៤. ចតុត្ថបារាជិកំ

ចតុសច្ចវិទូតិ ចត្តារិ សច្ចានិ សមាហដានិ ចតុសច្ចំ, តំ អវេទិ បដិវិជ្ឈីតិ ចតុសច្ចវិទូ. សតិបិ សាវកានំ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ច ចតុសច្ចវិទុភាវេ អនញ្ញបុព្ពកត្តា ភគវតោ ចតុសច្ចទស្សនស្ស តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតាយ ពលេសុ ច វសីភាវស្ស បត្តិតោ បរសន្តានេសុ បសារិតភាវេន បាកដត្តា ច ភគវាវ វិសេសេន ‘‘ចតុសច្ចវិទូ’’តិ ថោមនំ អរហតិ.

វគ្គុមុទាតីរិយភិក្ខុវត្ថុវណ្ណនា

១៩៣. អធិដ្ឋេមាតិ សំវិទហាម. ទូតកម្មន្តិ គិហីនំ បណ្ណំ វា សាសនំ វា គហេត្វា តត្ថ តត្ថ គមនំ. ឥរិយាបថំ សណ្ឋបេត្វាតិ បធានានុរូបំ កត្វា. បុច្ឆន្តានំ វាតិ ‘‘អយ្យា សន្តឥរិយាបថា អតិវិយ ឧបសន្តា, កតរំ វិសេសមធិគច្ឆិំសូ’’តិ បុច្ឆន្តានំ. អនាគតសម្ពន្ធេ បន អសតីតិ ‘‘ភាសិតោ ភវិស្សតី’’តិ បាឋសេសំ កត្វា អនាគតសម្ពន្ធេ អសតិ. ‘‘ភាសិតោ’’តិ អតីតវចនំ កថំ អនាគតវចនេន សម្ពន្ធមុបគច្ឆតីតិ អាហ ‘‘លក្ខណំ បន សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ. ឦទិសេ ហិ ឋានេ ‘‘ធាតុសម្ពន្ធេ បច្ចយា’’តិ ឥមិនា លក្ខណេន ធាត្វត្ថសម្ពន្ធេ សតិ អយថាកាលវិហិតាបិ បច្ចយា សាធវោ ភវន្តីតិ សទ្ទសត្ថវិទូ វទន្តិ.

១៩៤. វណ្ណវាតិ ឥមិនា សកលសរីរានុគតវណ្ណស្ស មនាបតា វុត្តា. បសន្នមុខវណ្ណាតិ ឥមិនា សកលសរីរវណ្ណតោបិ អធិកតរំ មុខវណ្ណស្ស មនាបតា វុត្តា. វិប្បសន្នឆវិវណ្ណាតិ ឥមិនា បន វិជ្ជមានស្សេវ សរីរវណ្ណស្ស អតិវិយ បសន្នតា វុត្តា. យស្មា ឥន្ទ្រិយានំ ឩនត្តំ វា បូរណត្តំ វា នត្ថិ, តស្មា ‘‘អភិនិវិដ្ឋោកាសស្ស បរិបុណ្ណត្តា’’តិ វុត្តំ. ឆដ្ឋស្ស អភិនិវិដ្ឋោកាសោ ហទយវត្ថុ, បញ្ចបសាទានំ អភិនិវិដ្ឋោកាសស្ស បរិបុណ្ណតាវចនេនេវ ហទយវត្ថុអាទិសកលសរីរស្ស បរិបុណ្ណតា ទស្សិតាយេវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយាន’’ន្តិ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. ភន្តមិគប្បដិភាគាតិ កត្តព្ពាកត្តព្ពស្ស អជាននតោ ភន្តមិគសទិសា. ចតុចក្កន្តិ ចតុឥរិយាបថំ. ឥរិយាបថោ ហិ ឥធ បវត្តនដ្ឋេន ‘‘ចក្ក’’ន្តិ អធិប្បេតោ. នវទ្វារន្តិ នវហិ វណមុខេហិ នវទ្វារំ. ទុក្ខន្តិ សីសរោគាទិទុក្ខំ. សព្ពកិច្ចេសូតិ បត្តបចនចីវររជនយោគដ្ឋានាទិកិច្ចេសុ. យាបេតុន្តិ វហិតុំ បវត្តេតុំ. តេនាហ ‘‘គមេតុ’’ន្តិ.

១៩៥. សន្តោតិ ឥមិនា តេសំ វិជ្ជមានតំ ទស្សេតិ, សំវិជ្ជមានាតិ ឥមិនា បន តេសំ ឧបលព្ភមានតំ ទស្សេតិ. តេនាហ – ‘‘អត្ថិ ចេវ ឧបលព្ភន្តិ ចា’’តិ. ឧបលព្ភន្តីតិ ទិស្សន្តិ, ញាយន្តីតិ អត្ថោ. បន្ថទូហនកម្មន្តិ បន្ថឃាតនកម្មំ. ហនន្តោតិ មារេន្តោ. ឃាតេន្តោតិ មារាបេន្តោ. អថ វា ហនន្តោតិ ពន្ធនតាឡនាទីហិ ហិំសន្តោ. ឃាតេន្តោតិ មារេន្តោ. ឆិន្ទន្តោតិ បរេសំ ហត្ថាទីនិ ឆិន្ទន្តោ. បចន្តោតិ ទណ្ឌេន ឧប្បីឡេន្តោ. បចនញ្ហេត្ថ ទហនំ វិពាធនំ អធិប្បេតំ. បចន្តោតិ វា តជ្ជេន្តោ តាសេន្តោ. អថ វា បចន្តោតិ គាមេសុ អគ្គិបាតនវសេន គេហាទីនិ ឈាបេត្វា តត្ថ អជេឡកាទីនិ បចន្តោ.

យេ សិក្ខាបទេសុ ពហុលគារវា ន ហោន្តិ អាបត្តិវីតិក្កមពហុលា, តេ សិក្ខាបទេសុ អតិព្ពគារវា. ឧទ្ធតេតិ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាយ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាយ អវជ្ជេ វជ្ជសញ្ញិតាយ វជ្ជេ អវជ្ជសញ្ញិតាយ ច ឧទ្ធច្ចបកតិកេ. ឧន្នឡេតិ ឧគ្គតនឡេ, ឧដ្ឋិតតុច្ឆមានេតិ វុត្តំ ហោតិ. ចបលេតិ បត្តចីវរមណ្ឌនាទិនា ចាបល្លេន យុត្តេ. មុខរេតិ មុខខរេ, ខរវចនេតិ វុត្តំ ហោតិ. វិកិណ្ណវាចេតិ អសំយតវចនេ ទិវសម្បិ និរត្ថកវចនប្បលាបិនេ. មុដ្ឋា នដ្ឋា សតិ ឯតេសន្តិ មុដ្ឋស្សតី, សតិវិរហិតេតិ វុត្តំ ហោតិ. អសម្បជានេតិ និប្បញ្ញេ. បាកតិន្ទ្រិយេតិ សំវរាភាវេន គិហិកាលេ វិយ វិវដឥន្ទ្រិយេ. អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ បរិច្ចត្តកេតិ ធម្មេន អាមិសេន ច អសង្គហេត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ បរិច្ចត្តេ អនាថេ អប្បតិដ្ឋេ. លាភគរុកេតិ បច្ចយគរុកេ.

ឥរិយាបថសណ្ឋបនាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន បច្ចយបដិសេវនសាមន្តជប្បានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ៨៧) ហិ ឥរិយាបថសណ្ឋបនបច្ចយបដិសេវនសាមន្តជប្បនវសេន តិវិធំ កុហកវត្ថុ អាគតំ. តត្ថ បាបិច្ឆស្សេវ សតោ សម្ភាវនាធិប្បាយកតេន ឥរិយាបថេន វិម្ហាបនំ ឥរិយាបថសណ្ឋបនសង្ខាតំ កុហកវត្ថុ. តថា ចីវរាទីហិ និមន្តិតស្ស តទត្ថិកស្សេវ សតោ បាបិច្ឆតំ និស្សាយ បដិក្ខេបនេន តេ ច គហបតិកេ អត្តនិ សុប្បតិដ្ឋិតសទ្ធេ ញត្វា បុន តេសំ ‘‘អហោ អយ្យោ អប្បិច្ឆោ, ន កិញ្ចិ បដិគ្គណ្ហិតុំ ឥច្ឆតិ, សុលទ្ធំ វត នោ អស្ស, សចេ អប្បមត្តកម្បិ កិញ្ចិ បដិគ្គណ្ហេយ្យា’’តិ នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ បណីតានិ ចីវរាទីនិ ឧបនេន្តានំ តទនុគ្គហកាមតំយេវ អាវិកត្វា បដិគ្គហណេន ច តតោ បភុតិ អសីតិសកដភារេហិ ឧបនាមនហេតុភូតំ វិម្ហាបនំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហកវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. បាបិច្ឆស្សេវ បន សតោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមបរិទីបនវាចាយ តថា តថា វិម្ហាបនំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហកវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. ចិត្តលបព្ពតាទិវិហារោ លោកសម្មតសេនាសនំ នាម. លោកសម្មត …បេ… ឧបាយេហិ សំវណ្ណិយមានគុណោតិ សម្ពន្ធោ. បរិបាចេតុន្តិ បរិណាមេតុំ. សុទ្ធចិត្តេន អត្តនោ គន្ថធុរាទិកម្មំ កត្វា វិចរន្តានំ តម្មូលកបច្ចយបរិភោគេ ទោសាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ភិក្ខាចារេ អសម្បជ្ជមានេតិ គោចរគាមេ ភិក្ខាយ ចរិត្វា លភិតព្ពបិណ្ឌបាតេ អសម្បជ្ជន្តេ. តេ ច វត្តសីសេន សព្ពម្បេតំ ករោន្តិ, ន លាភនិមិត្តំ. តេន វុត្តំ ‘‘តន្តិបវេណិឃដនកា សាសនជោតកា’’តិ.

កិច្ឆេនាតិ ន ទុក្ខាយ បដិបទាយ. ពុទ្ធានញ្ហិ ចត្តារោបិ មគ្គា សុខាបដិបទាវ ហោន្តិ, បារមីបូរណកាលេ បន សរាគទោសមោហស្សេវ សតោ អាគតានំ យាចកានំ អលង្កតប្បដិយត្តំ សីសំ កន្តិត្វា គលលោហិតំ នីហរិត្វា សុអញ្ជិតានិ អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា កុលវំសប្បតិដ្ឋាបកំ បុត្តំ មនាបចារិនិំ ភរិយន្តិ ឯវមាទីនិ ទេន្តស្ស អញ្ញានិបិ ខន្តិវាទីសទិសេសុ អត្តភាវេសុ ឆេជ្ជភេជ្ជាទីនិ បាបុណន្តស្ស អាគមនីយបដិបទំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. កសិរេនាតិ តស្សេវ វេវចនំ.

ឯកស្សេវ ទាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ គរុភាវតោ ‘‘គរុភណ្ឌានី’’តិ វុត្តំ, សព្ពេសំ ភាជេត្វាបិ គហេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘គរុបរិក្ខារានី’’តិ វុត្តំ. សាធារណបរិក្ខារភាវេនាតិ សង្ឃិកត្តា សព្ពភិក្ខុសាធារណបរិក្ខារភាវេន. សង្គណ្ហាតិ ឧបលាបេតីតិ ឥទំ អថេយ្យចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘តថាភាវតោ ថេនេត្វា’’តិ, អវិស្សជ្ជិយអវេភង្គិយភាវតោ ថេនេត្វាតិ អត្ថោ. គរុភណ្ឌញ្ហិ កុលសង្គហត្ថាយ វិស្សជ្ជេន្តោ វិភជន្តោ ច តស្ស អវិស្សជ្ជិយអវឯភង្គិយភាវំ ថេនេតិ. កុលទូសកទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘យោ វិស្សជ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តត្តា វិស្សជ្ជនបច្ចយា ថុល្លច្ចយេនបិ ន មុច្ចតិ.

អសន្តន្តិ អវិជ្ជមានំ. អភូតន្តិ អនុប្បន្នំ. អនុប្បន្នត្តា ហិ តស្ស តំ អសន្តន្តិ. បុរិមស្ស បច្ឆិមំ ការណវចនំ. ឧល្លបតីតិ ឧគ្គតាយុកោ លបតិ. សីលញ្ហិ ភិក្ខុនោ អាយុ, តំ តស្ស តថាលបនសមកាលមេវ វិគច្ឆតិ. អសន្តសម្ភាវនាយាតិ អត្តនោ អវិជ្ជមានគុណេហិ សម្ភាវនាយ. ឯវញ្ហិ គណ្ហតា…បេ… ថេនេត្វា គហិតា ហោន្តីតិ ឯត្ថ អសន្តសម្ភាវនាយ រដ្ឋបិណ្ឌស្ស ថេនេត្វា គហិតត្តា លោកុត្តរធម្មោបិ ថេនិតោយេវ ហោតិ. កិតវស្សេវាតិ កិតវស្ស សកុណគ្គហណមិវ. កេរាដិកស្សាតិ សឋស្ស. គោត្តំ វុច្ចតិ សាធារណនាមំ, មត្ត-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, តស្មា សមណាតិ គោត្តមត្តំ អនុភវន្តិ ធារេន្តីតិ គោត្រភុនោ, នាមមត្តសមណាតិ វុត្តំ ហោតិ.

វគ្គុមុទាតីរិយភិក្ខុវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធិមានវត្ថុវណ្ណនា

១៩៦. ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ ញាតមរិយាទាយ ឯវ ជាននតោ អញ្ញា អគ្គមគ្គបញ្ញា, តស្សា ផលភាវតោ អគ្គផលបញ្ញា តំសហគតា សម្មាសង្កប្បាទយោ ច អញ្ញាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អញ្ញំ ព្យាករិំសូតិ អរហត្តំ ព្យាករិំសូ’’តិ. អរិយសាវកស្ស តាវ នុប្បជ្ជតីតិ បហីនាធិមានបច្ចយត្តា នុប្បជ្ជតិ. សីលវតោបិ…បេ… នុប្បជ្ជតិ អការកភាវតោ. តិលក្ខណំ អារោបេត្វាតិ កលាបសម្មសនវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា. អារទ្ធវិបស្សកស្សាតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ អារទ្ធវិបស្សកស្ស. សុទ្ធសមថលាភី វិបស្សនាយ កម្មំ អកត្វាបិ កិលេសសមុទាចារំ អបស្សន្តោ កេវលំ អញ្ញាណពលេន ‘‘អរិយោហមស្មី’’តិ មញ្ញតីតិ អាហ ‘‘សុទ្ធសមថលាភិំ វា’’តិ. ‘‘អរហា អហ’’ន្តិ មញ្ញតិ ឧច្ចវាលង្កវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ.

តលង្គរវាសី ធម្មទិន្នត្ថេរោ កិរ នាម ឯកោ បភិន្នប្បដិសម្ភិទោ មហាខីណាសវោ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឱវាទទាយកោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ អត្តនោ ទិវាដ្ឋានេ និសីទិត្វា ‘‘កិន្នុ ខោ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ឧច្ចវាលង្កវាសីមហានាគត្ថេរស្ស សមណភាវកិច្ចំ មត្ថកប្បត្តំ, នោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ បុថុជ្ជនភាវមេវស្ស ទិស្វា ‘‘មយិ អគច្ឆន្តេ បុថុជ្ជនកាលកិរិយមេវ ករិស្សតី’’តិ ច ញត្វា ឥទ្ធិយា វេហាសំ ឧប្បតិត្វា ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នស្ស ថេរស្ស សមីបេ ឱរោហិត្វា វន្ទិត្វា វត្តំ ទស្សេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ‘‘កិំ, អាវុសោ ធម្មទិន្ន, អកាលេ អាគតោសី’’តិ ច វុត្តោ ‘‘បញ្ហំ, ភន្តេ, បុច្ឆិតុំ អាគតោម្ហី’’តិ អាហ. តតោ ‘‘បុច្ឆាវុសោ, ជានមានា កថយិស្សាមា’’តិ វុត្តោ បញ្ហសហស្សំ បុច្ឆិ. ថេរោ បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ អសជ្ជមានោវ កថេសិ. តតោ ‘‘អតិតិក្ខំ វោ, ភន្តេ, ញាណំ, កទា តុម្ហេហិ អយំ ធម្មោ អធិគតោ’’តិ វុត្តោ ‘‘ឥតោ សដ្ឋិវស្សកាលេ, អាវុសោ’’តិ អាហ. សមាធិម្ហិ, ភន្តេ, វឡញ្ជេថាតិ. ន ឥទំ, អាវុសោ, ភារិយន្តិ. តេន ហិ, ភន្តេ, ឯកំ ហត្ថិំ មាបេថាតិ. ថេរោ សព្ពសេតំ ហត្ថិំ មាបេសិ. ឥទានិ, ភន្តេ, យថា អយំ ហត្ថី អញ្ជិតកណ្ណោ បសារិតនង្គុដ្ឋោ សោណ្ឌំ មុខេ បក្ខិបិត្វា ភេរវំ កោញ្ចនាទំ ករោន្តោ តុម្ហាកំ អភិមុខំ អាគច្ឆតិ, តថា នំ ករោថាតិ. ថេរោ តថា កត្វា វេគេន អាគច្ឆតោ ហត្ថិស្ស ភេរវំ អាការំ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ បលាយិតុំ អារទ្ធោ. តមេនំ ខីណាសវត្ថេរោ ហត្ថំ បសារេត្វា ចីវរកណ្ណេ គហេត្វា ‘‘ភន្តេ, ខីណាសវស្ស សារជ្ជំ នាម ហោតី’’តិ អាហ. សោ តស្មិំ កាលេ អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា ‘‘អវស្សយោ មេ, អាវុសោ, ធម្មទិន្ន ហោហី’’តិ វត្វា បាទមូលេ ឧក្កុដិកំ និសីទិ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ អវស្សយោ ភវិស្សាមិច្ចេវាហំ អាគតោ, មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ កម្មដ្ឋានំ កថេសិ. ថេរោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ចង្កមំ ឱរុយ្ហ តតិយេ បទវារេ អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិ. ថេរោ កិរ ទោសចរិតោ អហោសិ.

អធិមានវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សវិភង្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩៧-១៩៨. យស្មា បនាតិអាទិ ‘‘អសន្តំ អភូតំ អសំវិជ្ជមាន’’ន្តិ ឯតេសំ ការណវចនំ. តត្ថ យន្តិ យំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. អនភិជានន្តិ អត្តនិ អត្ថិភាវំ អជានន្តោ. សមុទាចរតីតិ ‘‘អត្ថិ មយ្ហំ ឯស ធម្មោ’’តិ កថេតិ ជានាបេតិ វា. ‘‘អសន្តំ អភូត’’ន្តិ ឥមស្ស ការណវចនំ សន្តានេ អនុប្បន្នោតិ. ញាណេន ច អសច្ឆិកតោតិ ឥទំ បន ‘‘អសំវិជ្ជមាន’’ន្តិ ឯតស្ស ការណវចនំ. បកតិមនុស្សេហិ ឧត្តរិតរានំ ពុទ្ធាទិឧត្តមបុរិសានំ អធិគមធម្មោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោតិ អាហ ‘‘ឧត្តរិមនុស្សាន’’ន្តិអាទិ. តន្តិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. អថ បទភាជនេ ពហុវចននិទ្ទេសោ កស្មា កតោតិ អាហ ‘‘បទភាជនេ បនា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ អព្យាកតោបិ ហោតិ, អារោគ្យដ្ឋេន បន ពាហិតិកសុត្តេ វិយ ‘‘កុសលេ ធម្មេ’’តិ វុត្តំ. អស្សាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស. ខណលយមុហុត្ត-សទ្ទា អញ្ញត្ថ ភិន្នត្ថាបិ ហោន្តិ, ឥធ បន ខណបរិយាយវសេនេវ ‘‘តំ ខណំ តំ លយំ តំ មុហុត្ត’’ន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ.

អធិគន្តព្ពតោ អធិគមោ, ឈានាទិ, អធិគមស្ស បុច្ឆា អធិគមបុច្ឆា. តេនាហ ‘‘ឈានវិមោក្ខាទីសូ’’តិអាទិ. ឧបាយបុច្ឆាតិ អធិគមុបាយបុច្ឆា. កិន្តីតិ កេន បការេន, កេន វិធិនាតិ អត្ថោ. កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភីតិ ឥទំ បន បុព្ពេ ‘‘កិំ តេ អធិគត’’ន្តិ អនិទ្ធារិតភេទា ឈានាទិវិសេសា បុច្ឆិតាតិ ឥទានិ តេសំ និទ្ធារេត្វា បុច្ឆនាការទស្សនំ.

តស្មាតិ យស្មា យថាវុត្តេហិ ឆហាការេហិ អធិគមព្យាករណំ សោធេតព្ពំ, តស្មា. ឯត្តាវតាវាតិ ឯត្តកេន ព្យាករណមត្តេនេវ ន សក្កាតព្ពោ. ព្យាករណញ្ហិ ឯកច្ចស្ស អយាថាវតោបិ ហោតីតិ. ឥមេសុ បន ឆសុ ឋានេសុ សោធនត្ថំ វត្តព្ពោតិ យថា នាម ជាតរូបបតិរូបកម្បិ ជាតរូបំ វិយ ខាយតីតិ ជាតរូបំ និឃំសនតាបនច្ឆេទនេហិ សោធេតព្ពំ, ឯវមេវ ឥមេសុ ឥទានេវ វុត្តេសុ ឆសុ ឋានេសុ បក្ខិបិត្វា សោធនត្ថំ វត្តព្ពោ. វិមោក្ខាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិសមាបត្តិញាណទស្សនមគ្គភាវនាផលសច្ឆិកិរិយាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បាកដោ ហោតីតិ អធិគតវិសេសស្ស សតិសម្មោសាភាវតោ. សេសបុច្ឆាសុបិ បាកដោ ហោតីតិ បទេ ឯសេវ នយោ.

សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតមគ្គេន បហីនកិលេសា បាកដា ហោន្តីតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. កស្សចិ ហិ អត្តនា អធិគតមគ្គវជ្ឈកិលេសេសុ សន្ទេហោ ឧប្បជ្ជតិយេវ មហានាមស្ស សក្កស្ស វិយ. សោ ហិ សកទាគាមី សមានោបិ ‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ ‘កោ សុ នាម មេ ធម្មោ អជ្ឈត្តំ អប្បហីនោ, យេន មេ ឯកទា លោភធម្មាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ, ទោសធម្មាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ, មោហធម្មាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តី’’’តិ (ម. និ. ១.១៧៥) ភគវន្តំ បុច្ឆិ. អយំ កិរ រាជា សកទាគាមិមគ្គេន លោភទោសមោហា និរវសេសា បហីយន្តីតិ សញ្ញី អហោសិ. កិំ អរិយសាវកស្ស ឯវំ សន្ទេហោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាម ឧប្បជ្ជតិ. កស្មា? បណ្ណត្តិយំ អកោវិទត្តា. ‘‘អយំ កិលេសោ អសុកមគ្គវជ្ឈោ’’តិ ឥមិស្សា បណ្ណត្តិយា អកោវិទស្ស ហិ អរិយសាវកស្ស ឯវំ ហោតិ. កិំ តស្ស បច្ចវេក្ខណា នត្ថីតិ? អត្ថិ, សា បន ន សព្ពេសំ បរិបុណ្ណា ហោតិ. ឯកោ ហិ បហីនកិលេសមេវ បច្ចវេក្ខតិ, ឯកោ អវសិដ្ឋកិលេសមេវ, ឯកោ មគ្គមេវ, ឯកោ ផលមេវ, ឯកោ និព្ពានមេវ. ឥមាសុ បន បញ្ចសុ បច្ចវេក្ខណាសុ ឯកំ វា ទ្វេ វា នោ លទ្ធុំ ន វដ្ដតិ. ឥតិ យស្ស បច្ចវេក្ខណា ន បរិបុណ្ណា, តស្ស មគ្គវជ្ឈកិលេសបណ្ណត្តិយំ អកោវិទត្តា ឯវំ ហោតិ. ឧគ្គហបរិបុច្ឆាកុសលាតិ សជ្ឈាយមគ្គសំវណ្ណនាសុ និបុណា.

យាយ បដិបទាយ យស្ស អរិយមគ្គោ អាគច្ឆតិ, សា បុព្ពភាគបដិបត្តិ អាគមនបដិបទា. សោធេតព្ពាតិ សុទ្ធា ឧទាហុ ន សុទ្ធាតិ វិចារណវសេន សោធេតព្ពា. ន សុជ្ឈតីតិ តត្ថ តត្ថ បមាទបដិបត្តិសព្ភាវតោ. អបនេតព្ពោតិ អត្តនោ បដិញ្ញាយ អបនេតព្ពោ. ‘‘សុជ្ឈតី’’តិ វត្វា សុជ្ឈនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘ទីឃរត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ញាយតីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘យទី’’តិ បទំ អានេត្វា យទិ សោ ភិក្ខុ តាយ បដិបទាយ បញ្ញាយតីតិ សម្ពន្ធោ. ចតូសុ បច្ចយេសុ អលគ្គត្តា ‘‘អាកាសេ បាណិសមេន ចេតសា’’តិ វុត្តំ. វុត្តសទិសន្តិ តស្ស ភិក្ខុនោ ព្យាករណំ ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តេន សទិសំ, សមន្តិ អត្ថោ.

ខីណាសវបដិបត្តិសទិសា បដិបទា ហោតីតិ ទីឃរត្តំ សុវិក្ខម្ភិតកិលេសត្តា. ខីណាសវស្ស នាម…បេ… ន ហោតីតិ បហីនវិបល្លាសត្តា ជីវិតនិកន្តិយា ច អភាវតោ ន ហោតិ. បុថុជ្ជនស្ស បន អប្បហីនវិបល្លាសត្តា ជីវិតនិកន្តិសព្ភាវតោ ច អប្បមត្តកេនបិ ហោតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – ទីឃភាណកអភយត្ថេរោ កិរ ឯកំ បិណ្ឌបាតិកំ បរិគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោ ទហរស្ស សញ្ញំ អទាសិ. សោ តំ នហាយមានំ កល្យាណីនទីមុខទ្វារេ និមុជ្ជិត្វា បាទេ អគ្គហេសិ. បិណ្ឌបាតិកោ ‘‘កុម្ភីលោ’’តិ សញ្ញាយ មហាសទ្ទំ អកាសិ, តទា នំ ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ ជានិំសុ. ចន្ទមុខតិស្សរាជកាលេ បន មហាវិហារេ សង្ឃត្ថេរោ ខីណាសវោ ទុព្ពលចក្ខុកោ វិហារេយេវ អច្ឆតិ. តំ រាជា ‘‘ថេរំ បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូសុ ភិក្ខាចារំ គតេសុ អប្បសទ្ទោ ឧបសង្កមិត្វា សប្បោ វិយ បាទេ អគ្គហេសិ. ថេរោ សិលាថម្ភោ វិយ និច្ចលោ ហុត្វា ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ អាហ. អហំ, ភន្តេ, តិស្សោតិ. សុគន្ធំ វាយសិ នោ តិស្សាតិ. ឯវំ ខីណាសវស្ស ភយំ នាម នត្ថិ. ឯកច្ចោ បន បុថុជ្ជនោបិ អតិសូរោ ហោតិ និព្ភយោ, សោ រជនីយេន អារម្មណេន បរិគ្គណ្ហិតព្ពោ. វសភរាជាបិ ហិ ឯកំ ថេរំ បរិគ្គណ្ហមានោ ឃរេ និសីទាបេត្វា តស្ស សន្តិកេ ពទរសាឡវំ មទ្ទមានោ និសីទិ. មហាថេរស្ស ខេឡោ ចលិតោ, ថេរស្ស បុថុជ្ជនភាវោ អាវិភូតោ. ខីណាសវស្ស ហិ រសតណ្ហា នាម សុប្បហីនា, ទិព្ពេសុបិ រសេសុ និកន្តិ នាម ន ហោតិ. តស្មា ឥមេហិ ឧបាយេហិ បរិគ្គហេត្វា សចស្ស ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា រសតណ្ហា វា ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘ន ត្វំ អរហា’’តិ អបនេតព្ពោ.

អសន្តគុណសម្ភាវនលក្ខណា បាបិច្ឆាតិ អាហ – ‘‘យា សា ឥធេកច្ចោ…បេ… អាទិនា នយេនា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អស្សទ្ធោ សមានោ ‘សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, អប្បស្សុតោវ សមានោ ‘ពហុស្សុតោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, សង្គណិការាមោវ សមានោ ‘បវិវិត្តោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, កុសីតោវ សមានោ ‘អារទ្ធវីរិយោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, មុដ្ឋស្សតីវ សមានោ ‘ឧបដ្ឋិតស្សតីតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, អសមាហិតោវ សមានោ ‘សមាហិតោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, ទុប្បញ្ញោវ សមានោ ‘បញ្ញវាតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, អខីណាសវោវ សមានោ ‘ខីណាសវោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, យា ឯវរូបា ឥច្ឆា ឥច្ឆាគតា បាបិច្ឆតា រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ, អយំ វុច្ចតិ បាបិច្ឆតា’’តិ (វិភ. ៨៥១) ឯវំ វុត្តំ បាឡិបទេសំ សង្គណ្ហាតិ. បាបិកាយាតិ លាមិកាយ ឥច្ឆាយ. អបកតោតិ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ សម្មាអាជីវតោ អបេតោ កតោតិ ឥច្ឆាយ អបកតោ. តថាភូតោ ច មិច្ឆាជីវេន អភិភូតោ បរាជិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អភិភូតោ បរាជិតោ’’តិ.

សាមញ្ញំ ទុប្បរាមដ្ឋំ និរយាយុបកឌ្ឍតីតិ យថា កុសោ យេន ទុគ្គហិតោ, តស្ស ហត្ថំ អនុកន្តតិ ផាលេតិ, ឯវមេវ សមណធម្មសង្ខាតំ សាមញ្ញម្បិ ខណ្ឌសីលាទិតាយ ទុប្បរាមដ្ឋំ និរយាយ ឧបកឌ្ឍតិ, និរយេ និព្ពត្តាបេតីតិ អត្ថោ. សិថិលោតិ ឱលីយិត្វា ករណេន សិថិលគ្គាហេន កតោ. បរិព្ពាជោតិ ខណ្ឌាទិភាវប្បត្តោ សមណធម្មោ. ភិយ្យោ អាកិរតេ រជន្តិ អព្ភន្តរេ វិជ្ជមានំ រាគរជាទិំ ឯវរូបោ សមណធម្មោ អបនេតុំ ន សក្កោតិ, អថ ខោ តស្ស ឧបរិ អបរម្បិ រាគរជាទិំ អាកិរតីតិ អត្ថោ. ភិក្ខុភាវោតិ បារាជិកំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘សមណោ អហ’’ន្តិ បដិជាននតោ វោហារមត្តសិទ្ធោ ភិក្ខុភាវោ. អជានមេវាតិ បាឋេ ឯវាតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ. អជានមេវន្តិ បាឋេ បន ឯវំ ជានាមិ ឯវំ បស្សាមីតិ អវចន្តិ យោជេតព្ពំ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

១៩៩. អសុភជ្ឈានាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន កាយគតាសតិជ្ឈានញ្ច កសិណជ្ឈានញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តេន ‘‘កាយគតាសតិជ្ឈានំ បថវីកសិណជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិំ វទន្តោបិ បារាជិកោវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. វិមោក្ខោតិ ឯត្ថ វិ-សទ្ទោ វិសេសត្ថោ វិវិធត្ថោ វាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ មុត្តោ’’តិអាទិ. វិមោក្ខោតិ ចត្តារោ អរិយមគ្គា. តស្ស សគុណតោ សុញ្ញតាទិនាមលាភំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោ បនាយ’’ ន្តិអាទិ. មគ្គោ ហិ នាម បញ្ចហិ ការណេហិ នាមំ លភតិ សរសេន វា បច្ចនីកេន វា សគុណេន វា អារម្មណេន វា អាគមនេន វា. សចេ ហិ សង្ខារុបេក្ខា អនិច្ចតោ សង្ខារេ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, អនិមិត្តវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ, សចេ ទុក្ខតោ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, អប្បណិហិតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ, សចេ អនត្តតោ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, សុញ្ញតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ, ឥទំ សរសតោ នាមំ នាម. យស្មា បនេស អនិច្ចានុបស្សនាយ សង្ខារានំ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា និច្ចនិមិត្តធុវនិមិត្តសស្សតនិមិត្តានិ បជហន្តោ អាគតោ, តស្មា អនិមិត្តោ. ទុក្ខានុបស្សនាយ បន សុខសញ្ញំ បហាយ បណិធិំ បត្ថនំ សុក្ខាបេត្វា អាគតត្តា អប្បណិហិតោ. អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសត្តបុគ្គលសញ្ញំ បហាយ សង្ខារានំ សុញ្ញតោ ទិដ្ឋត្តា សុញ្ញតោតិ ឥទំ បច្ចនីកតោ នាមំ នាម.

រាគាទីហិ បនេស សុញ្ញតត្តា សុញ្ញតោ. រូបនិមិត្តាទីនំ រាគនិមិត្តាទីនំយេវ វា អភាវេន អនិមិត្តោ. រាគាទិបណិធិអាទីនំ អភាវតោ អប្បណិហិតោតិ ឥទមស្ស សគុណតោ នាមំ. ស្វាយំ សុញ្ញតំ អនិមិត្តំ អប្បណិហិតញ្ច និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិ សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ អប្បណិហិតោតិ វុច្ចតិ, ឥទមស្ស អារម្មណតោ នាមំ. អាគមនំ បន ទុវិធំ វិបស្សនាគមនំ មគ្គាគមនញ្ច. តត្ថ មគ្គេ វិបស្សនាគមនំ លព្ភតិ, ផលេ មគ្គាគមនំ. អនត្តានុបស្សនា ហិ សុញ្ញតា នាម, សុញ្ញតវិបស្សនាយ មគ្គោ សុញ្ញតោ. អនិច្ចានុបស្សនា អនិមិត្តា នាម, អនិមិត្តវិបស្សនាយ មគ្គោ អនិមិត្តោ. ឥទំ បន នាមំ ន អភិធម្មបរិយាយេន លព្ភតិ. តថា ហិ តំ សង្ខារនិមិត្តស្ស អវិជហនតោ ន និប្បរិយាយេន អនិមិត្តំ, សុត្តន្តបរិយាយេន បន លព្ភតិ. តត្រ ហិ គោត្រភុញាណំ អនិមិត្តំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា អនិមិត្តនាមកំ ហុត្វា សយំ អាគមនិយដ្ឋានេ ឋត្វា មគ្គស្ស នាមំ ទេតីតិ វទន្តិ, តេន មគ្គោ អនិមិត្តោតិ វុត្តោ. មគ្គាគមនេន បន ផលំ អនិមិត្តន្តិ យុជ្ជតិយេវ. ទុក្ខានុបស្សនា សង្ខារេសុ បណិធិំ សុក្ខាបេត្វា អាគតត្តា អប្បណិហិតា នាម, អប្បណិហិតវិបស្សនាយ មគ្គោ អប្បណិហិតោ, អប្បណិហិតមគ្គស្ស ផលំ អប្បណិហិតំ. ឯវំ វិបស្សនា អត្តនោ នាមំ មគ្គស្ស ទេតិ, មគ្គោ ផលស្សាតិ ឥទំ អាគមនតោ នាមំ. សុញ្ញត្តាតិ វិវិត្តត្តា. ន ហិ មគ្គេ រាគាទយោ សន្តិ, ឧបរូបរិ ឧប្បជ្ជនករាគាទីនំ ការណត្តា រាគាទយោ និមិត្តន្តិ អាហ ‘‘រាគទោសមោហនិមិត្តេហី’’តិ. សវិគ្គហានំ វិយ ឧបដ្ឋានម្បេត្ថ និមិត្តន្តិ វទន្តិ. រាគាទយោវ បវត្តិដ្ឋានដ្ឋេន បណិធីតិ អាហ ‘‘រាគទោសមោហបណិធីន’’ន្តិ.

វត្ថុវិជ្ជាទិំ សន្ធាយ អវចនតោ ‘‘វិជ្ជានំ លាភីម្ហី’’តិ វុត្តេបិ ហោតិ. ឯកេកកោដ្ឋាសវសេនាតិ សតិបដ្ឋានចតុក្កាទិឯកេកកោដ្ឋាសវសេន. កិញ្ចាបិ មហាអដ្ឋកថាយម្បិ ឯកេកកោដ្ឋាសវសេនេវ ទស្សិតំ, តត្ថ បន ‘‘លោកុត្តរានំ សតិបដ្ឋានាន’’ន្តិអាទិនា បច្ចេកំ លោកុត្តរ-សទ្ទំ យោជេត្វា ឯកេកកោដ្ឋាសវសេនេវ វុត្តំ, ឥធ លោកុត្តរ-សទ្ទេន វិនាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. តត្ថាតិ តេសុ កោដ្ឋាសេសុ.

ននុ ច ‘‘កិលេសប្បហានមេវា’’តិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ កិលេសានំ បហានមត្តំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ ហោតីតិ យោ វទេយ្យ, តំ សន្ធាយ កិលេសប្បហានស្ស មគ្គកិច្ចត្តា កិច្ចវសេន មគ្គោ ទីបិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមរាគំ សន្ធាយ ‘‘តតិយមគ្គេន ហិ រាគទោសានំ បហាន’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន រូបរាគអរូបរាគេ សន្ធាយ. ន ហិ តេ តេន បហីយន្តិ ចតុត្ថមគ្គេន បហាតព្ពត្តា.

រាគា ចិត្តំ វិនីវរណតាតិ រាគា ចិត្តស្ស វិនីវរណតាតិ វុត្តំ ហោតិ. រាគា វិមុត្តស្ស ចិត្តស្ស តស្សេវ រាគនីវរណស្ស អភាវេន វិគតនីវរណត្តា វិនីវរណតាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

យា ច បញ្ច វិជ្ជាតិ យោជេតព្ពំ. និព្ពដ្ដិតលោកុត្តរត្តាតិ វិសុំយេវ លោកតោ អបគតលោកុត្តរត្តា. យថា វិនា លោកុត្តរ-សទ្ទេន ‘‘សតិបដ្ឋានាទីនំ លាភីម្ហី’’តិ វុត្តេបិ បារាជិកំ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘អត្ថបដិសម្ភិទាយ លាភីម្ហីតិ វុត្តេបិ ហោតិយេវា’’តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. កិញ្ចាបិ យុជ្ជតិ, អថ ខោ មហាអដ្ឋកថាយំ វិភាគេន វុត្តត្តា ន សក្កា ឯវមិទំ វត្តុន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ បន…បេ… ន សក្កា អញ្ញំ បមាណំ កាតុ’’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ តត្ថេវ បដិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

សុទ្ធិកវារកថាវណ្ណនា

២០០. ឧល្លបនាការន្តិ សមាបជ្ជិន្តិអាទិឧល្លបនាការំ. អាបត្តិភេទន្តិ ‘‘ន បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិអាទិអាបត្តិភេទំ. បុន អានេត្វា បឋមជ្ឈានាទីហិ ន យោជិតន្តិ ឯត្ថ ‘‘បឋមជ្ឈានេនា’’តិ បាឋោតិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តទេវ យុត្តំ.

កត្តុសាធនោបិ ភណិត-សទ្ទោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. យេន ចិត្តេន មុសា ភណតិ, តេនេវ ចិត្តេន ន សក្កា ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ជានិតុំ, អន្តរន្តរា បន អញ្ញេន ចិត្តេន ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ជានាតីតិ វុត្តំ ‘‘ភណន្តស្ស ហោតិ មុសា ភណាមី’’តិ. អយមេត្ថ អត្ថោ ទស្សិតោតិ តីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ មុសាវាទោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ ទស្សិតោ. ន សក្កា ន ភវិតុន្តិ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ អាភោគំ កត្វា ភណិតត្តា ន សក្កា ន ភវិតុំ. អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោតិ បុព្ពភាគក្ខណេ ‘‘មុសា ភណិស្សាមី’’តិ អាភោគំ វិនា សហសា ភណន្តស្ស វចនក្ខណេ ‘‘មុសា ឯត’’ន្តិ ឧបដ្ឋិតេបិ និវត្តេតុមសក្កុណេយ្យតាយ អវិសយភាវតោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ. ទវាតិ សហសា. រវាតិ អញ្ញំ វត្តុកាមស្ស ខលិត្វា អញ្ញភណនំ.

តំ ជានាតីតិ តំញាណំ, តស្ស ភាវោ តំញាណតា, ញាណស្ស អត្ថសំវេទនន្តិ អត្ថោ. ញាណសមោធានន្តិ ញាណស្ស ពហុភាវោ, ឯកចិត្តុប្បាទេ អនេកញាណតាតិ អត្ថោ. ន ហិ សក្កា…បេ… ជានិតុន្តិ អារម្មណករណស្ស អភាវតោ វុត្តំ. អសម្មោហាវពោធោ ច ឦទិសស្ស ញាណស្ស នត្ថិ, ‘‘ភណិស្សាមី’’តិ បវត្តចិត្តំ ‘‘ភណាមី’’តិ បវត្តចិត្តស្ស បច្ចយោ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ, តញ្ច ‘‘ភណិត’’ន្តិ បវត្តចិត្តស្ស បច្ចយោ ហុត្វាតិ អាហ – ‘‘បុរិមំ បុរិមំ បន…បេ… និរុជ្ឈតី’’តិ. តស្មិំ បុព្ពភាគេ សតិ ‘‘សេសទ្វយំ ន ហេស្សតី’’តិ ឯតំ នត្ថិ, អវស្សំ ហោតិយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ, ភណិស្សាមីតិ បុព្ពភាគេ សតិ ‘‘ភណាមិ ភណិត’’ន្តិ ឯតំ ទ្វយំ ន ន ហោតិ, ហោតិយេវាតិ អធិប្បាយោ. ឯកំ វិយ បកាសតីតិ អនេកក្ខណេ ឧប្បន្នម្បិ ចិត្តំ ឯកក្ខណេ ឧប្បន្នសទិសំ ហុត្វា បកាសតិ. សមាបជ្ជិន្តិអាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាបជ្ជាមិ, សមាបន្នោតិ ឥមានិ ទ្វេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ សមាបជ្ជិំ, សមាបន្នោតិ ឥមេសំ អសតិបិ កាលនានត្តេ វចនវិសេសំ សន្ធាយ វិសុំ គហណំ.

២០៧. សកភាវបរិច្ចជនវសេនាតិ អត្តនោ សន្តកភាវស្ស បរិច្ចជនវសេន. មគ្គុប្បត្តិតោ បុព្ពេ វិយ ‘‘សរាគោ សទោសោ’’តិ វត្តព្ពតាភាវតោ ចត្តម្បិ កេចិ គណ្ហន្តិ, នយិទមេវន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘វន្តោ’’តិ វុត្តំ. ន ហិ យំ យេន វន្តំ, សោ បុន តំ អាទិយតិ. តេនាហ ‘‘អនាទិយនភាវទស្សនវសេនា’’តិ. វន្តម្បិ កិញ្ចិ សន្តតិលគ្គំ សិយា, នយិទមេវន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘មុត្តោ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សន្តតិតោ វិមោចនវសេនា’’តិ. មុត្តម្បិ កិញ្ចិ មុត្តពន្ធនំ វិយ ផលំ កុហិញ្ចិ តិដ្ឋតិ, ន ឯវមិទន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បហីនោ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ក្វចិ អនវដ្ឋានទស្សនវសេនា’’តិ. យថា កិញ្ចិ ទុន្និស្សដ្ឋំ បុន អាទាយ សម្មទេវ និស្សដ្ឋំ បដិនិស្សដ្ឋន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ វិបស្សនាយ និស្សដ្ឋំ អាទិន្នសទិសំ មគ្គេន បហីនំ បដិនិស្សដ្ឋំ នាម ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បដិនិស្សដ្ឋោ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អាទិន្នបុព្ពស្ស បដិនិស្សគ្គទស្សនវសេនា’’តិ. ឧក្ខេដិតោតិ ឧត្តាសិតោ, ឧត្តាសេត្វា បលាបិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ច ឧត្តាសេត្វា បលាបិតោ, ន បុន សោ តំ ឋានំ អាគច្ឆតីតិ អាហ ‘‘បុន អនល្លីយនភាវទស្សនវសេនា’’តិ, បុន អាគន្ត្វា សន្តានេ អនុប្បត្តិភាវទស្សនវសេនាតិ អត្ថោ. ខិដ-សទ្ទំ សទ្ទសត្ថវិទូ ឧត្តាសត្ថេ បឋន្តីតិ អាហ – ‘‘ស្វាយមត្ថោ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ពោ’’តិ. អណុយេវ អណុសហគតំ, អតិខុទ្ទកន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

សុទ្ធិកវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វត្តុកាមវារកថាវណ្ណនា

២១៥. កេវលញ្ហិយន្តិ កេវលញ្ហិ អយំ. ‘‘វារោ’’តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. តង្ខណញ្ញេវ ជានាតីតិ ‘‘បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិម្ហិ វុត្តេ តទត្ថស្ស បកតិយា វិជាននលក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ បន វចីភេទំ អកត្វា បក្កមនាទីសុ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ‘‘មំ អរហាតិ ជានាតូ’’តិ តម្ហា អាវាសា បឋមំ បក្កមតីតិ អាគតវត្ថុម្ហិ វិយ តស្មិំ ខណេ អវិទិតេបិ និក្ខន្តមត្តេ បារាជិកំ. ជាននលក្ខណន្តិ ‘‘តង្ខណេ ជាននំ នាម ឦទិស’’ន្តិ វុត្តលក្ខណំ. វិញ្ញត្តិបថេតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីនំ គហណយោគ្គេ បទេសេ, បកតិចក្ខុនា បកតិសោតេន ច ទដ្ឋុំ សោតុញ្ច អរហដ្ឋានេតិ វុត្តំ ហោតិ. តេន វិញ្ញត្តិបថំ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ ចេ កោចិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ទិព្ពាយ ច សោតធាតុយា ទិស្វា សុត្វា ច ជានាតិ, ន បារាជិកន្តិ ទីបេតិ. អស្សុតបុព្ពស្ស ‘‘កិមិទំ វុត្ត’’ន្តិ សំសយុប្បត្តិសព្ភាវតោ ‘‘សុតំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. បឋមំ វចនមត្តំ អស្សុតបុព្ពេនបិ ‘‘បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កិមិទ’’ន្តិ សន្ទេហំ អនុប្បាទេត្វា ‘‘ឈានំ នាម កិរេស សមាបជ្ជី’’តិ ឯត្តកមត្តេបិ ញាតេ បារាជិកំ ហោតិយេវ.

អនាបត្តិភេទកថាវណ្ណនា

២២២. អនុល្លបនាធិប្បាយស្សាតិ អតិក្កមិត្វា អវត្តុកាមស្ស, ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ អយ’’ន្តិ អសល្លក្ខេន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. សរូបតោ បន ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ អនុល្លបនាធិប្បាយស្សា’’តិ វិនីតវត្ថូសុ តត្ថ តត្ថ អាគតវត្ថុវសេន វេទិតព្ពោ. ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ អយ’’ន្តិ អសល្លក្ខេត្វា វទន្តោបិ វោហារតោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញំ ព្យាករោន្តស្សា’’តិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភាយន្តោបីតិ ‘‘ឥមស្ស មយិ នត្ថិភាវំ អញ្ញេបិ ជានន្តា អត្ថិ នុ ខោ’’តិ ភាយន្តោបិ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

២២៣. សេក្ខភូមិយន្តិ ឥមិនា ឈានភូមិម្បិ សង្គណ្ហាតិ. តិណ្ណំ វិវេកានន្តិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកានំ.

បិណ្ឌាយ ចរណស្ស ភោជនបរិយោសានត្តា វុត្តំ ‘‘យាវ ភោជនបរិយោសាន’’ន្តិ. ភុត្វា អាគច្ឆន្តស្សបិ បុន វុត្តនយេនេវ សម្ភាវនិច្ឆាយ ចីវរសណ្ឋបនាទីនិ ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវ.

២២៥. អារាធនីយោ, អាវុសោ, ធម្មោ អារទ្ធវីរិយេនាតិ វត្ថុទ្វយំ ឯកសទិសម្បិ ទ្វីហិ ភិក្ខូហិ វិសុំ វិសុំ អារោចិតត្តា ភគវតា វិនិច្ឆិនិតំ សព្ពម្បិ វិនីតវត្ថូសុ អារោបេតព្ពន្តិ បាឡិយំ អារោបិតំ.

២២៦. បសាទភញ្ញន្តិ កេវលំ បសាទមត្តេន ភណនំ, ន បន ‘‘សភាវតោ ឯតេ អរហន្តោយេវា’’តិ ចិន្តេត្វា. តេនេវេត្ថ អនាបត្តិ វុត្តា. យទិ បន ‘‘ឯតេ សភាវតោ អរហន្តោយេវា’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘អាយន្តុ ភោន្តោ អរហន្តោ’’តិអាទីនិ វទតិ, ន សម្បដិច្ឆិតព្ពំ.

២២៧. បទសា គមនំ សន្ធាយ កតិកាយ កតត្តា ‘‘យានេន វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិជ្ជាមយិទ្ធិំ សន្ធាយ ‘‘ឥទ្ធិយា’’តិ វុត្តំ. អញ្ញមញ្ញំ រក្ខន្តីតិ ‘‘យោ ឥមម្ហា អាវាសា បឋមំ បក្កមិស្សតិ, តំ មយំ ‘អរហា’តិ ជានិស្សាមា’’តិ ឯវំ កតិកាយ កតត្តា អបុព្ពាចរិមំ អសុទ្ធចិត្តេន គច្ឆន្តាបិ សហ និក្ខន្តភាវតោ អញ្ញមញ្ញំ រក្ខន្តិ. កេចិ បន ‘‘ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថំ គណ្ហន្តោ វិយ គច្ឆន្តោបិ ‘ឧដ្ឋេថ គច្ឆាម, ឯថ គច្ឆាមា’តិ ឯវំ សំវិទហិត្វា គមនេ បុព្ពាបរំ គច្ឆន្តោបិ នាបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ. ឯតំ បន អធម្មិកំ កតិកវត្តន្តិ ‘‘ឥធ អរហន្តោយេវ វសន្តូតិ យទិ ភិក្ខូ កតិកំ ករោន្តិ, ឯតំ អធម្មិកំ កតិកវត្ត’’ន្តិ ចូឡគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ហេដ្ឋា វុត្តំ បន សព្ពម្បិ កតិកវត្តំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តន្តិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. នានាវេរជ្ជកាតិ នានាជនបទវាសិនោ. សង្ឃលាភោតិ យថាវុឌ្ឍំ អត្តនោ បាបុណនកោដ្ឋាសោ. អយញ្ច បដិក្ខេបោ ឥមិនាវ នីហារេន ពហិសីមដ្ឋានំ អវិសេសេន សង្ឃលាភស្ស សាមិភាវាបាទនំ សន្ធាយ កតោ. វិសេសតោ បន ពហិសីមដ្ឋានម្បិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឯកេកកោដ្ឋាសតោ ‘‘ឯត្តកំ ទាតុំ, ឦទិសំ វា ទាតុំ, ឯត្តកានំ វា ទាតុំ, ឦទិសស្ស វា ទាតុំ រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ អបលោកនកម្មំ កត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ.

២២៨. អាយស្មា ច លក្ខណោតិអាទីសុ កោ បនាយស្មា លក្ខណោ, កស្មា ចស្ស លក្ខណោតិ នាមំ អហោសិ, កោ ចាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ, កស្មា ច សិតំ បាត្វាកាសីតិ តំ សព្ពំ បកាសេតុំ ‘‘យ្វាយ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. លក្ខណសម្បន្នេនាតិ បុរិសលក្ខណសម្បន្នេន. ព្រហ្មសមេនាតិ ព្រហ្មត្តភាវសមេន. ឦសកំ ហសិតំ សិតន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘មន្ទហសិត’’ន្តិ. អដ្ឋិកសង្ខលិកន្តិ នយិទំ អវិញ្ញាណកំ អដ្ឋិសង្ខលិកមត្តំ, អថ ខោ ឯកោ បេតោតិ អាហ ‘‘បេតលោកេ និព្ពត្តំ សត្ត’’ន្តិ. ឯតេ អត្តភាវាតិ បេតត្តភាវា. ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តីតិ ទេវត្តភាវា វិយ បកតិយា អាបាថំ ន អាគច្ឆន្តិ. តេសំ បន រុចិយា អាបាថំ អាគច្ឆេយ្យុំ. មនុស្សានំ ទុក្ខាភិភូតានំ អនាថភាវទស្សនបទដ្ឋានា ករុណាតិ អាហ ‘‘ការុញ្ញេ កត្តព្ពេ’’តិ. អត្តនោ ច សម្បត្តិំ ពុទ្ធញាណស្ស ច សម្បត្តិន្តិ បច្ចេកំ សម្បត្តិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. តទុភយំ វិភាវេតុំ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អត្តនោ ច សម្បត្តិំ អនុស្សរិត្វា សិតំ បាត្វាកាសី’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ធម្មធាតូតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សន្ធាយ វទតិ, ធម្មធាតូតិ វា ធម្មានំ សភាវោ. ឧបបត្តីតិ ជាតិ. ឧបបត្តិសីសេន ហិ តថារូបំ អត្តភាវំ វទតិ. ទុស្សទ្ធាបយា ហោន្តិ, តទស្ស តេសំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. ទុស្សទ្ធាបយាតិ ឥទញ្ច ន លក្ខណត្ថេរំ សន្ធាយ វុត្តំ, យេ បន សុណន្តិ ‘‘ឯវំ កិរ វុត្ត’’ន្តិ, តេ សន្ធាយ. អថ លក្ខណត្ថេរោ កស្មា ន អទ្ទស, កិមស្ស ទិព្ពចក្ខុ នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ, មហាមោគ្គល្លានោ បន អាវជ្ជេន្តោ អទ្ទស, ឥតរោ អនាវជ្ជនេន ន អទ្ទស.

វិតុឌេន្តីតិ វិនិវិជ្ឈិត្វា ឌេន្តិ, អសិធារូបមេហិ តិខិណេហិ លោហតុណ្ឌកេហិ វិជ្ឈិត្វា វិជ្ឈិត្វា ឥតោ ចិតោ ច គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិនិវិជ្ឈិត្វា គច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘វិតុទន្តី’’តិ វា បាឋោ. ផាសុឡន្តរិកាហីតិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនំ. លោហតុណ្ឌកេហីតិ លោហសលាកាសទិសេហិ, កាឡលោហមយេហេវ វា តុណ្ឌកេហិ. បសាទុស្សទាតិ ឥមិនា អដ្ឋិសង្ឃាតមត្តំ ហុត្វា បញ្ញាយមានានម្បិ កាយប្បសាទស្ស ពលវភាវំ ទស្សេតិ. បក្កគណ្ឌសទិសាតិ ឥមិនា បន អតិវិយ មុទុសភាវតំ ទស្សេតិ. អច្ឆរិយំ វតាតិ គរហនច្ឆរិយំ នាមេតំ.

ចក្ខុភូតាតិ សម្បត្តទិព្ពចក្ខុកា, លោកស្ស ចក្ខុភូតាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យត្រាតិ ហេតុអត្ថេ និបាតោតិ អាហ ‘‘យត្រាតិ ការណវចន’’ន្តិ. អប្បមាណេ សត្តនិកាយេ, តេ ច ខោ វិភាគេន កាមភវាទិភេទេ ភវេ, និរយាទិភេទា គតិយោ, នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីអាទិវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, តថារូបេ សត្តាវាសេ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច មេ ឧបនេតុំ បច្ចក្ខំ ករោន្តេន.

គោឃាតកោតិ គុន្នំ អភិណ្ហំ ហននកោ. តេនាហ ‘‘វធិត្វា វធិត្វា’’តិ. តស្សាតិ គុន្នំ ហននកម្មស្ស. អបរាបរិយកម្មស្សាតិ អបរាបរិយវេទនីយកម្មស្ស. ពលវតា គោឃាតកកម្មេន វិបាកេ ទីយមានេ អលទ្ធោកាសំ អបរាបរិយវេទនីយំ, តស្មិំ វិបក្កវិបាកេ ឥទានិ លទ្ធោកាសំ ‘‘អវសេសកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មសភាគតាយាតិ កម្មស្ស សភាគភាវេន សទិសភាវេន. អារម្មណសភាគតាយាតិ អារម្មណស្ស សភាគភាវេន សទិសភាវេន. យាទិសេ ហិ អារម្មណេ បុព្ពេ តំ កម្មំ តស្ស ច វិបាកោ បវត្តោ, តាទិសេយេវ អារម្មណេ ឥទំ កម្មំ ឥមស្ស វិបាកោ ច បវត្តោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ. ភវតិ ហិ តំសទិសេបិ តព្ពោហារោ យថា សោ ឯវ តិត្តិរោ, តានិយេវ ឱសធានីតិ. យស្មា កម្មសរិក្ខកវិសយេ ‘‘កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា’’តិ ទ្វយមេវ វុត្តំ, យស្មា ច គតិនិមិត្តំ វិយ កម្មំ កម្មនិមិត្តញ្ច កម្មតោ ភិន្នំ វិសុំ ហុត្វា ន តិដ្ឋតិ, តស្មា សរិក្ខកវិបាកទានស្ស ការណភាវតោ យត្ថ កម្មសរិក្ខកេន វិបាកេន ភវិតព្ពំ, តត្ថ កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា គហេត្វា បដិសន្ធិ ហោតីតិ វទន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘តស្ស កិរ…បេ… និមិត្តំ អហោសី’’តិ. តត្ថ និមិត្តំ អហោសីតិ បុព្ពេ កតូបចិតស្ស បេតូបបត្តិនិព្ពត្តនវសេន កតោកាសស្ស តស្ស កម្មស្ស និមិត្តភូតំ ឥទានិ តថា ឧបដ្ឋហន្តំ តស្ស វិបាកស្ស និមិត្តំ អារម្មណំ អហោសិ. សោតិ គោឃាតកោ. អដ្ឋិកសង្ខលិកបេតោ ជាតោ កម្មសរិក្ខកវិបាកវសេន.

២២៩. បេសិយោ កត្វាតិ គាវិំ វធិត្វា វធិត្វា គោមំសំ ផាលេត្វា បេសិយោ កត្វា. សុក្ខាបេត្វាតិ កាលន្តរំ ឋបនត្ថំ សុក្ខាបេត្វា. សុក្ខាបិតមំសបេសីនញ្ហិ វល្លូរសមញ្ញាតិ. និប្បក្ខចម្មេតិ វិគតបក្ខចម្មេ. ឧរព្ភេ ហន្តីតិ ឱរព្ភិកោ. ឯឡកេតិ អជេ. និវាបបុដ្ឋេតិ អត្តនា ទិន្ននិវាបេន បោសិតេ អសិនា វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណន្តោ. ឯកំ មិគន្តិ ទីបកមិគំ. ការណាហីតិ យាតនាហិ. ញត្វាតិ កម្មដ្ឋានំ ញត្វា. បេសុញ្ញុបសំហារវសេន ឥតោ សុតំ អមុត្រ, អមុត្រ វា សុតំ ឥធ សូចេតីតិ សូចកោ. អនយព្យសនំ បាបេសិ មនុស្សេតិ សម្ពន្ធោ.

វិនិច្ឆយាមច្ចោតិ រញ្ញា អឌ្ឌករណេ ឋបិតោ វិនិច្ឆយមហាមត្តោ. សោ ហិ គាមជនកាយំ កូដដ្ឋេន វញ្ចេតីតិ ‘‘គាមកូដោ’’តិ វុច្ចតិ. កេចិ ‘‘តាទិសោយេវ គាមជេដ្ឋកោ គាមកូដោ’’តិ វទន្តិ. សមេន ភវិតព្ពំ ធម្មដ្ឋោតិ វត្តព្ពតោ. រហស្សង្គេ និសីទនវសេន វិសមា និសជ្ជា អហោសិ. ផុសន្តោតិ ថេយ្យាយ ផុសន្តោ.

២៣០. អនិស្សរោតិ មាតុគាមោ សសាមិកោ អត្តនោ ផស្សេ អនិស្សរោ. ធំសិត្វាតិ ភស្សិត្វា អបគន្ត្វា. មង្គនវសេន ឧលតីតិ មង្គុលិ, វិរូបពីភច្ឆភាវេន បវត្តតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិរូបំ ទុទ្ទសិកំ ពីភច្ឆ’’ន្តិ.

ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ អគ្គិនា បក្កសរីរតាយ ឧប្បក្កំ, ហេដ្ឋតោ បគ្ឃរណវសេន កិលិន្នសរីរតាយ ឱកិលិនី, ឥតោ ចិតោ ច អង្គារសម្បរិកិណ្ណតាយ ឱកិរិនី. តេនាហ ‘‘សា កិរា’’តិអាទិ. អង្គារចិតកេតិ អង្គារសញ្ចយេ. សរីរតោ បគ្ឃរន្តិ អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆានិ សេទគតានិ. តស្ស កិរ រញ្ញោតិ កាលិង្គស្ស រញ្ញោ. នាដកិនីតិ នច្ចនកិច្ចេ អធិគតា ឥត្ថី. សេទន្តិ សេទនំ, តាបនន្តិ អត្ថោ.

អសីសកំ កពន្ធំ ហុត្វា និព្ពត្តិ កម្មាយូហនកាលេ តថា និមិត្តគ្គហណបរិចយតោ. លាមកភិក្ខូតិ ហីនាចារតាយ លាមកោ, ភិក្ខុវេសតាយ ភិក្ខាហារេន ជីវនតោ ច ភិក្ខុ. ចិត្តកេឡិន្តិ ចិត្តរុចិយំ តំ តំ កីឡន្តោ. អយមេវាតិ ភិក្ខុវត្ថុស្មិំ វុត្តនយោ ឯវ.

២៣១. និស្សេវាលបណកកទ្ទមោតិ តិលពីជកាទិភេទេន សេវាលេន នីលមណ្ឌូកបិដ្ឋិវណ្ណេន ឧទកបិដ្ឋំ ឆាទេត្វា និព្ពត្តបណកេន កទ្ទមេន ច វិរហិតោ. សុន្ទរេហិ តិត្ថេហីតិ សុខាវគាហណដ្ឋានតាយ កទ្ទមាទិទោសវិរហតោ ច សុន្ទរេហិ តិត្ថេហិ. តតោ ឧទកទហតោ តំហេតុ, តំ ឧបនិស្សាយាតិ អត្ថោ. នាគភវនគតោបិ ហិ សោ រហទោ តតោ ឧបរិមនុស្សលោកេ ជលាសយេន សម្ពន្ធោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តតោ អយំ តបោទា សន្ទតី’’តិ. អថ វា តតោតិ នាគភវនេ ឧទកទហតោ អយំ តបោទា សន្ទតិ. តញ្ហិ ឧបរិភូមិតលំ អារោហតិ, ឧណ្ហភាវេន តបនតោ តបំ ឧទកំ ឯតិស្សាតិ អន្វត្ថនាមវសេន តបោទាតិ វុច្ចតិ. បេតលោកោតិ បេតានំ អាវាសដ្ឋានំ. កេចិ បន ‘‘បេតលោកោតិ លោហកុម្ភីនិរយា ឥធាធិប្បេតា’’តិ វទន្តិ, នគរស្ស បន បរិតោ បព្ពតបាទវនន្តរេសុ ពហូ បេតាវាសាបិ សន្តេវ. ស្វាយមត្ថោ បេតវត្ថុបាឡិយា លក្ខណសំយុត្តេន ឥមាយ ច វិនីតវត្ថុបាឡិយា ទីបេតព្ពោ.

កតហត្ថាតិ ថិរតរំ លក្ខេសុ អវិរជ្ឈនសរក្ខេបា. ឦទិសា បន តត្ថ វសីភូតា កតហត្ថា នាម ហោន្តិ, តស្មា យោ សិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហាតិ, សោ កតហត្ថោ នាម ន ហោតិ, ឥមេ បន កតហត្ថា, ចិណ្ណវសីភាវាតិ វុត្តំ ហោតិ. សិប្បទស្សនវសេន កតំ រាជកុលានិ ឧបេច្ច អសនំ សរក្ខេបោ ឯតេហីតិ កតុបាសនា, រាជកុលាទីសុ ទស្សិតសិប្បាតិ វុត្តំ ហោតិ. បភគ្គោតិ បរាជិតោ.

២៣២. ទោសទស្សន បុព្ពក រូប វិរាគ ភាវនា សង្ខាត បដិបក្ខ ភាវនាវសេន បដិឃសញ្ញានំ សុប្បហីនត្តា មហតាបិ សទ្ទេន អរូបសមាបត្តិតោ ន វុដ្ឋាតិ, តថា បន ន សុប្បហីនត្តា សព្ពរូបាវចរសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ សិយាតិ ឥធ អានេញ្ជសមាធីតិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘អនេជំ អចលំ កាយវាចាវិប្ផន្ទវិរហិតំ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ’’ន្តិ. អញ្ញត្ថ បន សមាធិបច្ចនីកានំ អតិទូរតាយ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជោតិ អរូបាវចរសមាធិ វុច្ចតិ. សមាធិបរិបន្ថកេ ធម្មេតិ វិតក្កវិចារាទិកេ សន្ធាយ វទតិ. វិតក្កាទីសុ អាទីនវសល្លក្ខណស្ស ន សុដ្ឋុកតភាវំ សន្ធាយាហ ‘‘ន សុដ្ឋុ បរិសោធេត្វា’’តិ.

ននុ ចាយមាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវតោ បឋមវស្សេវ អភិនវប្បត្តអរហត្តោ, ឥទញ្ច ឧត្តរិមនុស្សធម្មបារាជិកំ វីសតិមវស្សតោ ឧបរិ បញ្ញត្តំ, កថំ ឥមស្ស វត្ថុនោ ឥមស្មិំ បារាជិកេ ភគវតា វិនិច្ឆិតភាវោ វុត្តោតិ? នាយំ ទោសោ. អយញ្ហេត្ថ អាចរិយានំ កថាមគ្គោ – អបញ្ញត្តេបិ សិក្ខាបទេ ថេរស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អត្តនោ អប្បតិរូបំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឯស វទតី’’តិ មញ្ញមានា ភិក្ខូ ថេរស្ស ទោសំ អារោបេន្តា ឧជ្ឈាយិំសុ. ភគវា ច ថេរស្ស តថាវចនេ ការណំ ទស្សេត្វា និទ្ទោសភាវំ ករោន្តោ ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, មោគ្គល្លានស្សា’’តិ អាហ. សង្គីតិការកា បន ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិការត្តា តម្បិ វត្ថុំ អានេត្វា ឥធ អារោបេសុន្តិ.

សាវកានំ ឧប្បដិបាដិយា អនុស្សរណំ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ឧប្បដិបាដិយា’’តិ អាហ. អសញ្ញសមាបត្តិន្តិ សញ្ញាវិរាគភាវនាយ វាយោកសិណនិព្ពត្តិតំ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិំ វទតិ. បុព្ពេនិវាសញាណំ ចុតិបដិសន្ធិំ គណ្ហន្តម្បិ អនន្តរបច្ចយក្កមវន្តានំ អរូបធម្មានំ វសេនេវ គណ្ហាតីតិ អាហ – ‘‘តតិយេ អត្តភាវេ ចុតិមេវ អទ្ទសា’’តិ. នយតោ សល្លក្ខេសីតិ វដ្ដេ សំសរណកសត្តានំ ខន្ធានំ អភាវកាលោ នាម នត្ថិ, អសញ្ញភវេ បន អចិត្តកា ហុត្វា បញ្ច កប្បសតានិ បវត្តន្តិ, ឥមិនា នយេន សល្លក្ខេសិ. ទុក្ករំ កតន្តិ ខន្ធវិកលស្ស បុព្ពេនិវាសស្ស អនុស្សរណំ ឋបេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ន សក្កា អញ្ញេហិ កាតុន្តិ នយតោ សល្លក្ខេន្តេនបិ ទុក្ករំ កតន្តិ អធិប្បាយោ. បដិវិទ្ធាតិ បដិវិទ្ធសទិសា. យថា នាម កោចិ ធនុសិប្បេ កតហត្ថោ ឯកំ កេសសង្ខាតំ វាលំ សតក្ខត្តុំ វិទាលេត្វា តតោ ឯកំ អំសុំ គហេត្វា វាតិង្គណផលស្ស មជ្ឈដ្ឋានេ ពន្ធិត្វា អបរំ អំសុំ កណ្ឌស្ស អគ្គកោដិយំ យថា តស្ស អំសុស្ស ឩកាមត្តំ វា លិក្ខាមត្តំ វា កណ្ឌស្ស អគ្គកោដិតោ អធិកំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវំ ពន្ធិត្វា ឧសភមត្តេ ឋានេ ឋិតោ កណ្ឌពទ្ធាយ វាលកោដិយា វាតិង្គណពទ្ធំ វាលស្ស កោដិំ បដិវិជ្ឈេយ្យ, ឯវមេវ ឥមិនាបិ កតំ ទុក្ករន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតទគ្គន្តិ ឯសោ អគ្គោ. យទិទន្តិ យោ អយំ. លិង្គវិបល្លាសវសេនេតំ វុត្តំ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

២៣៣. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ភិក្ខុវិភង្គេ. ឧទ្ទិដ្ឋាតិ ឥធ បាតិមោក្ខវសេន អនោសារិតត្តា ចត្តារោ បារាជិកាវ ឧទ្ទិដ្ឋា កថិតាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. យទិ ឯវំ ហេដ្ឋា ថុល្លច្ចយទុក្កដានម្បិ វុត្តត្តា បារាជិកាវ ឧទ្ទិដ្ឋាតិ កស្មា វុត្តាតិ? បារាជិកាធិការត្តា សន្តេសុបិ ថុល្លច្ចយទុក្កដេសុ ឥធ បារាជិកាវ វុត្តា. យេសំ…បេ… អសំវាសោតិ ឥមមត្ថំ វា ទីបេតុកាមោ តំសម្ពន្ធេន ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋា ចត្តារោ បារាជិកា’’តិ អាហ. តត្ថាយស្មន្តេតិអាទិកំ បន អនុញ្ញាតបាតិមោក្ខុទ្ទេសក្កមោបិ អយមេវ, នាញ្ញោតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ភិក្ខុនីនំ អសាធារណានិ ចត្តារីតិ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា វជ្ជបដិច្ឆាទិកា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា អដ្ឋវត្ថុកាតិ ឥមានិ ចត្តារិ ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូហិ អសាធារណានិ នាម. ឯតេសុ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា នាម យា កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា តេនេវ រាគេន អវស្សុតស្ស មនុស្សបុរិសស្ស អក្ខកានំ អធោ ជាណុមណ្ឌលានំ កប្បរានញ្ច ឧបរិ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អាមសនាទិំ សាទិយតិ, តស្សា អធិវចនំ. យា បន ភិក្ខុនី អញ្ញិស្សា ភិក្ខុនិយា បារាជិកសង្ខាតំ វជ្ជំ ជានំ បដិច្ឆាទេតិ, សា វជ្ជបដិច្ឆាទិកា នាម. សមគ្គេន បន សង្ឃេន ឧក្ខិត្តំ ភិក្ខុំ យា ភិក្ខុនី យំទិដ្ឋិកោ សោ ហោតិ, តស្សា ទិដ្ឋិយា គហណវសេន អនុវត្តតិ, សា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា នាម. យា បន កាយសំសគ្គរាគេន តិន្តា តថាវិធស្សេវ បុរិសស្ស ហត្ថគ្គហណំ វា សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណំ វា សាទិយតិ, កាយសំសគ្គសង្ខាតស្ស អសទ្ធម្មស្ស បដិសេវនត្ថាយ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ សន្តិដ្ឋតិ វា, តត្ថ ឋត្វា សល្លបតិ វា, សង្កេតំ វា គច្ឆតិ, បុរិសស្ស អាគមនំ វា សាទិយតិ, កេនចិ វា បដិច្ឆន្នោកាសំ បវិសតិ, ហត្ថបាសេ វា ឋត្វា កាយំ ឧបសំហរតិ, អយំ អដ្ឋវត្ថុកា នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

វត្ថុវិបន្នាតិ បព្ពជ្ជុបសម្បទាយ អវត្ថុភាវតោ វត្ថុវិបន្នា. នេសញ្ហិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បណ្ឌកោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិនា បព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា ច បដិក្ខិត្តា. តស្មា តេ ភិក្ខុភាវាយ អភព្ពត្តា បារាជិកាបន្នសទិសតាយ ‘‘បារាជិកា’’តិ វុត្តា. តព្ភាវភាវិតាយ ភិក្ខុភាវោ វសតិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ, បុគ្គលានំ ភិក្ខុភាវារហតា. សា បន បព្ពជ្ជក្ខន្ធកាគតសព្ពទោសវិរហិតសម្បត្តិយុត្តតា. តំ វិបន្នំ បណ្ឌកភាវាទិយោគេន យេសំ តេ វត្ថុវិបន្នា. អហេតុកបដិសន្ធិកាតិ ឥមិនា តេសំ វិបាកាវរណេន សមន្នាគតភាវំ ទស្សេន្តោ មគ្គាវរណេ ការណមាហ. បារាជិកាបន្នសទិសត្តា បារាជិកា. ថេយ្យសំវាសកាទិកម្មំ មាតុឃាតាទិកំ វិយ អានន្តរិយំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥមេសំ តិណ្ណំ សគ្គោ អវារិតោ’’តិ.

ទីឃតាយ លម្ពមានំ អង្គជាតមេតស្សាតិ លម្ពី. សោ ឯត្តាវតា ន បារាជិកោ, អថ ខោ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ មុខេ វា វច្ចមគ្គេ វា បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ. មុទុ បិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ មុទុបិដ្ឋិកោ, កតបរិកម្មាយ មុទុកាយ បិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. សោបិ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខវច្ចមគ្គេសុ អញ្ញតរំ បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ. បរស្ស អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេន គណ្ហាតីតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស សុត្តស្ស វា បមត្តស្ស វា អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេន គណ្ហាតិ. បរស្ស អង្គជាតេ អភិនិសីទតីតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស អង្គជាតំ កម្មនិយំ ទិស្វា អត្តនោ វច្ចមគ្គេន តស្សូបរិ និសីទតិ, តំ អត្តនោ វច្ចមគ្គំ បវេសេតីតិ អត្ថោ.

ឯត្ថាហ – មាតុឃាតកបិតុឃាតកអរហន្តឃាតកា តតិយបារាជិកំ អាបន្នា, ភិក្ខុនីទូសកោ លម្ពីអាទយោ ចត្តារោ បឋមបារាជិកំ អាបន្នា ឯវាតិ កថំ ចតុវីសតីតិ? វុច្ចតេ – មាតុឃាតកាទយោ ហិ ចត្តារោ ឥធ អនុបសម្បន្នា ឯវ អធិប្បេតា, លម្ពីអាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា បន ឯតេន បរិយាយេន មេថុនំ ធម្មំ អប្បដិសេវិនោ ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តាតិ. ឯតេន បរិយាយេនាតិ ឧភិន្នំ រាគបរិយុដ្ឋានសង្ខាតេន បរិយាយេន. ទុតិយវិកប្បេ កច្ចិត្ថាតិ ឯត្ថ កច្ចិ អត្ថាតិ បទច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

និគមនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ សារត្ថទីបនិយំ

ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.