១. ចីវរវគ្គោ

១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. សមិតាវិនាតិ សមិតបាបេន. គោតមកេ ចេតិយេតិ គោតមយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារោ វុច្ចតិ. បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតំ ហោតីតិ ភគវតា គហបតិចីវរេ អនុញ្ញាតេ ពហូនិ ចីវរានិ លភិត្វា ភណ្ឌិកំ កត្វា សីសេបិ ខន្ធេបិ កដិយាបិ ឋបេត្វា អាគច្ឆន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ចីវរេ សីមំ ពន្ធន្តេន តិចីវរំ បរិភោគត្ថាយ អនុញ្ញាតំ, ន បន អធិដ្ឋានវសេន. នហាយន្តិ ឯត្ថាតិ នហានំ, នហានតិត្ថំ.

៤៦០. ឯកោ កិរ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ ‘‘ពុទ្ធរតនស្ស ច សង្ឃរតនស្ស ច បូជា បញ្ញាយតិ, កថំ នុ ខោ ធម្មរតនំ បូជិតំ នាម ហោតី’’តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆិ. ភគវា អាហ ‘‘សចេបិ ព្រាហ្មណ ធម្មរតនំ បូជេតុកាមោ, ឯកំ ពហុស្សុតំ បូជេហី’’តិ. ពហុស្សុតំ ភន្តេ អាចិក្ខថាតិ. ភិក្ខុសង្ឃំ បុច្ឆាតិ. សោ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ពហុស្សុតំ ភន្តេ អាចិក្ខថា’’តិ អាហ. អានន្ទត្ថេរោ ព្រាហ្មណាតិ. ព្រាហ្មណោ ថេរំ សហស្សគ្ឃនកេន ចីវរេន បូជេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘បដិលាភវសេន ឧប្បន្ន’’ន្តិ. ឧប្បន្ន-សទ្ទោ និប្ផន្នបរិយាយោបិ ហោតីតិ តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘នោ និប្ផត្តិវសេនា’’តិ. បឋមមេវ ហិ តំ តន្តវាយកម្មេន និប្ផន្នំ.

ថេរស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គាហាបេត្វា សយំ អនុស្សាវនកម្មំ ករោតីតិ ឯត្ថ សារិបុត្តត្ថេរោបិ តថេវ ករោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ឯកមេកេន អត្តនោ បត្តចីវរំ ទត្វា បព្ពាជេត្វា ឧបជ្ឈំ គណ្ហាបិតានិ បញ្ច បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អហេសុំ. អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អតិវិយ មមាយតីតិ អានន្ទត្ថេរោ តាវ មមាយតុ អខីណាសវភាវតោ, សារិបុត្តត្ថេរោ កថន្តិ? ន ឥទំ មមាយនំ គេហស្សិតបេមវសេន, អថ ខោ គុណសម្ភាវនាវសេនាតិ នាយំ ទោសោ. នវមំ វា ទិវសំ ទសមំ វាតិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, នវមេ វា ទសមេ វា ទិវសេតិ អត្ថោ. សចេ ភវេយ្យាតិ សចេ កស្សចិ ឯវំ សិយា. វុត្តសទិសមេវាតិ ឯត្ថ ‘‘វុត្តទិវសមេវា’’តិបិ បឋន្តិ. ធារេតុន្តិ ឯត្ថ ‘‘អាហា’’តិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៦២-៤៦៣. និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ ភុម្មវចនស្ស លោបំ កត្វា និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិ’’ន្តិ, ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ វុត្តំ ហោតិ. បាសបដ្ដគណ្ឋិកបដ្ដបរិយោសានំ យំ កិញ្ចិ កាតព្ពំ, តំ កត្វាតិ យោជេតព្ពំ. សូចិយា បដិសាមនន្តិ ឥទំ សូចិកម្មស្ស សម្មា បរិនិដ្ឋិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, សូចិកម្មនិដ្ឋានមេវេត្ថ បមាណំ. ឯតេសម្បីតិ វិនដ្ឋាទិំ បរាមសតិ.

កថិនេ ច ឧព្ភតស្មិន្តិ យំ សង្ឃស្ស កថិនំ អត្ថតំ, តស្មិំ កថិនេ ច ឧព្ភតេតិ អត្ថោ. ទុតិយស្ស បលិពោធស្ស អភាវំ ទស្សេតីតិ អាវាសបលិពោធស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ ទ្វិន្នំ បលិពោធានំ អភាវទស្សនេន អត្ថតកថិនស្ស បញ្ចមាសព្ភន្តរេ យាវ ចីវរបលិពោធោ អាវាសបលិពោធោ ច ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ, តាវ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ អតិរេកចីវរំ ទសាហតោ បរម្បិ ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. អត្ថតកថិនស្ស ហិ យាវ កថិនស្ស ឧព្ភារា អនាមន្តចារោ អសមាទានចារោ យាវទត្ថចីវរំ គណភោជនំ យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោតិ ឥមេ បញ្ចានិសំសា លព្ភន្តិ. បក្កមនំ អន្តោ អស្សាតិ បក្កមនន្តិកា. ឯវំ សេសាបិ វេទិតព្ពា. វិត្ថារោ បនេត្ថ អាគតដ្ឋានេយេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

ខោមន្តិ ខោមសុត្តេហិ វាយិតំ ខោមបដចីវរំ, តថា សេសានិ. សាណន្តិ សាណវាកសុត្តេហិ កតចីវរំ. ភង្គន្តិ ខោមសុត្តាទីនិ សព្ពានិ ឯកច្ចានិ វា មិស្សេត្វា កតចីវរំ. ភង្គម្បិ វាកមយមេវាតិ កេចិ. ទុកូលំ បដ្ដុណ្ណំ សោមារបដំ ចីនបដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ ឥមានិ បន ឆ ចីវរានិ ឯតេសំយេវ អនុលោមានីតិ វិសុំ ន វុត្តានិ. ទុកូលញ្ហិ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បដ្ដុណ្ណទេសេ សញ្ជាតវត្ថំ បដ្ដុណ្ណំ. ‘‘បដ្ដុណ្ណកោសេយ្យវិសេសោ’’តិ ហិ អភិធានកោសេ វុត្តំ. សោមារទេសេ ចីនទេសេ ច ជាតវត្ថានិ សោមារចីនបដានិ. បដ្ដុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជំ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ, តំ ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំ ឯវ អនុលោមំ. ទេវតាហិ ទិន្នំ ចីវរំ ទេវទិន្នំ, តំ កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ ជាលិនិយា ទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថសទិសំ, តម្បិ ខោមាទីនំយេវ អនុលោមំ ហោតិ តេសុ អញ្ញតរភាវតោ.

មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស វិទត្ថិំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ទីឃតោ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណំ វិត្ថារតោ តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណំ វិកប្បនុបគន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ, វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតី’’តិ កុដិការសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤៨-៣៤៩) វុត្តំ, តស្មា សុគតង្គុលេន ទ្វាទសង្គុលំ វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ សិទ្ធំ. ឯវញ្ច កត្វា សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលំ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណន្តិ ឥទំ អាគតមេវាតិ.

តំ អតិក្កាមយតោតិ ឯត្ថ តន្តិ ចីវរំ កាលំ វា បរាមសតិ. តស្ស យោ អរុណោតិ តស្ស ចីវរុប្បាទទិវសស្ស យោ អតិក្កន្តោ អរុណោ. ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិន្តិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស អតិក្កន្តអរុណេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. ទិវសសទ្ទេន ហិ តំទិវសនិស្សិតោ អរុណោ វុត្តោ. ពន្ធិត្វាតិ រជ្ជុអាទីហិ ពន្ធិត្វា. វេឋេត្វាតិ វត្ថាទីតិ វេឋេត្វា.

វចនីយោតិ សង្ឃំ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ. អញ្ញថាបិ វត្តព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘យាយ កាយចិ ភាសាយ បទបដិបាដិយា អវត្វាបិ អត្ថមត្តេ វុត្តេ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. តេនាតិ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហន្តេន. បដិគ្គាហកេន ‘‘បស្សសី’’តិ វុត្តេ ទេសកេន វត្តព្ពវចនំ ទស្សេតិ ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ. បុន បដិគ្គាហកេន វត្តព្ពវចនមាហ ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ បុន ទេសកេន វត្តព្ពវចនំ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ. ឥមិនា អត្តនោ អាយតិំ សំវរេ បតិដ្ឋិតភាវំ ទស្សេតិ. ទ្វីសុ បន សម្ពហុលាសុ វាតិ ទ្វីសុ សម្ពហុលាសុ វា អាបត្តីសុ បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ វេទិតព្ពោ. ញត្តិយំ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតីតិ ឯត្ថ ទ្វេ អាបត្តិយោតិ វា សម្ពហុលា អាបត្តិយោតិ វា វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ចីវរទានេបីតិ និស្សដ្ឋចីវរស្ស ទានេបិ. វត្ថុវសេនាតិ ចីវរគណនាយ. គណស្ស វុត្តា បាឡិយេវេត្ថ បាឡីតិ ទ្វីសុ ឥមាហំ អាយស្មន្តានំ និស្សជ្ជាមីតិ វចនេ វិសេសាភាវតោ វុត្តំ. ឯវំ…បេ… វត្តុំ វដ្ដតីតិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឥតោ គរុកតរានី’’តិអាទិ. តត្ថ ឥតោតិ ឥតោ និស្សដ្ឋចីវរទានតោ. ញត្តិកម្មតោ ញត្តិទុតិយកម្មំ គរុកតរន្តិ អាហ ‘‘ឥតោ គរុកតរានី’’តិ. ឥមាហំ ចីវរន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឥមំ ចីវរ’’ន្តិបិ បឋន្តិ.

៤៦៨. ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតីតិ ឥទំ វេមតិកំ អនតិក្កន្តសញ្ញញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. យោបិ ឯវំសញ្ញី, តស្សបីតិ ន កេវលំ អតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញិស្ស, អថ ខោ វេមតិកស្ស អនតិក្កន្តសញ្ញិស្សបីតិ អត្ថោ. ‘‘ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតី’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ សេសត្តិកេបិ អតិទិសតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ ឯស នយោ អវិនដ្ឋាទីសុបីតិ អញ្ញេសំ ចីវរេសុ ឧបចិកាទីហិ ខាយិតេសុ ‘‘មយ្ហម្បិ ចីវរំ ខាយិត’’ន្តិ ឯវំសញ្ញី ហោតីតិអាទិនា យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អនដ្ឋតោ អវិលុត្តស្ស វិសេសមាហ ‘‘បសយ្ហាវហារវសេនា’’តិ. ថេយ្យាវហារវសេន គហិតញ្ហិ នដ្ឋន្តិ អធិប្បេតំ, បសយ្ហាវហារវសេន គហិតំ វិលុត្តន្តិ. អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតីតិ ឥទំ និសីទនសន្ថតំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ យេន ហិ បុរាណសន្ថតស្ស សាមន្តា សុគតវិទត្ថិំ អនាទិយិត្វា អញ្ញំ នវំ និសីទនសន្ថតំ កតំ, តស្ស តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តស្មា ‘‘អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ ឥទំ បរស្ស និស្សគ្គិយំ អបរស្ស បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ឥមមត្ថំ សាធេតិ. បរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អនតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញិស្ស វេមតិកស្ស ច បរិភុញ្ជន្តស្សេវ ទុក្កដំ, ន បន អបរិភុញ្ជិត្វា ឋបេន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ.

៤៦៩. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតុំ. ន វិកប្បេតុន្តិ នាមំ វត្វា ន វិកប្បេតុំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. តស្មា តិចីវរាទីនិ អធិដ្ឋហន្តេន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. វិកប្បេន្តេន បន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិអាទិនា តស្ស តស្ស ចីវរស្ស នាមំ អគ្គហេត្វាវ ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វិកប្បេតព្ពំ. តិចីវរំ វា ហោតុ អញ្ញំ វា, យទិ តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតិ, អវិកប្បិតំ ហោតិ, អតិរេកចីវរដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ. តតោ បរំ វិកប្បេតុន្តិ ‘‘ចតុមាសតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិសំវច្ឆរេ វស្សានំ ចាតុមាសំ, តាវ ឋបេតុំ អនុញ្ញាត’’ន្តិបិ វទន្តិ. ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុំ អនុជានាមីតិ ឯត្តាវតា វស្សិកសាដិកំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិញ្ច តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតុំ អនុញ្ញាតន្តិ ឯវមត្ថោ ន គហេតព្ពោ តតោ បរំ វស្សិកសាដិកាទិនាមស្សេវ អភាវតោ. តស្មា តតោ បរំ វិកប្បេន្តេនបិ នាមំ គហេត្វា ន វិកប្បេតព្ពំ. ឧភិន្នម្បិ តតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភោគស្ស អនុញ្ញាតត្តា តថា វិកប្បិតំ អញ្ញនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឋបេមិ, បរិច្ចជាមីតិ វា អត្ថោ. ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមីតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមំ ចីវរំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមីតិ ឯវម្បិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តម្បិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឥមិនា សមេតិ. កាយវិការំ ករោន្តេនាតិ ហត្ថេន ចីវរំ បរាមសន្តេន វា ចាលេន្តេន វា. ទុវិធន្តិ សម្មុខបរម្មុខភេទេសុ ទុវិធំ. ហត្ថបាសេតិ ឥទំ ទ្វាទសហត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋិតំ ‘‘ឥម’’ន្តិ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. តតោ បរំ ‘‘ឯត’’ន្តិ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ កេចិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បនេត្ថ ន កិញ្ចិ វុត្តំ. បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច សព្ពត្ថ ‘‘ហត្ថបាសោ’’តិ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ វុច្ចតិ, តស្មា ឥធ វិសេសវិកប្បនាយ ការណំ គវេសិតព្ពំ. សាមន្តវិហារោ នាម យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តិតុំ សក្កា. ‘‘សាមន្តវិហារេ’’តិ ឥទំ ទេសនាសីសមត្តំ, តស្មា ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វទន្តិ. ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វាតិ ច ឥទំ ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណំ អនុច្ឆវិកន្តិ កត្វា វុត្តំ, ចីវរសល្លក្ខណមេវេត្ថ បមាណំ.

អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហីតិ បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ. អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ សង្ឃាដិអាទិវោហារស្ស អភាវតោ ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បរិក្ខារចោឡស្ស វិសុំ បច្ចុទ្ធារវិធិំ ទស្សេតិ. បរិក្ខារចោឡនាមេន បន អធិដ្ឋិតត្តា ‘‘ឥមំ បរិក្ខារចោឡំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ វុត្តេបិ នេវត្ថិ ទោសោតិ វិញ្ញាយតិ. បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពានីតិ ឥទញ្ច សង្ឃាដិអាទិចីវរនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមំ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិក្ខារចោឡនាមេនេវ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស បន បុព្ពេកតអធិដ្ឋានមេវ អធិដ្ឋានំ. អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ ឥមិនា កប្បពិន្ទុទានកិច្ចម្បិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. មុដ្ឋិបញ្ចកាទិតិចីវរប្បមាណយុត្តំ សន្ធាយ ‘‘តិចីវរំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុន្តិ បរិក្ខារចោឡំ កត្វា អធិដ្ឋាតុំ. ពទ្ធសីមាយំ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិសព្ភាវតោ ចីវរវិប្បវាសេបិ នេវត្ថិ ទោសោតិ ន តត្ថ ទុប្បរិហារតាតិ អាហ ‘‘អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារ’’ន្តិ.

អនតិរិត្តប្បមាណាតិ សុគតវិទត្ថិយា ទីឃសោ ឆ វិទត្ថិយោ តិរិយំ អឌ្ឍតេយ្យវិទត្ថិញ្ច អនតិក្កន្តប្បមាណាតិ អត្ថោ. ននុ ច វស្សិកសាដិកា វស្សានាតិក្កមេន, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេន អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ កស្មា វុត្តំ. សតិ ហិ អធិដ្ឋានេ បច្ចុទ្ធារោ យុត្តោតិ? ឯត្ថ តាវ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ ឥទំ វុត្តំ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វាតិ ឥទំ បច្ចុទ្ធរណំ សន្ធាយ ន វុត្តំ, បច្ចុទ្ធរិត្វាតិ បន វស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. តស្មា ហេមន្តស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តោទសាហេ វស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’តិ វុត្ត’’ន្តិ.

កេចិ បន ‘‘យថា កថិនមាសព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរំ កថិនមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឯវមយំ វស្សិកសាដិកាបិ វស្សានមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយា ហោតិ, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ បច្ចុទ្ធរិត្វា តតោ បរំ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសេ វិកប្បេតព្ពាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. បច្ចុទ្ធរិត្វា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពាតិ បទយោជនា វេទិតព្ពា’’តិ ច វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. កថិនមាសេ ឧប្បន្នញ្ហិ ចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋិតត្តា អវសានទិវសេ អនធិដ្ឋិតំ កថិនមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. អយំ បន វស្សិកសាដិកា អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតត្តា ន តេន សទិសាតិ វស្សានាតិក្កមេ កថំ និស្សគ្គិយា ហោតិ. អនធិដ្ឋិតអវិកប្បិតមេវ ហិ តំតំកាលាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, តស្មា ហេមន្តេបិ វស្សិកសាដិកា ទសាហំ បរិហារំ លភតិយេវ. ឯវំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិបិ អាពាធវូបសមេន អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, តស្មា តតោ បរំ ទសាហំ បរិហារំ លភតិ, ទសាហំ បន អនតិក្កមិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ.

កេចិ បន ‘‘អធិដ្ឋានភេទលក្ខណេ អវុត្តត្តា វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធេ វូបសន្តេបិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, តស្មា ‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’តិ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ មាតិកាដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, សមន្តបាសាទិកាយ បន សមេតិ. តថា ហិ ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ ឥទំ សមន្តបាសាទិកាយំ នត្ថិ, បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេ’’តិ ឯត្ថ ឥទំ វុត្តំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ. ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣).

តត្ថ មហាអដ្ឋកថាយំ និវាសនបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ, កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា. តស្មា កុរុន្ទិយំ វុត្តនយេនេវ វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេបិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ បញ្ញាយតិ. កុរុន្ទិយញ្ហិ ‘‘វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ វចនតោ យទិ កត្តិកបុណ្ណមាយំ ន បច្ចុទ្ធរេយ្យ, អវិជហិតាធិដ្ឋានា វស្សិកសាដិកា ហេមន្តំ សម្បត្តា វិកប្បនក្ខេត្តេ អធិដ្ឋានសព្ភាវតោ ទុក្កដំ ជនេតិ, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមាយំ ឯវ បច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ វិកប្បេតព្ពាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

នហានត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តីតិ ទ្វិន្នំ អធិដ្ឋានាភាវតោ វុត្តំ. ‘‘សចេ វស្សានេ អបរា វស្សិកសាដិកា ឧប្បន្នា ហោតិ, បុរិមវស្សិកសាដិកំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេត្វា ច អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ វទន្តិ. បមាណយុត្តន្តិ ទីឃសោ សុគតវិទត្ថិយា ទ្វេ វិទត្ថិយោ, វិត្ថារតោ ទិយឌ្ឍា, ទសា វិទត្ថីតិ ឥមិនា បមាណេន យុត្តំ. បមាណិកាតិ សុគតវិទត្ថិយា ទីឃសោ ចតស្សោ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ ទ្វេ វិទត្ថិយោតិ ឯវំ វុត្តប្បមាណយុត្តា. បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ‘‘សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ, បុន ន បច្ចុទ្ធរីយតិ កាលបរិច្ឆេទាភាវតោ’’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘ឯកវចនេនបិ វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវា’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ឧភយត្ថាបិ អស្ស វចនស្ស ឥធ វចនេ អបុព្ពំ បយោជនំ ន ទិស្សតិ, តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតី’’តិ ឥទំ បទំ ន វុត្តំ.

‘‘អត្តនោ សន្តកភាវតោ មោចេត្វា ឋបិតំ សន្ធាយ មហាបច្ចរិយំ អនាបត្តិ វុត្តា’’តិ វទន្តិ. ឥមិនា ភេសជ្ជំ ចេតាបេស្សាមិ, ឥទំ មាតុយា ទស្សាមីតិ ឋបេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, ឥទំ ភេសជ្ជស្ស, ឥទំ មាតុយាតិ វិស្សជ្ជេត្វា សកសន្តកភាវតោ មោចិតេ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេតិ ឯត្ថ ‘‘អនិវាសេត្វា អបារុបិត្វា ច កេវលំ មញ្ចបីឋេសុយេវ អត្ថរិត្វា បរិភុញ្ជិយមានំ បច្ចត្ថរណំ អត្តនោ សន្តកម្បិ អនធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ហេដ្ឋា បន ‘‘បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវា’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា អត្តនោ សន្តកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

‘‘ហីនាយាវត្តនេនាតិ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនេនា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តំ យុត្តំ អញ្ញស្ស ទានេ វិយ ចីវរេ និរាលយភាវេនេវ បរិច្ចត្តត្តា. កេចិ បន ‘‘ហីនាយាវត្តនេនាតិ ភិក្ខុនិយា គិហិភាវូបគមនេនា’’តិ ឯវមត្ថំ គហេត្វា ‘‘ភិក្ខុ បន វិព្ភមន្តោបិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, តាវ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ ‘‘ភិក្ខុនិយា ហីនាយាវត្តនេនា’’តិ វិសេសេត្វា អវុត្តត្តា. ភិក្ខុនិយា ហិ គិហិភាវូបគមនេ អធិដ្ឋានវិជហនំ វិសុំ វត្តព្ពំ នត្ថិ តស្សា វិព្ភមនេនេវ អស្សមណីភាវតោ. សិក្ខាបច្ចក្ខានេនាតិ បន ឥទំ សចេ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតោវ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, តស្ស កាយលគ្គម្បិ ចីវរំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កនិដ្ឋង្គុលិនខវសេនាតិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. បមាណចីវរស្សាតិ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទ្វេ ចីវរានិ បារុបន្តស្សាតិ អន្តរឃរប្បវេសនត្ថាយ សុប្បដិច្ឆន្នសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន សង្ឃាដិំ ឧត្តរាសង្គញ្ច ឯកតោ កត្វា បារុបន្តស្ស. សង្ឃរិតដ្ឋានេតិ ទ្វីសុបិ អន្តេសុ សង្ឃរិតដ្ឋានេ. ឯស នយោតិ ឥមិនា បមាណយុត្តេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, មហន្តេសុ បន តតោ បរេន ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. សព្ពេសូតិ តិចីវរាទិភេទេសុ សព្ពចីវរេសុ.

អញ្ញំ បច្ឆិមប្បមាណំ នាម នត្ថីតិ សុត្តេ អាគតំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តមេវ វិភាវេតុំ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តំ អតិក្កមយតោ ឆេទនកំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តត្តា អាហ ‘‘តតោ ឧត្តរិ បដិសិទ្ធត្តា’’តិ. តំ ន សមេតីតិ បរិក្ខារចោឡស្ស វិកប្បនុបគបច្ឆិមំ បច្ឆិមប្បមាណន្តិ គហេត្វា ឥតរេសំ តិចីវរាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិភេទំ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ ‘‘ឯស នយោ’’តិអាទិវចនំ ន សមេតិ តាទិសស្ស បច្ឆិមប្បមាណស្ស សុត្តេ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តវចនំ ន សមេតីតិ ឥមិនាវ បដិក្ខេបេន វិកប្បនុបគបច្ឆិមស្ស អន្តោ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ អយម្បិ នយោ បដិក្ខិត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តិចីវរញ្ហិ ឋបេត្វា សេសចីវរេសុ ឆិទ្ទេន អធិដ្ឋានវិជហនំ នាម នត្ថិ, តស្មា អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតេសុ សេសចីវរេសុ វិកប្បនុបគបច្ឆិមំ អប្បហោន្តំ កត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្នេសុបិ អធិដ្ឋានវិជហនំ នត្ថិ. សចេ បន អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេយេវ តាទិសំ ហោតិ, អចីវរត្តា អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. ខុទ្ទកំ ចីវរន្តិ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិភេទប្បមាណតោ អនូនមេវ ខុទ្ទកចីវរំ. មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតីតិ ឯត្ថ តិណ្ណំ ចីវរានំ ចតូសុ បស្សេសុ យស្មិំ បទេសេ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, តស្មិំ បទេសេ សមន្តតោ ឆិន្ទិត្វា ខុទ្ទកំ ករោន្តស្ស អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ អធិប្បាយោ.

សម្មុខាវិកប្បនា បរម្មុខាវិកប្បនាតិ ឯត្ថ សម្មុខេន វិកប្បនា បរម្មុខេន វិកប្បនាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. សន្និហិតាសន្និហិតភាវន្តិ អាសន្នទូរភាវំ. អាសន្នទូរភាវោ ច អធិដ្ឋានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តីតិ ឯត្ថ អធិដ្ឋានស្សបិ អន្តោគធត្តា សចេ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, អធិដ្ឋានំ កាតព្ពំ. នោ ចេ, ន កាតព្ពំ, វិកប្បនមេវ បមាណំ, តស្មា អតិរេកចីវរំ នាម ន ហោតិ. មិត្តោតិ ទឡ្ហមិត្តោ. សន្ទិដ្ឋោតិ ទិដ្ឋមិត្តោ នាតិទឡ្ហមិត្តោ. វិកប្បិតវិកប្បនា នាមេសា វដ្ដតីតិ អធិដ្ឋិតអធិដ្ឋានំ វិយាតិ អធិប្បាយោ អវិសេសេន វុត្តវចនន្តិ តិចីវរាទិំ អធិដ្ឋេតិ, វស្សិកសាដិកំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិញ្ច វិកប្បេតីតិ អវត្វា សព្ពចីវរានំ អវិសេសេន វិកប្បេតីតិ វុត្តវចនំ. តិចីវរសង្ខេបេនាតិ តិចីវរនីហារេន, សង្ឃាដិអាទិអធិដ្ឋានវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តុយ្ហំ ទេមីតិអាទីសុ ‘‘តស្មិំ កាលេ ន គណ្ហិតុកាមោបិ សចេ ន បដិក្ខិបតិ, បុន គណ្ហិតុកាមតាយ សតិ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឥត្ថន្នាមស្សាតិ បរម្មុខេ ឋិតំ សន្ធាយ វទតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘យថា បរតោ ‘តវ សន្តកំ ករោហី’តិ វុត្តេ ទុទ្ទិន្នម្បិ ‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’តិ វចនេន ‘សុគ្គហិតំ ហោតី’តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’តិ វុត្តេ សុទិន្នត្តា ‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’តិ អវុត្តេបិ ‘សុទិន្នមេវា’’’តិ វទន្តិ. ‘‘គណ្ហាហីតិ ច អាណត្តិយា គហណស្ស តប្បដិពទ្ធតាករណវសេន បវត្តត្តា តទា គណ្ហាមីតិ ចិត្តេ អនុប្បាទិតេ បច្ឆា គហេតុំ ន លភតី’’តិ វទន្តិ.

តំ ន យុជ្ជតីតិ វិនយកម្មស្ស ករណវសេន គហេត្វា ទិន្នត្តា វុត្តំ. សចេ បន បរោ សច្ចតោយេវ វិស្សាសំ គណ្ហាតិ, បុន កេនចិ ការណេន តេន ទិន្នំ តស្ស ន វដ្ដតីតិ នត្ថិ. និស្សគ្គិយំ បន ចីវរំ ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា គណ្ហន្តំ ‘‘មា គណ្ហាហី’’តិ និវារណត្ថំ វុត្តំ. កាយវាចាហិ កត្តព្ពអធិដ្ឋានវិកប្បនានំ អកតត្តា ហោតីតិ អាហ ‘‘កាយវាចាតោ សមុដ្ឋាតី’’តិ. ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ជាតិប្បមាណយុត្តតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧១-៤៧៣. ទុតិយេ អថានន្ទត្ថេរោ កថំ ឱកាសំ បដិលភតិ, កិំ ករោន្តោ ច អាហិណ្ឌតីតិ អាហ ‘‘ថេរោ កិរា’’តិអាទិ. អវិប្បវាសេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, អវិប្បវាសត្ថន្តិ អត្ថោ, វិប្បវាសបច្ចយា យា អាបត្តិ, តទភាវត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៤៧៥-៤៧៦. ឯវំ ឆិន្នបលិពោធោតិ ឯវំ ឥមេហិ ចីវរនិដ្ឋានកថិនុព្ភារេហិ ឆិន្នបលិពោធោ. អធិដ្ឋិតេសូតិ តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតេសុ. តិចីវរេន វិប្បវុត្ថោ ហោតីតិ ‘‘រុក្ខោ ឆិន្នោ, បដោ ទឌ្ឍោ’’តិអាទីសុ វិយ អវយវេបិ សមុទាយវោហារោ លព្ភតីតិ វុត្តំ.

៤៧៧-៤៧៨. បរិខាយ វា បរិក្ខិត្តោតិ ឥមិនា ច សមន្តា នទីតឡាកាទិឧទកេន បរិក្ខិត្តោបិ បរិក្ខិត្តោយេវាតិ ទស្សេតិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘បរិក្ខិត្តោ’’តិ ឥមិនា វចនេន. អាកាសេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតីតិ ឃរស្ស ឧបរិ អាកាសេ អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណំ អតិក្កមិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ. ឃរំ និវេសនុទោសិតាទិលក្ខណមេវ, ន បន បាដិយេក្កំ ឃរំ នាម អត្ថីតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ.

៤៧៩. បាឡិយំ វុត្តនយេន ‘‘សភាយេ’’តិ អវត្វា ‘‘សភាយ’’ន្តិ បច្ចត្តវចនំ សភាយ-សទ្ទស្ស នបុំសកលិង្គតាវិភាវនត្ថំ វុត្តំ. សភា-សទ្ទបរិយាយោបិ ហិ សភាយ-សទ្ទោ នបុំសកលិង្គយុត្តោ ឥធ វុត្តោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘លិង្គព្យត្តយេន សភា វុត្តា’’តិ អាហ. ចីវរហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ នត្ថីតិ ចីវរហត្ថបាសេយេវ វសិតព្ពន្តិ នត្ថិ. យំ តស្សា…បេ… ន វិជហិតព្ពន្តិ ឯត្ថ តស្សា វីថិយា សម្មុខដ្ឋានេ សភាយទ្វារានំ គហណេនេវ តត្ថ សព្ពានិបិ គេហានិ សា ច អន្តរវីថិ គហិតាយេវ ហោតិ. អតិហរិត្វា ឃរេ និក្ខិបតីតិ តំ វីថិំ មុញ្ចិត្វា ឋិតេ អញ្ញស្មិំ ឃរេ និក្ខិបតិ. បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ហត្ថបាសេតិ ឃរស្ស ហត្ថបាសំ សន្ធាយ វទតិ.

និវេសនាទីសុ បរិក្ខិត្តតាយ ឯកូបចារតា, អបរិក្ខិត្តតាយ នានូបចារតា ច វេទិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេនេវុបាយេនា’’តិអាទិមាហ. និវេសនាទីនិ គាមតោ ពហិ សន្និវិដ្ឋានិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពំ. អន្តោគាមេ ឋិតានញ្ហិ គាមគ្គហណេន គហិតត្តា គាមបរិហារោយេវាតិ. សព្ពត្ថាបីតិ គាមាទីសុ អជ្ឈោកាសបរិយន្តេសុ បន្នរសសុ. បរិក្ខេបាទិវសេនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អបរិក្ខេបស្សេវ គហណំ វេទិតព្ពំ, ន ឯកកុលាទីនម្បិ.

៤៨០-៤៨៧. ឱវរកោ នាម គព្ភស្ស អព្ភន្តរេ អញ្ញោ គព្ភោតិបិ វទន្តិ. មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោតិ ចន្ទិកង្គណយុត្តោ បាសាទោ.

៤៨៩. សត្ថោតិ ជង្ឃសត្ថោ សកដសត្ថោ វា. បរិយាទិយិត្វាតិ វិនិវិជ្ឈិត្វា. វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘អន្តោបវិដ្ឋេន…បេ… ឋិតោ ហោតី’’តិ. តត្ថ អន្តោបវិដ្ឋេនាតិ គាមស្ស នទិយា វា អន្តោបវិដ្ឋេន. នទីបរិហារោ ច លព្ភតីតិ ឯត្ថ ‘‘វិសុំ នទីបរិហារស្ស អវុត្តត្តា គាមាទីហិ អញ្ញត្ថ វិយ ចីវរហត្ថបាសោយេវ នទីបរិហារោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. វិហារសីមន្តិ អវិប្បវាសសីមំ សន្ធាយាហ. វិហារំ គន្ត្វា វសិតព្ពន្តិ អន្តោសីមាយ យត្ថ កត្ថចិ វសិតព្ពំ. សត្ថសមីបេយេវាតិ ឥទំ យថាវុត្តអព្ភន្តរបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ. បាឡិយំ នានាកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពន្តិ ឯត្ថ ហត្ថបាសោ នាម សត្ថស្ស ហត្ថបាសោតិ វេទិតព្ពំ.

៤៩០. ឯកកុលស្ស ខេត្តេតិ អបរិក្ខិត្តំ សន្ធាយ វទតិ. យស្មា ‘‘នានាកុលស្ស បរិក្ខិត្តេ ខេត្តេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ខេត្តទ្វារមូលេ វា តស្ស ហត្ថបាសេ វា វត្ថព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា ទ្វារមូលតោ អញ្ញត្ថ អន្តោខេត្តេបិ វសន្តេន ចីវរំ ហត្ថបាសេ កត្វាយេវ វសិតព្ពំ.

៤៩១-៤៩៤. ‘‘វិហារោ នាម សបរិក្ខិត្តោ វា អបរិក្ខិត្តោ វា សកលោ អាវាសោ’’តិ វទន្តិ. យស្មិំ វិហារេតិ ឯត្ថ បន ឯកំ គេហមេវ វុត្តំ. ឯកកុលនានាកុលសន្តកតា ចេត្ថ ការាបកានំ វសេន វេទិតព្ពា. ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសស្ស អន្តោ ឯវាតិ យទា មហាវីថិយំ ឧជុកមេវ គច្ឆន្តំ សូរិយមណ្ឌលំ មជ្ឈន្ហិកំ បាបុណាតិ, តទា យំ ឱកាសំ ឆាយា ផរតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. អគមនបថេតិ យំ តទហេវ គន្ត្វា បុន អាគន្តុំ សក្កា ន ហោតិ, តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៤៩៥. នទិំ ឱតរតីតិ ហត្ថបាសំ មុញ្ចិត្វា ឱតរតិ. ន អាបជ្ជតីតិ បរិភោគបច្ចយា ទុក្កដំ នាបជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ. អបរិភោគារហត្តាតិ ឥមិនាវ និស្សគ្គិយចីវរំ អនិស្សជ្ជេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដំ អចិត្តកន្តិ សិទ្ធំ. ឯកំ បារុបិត្វា ឯកំ អំសកូដេ ឋបេត្វា គន្តព្ពន្តិ ឥទំ ពហូនំ សញ្ចារដ្ឋានេ ឯវំ អកត្វា គមនំ ន សារុប្បន្តិ កត្វា វុត្តំ. ពហិគាមេ ឋបេត្វា…បេ… វិនយកម្មំ កាតព្ពន្តិ វុត្តត្តា អធិដ្ឋានេ វិយ បរម្មុខា ឋិតម្បិ និស្សគ្គិយំ ចីវរំ និស្សជ្ជិតុំ និស្សដ្ឋចីវរញ្ច ទាតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ.

គមនេ សឧស្សាហត្តា ‘‘និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ វុត្តំ. មុហុត្តំ សយិត្វា…បេ… និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឧស្សាហេ អបរិច្ចត្តេបិ គមនស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា បុន ឧដ្ឋាយ សឧស្សាហំ គច្ឆន្តានម្បិ អន្តរា អរុណេ ឧដ្ឋិតេ និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតិយេវា’’តិ វទន្តិ. បរតោ មុហុត្តំ ឋត្វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អញ្ញមញ្ញស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា គតាតិ ឯត្ថ សចេ ឯវំ គច្ឆន្តា ‘‘បុរារុណា អញ្ញមញ្ញំ បស្សិស្សាមា’’តិ ឧស្សាហំ វិនាវ គតា ហោន្តិ, អរុណុគ្គមនេ និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិ ន វត្តព្ពា បឋមតរំយេវ បដិប្បស្សម្ភនតោ. អថ ‘‘បុរារុណា បស្សិស្សាមា’’តិ សឧស្សាហាវ គច្ឆន្តិ, និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិយេវ ន វត្តព្ពា. ឯវញ្ច សតិ ‘‘សហ អរុណុគ្គមនា និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ កស្មា វុត្តំ? វុច្ចតេ – សឧស្សហត្តា បឋមតរំ បដិប្បស្សទ្ធិ ន វុត្តា. សតិបិ ច ឧស្សាហភាវេ ឯកតោ គមនស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា ‘‘មុហុត្តំ ឋត្វា’’តិ ឯត្ថ វិយ សហ អរុណុគ្គមនា បដិប្បស្សទ្ធិយេវ វុត្តា.

អន្តោសីមាយំ គាមន្តិ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិយា បច្ឆា បតិដ្ឋាបិតគាមំ សន្ធាយ វទតិ គាមំ អន្តោ កត្វា អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិយា អភាវតោ. នេវ ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តីតិ អវិប្បវាសសីមាភាវតោ វុត្តំ, ន និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតីតិ សឧស្សាហភាវតោ. អន្តរាមគ្គេយេវ ច នេសំ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតីតិ ធម្មំ សុត្វា អាគច្ឆន្តានំ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ. អស្សតិយា គច្ឆតីតិ អស្សតិយា អត្តនោ ចីវរំ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ថេរស្ស ចីវរំ អបច្ចុទ្ធរាបេត្វា គច្ឆតិ. ឯវំ គតេ តស្មិំ បច្ឆា ថេរេន សរិត្វា បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេតិ ‘‘អត្តនោ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា ទហរស្ស ចីវរំ វិស្សាសេន គហេត្វា ឋបេតព្ព’’ន្តិ. គន្ត្វា វត្តព្ពោតិ អាគតកិច្ចំ និដ្ឋបេត្វា វិហារំ គតេន បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេតិ. អនធិដ្ឋិតចីវរតា, អនត្ថតកថិនតា, អលទ្ធសម្មុតិតា, រត្តិវិប្បវាសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩៧-៤៩៩. តតិយេ បាឡិយំ ចីវរបច្ចាសា និក្ខិបិតុន្តិ ឯត្ថ ចីវរបច្ចាសាយ សតិយា និក្ខិបិតុន្តិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. ភណ្ឌិកាពទ្ធានិ ភណ្ឌិកពទ្ធានីតិបិ បឋន្តិ, ភណ្ឌិកំ កត្វា ពទ្ធានីតិ អត្ថោ. និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ បុរិមសិក្ខាបទេ វិយ សាមិវសេនេវ ករណវចនស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥០០. អនត្ថតេ កថិនេ ចីវរមាសេ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នចីវរំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ តស្មិំ មាសេ ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ឯកំ បច្ឆិមកត្តិកមាសំ ឋបេត្វា’’តិ. កេចិ បន ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរន្តិ វចនតោ អនត្ថតេ កថិនេ បច្ឆិមកត្តិកមាសសង្ខាតេ ចីវរមាសេ ឧប្បន្នចីវរស្សបិ បច្ចាសាចីវរេ អសតិ ទសាហបរិហារោយេវ, តតោ បរំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. តថា ហិ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៦៤៩ អាទយោ) ‘‘បវារណមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិយំ ឧប្បន្នស្ស អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា បរិហារោ’’តិ វុត្តំ. តមេវ ច បរិហារំ សន្ធាយ ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឋបិតចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៦៤៩) វុត្តំ. តស្មា ចីវរមាសេ ទសាហតោ បរម្បិ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតម្បិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ.

យទិ ឯវំ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរ’’ន្តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ ចេ? អកាលចីវរសាមញ្ញតោ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ បឋមានិយតេ សោតស្ស រហោ វិយ. ឯកាទសមាសេ សត្តមាសេ ច ឧប្បន្នញ្ហិ ចីវរំ វុត្ថវស្សេហិ សេសេហិ ច សម្មុខីភូតេហិ ភាជេតុំ លព្ភតីតិ អកាលចីវរំ នាម ជាតំ. កាលេ បន ‘‘សង្ឃស្ស ឥទំ អកាលចីវរំ ទម្មី’’តិ អនុទ្ទិសិត្វា ‘‘សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ វុត្ថវស្សេហិយេវ ភាជេតព្ពំ, ន អញ្ញេហីតិ កាលចីវរន្តិ វុច្ចតិ. អាទិស្ស ទិន្នំ បន សម្មុខីភូតេហិ សព្ពេហិយេវ ភាជេតព្ពន្តិ អកាលចីវរំ, តស្មា កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នស្ស វុត្ថវស្សេហិ សេសេហិ ច សម្បត្តេហិ ភាជនីយត្តា អកាលចីវរសាមញ្ញតោ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរ’’ន្តិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឯកបុគ្គលស្ស វា ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មីតិ ទិន្ន’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ បុគ្គលស្ស អាទិស្ស ទិន្នំ កេនចិ ភាជនីយំ ហោតីតិ? នាយំ វិរោធោ អាទិស្ស វចនសាមញ្ញតោ លព្ភមានមត្ថំ ទស្សេតុំ តថា វុត្តត្តា.

ឯវំ បន អវត្វាតិ ‘‘តតោ ចេ ឧត្តរិ’’ន្តិ ឥមស្ស ‘‘មាសបរមតោ ឧត្តរិ’’ន្តិ បទភាជនំ អវត្វា. តាវ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរន្តិ បច្ចត្តវចនំ ‘‘អត្តនោ គតិកំ ករោតី’’តិ ករណកិរិយាយ កត្តុភាវតោ. អន្តរា ឧប្បន្នញ្ហិ បច្ចាសាចីវរំ មាសបរមំ មូលចីវរំ ឋបេតុំ អទត្វា អត្តនោ ទសាហបរមតាយ ឯវ បរិច្ឆិន្ទតីតិ អត្តនោ គតិកំ ករោតិ. តតោ ឧទ្ធំ មូលចីវរន្តិ ឯត្ថ បន មូលចីវរន្តិ បច្ចត្តវចនំ. វីសតិមទិវសតោ ឧទ្ធញ្ហិ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរំ ទសាហបរមំ គន្តុំ អទត្វា មូលចីវរំ អត្តនា សទ្ធិំ ករណសម្ពន្ធតាមត្តេន សកកាលវសេន បរិច្ឆិន្ទតីតិ អត្តនោ គតិកំ ករោតិ. បច្ចាសាចីវរេ បន លភិត្វា វិសុំ ឋបេន្តស្ស ទសាហំ អនតិក្កន្តេ នត្ថិ តប្បច្ចយា អាបត្តិ. បាឡិយំ ទសាហា ការេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ទសាហាតិ ករណត្ថេ និស្សក្កវចនំ, ទសាហេនាតិ អត្ថោ. បញ្ចាហុប្បន្នេតិអាទិំ រស្សំ កត្វាបិ បឋន្តិ. ឯកវីសេ ឧប្បន្នេ…បេ… នវាហា ការេតព្ពន្តិអាទិ បច្ចាសាចីវរស្ស ឧប្បន្នទិវសំ ឋបេត្វា វុត្តំ.

អញ្ញំ បច្ចាសាចីវរំ…បេ… ការេតព្ពន្តិ ឥទំ សតិយា ឯវ បច្ចាសាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សចេ បន ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ចីវរំ ន លភិស្សាមី’’តិ បច្ចាសា ឧបច្ឆិន្នា, មូលចីវរម្បិ ទសាហំ ចេ សម្បត្តំ, តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. បច្ចាសាចីវរម្បិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ បឋមតរំ ឧប្បន្នំ វិសភាគបច្ចាសាចីវរំ សន្ធាយ វទតិ. អញ្ញមញ្ញន្តិ អញ្ញំ អញ្ញំ, អយមេវ វា បាឋោ. អង្គំ បនេត្ថ បឋមកថិនេ វុត្តសទិសមេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ទសាហាតិក្កមោ, ឥធ មាសាតិក្កមោតិ អយំ វិសេសោ.

តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៣. ចតុត្ថេ ភត្តវិស្សគ្គន្តិ បាឡិបទស្ស ភត្តកិច្ចន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, ‘‘ភត្តសំវិធាន’’ន្តិបិ កេចិ. តត្ថ នាម ត្វន្តិ ឥមស្សបិ សោ នាម ត្វន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, ‘‘តាយ នាម ត្វ’’ន្តិ កេចិ.

៥០៥. បិតា ច មាតា ច បិតរោ, បិតូនំ បិតរោ បិតាមហា, តេសំយេវ យុគោ បិតាមហយុគោ, តស្មា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា បិតាមហទ្វន្ទាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ បិតាមហគ្គហណេនេវ មាតាមហោបិ គហិតោតិ. ‘‘យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា’’តិ វចនតោ ហេដ្ឋា ច ឧទ្ធញ្ច អដ្ឋមយុគោ ញាតិ នាម ន ហោតិ. ទេសនាមុខមេវ ចេតន្តិ បិតាមហយុគាតិ បិតាមហ-គ្គហណំ ទេសនាមុខំ បិតាមហីមាតាមហីអាទីនម្បិ អធិប្បេតត្តា. បិតុ មាតា បិតាមហី. មាតុ បិតា មាតាមហោ. មាតុ មាតា មាតាមហី. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ បញ្ចសតសាកិយានីនំ វសេន ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា បរិវត្តលិង្គាយ ភិក្ខុនិយា ច វសេន ឯកតោឧបសម្បន្នា ភិក្ខុនី លព្ភតិ, តថាបិ បកតិនិយាមេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខុនី នាម ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នា’’តិ វុត្តំ. ‘‘កប្បំ កត្វាតិ វចនតោ ទិន្នកប្បមេវ បាចិត្តិយំ ជនេតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘បុរាណចីវរំ នាម សកិំ និវត្ថម្បិ សកិំ បារុតម្បី’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ អាហ ‘‘អន្តមសោ បរិភោគសីសេនា’’តិអាទិ. ‘‘កាយេន ផុសិត្វា បរិភោគោយេវ បរិភោគោ នាមា’’តិ កុរុន្ទិយំ អធិប្បាយោ.

៥០៦. កាយវិការំ កត្វាតិ ឥទំ យាវ ‘‘ឱរតោ ឋបេតី’’តិ បទំ, តាវ សព្ពបទេសុ សម្ពន្ធិតព្ពំ. យថា សា ‘‘ធោវាបេតុកាមោ អយ’’ន្តិ ជានាតិ, ឯវំ កាយវិការំ កត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘កាយវិការំ កត្វា’’តិ វចនតោ កាយវាចាហិ កញ្ចិ វិការំ អកត្វា ហត្ថេន ហត្ថេ ទេន្តស្សបិ អនាបត្តិ. អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេតិ ឥទំ វិសេសនំ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. តថា ហិ ហត្ថេន ហត្ថេ ទេន្តស្ស បាទមូលេ ច ឋបេត្វា ទេន្តស្ស ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ’’តិ ឥទំ វត្តព្ពន្តិ នត្ថិ អញ្ញថា អសម្ភវតោ. សតិ ហិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនំ សាត្ថកំ ហោតិ. ឧបរិ ‘‘ខិបតី’’តិអាទីនិ បន សន្ធាយ ឥទំ វិសេសនំ វុត្តំ, តស្មា អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ ឋត្វា ឧបរិ ខិបន្តស្ស អញ្ញស្ស ហត្ថេ បេសេន្តស្ស ច អាបត្តិ. ឧបចារំ បន មុញ្ចិត្វា កាយវាចាហិ វិការំ កត្វា អាណាបេន្តស្សបិ អនាបត្តិ. ឧបចារេតិ អន្តោទ្វាទសហត្ថមេវ ឱកាសំ វទតិ. ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាតិ ទ្វាទសហត្ថូបចារំ មុញ្ចិត្វា.

ឯកេន វត្ថុនាតិ បឋមំ កត្វា និដ្ឋាបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. រជនេ អនាបត្តីតិ រជនំ បច្ចាសីសន្តស្សបិ ‘‘ធោវិត្វា អានេហី’’តិ វុត្តត្តា អនាបត្តិ អនាណត្តិយា កតត្តា. ‘‘អវុត្តា ធោវតី’’តិ ឥមិនា ‘‘អវុត្តា រជតិ, អវុត្តា អាកោដេតី’’តិ ឥទម្បិ វុត្តមេវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អវុត្តា ធោវតីតិ ឥមិនា លក្ខណេន អនាបត្តី’’តិ. សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជតីតិ បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទ្វេ ទុក្កដានិ អាបជ្ជតិ. យថាវត្ថុកមេវាតិ និស្សគ្គិយមេវាតិ អត្ថោ. បញ្ច សតានិ បរិមាណមេតាសន្តិ បញ្ចសតា.

៥០៧. ចីវរំ ធោវាតិ…បេ… អាណាបេន្តស្សាតិ ឯត្ថ តាយ ធោវនំ បច្ចាសីសន្តស្សបិ អនាបត្តិ. បុរាណចីវរតា, ឧបចារេ ឋត្វា អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា អាណាបនំ, តស្សា ធោវនាទីនិ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៨. បញ្ចមេ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ គណម្ហា ឱហីយនសិក្ខាបទេ អបញ្ញត្តេ. វិហារវារន្តិ វិហារបដិជគ្គនវារំ. កោដ្ឋាសសម្បត្តីតិ សកលា អង្គបច្ចង្គសម្បត្តិ. សព្ពបរិយន្តន្តិ ឆដ្ឋស្ស អញ្ញចីវរស្ស អភាវា បញ្ចន្នំ ចីវរានំ ឯកមេកំ សព្ពេសំ បរិយន្តន្តិ សព្ពបរិយន្តំ. អន្តរវាសកាទីសុ ហិ បញ្ចសុ ឯកមេកំ អញ្ញស្ស ឆដ្ឋស្ស អភាវា បញ្ចន្នំ អន្តមេវ ហោតិ. អថវា បញ្ចសុ ចីវរេសុ ឯកមេកំ អត្តនោ អញ្ញស្ស ទុតិយស្ស អភាវា អន្តមេវ ហោតីតិ សព្ពមេវ បរិយន្តន្តិ សព្ពបរិយន្តំ, សព្ពសោ វា បរិយន្តន្តិ សព្ពបរិយន្តំ. តេនាហ – ‘‘អញ្ញំ…បេ… នត្ថី’’តិ. យថា តស្ស មនោរថោ ន បូរតីតិ ‘‘សរីរបារិបូរិំ បស្សិស្សាមី’’តិ តស្ស ឧប្បន្នោ មនោរថោ យថា ន បូរតិ. ឯវំ ហត្ថតលេយេវ ទស្សេត្វាតិ សរីរំ អទស្សេត្វាវ ទាតព្ពចីវរំ ហត្ថតលេ ‘‘ហន្ទា’’តិ ទស្សេត្វា.

៥១០. វិហត្ថតាយាតិ វិហតហត្ថតាយ, អគណតាយ អប្បច្ចយតាយ អប្បដិសរណតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. សមភិតុន្នត្តាតិ បីឡិតត្តា. បរិវត្តេតព្ពំ បរិវត្តំ, បរិវត្តមេវ បារិវត្តកំ, បរិវត្តេត្វា ទីយមានន្តិ អត្ថោ.

៥១២. ឧបចារេតិ ទ្វាទសហត្ថូបចារំ សន្ធាយ វទតិ. ឧបចារំ វា មុញ្ចិត្វា ខិបន្តីតិ ទ្វាទសហត្ថំ មុញ្ចិត្វា ឱរតោ ឋបេន្តិ, ន បុរិមសិក្ខាបទេ វិយ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេយេវាតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញត្រ បារិវត្តកាតិ យំ អន្តមសោ ហរីតកខណ្ឌម្បិ ទត្វា វា ទស្សាមីតិ អាភោគំ កត្វា វា បារិវត្តកំ គណ្ហាតិ, តំ ឋបេត្វា. អចិត្តកភាវេន ន សមេតីតិ យថា អញ្ញាតិកាយ ញាតិកសញ្ញិស្ស វេមតិកស្ស ច គណ្ហតោ អចិត្តកត្តា អាបត្តិ, ឯវមិធាបិ ‘‘ភិក្ខុនិយា សន្តកំ ឥទ’’ន្តិ អជានិត្វា គណ្ហតោបិ អាបត្តិយេវាតិ អធិប្បាយោ. វស្សាវាសិកំ ទេតីតិ បុគ្គលិកំ កត្វា ទេតិ. បំសុកូលំ អត្តនោ អត្ថាយ ឋបិតភាវំ ជានិត្វា គណ្ហន្តេនបិ អញ្ញស្ស សន្តកំ គហិតំ នាម ន ហោតីតិ អាហ – ‘‘សចេ បន សង្ការកូដាទីសូ’’តិអាទិ. អសាមិកញ្ហិ បំសុកូលន្តិ វុច្ចតិ. បំសុកូលំ អធិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘អសាមិកំ ឥទ’’ន្តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា. ឯវំ បន បំសុកូលសញ្ញំ អនុប្បាទេត្វា គណ្ហិតុំ ន វដ្ដតិ.

៥១៣. អញ្ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញីតិ តិកបាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តីណិ បរិមាណមស្សាតិ តិកំ, តិកញ្ច តំ បាចិត្តិយញ្ចាតិ តិកបាចិត្តិយំ, តីណិ បាចិត្តិយានីតិ អត្ថោ.

៥១៤. បត្តត្ថវិកាទិំ យំកិញ្ចីតិ អនធិដ្ឋានុបគំ សន្ធាយ វទតិ. ‘‘ចីវរំ នាម ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ ហិ វុត្តត្តា អធិដ្ឋានុបគំ យំកិញ្ចិ ន វដ្ដតិ. តេនេវាហ – ‘‘វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរប្បមាណ’’ន្តិអាទិ. យស្មា ភិសិច្ឆវិ មហន្តាបិ សេនាសនសង្គហិតត្តា ចីវរសង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ នេវ អធិដ្ឋានុបគា ន វិកប្បនុបគា ច, តស្មា អនធិដ្ឋានុបគសាមញ្ញតោ វុត្តំ. សចេបិ មញ្ចប្បមាណា ភិសិច្ឆវិ ហោតិ, វដ្ដតិយេវាតិ. កោ បន វាទោ បត្តត្ថវិកាទីសូតិ មហតិយាបិ តាវ ភិសិច្ឆវិយា អនធិដ្ឋានុបគត្តា អនាបត្តិ, តតោ ខុទ្ទកតរេសុ អនធិដ្ឋានុបគេសុ បត្តត្ថវិកាទីសុ កិមេវ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. បដិគ្គហណំ កិរិយា, អបរិវត្តនំ អកិរិយា. វិកប្បនុបគចីវរតា, បារិវត្តកាភាវោ, អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥១៥. ឆដ្ឋេ បតិកិដ្ឋោតិ និហីនោ, លាមកោតិ អត្ថោ. លោលជាតិកោតិ លោលសភាវោ. បដុយេវ បដ្ដោ. តេនាហ ‘‘ឆេកោ’’តិអាទិ. កិស្មិំ វិយាតិ ឯត្ថ ‘‘កិស្មិំ វិយា’’តិ និបាតវសេន សមានត្ថំ ‘‘កិំសុ វិយា’’តិ និបាតបទន្តិ អាហ ‘‘កិំសុ វិយា’’តិ, កិំ វិយាតិ អត្ថោ, ទុក្ខំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘កិលេសោ វិយា’’តិអាទិ. ធម្មវសេន ឧបចារវសេន និមន្តនា ធម្មនិមន្តនាតិ បាឡិបទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សចេ បន ‘‘វទេយ្យាថ, ភន្តេ, យេនត្ថោ’’តិ ឥទំ សច្ចមេវ វុត្តំ សិយា, បវារិតោយេវ ហោតិ. យស្មា បន បវារេត្វាបិ អទាតុកាមោ អប្បវារិតដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ, តស្មា ភគវា បវារិតាបវារិតភាវំ អវិចារេត្វា ‘‘ញាតកោ តេ, ឧបនន្ទ, អញ្ញាតកោ’’តិ ញាតកអញ្ញាតកភាវំយេវ វិចារេសិ. មុសិំសូតិ វិលុម្បិំសុ.

៥១៧. អនុបុព្ពកថាតិ អនុបុព្ពេន វិនិច្ឆយកថា. សេសបរិក្ខារានំ សទ្ធិវិហារិកេហិ គហិតត្តា និវាសនបារុបនមត្តមេវ អវសិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘និវាសនបារុបនមត្តំយេវ ហរិត្វា’’តិ. សទ្ធិវិហារិកានំ តាវ អាគមនស្ស វា អនាគមនស្ស វា អជាននតាយ វុត្តំ ‘‘ថេរេហិ នេវ តាវ…បេ… ភញ្ជិតព្ព’’ន្តិ. បរេសម្បិ អត្ថាយ លភន្តីតិ អត្តនោ ចីវរំ ទទមានា សយំ សាខាភង្គេន បដិច្ឆាទេន្តីតិ តេសំ អត្ថាយបិ ភញ្ជិតុំ លភន្តិ. ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ព’’ន្តិ វចនតោ ឦទិសេសុ ភូតគាមបាតព្យតាបិ អនុញ្ញាតាយេវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘នេវ ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ហោតី’’តិ. ន តេសំ ធារណេ ទុក្កដន្តិ តេសំ តិត្ថិយទ្ធជានំ ធារណេបិ ទុក្កដំ នត្ថិ.

យានិ ច នេសំ វត្ថានិ ទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ថេរានំ សយមេវ ទិន្នត្តា វុត្តំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរដ្ឋានេ ឋិតត្តា’’តិ. យទិ លទ្ធិំ គណ្ហាតិ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘លទ្ធិំ អគ្គហេត្វា’’តិ. ‘‘នោ ចេ ហោតិ សង្ឃស្ស វិហារចីវរំ វា…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥមិនា អន្តរាមគ្គេ បវិដ្ឋវិហារតោ និក្ខមិត្វា អញ្ញត្ថ អត្តនោ អភិរុចិតដ្ឋានំ គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. ឥមិនា ច ‘‘យំ អាវាសំ បឋមំ ឧបគច្ឆតី’’តិ វុត្តំ អន្តរាមគ្គេ ឋិតវិហារម្បិ សចេ នគ្គោ ហុត្វា គច្ឆតិ, ទុក្កដមេវាតិ វេទិតព្ពំ. យទិ ឯវំ តត្ថ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? អនោកាសត្តា. តត្ថ ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អច្ឆិន្នចីវរស្ស វា…បេ… ចីវរំ វិញ្ញាបេតុ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធេន សង្ឃិកម្បិ ចីវរំ និវាសេតុំ បារុបិតុញ្ច អនុជានន្តោ ‘‘យំ អាវាសំ បឋមំ…បេ… គហេត្វា បារុបិតុ’’ន្តិ អាហ, តស្មា តត្ថ អនោកាសត្តា ទុក្កដំ ន វុត្តំ.

វិហារចីវរន្តិ សេនាសនចីវរំ. ចិមិលិកាហីតិ បដបិលោតិកាហិ. តស្ស ឧបរីតិ ភូមត្ថរណស្ស ឧបរិ. វិទេសគតេនាតិ អញ្ញំ ចីវរំ អលភិត្វា វិទេសគតេន. ឯកស្មិំ…បេ… ឋបេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘លេសេន គហេត្វា អគតត្តា ឋបេន្តេន ច សង្ឃិកបរិភោគេនេវ ឋបិតត្តា អញ្ញស្មិំ សេនាសនេ និយមិតម្បិ អញ្ញត្ថ ឋបេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. បរិភោគេនេវាតិ អញ្ញំ ចីវរំ អលភិត្វា បរិភុញ្ជនេន.

៥១៩-៥២១. បរិភោគជិណ្ណន្តិ យថា តេន ចីវរេន សរីរំ បដិច្ឆាទេតុំ ន សក្កា, ឯវំ ជិណ្ណំ. កប្បិយវោហារេនាតិ កយវិក្កយាបត្តិតោ មោចនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘វិញ្ញាបេន្តស្សា’’តិ ឥមស្សេវ អត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘ចេតាបេន្តស្ស បរិវត្តាបេន្តស្សា’’តិ. អត្តនោ ធនេន ហិ វិញ្ញាបនំ នាម បរិវត្តនមេវាតិ អធិប្បាយោ. សង្ឃវសេន បវារិតានំ វិញ្ញាបនេ វត្តំ ទស្សេតិ ‘‘បមាណមេវ វដ្ដតី’’តិ. សង្ឃវសេន ហិ បវារិតេ សព្ពេសំ សាធារណត្តា អធិកំ វិញ្ញាបេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ យំ បវារេតីតិ យំ យំ ចីវរាទិំ ទស្សាមីតិ បវារេតិ. វិញ្ញាបនកិច្ចំ នត្ថីតិ វិនា វិញ្ញត្តិយា ទីយមានត្តា វិញ្ញាបេត្វា កិំ ករិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥទំ អនុវត្តតិយេវាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ញាតកបវារិតេ’’តិអាទិ. វិកប្បនុបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២២. សត្តមេ បាឡិយំ បគ្គាហិកសាលន្តិ ទុស្សវាណិជកានំ អាបណំ. ‘‘បគ្គាហិតសាល’’ន្តិបិ បឋន្តិ.

៥២៣-៥២៤. អភីតិ ឧបសគ្គោតិ តស្ស វិសេសត្ថាភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ហរិតុន្តិ អត្ថោ’’តិ. វរ-សទ្ទស្ស ឥច្ឆាយំ វត្តមានត្តា អាហ ‘‘ឥច្ឆាបេយ្យា’’តិ. ទដ្ឋុ ខេមតោតិ ឯត្ថ គាថាពន្ធវសេន អនុនាសិកលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. សអន្តរន្តិ អន្តរវាសកសហិតំ. ឧត្តរន្តិ ឧត្តរាសង្គំ. អស្ស ចីវរស្សាតិ សាទិតព្ពចីវរស្ស. អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេនាតិ អច្ឆិន្នានិ សព្ពានិ តីណិ ចីវរានិ អស្សាតិ អច្ឆិន្នសព្ពចីវរោ, តេនាតិ អត្ថោ. យស្ស ហិ អច្ឆិន្ទនសមយេ តីណិ ចីវរានិ សន្និហិតានិ ហោន្តិ, តានិ សព្ពានិ អច្ឆិន្នានីតិ សោ ‘‘អច្ឆិន្នសព្ពចីវរោ’’តិ វុច្ចតិ. តេនេវ ‘‘អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេន តិចីវរកេនា’’តិ វុត្តំ. តិចីវរកេនាតិ ហិ អច្ឆិន្ទនសមយេ តិចីវរស្ស សន្និហិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន វិនយតេចីវរិកភាវំ ធុតង្គតេចីវរិកភាវំ វា សន្ធាយ. ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ‘‘សន្តរុត្តរបរមំ តេន ភិក្ខុនា តតោ ចីវរំ សាទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តវិធិនា បដិបជ្ជិតព្ពំ. អញ្ញេនាតិ អច្ឆិន្នអសព្ពចីវរេន. យស្ស តីសុ ចីវរេសុ ឯកំ វា ទ្វេ វា ចីវរានិ អច្ឆិន្នានិ ហោន្តិ, តេនាតិ អត្ថោ. អញ្ញថាបីតិ ‘‘សន្តរុត្តរបរម’’ន្តិ វុត្តវិធានតោ អញ្ញថាបិ. យស្ស ហិ តីសុ ទ្វេ ចីវរានិ អច្ឆិន្នានិ ហោន្តិ, ឯកំ សាទិតព្ពំ. ឯកស្មិំ អច្ឆិន្នេ ន សាទិតព្ពន្តិ ន តស្ស សន្តរុត្តរបរមសាទិយនំ សម្ភវតិ, អយមេវ ច អត្ថោ បទភាជនេន វិភាវិតោ. តេនាហ ‘‘តំ វិភាគំ ទស្សេតុ’’ន្តិ.

កេចិ បន ‘‘តិចីវរកេនាតិ វុត្តត្តា តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជតោ តស្មិំ នដ្ឋេ ពហូនិបិ គហេតុំ លភតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. បទភាជនស្ស ហិ អធិប្បាយំ ទស្សេន្តេន យស្មា បន ‘‘អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេន…បេ… តំ វិភាគំ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ, បទភាជនេ ច ន តាទិសោ អត្ថោ ឧបលព្ភតិ, តស្មា តំ ន គហេតព្ពមេវ. យម្បិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘យស្ស អធិដ្ឋិតចីវរស្ស តីណិ នដ្ឋានី’’តិ, តត្ថាបិ អធិដ្ឋិតគ្គហណំ សរូបកថនមត្តន្តិ គហេតព្ពំ, ន បន តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតចីវរស្សេវាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច តថា អត្ថស្ស អសម្ភវតោ. ន ហិ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតចីវរស្សេវ ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. បុរិមសិក្ខាបទេន ហិ អច្ឆិន្នចីវរស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិយា អនុញ្ញាតត្តា បមាណំ អជានិត្វា វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បមាណតោ សាទិយនំ អនុជានន្តេន ភគវតា ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តស្មា ‘‘បរិក្ខារចោឡិកស្ស ពហុម្បិ សាទិតុំ វដ្ដតី’’តិ អយមត្ថោ នេវ បាឡិយា សមេតិ, ន ច ភគវតោ អធិប្បាយំ អនុលោមេតិ.

យស្ស តីណិ នដ្ឋានិ, តេន ទ្វេ សាទិតព្ពានីតិ ឯត្ថ យស្ស តិចីវរតោ អធិកម្បិ ចីវរំ អញ្ញត្ថ ឋិតំ អត្ថិ, តទាតស្ស ចីវរស្ស អលព្ភនីយភាវតោ តេនបិ សាទិតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. បកតិយាវ សន្តរុត្តរេន ចរតីតិ សាសង្កសិក្ខាបទវសេន វា អវិប្បវាសសម្មុតិវសេន វា តតិយស្ស អលាភេន វា ចរតិ. ‘‘ទ្វេ នដ្ឋានី’’តិ អធិការត្តា វុត្តំ ‘‘ទ្វេ សាទិតព្ពានី’’តិ. ឯកំ សាទិយន្តេនេវ សមោ ភវិស្សតីតិ តិណ្ណំ ចីវរានំ ទ្វីសុ នដ្ឋេសុ ឯកំ សាទិយន្តេន សមោ ភវិស្សតិ ឧភិន្នម្បិ សន្តរុត្តរបរមតាយ អវដ្ឋានតោ. យស្ស ឯកំយេវ ហោតីតិ អញ្ញេន កេនចិ ការណេន វិនដ្ឋសេសចីវរំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៥២៦. ‘‘សេសកំ តុយ្ហេវ ហោតូតិ ទេន្តី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘បមាណយុត្តំ គណ្ហិស្សាម, សេសកំ អាហរិស្សាមា’’តិ វត្វា គហេត្វា គមនសមយេបិ ‘‘សេសកម្បិ តុម្ហាកញ្ញេវ ហោតូ’’តិ វទន្តិ, លទ្ធកប្បិយមេវ. បវារិតានន្តិ អច្ឆិន្នកាលតោ បុព្ពេយេវ បវារិតានំ. បាឡិយា ន សមេតីតិ សន្តរុត្តរបរមតោ ឧត្តរិ សាទិយនេ អនាបត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ វុត្តត្តា ន សមេតិ. សន្តរុត្តរបរមំ សាទិយន្តស្ស ហិ អាបត្តិប្បសង្គោយេវ នត្ថិ, សតិ ច សិក្ខាបទេន អាបត្តិប្បសង្គេ អនាបត្តិ យុត្តា ទស្សេតុន្តិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘បមាណមេវ វដ្ដតីតិ ឥទំ សល្លេខទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

យស្មា បនិទំ…បេ… ន វុត្តន្តិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ វុច្ចមានេ អញ្ញេសំ អត្ថាយ បមាណំ អតិក្កមិត្វាបិ គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ អាបជ្ជតិ, តញ្ច អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តត្តា វត្ថុនា សំសន្ទិយមានំ ន សមេតិ. ន ហិ យំ វត្ថុំ និស្សាយ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តស្មិំយេវ អនាបត្តិវចនំ យុត្តន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ‘‘ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អត្តនោ សាទិយនបដិពទ្ធតាវសេន បវត្តត្តា ‘អញ្ញស្សត្ថាយា’តិ វត្តុំ ឱកាសោយេវ នត្ថិ, តស្មា ន វុត្ត’’ន្តិ កថិតំ. ឥធ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ អវុត្តត្តា អញ្ញេសំ អត្ថាយ ញាតកបវារិតេសុ អធិកំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អាបត្តីតិ ចេ? ន, តត្ថ បុរិមសិក្ខាបទេនេវ អនាបត្តិសិទ្ធិតោ. តតុត្តរិតា, អច្ឆិន្នាទិការណតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២៧. អដ្ឋមេ អបិ មយ្យាតិ បាឋេបិ សោយេវត្ថោ. អយ្យាតិ បន ពហុវចនេន អាមន្តនំ កតំ.

៥២៨-៥២៩. អបទិស្សាតិ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អបទិសិត្វា. បច្ចយំ កត្វាតិ ការណំ កត្វា. ឧទ្ទិស្សាតិ ឯត្ថ យោ កត្តាតិ ‘‘ឧទ្ទិស្សា’’តិ ឥមិនា វុត្តឧទ្ទិសនកិរិយាយ យោ កត្តា. ចីវរំ ចេតាបេន្តិ បរិវត្តេន្តិ ឯតេនាតិ ចីវរចេតាបន្នំ. ន-ការាគមំ កត្វា ចីវរចេតាបន្នន្តិ វុត្តំ, ‘‘ចីវរចេតាបន’’ន្តិបិ បឋន្តិ. បចុរវោហារវសេនាតិ យេភុយ្យវោហារវសេន. យេភុយ្យវសេន ហិ ឃរសាមិកំ ទដ្ឋុកាមា តស្ស ឃរំ គច្ឆន្តីតិ តថេវ ពហុលំ វោហារោ. ព្យញ្ជនមត្តមេវាតិ អត្ថោ នេតព្ពោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

៥៣១. សមកេបិ បន អនាបត្តីតិ យទគ្ឃនកំ សោ ទាតុកាមោ ហោតិ, តទគ្ឃនកេ អនាបត្តិ មូលំ វឌ្ឍេត្វា អធិកវិធានំ អនាបន្នត្តា. ឯត្ថ ច ‘‘ទាតុកាមោម្ហី’’តិ អត្តនោ សន្តិកេ អវុត្តេបិ ទាតុកាមតំ សុត្វា យទគ្ឃនកំ សោ ទាតុកាមោ ហោតិ, តទគ្ឃនកំ អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ. អគ្ឃវឌ្ឍនកញ្ហិ ឥទំ សិក្ខាបទន្តិ ឯត្ថ អគ្ឃវឌ្ឍនំ ឯតស្ស អត្ថីតិ អគ្ឃវឌ្ឍនកំ, អគ្ឃវឌ្ឍនំ សន្ធាយ ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ចីវរំ ទេហីតិ សង្ឃាដិអាទីសុ យំកិញ្ចិ ចីវរំ សន្ធាយ វទតិ. ចីវរេ ភិយ្យោកម្យតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៣២. ទុតិយឧបក្ខដេ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧-៥៣៩. រាជសិក្ខាបទេ បន ‘‘អជ្ជណ្ហោ’’តិ បាឋេ ‘‘អជ្ជុណ្ហោ’’តិបិ បឋន្តិ. ភោគោតិ ភុញ្ជិតព្ពោ. យំ វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហីតិ ឥទំ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សចេ ហិ ‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’តិ បេសេយ្យ, អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ, តត្ថ អាគមនស្ស សុទ្ធិយា វា អសុទ្ធិយា វា វិសេសប្បយោជនំ ន ទិស្សតិ. សតិបិ ហិ អាគមនស្ស អសុទ្ធភាវេ ទូតោ អត្តនោ កុសលតាយ កប្បិយវោហារេន វទតិ, ‘‘កប្បិយការកោ ន និទ្ទិសិតព្ពោ’’តិ ឥទំ នត្ថិ, ន ច ទូតេន កប្បិយវោហារវសេន វុត្តេ ទាយកេន ឥទំ កថំ បេសិតន្តិ ឦទិសី វិចារណា ឧបលព្ភតិ, អវិចារេត្វា ច តំ ន សក្កា ជានិតុំ, យទិ បន អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យ, ចីវរានំ អត្ថាយ ទូតស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុស្មិំ បេសិតេ សព្ពត្ថ ទាយកេន កថំ បេសិតន្តិ បុច្ឆិត្វាវ កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ភវេយ្យ. តស្មា អសតិបិ អាគមនសុទ្ធិយំ សចេ សោ ទូតោ អត្តនោ កុសលតាយ កប្បិយវោហារវសេន វទតិ, ទូតស្សេវ វចនំ គហេតព្ពំ. យទិ ហិ អាគមនសុទ្ធិយេវេត្ថ បមាណំ, មូលសាមិកេន កប្បិយវោហារវសេន បេសិតស្ស ទូតស្ស អកប្បិយវោហារវសេន វទតោបិ កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ភវេយ្យ, តស្មា សព្ពត្ថ ទូតវចនមេវ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ.

ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេនាតិអាទិនា បន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – កប្បិយ វសេន អាគតម្បិ ចីវរមូលំ ឦទិសេន ទូតវចនេន អកប្បិយំ ហោតិ, តស្មា តំ បដិក្ខិបិតព្ពន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘តេន ភិក្ខុនា សោ ទូតោ ឯវមស្ស វចនីយោ’’តិអាទិ. សុវណ្ណំ, រជតំ, កហាបណោ, មាសកោតិ ឥមានិ ហិ ចត្តារិ និស្សគ្គិយវត្ថូនិ, មុត្តា, មណិ, វេឡុរិយោ, សង្ខោ, សិលា, បវាឡំ, លោហិតង្កោ, មសារគល្លំ, សត្ត ធញ្ញានិ, ទាសិទាសំ, ខេត្តំ, វត្ថុ, បុប្ផារាមផលារាមាទយោតិ ឥមានិ ទុក្កដវត្ថូនិ ច អត្តនោ វា ចេតិយសង្ឃគណបុគ្គលានំ វា អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដន្តិ, តស្មា តំ សាទិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ន ខោ មយំ, អាវុសោ, ចីវរចេតាបន្នំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ វុត្តំ, ‘‘ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ ឥទំ បន អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស អាភតត្តា វត្តុំ វដ្ដតិ, តស្មា វុត្តំ. ‘‘វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិសិតព្ពោ’’តិ ឥទំ ‘‘អត្ថិ បនាយស្មតោ កោចិ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ កប្បិយវចនេន វុត្តត្តា អនុញ្ញាតំ. សចេ បន ទូតោ ‘‘កោ ឥមំ គណ្ហាតី’’តិ វា ‘‘កស្ស ទេមី’’តិ វា វទតិ, ន និទ្ទិសិតព្ពោ. ‘‘អារាមិកោ វា ឧបាសកោ វា’’តិ ឥទំ សារុប្បតាយ វុត្តំ, ឋបេត្វា បន បញ្ច សហធម្មិកេ យោ កោចិ កប្បិយការកោ វដ្ដតិ. ‘‘ឯសោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ ឥទំ ភិក្ខុស្ស កប្បិយវចនទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯវមេវ ហិ វត្តព្ពំ, ‘‘ឯតស្ស ទេហី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ. សោ វា ចេតាបេស្សតិ វាតិ ឯត្ថ ឯកោ វា-សទ្ទោ បទបូរណោ, ‘‘សញ្ញត្តោ សោ មយា’’តិអាទិ បន ទូតេន ឯវំ អារោចិតេយេវ តំ ចោទេតុំ វដ្ដតិ, នេវាស្ស ហត្ថេ ទត្វា គតមត្តការណេនាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

ឯតានិ ហិ វចនានិ…បេ… ន វត្តព្ពោតិ ឯត្ថ ‘‘ឯវំ វទន្តោ បដិក្ខិត្តស្ស កតត្តា វត្តភេទេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ចោទនា បន ហោតិយេវា’’តិ មហាគណ្ឋិបទេ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ. ឧទ្ទិដ្ឋចោទនាបរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វាតិ ‘‘ទុតិយម្បិ វត្តព្ពោ’’តិអាទិនា ទស្សេត្វា. បុច្ឆិយមានោតិ ឯត្ថ បុច្ឆិយមានេនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ករណត្ថេ បច្ចត្តវចន’’ន្តិ. អាគតការណំ ភញ្ជតីតិ អាគតការណំ វិនាសេតិ.

ឯត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘អាគតការណំ នាម ចីវរគ្គហណំ, តំ ភញ្ជតីតិ វុត្តត្តា បុន តំ ចីវរំ យេន កេនចិ អាការេន គហេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. កេចិ បន ‘‘អាគតការណំ នាម កាយវាចាហិ ចោទនា, តំ ភញ្ជតីតិ វុត្តត្តា បុន តំ យេន កេនចិ អាការេន ចោទេតុំ ន លភតិ. សចេ សយមេវ ទេតិ, មូលសាមិកោ វា ទាបេតិ, គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘អាគតការណំ នាម ឋានំ, តំ ភញ្ជតីតិ វុត្តត្តា យថា ‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’តិ ឯកាយ ចោទនាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ, ឯវមិធាបិ សចេ អាសនេ និសីទតិ, ឯកាយ និសជ្ជាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. អាមិសំ ចេ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯកេន បដិគ្គហណេន ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. ធម្មំ ចេ ភាសតិ, ធម្មទេសនាសិក្ខាបទេ វុត្តបរិច្ឆេទាយ ឯកាយ វាចាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតី’’តិ វទន្តិ. ឥមេសំ បន សព្ពេសម្បិ វាទំ ‘‘អយុត្ត’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ ឥទំ វុត្តំ ‘‘អាគតការណំ នាម ឋានមេវ, តស្មា ‘ន កត្តព្ព’ន្តិ វារិតស្ស កតត្តា និសជ្ជាទីសុ កតេសុ ឆសុ ឋានេសុ ឯកំ ឋានំ ភញ្ជតី’’តិ.

តត្រ តត្រ ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឥទំ ចោទកស្ស ឋិតដ្ឋានតោ អបក្កម្ម តត្រ តត្រ ឧទ្ទិស្ស ឋានំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សាមំ វា គន្តព្ពំ, ទូតោ វា បាហេតព្ពោ’’តិ ឥទំ សភាវតោ ចោទេតុំ អនិច្ឆន្តេនបិ កាតព្ពមេវាតិ វទន្តិ. មុខំ វិវរិត្វា សយមេវ កប្បិយការកត្តំ ឧបគតោតិ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ. អវិចារេតុកាមតាយាតិ ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘នត្ថម្ហាកំ កប្បិយការកោ’’តិ ឥទំ ‘‘តាទិសំ ករោន្តោ កប្បិយការកោ នត្ថី’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តំ.

‘‘មេណ្ឌកសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥទានិ តំ មេណ្ឌកសិក្ខាបទំ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. ឥទមេវ ហិ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សទ្ធា បសន្នា’’តិអាទិវចនំ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ មេណ្ឌកវត្ថុស្មិំ (មហាវ. ២៩៩) វុត្តត្តា ‘‘មេណ្ឌកសិក្ខាបទ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ មេណ្ឌកេន នាម សេដ្ឋិនា –

‘‘សន្តិ, ភន្តេ, មគ្គា កន្តារា អប្បោទកា អប្បភក្ខា, ន សុករា អបាថេយ្យេន គន្តុំ, សាធុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាថេយ្យំ អនុជានាតូ’’តិ –

យាចិតេន ភគវតា –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បាថេយ្យំ បរិយេសិតុំ. តណ្ឌុលោ តណ្ឌុលត្ថិកេន, មុគ្គោ មុគ្គត្ថិកេន, មាសោ មាសត្ថិកេន, លោណំ លោណត្ថិកេន, គុឡោ គុឡត្ថិកេន, តេលំ តេលត្ថិកេន, សប្បិ សប្បិត្ថិកេនា’’តិ –

វត្វា ឥទំ វុត្តំ –

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា, តេ កប្បិយការកានំ ហត្ថេ ហិរញ្ញំ ឧបនិក្ខិបន្តិ ‘ឥមិនា អយ្យស្ស យំ កប្បិយំ, តំ ទេថា’តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យំ តតោ កប្បិយំ, តំ សាទិតុំ, ន ត្វេវាហំ ភិក្ខវេ កេនចិ បរិយាយេន ជាតរូបរជតំ សាទិតព្ពំ បរិយេសិតព្ពន្តិ វទាមី’’តិ.

ហិរញ្ញំ ឧបនិក្ខិបន្តីតិ ឯត្ថាបិ ភិក្ខុស្ស អារោចនំ អត្ថិយេវាតិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា អនិទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកត្តំ ភជតីតិ ន ចោទេតព្ពោ សិយា. យទិ មូលំ សន្ធាយ ចោទេតិ, តំ សាទិតមេវ សិយាតិ អាហ ‘‘មូលំ អសាទិយន្តេនា’’តិ.

‘‘អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ឥទំ អត្តនា ចោទនាឋានញ្ច ន កាតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អញ្ញំ បន កប្បិយការកំ បេសេត្វា លោកចារិត្តវសេន អនុយុញ្ជិត្វាបិ កប្បិយវត្ថុំ អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស និក្ខិត្តស្ស អត្តនោ សន្តកត្តា’’តិ កេចិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពំ. សចេ សយមេវ ចីវរំ អានេត្វា ទេន្តិ, គហេតព្ពំ. នោ ចេ, កិញ្ចិ ន វត្តព្ពា’’តិ ទឡ្ហំ កត្វា វុត្តត្តា ន គហេតព្ពន្តិ អម្ហាកំ ខន្តិ. ន ហិ អញ្ញាតកអប្បវារិតំ សយំ អវិញ្ញាបេត្វា អញ្ញេន វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតិ, ន ច យត្ថ អញ្ញំ បេសេត្វា អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ, តត្ថ សយំ គន្ត្វា ន អាហរាបេតព្ពន្តិ សក្កា វត្ថុំ. យទិ ចេត្ថ អញ្ញេន អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ, ‘‘អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនមេវ និរត្ថកំ សិយា. ‘‘ទូតេនា’’តិ ឥមស្ស ព្យភិចារំ ទស្សេតិ ‘‘សយំ អាហរិត្វាបី’’តិ. ទទន្តេសូតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយាតិ ឥមិនា បន ‘‘ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ ឥមស្ស ព្យភិចារំ ទស្សេតិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តត្តា បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ទិន្នេបិ ឋានចោទនាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កាតព្ពំ.

បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ អាបត្តីតិ បដិគ្គហណេ បាចិត្តិយំ, បរិភោគេ ទុក្កដំ. ស្វេវ សាបត្តិកោតិ ទុក្កដាបត្តិំ សន្ធាយ វទតិ. ឥទញ្ច អដ្ឋកថាបមាណេនេវ គហេតព្ពំ. ‘‘បរស្ស និទ្ទោសភាវទស្សនត្ថំ ស្វេវ សាបត្តិកោ សទោសោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិបិ វទន្តិ. ‘‘ចោទេតីតិ វុត្តត្តា បន អាបត្តិយា ចោទេតីតិ កត្វា ស្វេវ សាបត្តិកោតិ ឥទំ ទុក្កដំយេវ សន្ធាយ វត្តុំ យុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ អាបត្តិយេវាតិ ទុក្កដមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តឡាកស្សបិ ខេត្តសង្គហិតត្តា តស្ស បដិគ្គហណេបិ អាបត្តិ វុត្តា. ចត្តារោ បច្ចយេ សង្ឃោ បរិភុញ្ជតូតិ ទេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ចតុ, តឡាកំ ទម្មី’’តិ វា ‘‘ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថំ តឡាកំ ទម្មី’’តិ វា វទតិ, វដ្ដតិយេវ. ‘‘ឥតោ តឡាកតោ ឧប្បន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

អម្ហាកំ ឯកំ កប្បិយការកំ ឋបេថាតិ វុត្តេតិ ឥទំ ឦទិសំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. កប្បិយក្កមេន សម្បដិច្ឆិតេសុ ខេត្តតឡាកាទីសុ បន អវុត្តេបិ កប្បិយការកំ ឋបេតុំ លព្ភតិយេវ. យស្មា បរសន្តកំ នាសេតុំ ភិក្ខូនំ ន វដ្ដតិ, តស្មា ‘‘ន សស្សកាលេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ជនបទស្ស សាមិកោតិ ឥមិនាវ យោ តំ ជនបទំ វិចារេតិ, តេនបិ អច្ឆិន្ទិត្វា ទិន្នំ វដ្ដតិយេវា’’តិ វទន្តិ. ឧទកវាហកន្តិ ឧទកមាតិកំ. កប្បិយវោហារេបីតិ ឯត្ថ ‘‘វិធានំ វក្ខាមា’’តិ បាឋសេសោ. ឧទកវសេនាតិ ឧទកបរិភោគត្ថំ. សុទ្ធចិត្តានន្តិ កេវលំ ឧទកបរិភោគត្ថមេវាតិ អធិប្បាយោ. អលជ្ជិនា ការាបិតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘លជ្ជីភិក្ខុនា’’តិ. បកតិភាគោ នាម ឥមស្មិំ រដ្ឋេ ចតុអម្ពណមត្តំ. អកដ្ឋបុព្ពំ នវសស្សំ នាម. អបរិច្ឆិន្នភាគេតិ ‘‘ឯត្តកេ ភូមិភាគេ ឯត្តកោ ភាគោ ទាតព្ពោ’’តិ ឯវំ អបរិច្ឆិន្នភាគេ.

រជ្ជុយា វា ទណ្ឌេន វាតិ ឯត្ថ ‘‘បាទេហិបិ មិនិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ខលេ វា ឋត្វា រក្ខតីតិ ឯត្ថ បន ថេនេត្វា គណ្ហន្តេ ទិស្វា ‘‘មា គណ្ហថា’’តិ និវារេន្តោ រក្ខតិ នាម. សចេ បន អវិចារេត្វា កេវលំ តុណ្ហីភូតោវ រក្ខណត្ថាយ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋតិ, វដ្ដតិ. សចេបិ តស្មិំ តុណ្ហីភូតេ ចោរិកាយ ហរន្តិ, ‘‘មយំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារោចេស្សាមា’’តិ ឯវំ វត្តុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. នីហរាបេតិ បដិសាមេតីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘សចេ បរិយាយេន វទតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. អបុព្ពស្ស អនុប្បាទិតត្តា អញ្ញេសំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តស្សេវ តំ អកប្បិយ’’ន្តិ.

ននុ ច ទុព្ពិចារិតមត្តេន តស្សេវ តំ អកប្បិយំ, ន សព្ពេសំ រូបិយសំវោហារេ ចតុត្ថបត្តោ វិយ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩) ‘‘យោ បន រូបិយំ អសម្បដិច្ឆិត្វា ‘ថេរស្ស បត្តំ កិណិត្វា ទេហី’តិ បហិតកប្បិយការកេន សទ្ធិំ កម្មារកុលំ គន្ត្វា បត្តំ ទិស្វា ‘ឥមេ កហាបណេ គហេត្វា ឥមំ ទេហី’តិ កហាបណេ ទាបេត្វា គហិតោ, អយំ បត្តោ ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតិ ទុព្ពិចារិតត្តា, អញ្ញេសំ បន វដ្ដតិ មូលស្ស អសម្បដិច្ឆិតត្តា’’តិ. តស្មា យំ តេ អាហរន្តិ, សព្ពេសំ អកប្បិយំ. កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តាតិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? ឯត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘កហាបណេ សាទិយិត្វា វិចារិតំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ. សង្ឃិកត្តា ច និស្សជ្ជិតុំ ន សក្កា, តស្មា សព្ពេសំ ន កប្បតីតិ តេសំ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘អសាទិយិត្វាបិ កហាបណានំ វិចារិតត្តា រូបិយសំវោហារោ កតោ ហោតិ, សង្ឃិកត្តា ច និស្សជ្ជិតុំ ន សក្កា, តស្មា សព្ពេសំ ន កប្បតី’’តិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថបត្តោ គិហិសន្តកានំយេវ កហាបណានំ វិចារិតត្តា អញ្ញេសំ កប្បតិ, ឥធ បន សង្ឃិកានំ វិចារិតត្តា សព្ពេសំ ន កប្បតី’’តិ. សព្ពេសម្បិ វាទោ តេន តេន បរិយាយេន យុជ្ជតិយេវ.

ចតុសាលទ្វារេតិ ភោជនសាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិយាយេន កថិតត្តាតិ ‘‘គណ្ហា’’តិ អវត្វា ‘‘សីមា គតា’’តិ បរិយាយេន កថិតត្តា. បកតិភូមិករណត្ថំ ‘‘ហេដ្ឋា គហិតំ បំសុ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ទាសំ ទម្មីតិ ឯត្ថ ‘‘មនុស្សំ ទម្មីតិ វុត្តេ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. កុក្កុដសូករា…បេ… វដ្ដតីតិ ឯត្ថ កុក្កុដសូករេសុ ទីយមានេសុ ‘‘ឥមេហិ អម្ហាកំ អត្ថោ នត្ថិ, សុខំ ជីវន្តុ, អរញ្ញេ វិស្សជ្ជេថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិវចនតោ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) ខេត្តាទីនំ បដិគ្គហណេ អយំ សព្ពោ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ. កប្បិយការកស្ស ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋភាវោ, ទូតេន អប្បិតតា, តតុត្តរិ វាយាមោ, តេន វាយាមេន បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចីវរវគ្គោ បឋមោ.