថ តន្តិ ចីវរំ កាលំ វា បរាមសតិ. តស្ស យោ អរុណោតិ តស្ស ចីវរុប្បាទទិវសស្ស យោ អតិក្កន្តោ អរុណោ. ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិន្តិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស អតិក្កន្តអរុណេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. ទិវសសទ្ទេន ហិ តំទិវសនិស្សិតោ អរុណោ វុត្តោ. ពន្ធិត្វាតិ រជ្ជុអាទីហិ ពន្ធិត្វា. វេឋេត្វាតិ វត្ថាទីតិ វេឋេត្វា.

វចនីយោតិ សង្ឃំ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ. អញ្ញថាបិ វត្តព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘យាយ កាយចិ ភាសាយ បទបដិបាដិយា អវត្វាបិ អត្ថមត្តេ វុត្តេ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. តេនាតិ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហន្តេន. បដិគ្គាហកេន ‘‘បស្សសី’’តិ វុត្តេ ទេសកេន វត្តព្ពវចនំ ទស្សេតិ ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ. បុន បដិគ្គាហកេន វត្តព្ពវចនមាហ ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ បុន ទេសកេន វត្តព្ពវចនំ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ. ឥមិនា អត្តនោ អាយតិំ សំវរេ បតិដ្ឋិតភាវំ ទស្សេតិ. ទ្វីសុ បន សម្ពហុលាសុ វាតិ ទ្វីសុ សម្ពហុលាសុ វា អាបត្តីសុ បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ វេទិតព្ពោ. ញត្តិយំ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតីតិ ឯត្ថ ទ្វេ អាបត្តិយោតិ វា សម្ពហុលា អាបត្តិយោតិ វា វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ចីវរទានេបីតិ និស្សដ្ឋចីវរស្ស ទានេបិ. វត្ថុវសេនាតិ ចីវរគណនាយ. គណស្ស វុត្តា បាឡិយេវេត្ថ បាឡីតិ ទ្វីសុ ឥមាហំ អាយស្មន្តានំ និស្សជ្ជាមីតិ វចនេ វិសេសាភាវតោ វុត្តំ. ឯវំ…បេ… វត្តុំ វដ្ដតីតិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឥតោ គរុកតរានី’’តិអាទិ. តត្ថ ឥតោតិ ឥតោ និស្សដ្ឋចីវរទានតោ. ញត្តិកម្មតោ ញត្តិទុតិយកម្មំ គរុកតរន្តិ អាហ ‘‘ឥតោ គរុកតរានី’’តិ. ឥមាហំ ចីវរន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឥមំ ចីវរ’’ន្តិបិ បឋន្តិ.

៤៦៨. ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតីតិ ឥទំ វេមតិកំ អនតិក្កន្តសញ្ញញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. យោបិ ឯវំសញ្ញី, តស្សបីតិ ន កេវលំ អតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញិស្ស, អថ ខោ វេមតិកស្ស អនតិក្កន្តសញ្ញិស្សបីតិ អត្ថោ. ‘‘ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតី’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ សេសត្តិកេបិ អតិទិសតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ ឯស នយោ អវិនដ្ឋាទីសុបីតិ អញ្ញេសំ ចីវរេសុ ឧបចិកាទីហិ ខាយិតេសុ ‘‘មយ្ហម្បិ ចីវរំ ខាយិត’’ន្តិ ឯវំសញ្ញី ហោតីតិអាទិនា យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អនដ្ឋតោ អវិលុត្តស្ស វិសេសមាហ ‘‘បសយ្ហាវហារវសេនា’’តិ. ថេយ្យាវហារវសេន គហិតញ្ហិ នដ្ឋន្តិ អធិប្បេតំ, បសយ្ហាវហារវសេន គហិតំ វិលុត្តន្តិ. អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតីតិ ឥទំ និសីទនសន្ថតំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ យេន ហិ បុរាណសន្ថតស្ស សាមន្តា សុគតវិទត្ថិំ អនាទិយិត្វា អញ្ញំ នវំ និសីទនសន្ថតំ កតំ, តស្ស តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តស្មា ‘‘អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ ឥទំ បរស្ស និស្សគ្គិយំ អបរស្ស បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ឥមមត្ថំ សាធេតិ. បរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អនតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញិស្ស វេមតិកស្ស ច បរិភុញ្ជន្តស្សេវ ទុក្កដំ, ន បន អបរិភុញ្ជិត្វា ឋបេន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ.

៤៦៩. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតុំ. ន វិកប្បេតុន្តិ នាមំ វត្វា ន វិកប្បេតុំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. តស្មា តិចីវរាទីនិ អធិដ្ឋហន្តេន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. វិកប្បេន្តេន បន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិអាទិនា តស្ស តស្ស ចីវរស្ស នាមំ អគ្គហេត្វាវ ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វិកប្បេតព្ពំ. តិចីវរំ វា ហោតុ អញ្ញំ វា, យទិ តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតិ, អវិកប្បិតំ ហោតិ, អតិរេកចីវរដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ. តតោ បរំ វិកប្បេតុន្តិ ‘‘ចតុមាសតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិសំវច្ឆរេ វស្សានំ ចាតុមាសំ, តាវ ឋបេតុំ អនុញ្ញាត’’ន្តិបិ វទន្តិ. ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុំ អនុជានាមីតិ ឯត្តាវតា វស្សិកសាដិកំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិញ្ច តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតុំ អនុញ្ញាតន្តិ ឯវមត្ថោ ន គហេតព្ពោ តតោ បរំ វស្សិកសាដិកាទិនាមស្សេវ អភាវតោ. តស្មា តតោ បរំ វិកប្បេន្តេនបិ នាមំ គហេត្វា ន វិកប្បេតព្ពំ. ឧភិន្នម្បិ តតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភោគស្ស អនុញ្ញាតត្តា តថា វិកប្បិតំ អញ្ញនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឋបេមិ, បរិច្ចជាមីតិ វា អត្ថោ. ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមីតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមំ ចីវរំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមីតិ ឯវម្បិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តម្បិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឥមិនា សមេតិ. កាយវិការំ ករោន្តេនាតិ ហត្ថេន ចីវរំ បរាមសន្តេន វា ចាលេន្តេន វា. ទុវិធន្តិ សម្មុខបរម្មុខភេទេសុ ទុវិធំ. ហត្ថបាសេតិ ឥទំ ទ្វាទសហត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋិតំ ‘‘ឥម’’ន្តិ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. តតោ បរំ ‘‘ឯត’’ន្តិ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ កេចិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បនេត្ថ ន កិញ្ចិ វុត្តំ. បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច សព្ពត្ថ ‘‘ហត្ថបាសោ’’តិ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ វុច្ចតិ, តស្មា ឥធ វិសេសវិកប្បនាយ ការណំ គវេសិតព្ពំ. សាមន្តវិហារោ នាម យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តិតុំ សក្កា. ‘‘សាមន្តវិហារេ’’តិ ឥទំ ទេសនាសីសមត្តំ, តស្មា ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វទន្តិ. ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វាតិ ច ឥទំ ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណំ អនុច្ឆវិកន្តិ កត្វា វុត្តំ, ចីវរសល្លក្ខណមេវេត្ថ បមាណំ.

អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហីតិ បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ. អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ សង្ឃាដិអាទិវោហារស្ស អភាវតោ ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បរិក្ខារចោឡស្ស វិសុំ បច្ចុទ្ធារវិធិំ ទស្សេតិ. បរិក្ខារចោឡនាមេន បន អធិដ្ឋិតត្តា ‘‘ឥមំ បរិក្ខារចោឡំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ វុត្តេបិ នេវត្ថិ ទោសោតិ វិញ្ញាយតិ. បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពានីតិ ឥទញ្ច សង្ឃាដិអាទិចីវរនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមំ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិក្ខារចោឡនាមេនេវ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស បន បុព្ពេកតអធិដ្ឋានមេវ អធិដ្ឋានំ. អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ ឥមិនា កប្បពិន្ទុទានកិច្ចម្បិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. មុដ្ឋិបញ្ចកាទិតិចីវរប្បមាណយុត្តំ សន្ធាយ ‘‘តិចីវរំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុន្តិ បរិក្ខារចោឡំ កត្វា អធិដ្ឋាតុំ. ពទ្ធសីមាយំ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិសព្ភាវតោ ចីវរវិប្បវាសេបិ នេវត្ថិ ទោសោតិ ន តត្ថ ទុប្បរិហារតាតិ អាហ ‘‘អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារ’’ន្តិ.

អនតិរិត្តប្បមាណាតិ សុគតវិទត្ថិយា ទីឃសោ ឆ វិទត្ថិយោ តិរិយំ អឌ្ឍតេយ្យវិទត្ថិញ្ច អនតិក្កន្តប្បមាណាតិ អត្ថោ. ននុ ច វស្សិកសាដិកា វស្សានាតិក្កមេន, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេន អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ កស្មា វុត្តំ. សតិ ហិ អធិដ្ឋានេ បច្ចុទ្ធារោ យុត្តោតិ? ឯត្ថ តាវ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ ឥទំ វុត្តំ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វាតិ ឥទំ បច្ចុទ្ធរណំ សន្ធាយ ន វុត្តំ, បច្ចុទ្ធរិត្វាតិ បន វស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. តស្មា ហេមន្តស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តោទសាហេ វស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’តិ វុត្ត’’ន្តិ.

កេចិ បន ‘‘យថា កថិនមាសព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរំ កថិនមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឯវមយំ វស្សិកសាដិកាបិ វស្សានមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយា ហោតិ, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ បច្ចុទ្ធរិត្វា តតោ បរំ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសេ វិកប្បេតព្ពាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. បច្ចុទ្ធរិត្វា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពាតិ បទយោជនា វេទិតព្ពា’’តិ ច វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. កថិនមាសេ ឧប្បន្នញ្ហិ ចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋិតត្តា អវសានទិវសេ អនធិដ្ឋិតំ កថិនមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. អយំ បន វស្សិកសាដិកា អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតត្តា ន តេន សទិសាតិ វស្សានាតិក្កមេ កថំ និស្សគ្គិយា ហោតិ. អនធិដ្ឋិតអវិកប្បិតមេវ ហិ តំតំកាលាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, តស្មា ហេមន្តេបិ វស្សិកសាដិកា ទសាហំ បរិហារំ លភតិយេវ. ឯវំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិបិ អាពាធវូបសមេន អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, តស្មា តតោ បរំ ទសាហំ បរិហារំ លភតិ, ទសាហំ បន អនតិក្កមិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ.

កេចិ បន ‘‘អធិដ្ឋានភេទលក្ខណេ អវុត្តត្តា វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធេ វូបសន្តេបិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, តស្មា ‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’តិ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ មាតិកាដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, សមន្តបាសាទិកាយ បន សមេតិ. តថា ហិ ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ ឥទំ សមន្តបាសាទិកាយំ នត្ថិ, បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេ’’តិ ឯត្ថ ឥទំ វុត្តំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ. ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣).

តត្ថ មហាអដ្ឋកថាយំ និវាសនបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ, កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា. តស្មា កុរុន្ទិយំ វុត្តនយេនេវ វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេបិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ បញ្ញាយតិ. កុរុន្ទិយញ្ហិ ‘‘វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ វចនតោ យទិ កត្តិកបុណ្ណមាយំ ន បច្ចុទ្ធរេយ្យ, អវិជហិតាធិដ្ឋានា វស្សិកសាដិកា ហេមន្តំ សម្បត្តា វិកប្បនក្ខេត្តេ អធិដ្ឋានសព្ភាវតោ ទុក្កដំ ជនេតិ, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមាយំ ឯវ បច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ វិកប្បេតព្ពាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

នហានត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តីតិ ទ្វិន្នំ អធិដ្ឋានាភាវតោ វុត្តំ. ‘‘សចេ វស្សានេ អបរា វស្សិកសាដិកា ឧប្បន្នា ហោតិ, បុរិមវស្សិកសាដិកំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេត្វា ច អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ វទន្តិ. បមាណយុត្តន្តិ ទីឃសោ សុគតវិទត្ថិយា ទ្វេ វិទត្ថិយោ, វិត្ថារតោ ទិយឌ្ឍា, ទសា វិទត្ថីតិ ឥមិនា បមាណេន យុត្តំ. បមាណិកាតិ សុគតវិទត្ថិយា ទីឃសោ ចតស្សោ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ ទ្វេ វិទត្ថិយោតិ ឯវំ វុត្តប្បមាណយុត្តា. បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ‘‘សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ, បុន ន បច្ចុទ្ធរីយតិ កាលបរិច្ឆេទាភាវតោ’’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘ឯកវចនេនបិ វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវា’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ឧភយត្ថាបិ អស្ស វចនស្ស ឥធ វចនេ អបុព្ពំ បយោជនំ ន ទិស្សតិ, តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតី’’តិ ឥទំ បទំ ន វុត្តំ.

‘‘អត្តនោ សន្តកភាវតោ មោចេត្វា ឋបិតំ សន្ធាយ មហាបច្ចរិយំ អនាបត្តិ វុត្តា’’តិ វទន្តិ. ឥមិនា ភេសជ្ជំ ចេតាបេស្សាមិ, ឥទំ មាតុយា ទស្សាមីតិ ឋបេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, ឥទំ ភេសជ្ជស្ស, ឥទំ មាតុយាតិ វិស្សជ្ជេត្វា សកសន្តកភាវតោ មោចិតេ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេតិ ឯត្ថ ‘‘អនិវាសេត្វា អបារុបិត្វា ច កេវលំ មញ្ចបីឋេសុយេវ អត្ថរិត្វា បរិភុញ្ជិយមានំ បច្ចត្ថរណំ អត្តនោ សន្តកម្បិ អនធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ហេដ្ឋា បន ‘‘បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវា’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា អត្តនោ សន្តកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

‘‘ហីនាយាវត្តនេនាតិ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនេនា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តំ យុត្តំ អញ្ញស្ស ទានេ វិយ ចីវរេ និរាលយភាវេនេវ បរិច្ចត្តត្តា. កេចិ បន ‘‘ហីនាយាវត្តនេនាតិ ភិក្ខុនិយា គិហិភាវូបគមនេនា’’តិ ឯវមត្ថំ គហេត្វា ‘‘ភិក្ខុ បន វិព្ភមន្តោបិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, តាវ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ ‘‘ភិក្ខុនិយា ហីនាយាវត្តនេនា’’តិ វិសេសេត្វា អវុត្តត្តា. ភិក្ខុនិយា ហិ គិហិភាវូបគមនេ អធិដ្ឋានវិជហនំ វិសុំ វត្តព្ពំ នត្ថិ តស្សា វិព្ភមនេនេវ អស្សមណីភាវតោ. សិក្ខាបច្ចក្ខានេនាតិ បន ឥទំ សចេ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតោវ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, តស្ស កាយលគ្គម្បិ ចីវរំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កនិដ្ឋង្គុលិនខវសេនាតិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. បមាណចីវរស្សាតិ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទ្វេ ចីវរានិ បារុបន្តស្សាតិ អន្តរឃរប្បវេសនត្ថាយ សុប្បដិច្ឆន្នសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន សង្ឃាដិំ ឧត្តរាសង្គញ្ច ឯកតោ កត្វា បារុបន្តស្ស. សង្ឃរិតដ្ឋានេតិ ទ្វីសុបិ អន្តេសុ សង្ឃរិតដ្ឋានេ. ឯស នយោតិ ឥមិនា បមាណយុត្តេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, មហន្តេសុ បន តតោ បរេន ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. សព្ពេសូតិ តិចីវរាទិភេទេសុ សព្ពចីវរេសុ.

អញ្ញំ បច្ឆិមប្បមាណំ នាម នត្ថីតិ សុត្តេ អាគតំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តមេវ វិភាវេតុំ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តំ អតិក្កមយតោ ឆេទនកំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តត្តា អាហ ‘‘តតោ ឧត្តរិ បដិសិទ្ធត្តា’’តិ. តំ ន សមេតីតិ បរិក្ខារចោឡស្ស វិកប្បនុបគបច្ឆិមំ បច្ឆិមប្បមាណន្តិ គហេត្វា ឥតរេសំ តិចីវរាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិភេទំ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ ‘‘ឯស នយោ’’តិអាទិវចនំ ន សមេតិ តាទិសស្ស បច្ឆិមប្បមាណស្ស សុត្តេ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តវចនំ ន សមេតីតិ ឥមិនាវ បដិក្ខេបេន វិកប្បនុបគបច្ឆិមស្ស អន្តោ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ អយម្បិ នយោ បដិក្ខិត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តិចីវរញ្ហិ ឋបេត្វា សេសចីវរេសុ ឆិទ្ទេន អធិដ្ឋានវិជហនំ នាម នត្ថិ, តស្មា អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតេសុ សេសចីវរេសុ វិកប្បនុបគបច្ឆិមំ អប្បហោន្តំ កត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្នេសុបិ អធិដ្ឋានវិជហនំ នត្ថិ. សចេ បន អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេយេវ តាទិសំ ហោតិ, អចីវរត្តា អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. ខុទ្ទកំ ចីវរន្តិ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិភេទប្បមាណតោ អនូនមេវ ខុទ្ទកចីវរំ. មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតីតិ ឯត្ថ តិណ្ណំ ចីវរានំ ចតូសុ បស្សេសុ យស្មិំ បទេសេ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, តស្មិំ បទេសេ សមន្តតោ ឆិន្ទិត្វា ខុទ្ទកំ ករោន្តស្ស អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ អធិប្បាយោ.

សម្មុខាវិកប្បនា បរម្មុខាវិកប្បនាតិ ឯត្ថ សម្មុខេន វិកប្បនា បរម្មុខេន វិកប្បនាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. សន្និហិតាសន្និហិតភាវន្តិ អាសន្នទូរភាវំ. អាសន្នទូរភាវោ ច អធិដ្ឋានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តីតិ ឯត្ថ អធិដ្ឋានស្សបិ អន្តោគធត្តា សចេ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, អធិដ្ឋានំ កាតព្ពំ. នោ ចេ, ន កាតព្ពំ, វិកប្បនមេវ បមាណំ, តស្មា អតិរេកចីវរំ នាម ន ហោតិ. មិត្តោតិ ទឡ្ហមិត្តោ. សន្ទិដ្ឋោតិ ទិដ្ឋមិត្តោ នាតិទឡ្ហមិត្តោ. វិកប្បិតវិកប្បនា នាមេសា វដ្ដតីតិ អធិដ្ឋិតអធិដ្ឋានំ វិយាតិ អធិប្បាយោ អវិសេសេន វុត្តវចនន្តិ តិចីវរាទិំ អធិដ្ឋេតិ, វស្សិកសាដិកំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិញ្ច វិកប្បេតីតិ អវត្វា សព្ពចីវរានំ អវិសេសេន វិកប្បេតីតិ វុត្តវចនំ. តិចីវរសង្ខេបេនាតិ តិចីវរនីហារេន, សង្ឃាដិអាទិអធិដ្ឋានវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តុយ្ហំ ទេមីតិអាទីសុ ‘‘តស្មិំ កាលេ ន គណ្ហិតុកាមោបិ សចេ ន បដិក្ខិបតិ, បុន គណ្ហិតុកាមតាយ សតិ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឥត្ថន្នាមស្សាតិ បរម្មុខេ ឋិតំ សន្ធាយ វទតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘យថា បរតោ ‘តវ សន្តកំ ករោហី’តិ វុត្តេ ទុទ្ទិន្នម្បិ ‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’តិ វចនេន ‘សុគ្គហិតំ ហោតី’តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’តិ វុត្តេ សុទិន្នត្តា ‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’តិ អវុត្តេបិ ‘សុទិន្នមេវា’’’តិ វទន្តិ. ‘‘គណ្ហាហីតិ ច អាណត្តិយា គហណស្ស តប្បដិពទ្ធតាករណវសេន បវត្តត្តា តទា គណ្ហាមីតិ ចិត្តេ អនុប្បាទិតេ បច្ឆា គហេតុំ ន លភតី’’តិ វទន្តិ.

តំ ន យុជ្ជតីតិ វិនយកម្មស្ស ករណវសេន គហេត្វា ទិន្នត្តា វុត្តំ. សចេ បន បរោ សច្ចតោយេវ វិស្សាសំ គណ្ហាតិ, បុន កេនចិ ការណេន តេន ទិន្នំ តស្ស ន វដ្ដតីតិ នត្ថិ. និស្សគ្គិយំ បន ចីវរំ ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា គណ្ហន្តំ ‘‘មា គណ្ហាហី’’តិ និវារណត្ថំ វុត្តំ. កាយវាចាហិ កត្តព្ពអធិដ្ឋានវិកប្បនានំ អកតត្តា ហោតីតិ អាហ ‘‘កាយវាចាតោ សមុដ្ឋាតី’’តិ. ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ជាតិប្បមាណយុត្តតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.