៣. តតិយបារាជិកំ

តីហីតិ កាយវចីមនោទ្វារេហិ. វិភាវិតន្តិ បកាសិតំ, ទេសិតំ បញ្ញត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

បឋមបញ្ញត្តិនិទានវណ្ណនា

១៦២. តិក្ខត្តុំ បាការបរិក្ខេបវឌ្ឍនេនាតិ តិក្ខត្តុំ បាការបរិក្ខេបេន នគរភូមិយា វឌ្ឍនេន. វិសាលីភូតត្តាតិ គាវុតន្តរំ គាវុតន្តរំ បុថុភូតត្តា. ពារាណសិរញ្ញោ កិរ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៦; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦. រតនសុត្តវណ្ណនា) អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ គព្ភោ សណ្ឋាសិ, សា ញត្វា រញ្ញោ និវេទេសិ, រាជា គព្ភបរិហារំ អទាសិ. សា សម្មា បរិហរិយមានា គព្ភបរិបាកកាលេ វិជាយនឃរំ បាវិសិ. បុញ្ញវន្តីនំ បច្ចូសសមយេ គព្ភវុដ្ឋានំ ហោតិ, សា ច តាសំ អញ្ញតរា, តេន បច្ចូសសមយេ អលត្តកបដលពន្ធុជីវកបុប្ផសទិសំ មំសបេសិំ វិជាយិ. តតោ ‘‘អញ្ញា ទេវិយោ សុវណ្ណពិម្ពសទិសេ បុត្តេ វិជាយន្តិ, អគ្គមហេសី មំសបេសិន្តិ រញ្ញោ បុរតោ មម អវណ្ណោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា តេន អវណ្ណភយេន តំ មំសបេសិំ ឯកស្មិំ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា បដិកុជ្ជិត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ឆេត្វា គង្គាយ សោតេ បក្ខិបាបេសិ. មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតមត្តេ ទេវតា អារក្ខំ សំវិទហិំសុ. សុវណ្ណបដ្ដិកញ្ចេត្ថ ជាតិហិង្គុលកេន ‘‘ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា បជា’’តិ លិខិត្វា ពន្ធិំសុ. តតោ តំ ភាជនំ ឩមិភយាទីហិ អនុបទ្ទុតំ គង្គាសោតេន បាយាសិ.

តេន ច សមយេន អញ្ញតរោ តាបសោ គោបាលកកុលំ និស្សាយ គង្គាតីរេ វិហរតិ. សោ បាតោវ គង្គំ ឱតិណ្ណោ តំ ភាជនំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បំសុកូលសញ្ញាយ អគ្គហេសិ. អថេត្ថ តំ អក្ខរបដ្ដិកំ រាជមុទ្ទិកាលញ្ឆនញ្ច ទិស្វា មុញ្ចិត្វា តំ មំសបេសិំ អទ្ទស. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ ‘‘សិយា គព្ភោ, តថា ហិស្ស ទុគ្គន្ធបូតិភាវោ នត្ថី’’តិ. ឧទកប្បវាហេនាគតស្សបិ ហិ ឧស្មា ន វិគច្ឆតិ, ឧស្មា ច នាម ឦទិសាយ សវិញ្ញាណកតាយ ភវេយ្យាតិ ‘‘សិយា គព្ភោ’’តិ ចិន្តេសិ. បុញ្ញវន្តតាយ បន ទុគ្គន្ធំ នាហោសិ សឧសុមគតាយ បូតិភាវោ ច. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា អស្សមំ នេត្វា នំ សុទ្ធេ ឱកាសេ ឋបេសិ. អថ អឌ្ឍមាសច្ចយេន ទ្វេ មំសបេសិយោ អហេសុំ. តាបសោ ទិស្វា សាធុកតរំ ឋបេសិ. តតោ បុន អឌ្ឍមាសច្ចយេន ឯកមេកិស្សា បេសិយា ហត្ថបាទសីសានមត្ថាយ បញ្ច បញ្ច បិឡកា ឧដ្ឋហិំសុ. អថ តតោ អឌ្ឍមាសច្ចយេន ឯកា មំសបេសិ សុវណ្ណពិម្ពសទិសោ ទារកោ, ឯកា ទារិកា អហោសិ. តេសុ តាបសស្ស បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិ, ទារកានំ បុញ្ញុបនិស្សយតោ អង្គុដ្ឋកតោ ចស្ស ខីរំ និព្ពត្តិ. តតោ បភុតិ ច ខីរភត្តំ អលភិត្ថ. តាបសោ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ខីរំ ទារកានំ មុខេ អាសិញ្ចតិ. តេសំ បន យំ យំ ឧទរំ បវិសតិ, តំ សព្ពំ មណិភាជនគតំ វិយ ទិស្សតិ. ចរិមភវេ ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ពោធិសត្តមាតុ វិយ ឧទរច្ឆវិយា អច្ឆវិប្បសន្នតាយ ឯវំ តេ និច្ឆវី អហេសុំ. អបរេ អាហុ ‘‘សិព្ពិត្វា ឋបិតា វិយ នេសំ អញ្ញមញ្ញំ លីនា ឆវិ អហោសី’’តិ. ឯវំ តេ និច្ឆវិតាយ វា លីនច្ឆវិតាយ វា ‘‘លិច្ឆវី’’តិ បញ្ញាយិំសុ.

តាបសោ ទារកេ បោសេន្តោ ឧស្សូរេ គាមំ ភិក្ខាយ បវិសតិ, អតិទិវា បដិក្កមតិ. តស្ស តំ ព្យាបារំ ញត្វា គោបាលកា អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, បព្ពជិតានំ ទារកបោសនំ បលិពោធោ, អម្ហាកំ ទារកេ ទេថ, មយំ បោសេស្សាម, តុម្ហេ អត្តនោ កម្មំ ករោថា’’តិ. តាបសោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិ. គោបាលកា ទុតិយទិវសេ មគ្គំ សមំ កត្វា បុប្ផេហិ ឱកិរិត្វា ធជបដាកា ឧស្សាបេត្វា តូរិយេហិ វជ្ជមានេហិ អស្សមំ អាគតា. តាបសោ ‘‘មហាបុញ្ញា ទារកា, អប្បមាទេនេវ វឌ្ឍេថ, វឌ្ឍេត្វា អញ្ញមញ្ញំ អាវាហំ ករោថ, បញ្ចគោរសេន រាជានំ តោសេត្វា ភូមិភាគំ គហេត្វា នគរំ មាបេថ, តត្ថ កុមារំ អភិសិញ្ចថា’’តិ វត្វា ទារកេ អទាសិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ទារកេ នេត្វា បោសេសុំ. ទារកា វុឌ្ឍិមន្វាយ កីឡន្តា វិវាទដ្ឋានេសុ អញ្ញេ គោបាលកទារកេ ហត្ថេនបិ បាទេនបិ បហរន្តិ, តេ រោទន្តិ. ‘‘កិស្ស រោទថា’’តិ ច មាតាបិតូហិ វុត្តា ‘‘ឥមេ និម្មាតាបិតិកា តាបសបោសិតា អម្ហេ អតីវ បហរន្តី’’តិ វទន្តិ. តតោ នេសំ បោសកមាតាបិតរោបិ ‘‘ឥមេ ទារកា អញ្ញេ ទារកេ វិហេសេន្តិ ទុក្ខាបេន្តិ, ន ឥមេ សង្គហេតព្ពា, វជ្ជេតព្ពា ឥមេ’’តិ អាហំសុ. តតោ បភុតិ កិរ សោ បទេសោ ‘‘វជ្ជី’’តិ វុច្ចតិ យោជនសតបរិមាណេន.

អថ តំ បទេសំ គោបាលកា រាជានំ តោសេត្វា អគ្គហេសុំ. តត្ថ ច នគរំ មាបេត្វា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ កុមារំ អភិសិញ្ចិត្វា រាជានំ អកំសុ. រជ្ជសម្បត្តិទាយកស្ស កម្មស្ស កតត្តា អសម្ភិន្នេ ឯវ រាជកុលេ ឧប្បន្នត្តា ច រាជកុមារស្ស បុញ្ញានុភាវសញ្ចោទិតា ទេវតាធិគ្គហិតា អកំសូតិ កេចិ. ទារកស្ស ទារិកាយ សទ្ធិំ វារេយ្យំ កត្វា កតិកំ អកំសុ ‘‘ពាហិរតោ ទារិកា ន អានេតព្ពា, ឥតោ ទារិកា ន កស្សចិ ទាតព្ពា’’តិ. តេសំ បឋមសំវាសេន ទ្វេ ទារកា ជាតា ធីតា ច បុត្តោ ច. ឯវំ សោឡសក្ខត្តុំ ទ្វេ ទ្វេ ជាតា. តតោ តេសំ ទារកានំ យថាក្កមំ វឌ្ឍន្តានំ អារាមុយ្យាននិវាសដ្ឋានបរិវារសម្បត្តិំ គហេតុំ អប្បហោន្តំ នគរំ តិក្ខត្តុំ គាវុតន្តរេន គាវុតន្តរេន បរិក្ខិបិំសុ. តស្ស បុនប្បុនំ វិសាលីកតត្តា ‘‘វេសាលី’’ត្វេវ នាមំ ជាតំ. តេន វុត្តំ – ‘‘តិក្ខត្តុំ បាការបរិក្ខេបវឌ្ឍនេន វិសាលីភូតត្តា វេសាលីតិ វុច្ចតី’’តិ.

ឥទម្បិ ច នគរន្តិ ន កេវលំ រាជគហសាវត្ថិយោ យេវាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ មហាវនំ នាមាតិអាទិ មជ្ឈិមភាណកសំយុត្តភាណកានំ សមានដ្ឋកថា. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយញ្ហិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៦) សំយុត្តដ្ឋកថាយញ្ច (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.៩៨៤-៩៨៥) ឥមិនាវ នយេន វុត្តំ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៥៩) បន ‘‘មហាវនេតិ ពហិនគរេ ហិមវន្តេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ ហុត្វា ឋិតំ សយំជាតំ វនំ អត្ថិ, យំ មហន្តភាវេនេវ មហាវនន្តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ មហាវនេ. កូដាគារសាលាយន្តិ តស្មិំ វនសណ្ឌេ សង្ឃារាមំ បតិដ្ឋាបេសុំ. តត្ថ កណ្ណិកំ យោជេត្វា ថម្ភានំ ឧបរិ កូដាគារសាលាសង្ខេបេន ទេវវិមានសទិសំ បាសាទំ អកំសុ, តំ ឧបាទាយ សកលោបិ សង្ឃារាមោ កូដាគារសាលាតិ បញ្ញាយិត្ថា’’តិ វុត្តំ. វនមជ្ឈេ កតត្តា ‘‘វនំ និស្សាយា’’តិ វុត្តំ. អារាមេតិ សង្ឃារាមេ. ហំសវដ្ដកច្ឆទនេនាតិ ហំសវដ្ដកបដិច្ឆន្នេន, ហំសមណ្ឌលាការេនាតិ អត្ថោ.

អនេកបរិយាយេនាតិ ឯត្ថ បរិយាយ-សទ្ទោ ការណវចនោតិ អាហ ‘‘អនេកេហិ ការណេហី’’តិ, អយំ កាយោ អវិញ្ញាណកោបិ សវិញ្ញាណកោបិ ឯវម្បិ អសុភោ ឯវម្បិ អសុភោតិ នានាវិធេហិ ការណេហីតិ អត្ថោ. អសុភាការសន្ទស្សនប្បវត្តន្តិ កេសាទិវសេន តត្ថាបិ វណ្ណាទិតោ អសុភាការស្ស សព្ពសោ ទស្សនវសេន បវត្តំ. កាយវិច្ឆន្ទនិយកថន្តិ អត្តនោ បរស្ស ច ករជកាយេ វិច្ឆន្ទនុប្បាទនកថំ. មុត្តំ វាតិអាទិនា ព្យតិរេកមុខេន កាយស្ស អមនុញ្ញតំ ទស្សេតិ. តត្ថ អាទិតោ តីហិ បទេហិ អទស្សនីយតាយ អសារកតាយ មជ្ឈេ ចតូហិ ទុគ្គន្ធតាយ, អន្តេ ឯកេន លេសមត្តេនបិ មនុញ្ញតាភាវមស្ស ទស្សេតិ. អថ ខោតិអាទិនា អន្វយតោ សរូបេនេវ អមនុញ្ញតាយ ទស្សនំ. ឆន្ទោតិ ទុព្ពលរាគោ. រាគោតិ ពលវរាគោ. ‘‘កេសា លោមាទី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘យេបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អសុភាតិ អាគន្តុកេន សុភាការេន វិរហិតត្តា អសុភា. អសុចិនោតិ អត្តនោ សភាវេនេវ អសុចិនោ. បដិកូលាតិ នាគរិកស្ស អសុចិកដ្ឋានំ វិយ ជិគុច្ឆនីយត្តា បដិកូលា.

កេសា នាមេតេ វណ្ណតោបិ បដិកូលា, សណ្ឋានតោបិ គន្ធតោបិ អាសយតោបិ ឱកាសតោបិ បដិកូលាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ច នេសំ…បេ… បញ្ចហិ ការណេហិ វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. មនុញ្ញេបិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣៨៣; វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៦) ហិ យាគុបត្តេ វា ភត្តបត្តេ វា កេសវណ្ណំ កិញ្ចិ ទិស្វា ‘‘កេសមិស្សកមិទំ, ហរថ ន’’ន្តិ ជិគុច្ឆន្តិ, ឯវំ កេសា វណ្ណតោ បដិកូលា. រត្តិំ បរិភុញ្ជន្តាបិ កេសសណ្ឋានំ អក្កវាកំ វា មកចិវាកំ វា ឆុបិត្វា តថេវ ជិគុច្ឆន្តិ, ឯវំ សណ្ឋានតោបិ បដិកូលា. តេលមក្ខនបុប្ផធូបាទិសង្ខារវិរហិតានញ្ច កេសានំ គន្ធោ បរមជេគុច្ឆោ ហោតិ, តតោ ជេគុច្ឆតរោ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តានំ. កេសា ហិ វណ្ណសណ្ឋានតោ អប្បដិកូលាបិ សិយុំ, គន្ធេន បន បដិកូលាយេវ. យថា ហិ ទហរស្ស កុមារកស្ស វច្ចំ វណ្ណតោ ហលិទ្ទិវណ្ណំ, សណ្ឋានតោបិ ហលិទ្ទិបិណ្ឌសណ្ឋានំ, សង្ការដ្ឋានេ ឆឌ្ឌិតញ្ច ឧទ្ធុមាតកកាឡសុនខសរីរំ វណ្ណតោ តាលបក្កវណ្ណំ, សណ្ឋានតោ វដ្ដេត្វា វិស្សដ្ឋមុទិង្គសណ្ឋានំ, ទាឋាបិស្ស សុមនមកុឡសទិសាតិ ឧភយម្បិ វណ្ណសណ្ឋានតោ សិយា អប្បដិកូលំ, គន្ធេន បន បដិកូលមេវ, ឯវំ កេសាបិ សិយុំ វណ្ណសណ្ឋានតោ អប្បដិកូលា, គន្ធេន បន បដិកូលាយេវាតិ.

យថា បន អសុចិដ្ឋានេ គាមនិស្សន្ទេន ជាតានិ សូបេយ្យបណ្ណានិ នាគរិកមនុស្សានំ ជេគុច្ឆានិ ហោន្តិ អបរិភោគានិ, ឯវំ កេសាបិ បុព្ពលោហិតមុត្តករីសបិត្តសេម្ហាទិនិស្សន្ទេន ជាតត្តា ជេគុច្ឆាតិ ឥទំ តេសំ អាសយតោ បាដិកុល្យំ. ឥមេ ច កេសា នាម គូថរាសិម្ហិ ឧដ្ឋិតកណ្ណកំ វិយ ឯកតិំសកោដ្ឋាសរាសិម្ហិ ជាតា, តេ សុសានសង្ការដ្ឋានាទីសុ ជាតសាកំ វិយ បរិខាទីសុ ជាតកមលកុវលយាទិបុប្ផំ វិយ ច អសុចិដ្ឋានេ ជាតត្តា បរមជេគុច្ឆាតិ ឥទំ តេសំ ឱកាសតោ បាដិកុល្យំ. យថា ច កេសានំ, ឯវំ សព្ពកោដ្ឋាសានញ្ច វណ្ណសណ្ឋានគន្ធាសយោកាសវសេន បញ្ចធា បដិកូលតា វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘ឯវំ លោមាទីន’’ន្តិ. បញ្ចបញ្ចប្បភេទេនាតិ ឯត្ថ ពាហិរត្ថសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ បញ្ច បញ្ច បភេទា ឯតស្សាតិ បញ្ចបញ្ចប្បភេទោតិ.

សំវណ្ណេន្តោតិ វិត្ថារេន្តោ. អសុភាយាតិ អសុភមាតិកាយ. ផាតិកម្មន្តិ ពហុលីការោ. បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតន្តិ ឯត្ថ កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ ថិនមិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ នីវរណានំ បហានវសេន បញ្ចង្គវិប្បហីនតា វេទិតព្ពា. ន ហិ ឯតេសុ អប្បហីនេសុ ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តេនស្សេតានិ បហានង្គានីតិ វុច្ចន្តិ. កិញ្ចាបិ ហិ ឈានក្ខណេ អញ្ញេបិ អកុសលា ធម្មា បហីយន្តិ, តថាបិ ឯតានេវ វិសេសេន ឈានន្តរាយករានិ. កាមច្ឆន្ទេន ហិ នានាវិសយបលោភិតំ ចិត្តំ ន ឯកត្តារម្មណេ សមាធិយតិ, កាមច្ឆន្ទាភិភូតំ វា ចិត្តំ ន កាមធាតុប្បហានាយ បដិបទំ បដិបជ្ជតិ, ព្យាបាទេន ច អារម្មណេ បដិហញ្ញមានំ ន និរន្តរំ បវត្តតិ, ថិនមិទ្ធាភិភូតំ អកម្មញ្ញំ ហោតិ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតំ អវូបសន្តមេវ ហុត្វា បរិព្ភមតិ, វិចិកិច្ឆាយ ឧបហតំ ឈានាធិគមសាធិកំ បដិបទំ នារោហតិ. ឥតិ វិសេសេន ឈានន្តរាយករត្តា ឯតានេវ បហានង្គានីតិ វុត្តានិ.

យស្មា បន វិតក្កោ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ, វិចារោ អនុប្បពន្ធតិ, តេហិ អវិក្ខេបាយ សម្បាទិតបយោគស្ស ចេតសោ បយោគសម្បត្តិសម្ភវា បីតិ បីននំ, សុខញ្ច ឧបព្រូហនំ ករោតិ, អថ នំ សសម្បយុត្តធម្មំ ឯតេហិ អភិនិរោបនានុពន្ធនបីននឧបព្រូហនេហិ អនុគ្គហិតា ឯកគ្គតា ឯកត្តារម្មណេ សមំ សម្មា អាធិយតិ, តស្មា វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តេកគ្គតាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧប្បត្តិវសេន បញ្ចង្គសមន្នាគតតា វេទិតព្ពា. ឧប្បន្នេសុ ហិ ឯតេសុ បញ្ចសុ ឈានំ ឧប្បន្នំ នាម ហោតិ, តេនស្ស ឯតានិ បញ្ច សមន្នាគតង្គានីតិ វុច្ចន្តិ. តស្មា ន ឯតេហិ សមន្នាគតំ អញ្ញទេវ ឈានំ នាម អត្ថីតិ គហេតព្ពំ. យថា បន អង្គមត្តវសេនេវ ចតុរង្គិនី សេនា, បញ្ចង្គិកំ តូរិយំ អដ្ឋង្គិកោ ច មគ្គោតិ វុច្ចតិ, ឯវមិទម្បិ អង្គមត្តវសេនេវ ‘‘បញ្ចង្គិក’’ន្តិ វា ‘‘បញ្ចង្គសមន្នាគត’’ន្តិ វា វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឯតានិ ច បញ្ចង្គានិ កិញ្ចាបិ ឧបចារក្ខណេបិ អត្ថិ, អថ ខោ ឧបចារេ បកតិចិត្តតោ ពលវតរានិ, ឥធ បន ឧបចារតោបិ ពលវតរានិ រូបាវចរក្ខណប្បត្តានិ. ឯត្ថ ហិ វិតក្កោ សុវិសទេន អាការេន អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបយមានោ ឧប្បជ្ជតិ, វិចារោ អតិវិយ អារម្មណំ អនុមជ្ជមានោ, បីតិសុខំ សព្ពាវន្តម្បិ កាយំ ផរមានំ. តេនេវ វុត្តំ ‘‘នាស្ស កិញ្ចិ សព្ពាវតោ កាយស្ស វិវេកជេន បីតិសុខេន អប្ផុដំ ហោតី’’តិ. ចិត្តេកគ្គតាបិ ហេដ្ឋិមម្ហិ សមុគ្គបដលេ ឧបរិមំ សមុគ្គបដលំ វិយ អារម្មណេ សុផុសិតា ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. អយមេតេសំ ឥតរេហិ វិសេសោ, តស្មា ‘‘បញ្ចង្គសមន្នាគត’’ន្តិ អប្បនាឈានមេវ វិសេសេត្វា វុត្តំ.

តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នន្តិ ឯត្ថ បន ឈានស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេន តិវិធកល្យាណតា, តេសំយេវ អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ លក្ខណវសេន ទសលក្ខណសម្បន្នតា វេទិតព្ពា. វិត្ថារនយំ បនេត្ថ សយមេវ បកាសយិស្សតិ. កិលេសចោរេហិ អនភិភវនីយត្តា ឈានំ ‘‘ចិត្តមញ្ជូស’’ន្តិ វុត្តំ. និស្សាយាតិ បាទកំ កត្វា.

ទសលក្ខណវិភាវនេនេវ តិវិធកល្យាណតាបិ វិភាវិតា ហោតីតិ ទសលក្ខណំ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រិមានី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បារិបន្ថិកតោ ចិត្តវិសុទ្ធីតិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ ‘‘តត្រាយំ បាឡី’’តិអាទិនា វុត្តបាឡិវណ្ណនាយមេវ អាវិ ភវិស្សតិ. តត្រាតិ តស្មិំ ទសលក្ខណវិភាវនេ. បដិបទាវិសុទ្ធីតិ បដិបជ្ជតិ ឈានំ ឯតាយាតិ បដិបទា, គោត្រភុបរិយោសានោ បុព្ពភាគិយោ ភាវនានយោ. បរិបន្ថតោ វិសុជ្ឈនំ វិសុទ្ធិ, បដិបទាយ វិសុទ្ធិ បដិបទាវិសុទ្ធិ. សា បនាយំ យស្មា ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណេ លព្ភតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទី’’តិ. ឧបេក្ខានុព្រូហនាតិ វិសោធេតព្ពតាទីនំ អភាវតោ ឈានបរិយាបន្នាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចនិប្ផត្តិយា អនុព្រូហនា. សា បនាយំ យស្មា វិសេសតោ ឈានស្ស ឋិតិក្ខណេ លព្ភតិ, តេន វុត្តំ ‘‘ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ’’តិ. សម្បហំសនាតិ តត្ថ ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិសាធកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន បរិយោទបនា. សា បន យស្មា ឈានស្ស ឱសានក្ខណេ បាកដា ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ. ឥមានិ តីណិ លក្ខណានីតិ បរិបន្ថតោ ចិត្តស្ស វិសុជ្ឈនាការោ, មជ្ឈិមស្ស សមថនិមិត្តស្ស បដិបជ្ជនាការោ, តត្ថ បក្ខន្ទនាការោតិ ឥមានិ តីណិ ឈានស្ស អាទិតោ ឧប្បាទក្ខណេ អប្បនាប្បត្តិលក្ខណានិ. តេហិ អាការេហិ វិនា អប្បនាប្បត្តិយា អភាវតោ អសតិ ច អប្បនាយំ តទភាវតោ អាទិកល្យាណញ្ចេវ វិសុទ្ធិបដិបទត្តា យថាវុត្តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតត្តា ច តិលក្ខណសម្បន្នញ្ច. ឥមិនា នយេន មជ្ឈបរិយោសានលក្ខណានញ្ច យោជនា វេទិតព្ពា.

កេចិ បន ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធិ នាម សសម្ភារិកោ ឧបចារោ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា នាម អប្បនា, សម្បហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណា’’តិ វណ្ណយន្តិ, តំ ន យុត្តំ. តថា ហិ សតិ អឈានធម្មេហិ ឈានស្ស គុណសំកិត្តនំ នាម កតំ ហោតិ. ន ហិ ភូមន្តរំ ភូមន្តរបរិយាបន្នំ ហោតិ, បាឡិយា ចេតំ វិរុជ្ឈតិ. ‘‘ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទញ្ចេវ ហោតិ ឧបេក្ខានុព្រូហិតញ្ច ញាណេន ច សម្បហំសិត’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១៥៨) ហិ បាឡិយំ វុត្តំ. ឯត្ថ ហិ ឯកត្តគតំ ចិត្តន្តិ ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសភាវេន ឯកគ្គតាយ ច សិខាប្បត្តិយា តទនុគុណំ ឯកត្តគតំ សសម្បយុត្តំ អប្បនាប្បត្តំ ចិត្តំ វុត្តំ, តស្សេវ ច បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទតាទិ អនន្តរំ វុច្ចតេ. តស្មា បាឡិយំ ឯកស្មិំយេវ អប្បនាចិត្តក្ខណេ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទីនំ វុត្តត្តា អន្តោអប្បនាយមេវ បរិកម្មាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា, ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា ច វេទិតព្ពា.

កថំ? យស្មិំ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៥៨; វិសុទ្ធិ. ១.១៧៥) វារេ អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ យោ នីវរណសង្ខាតោ កិលេសគណោ តស្ស ឈានស្ស បរិបន្ថោ, តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា អាវរណវិរហិតំ ហុត្វា មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ. មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ នាម សមប្បវត្តោ អប្បនាសមាធិយេវ, លីនុទ្ធច្ចសង្ខាតានំ ឧភិន្នំ អន្តានំ អនុបគមនេន មជ្ឈិមោ, សវិសេសំ បច្ចនីកធម្មានំ វូបសមនតោ សមថោ, យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ និមិត្តន្តិ កត្វា. តស្ស បន អប្បនាចិត្តស្ស អនន្តរបច្ចយភូតំ គោត្រភុចិត្តំ សតិបិ បរិត្តមហគ្គតភាវភេទេ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវភេទេ ច ឯកិស្សាយេវ សន្តតិយា បរិណាមូបគមនតោ ឯកសន្តតិបរិណាមនយេន តថត្តំ អប្បនាសមាធិវសេន សមាហិតភាវំ ឧបគច្ឆមានំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ នាម. ឯវំ បដិបន្នត្តា តថត្តុបគមនេន តត្ថ បក្ខន្ទតិ នាម. យស្មិញ្ហិ ខណេ តថត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, តស្មិំយេវ ខណេ តថត្តុបគមនេន អប្បនាសមាធិនា សមាហិតភាវូបគមនេន តត្ថ បក្ខន្ទតិ នាម. ឯវំ តាវ បុរិមស្មិំ គោត្រភុចិត្តេ វិជ្ជមានា បរិបន្ថវិសុទ្ធិមជ្ឈិមសមថប្បដិបត្តិបក្ខន្ទនាការា អាគមនវសេន និប្ផជ្ជមានា បឋមស្ស ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ បដិបទាវិសុទ្ធីតិ វេទិតព្ពា. តេយេវ ហិ អាការា បច្ចយវិសេសតោ ឈានក្ខណេ និប្ផជ្ជមានា បដិបទាវិសុទ្ធីតិ វុត្តា.

ឯវំ វិសុទ្ធស្ស បន តស្ស ចិត្តស្ស បុន សោធេតព្ពាភាវតោ វិសោធនេ ព្យាបារំ អករោន្តោ វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថភាវូបគមនេន សមថប្បដិបន្នស្ស បុន សមាធានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ សមថប្បដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថប្បដិបន្នភាវតោ ឯវ ចស្ស កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស បុន ឯកត្តុបដ្ឋានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. ឯវំ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា វេទិតព្ពា.

យេ បនេតេ ឯវំ ឧបេក្ខានុព្រូហិតេ តស្មិំ ឈានចិត្តេ ជាតា សមាធិបញ្ញាសង្ខាតា យុគនទ្ធធម្មា អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តមានា ហុត្វា បវត្តា, យានិ ច សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសានិ ហុត្វា បវត្តានិ, យញ្ចេស តទុបគំ តេសំ អនតិវត្តនឯករសសភាវានំ អនុច្ឆវិកំ វីរិយំ វាហយតិ, យា ចស្ស តស្មិំ ខណេ បវត្តា អាសេវនា, សព្ពេបិ តេ អាការា យស្មា ញាណេន សំកិលេសវោទានេសុ តំ តំ អាទីនវញ្ច អានិសំសញ្ច ទិស្វា តថា តថា សម្បហំសិតត្តា វិសោធិតត្តា បរិយោទាបិតត្តា និប្ផន្នា, តស្មា ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ.

អថ កស្មា សម្បហំសនាវ ‘‘បរិយោសាន’’ន្តិ វុត្តា, ន ឧបេក្ខានុព្រូហនាតិ? យស្មា តស្មិំ ភាវនាចិត្តេ ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតិ, តស្មា ញាណកិច្ចភូតា សម្បហំសនា ‘‘បរិយោសាន’’ន្តិ វុត្តា. តថា ហិ អប្បនាកាលេ ភាវនាយ សមប្បវត្តិយា បដិបក្ខស្ស ច សុប្បហានតោ បគ្គហាទីសុ ព្យាបារស្ស អកាតព្ពតោ អជ្ឈុបេក្ខនាវ ហោតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សមយេ ចិត្តស្ស អជ្ឈុបេក្ខនា វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតី’’តិ ច អាទិ. សា បនាយំ អជ្ឈុបេក្ខនា ញាណស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា ហោតិ វិសេសតោ ញាណសាធនត្តា អប្បនាព្យាបារស្ស, តស្មា ញាណកិច្ចភូតា សម្បហំសនា ‘‘បរិយោសាន’’ន្តិ វុត្តា. ឯវំ តិវិធាយ បដិបទាវិសុទ្ធិយា លទ្ធវិសេសាយ តិវិធាយ ឧបេក្ខានុព្រូហនាយ សាតិសយំ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តភាវេន ចតុព្ពិធាបិ សម្បហំសនា សិជ្ឈតីតិ អាគមនុបេក្ខាញាណកិច្ចវសេន ទសបិ អាការា ឈានេ ឯវ វេទិតព្ពា.

ឯវំ តិវិធត្តគតំ ចិត្តន្តិអាទីនិ តស្សេវ ចិត្តស្ស ថោមនវចនានិ. តត្ថ ឯវំ តិវិធត្តគតន្តិ ឯវំ យថាវុត្តេន វិធិនា បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទនឧបេក្ខានុព្រូហនញាណសម្បហំសនាវសេន តិវិធភាវំ គតំ. វិតក្កសម្បន្នន្តិ កិលេសក្ខោភវិរហិតត្តា វិតក្កេន សុន្ទរភាវមុបគតំ. ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នន្តិ តស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស និរន្តរប្បវត្តិសង្ខាតេន អធិដ្ឋានេន សម្បន្នំ អនូនំ. យថា អធិដ្ឋានវសិយំ អធិដ្ឋានន្តិ ឈានប្បវត្តិ, តថា ឥធាបិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានន្តិ ចិត្តេកគ្គតាបិ យុជ្ជតិ. តេន ហិ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តំ អធិដ្ឋាតិ, ន ឯត្ថ វិក្ខិបតីតិ. សមាធិសម្បន្នន្តិ វិសុំ វុត្តត្តា បន វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ. អថ វា សមាធិស្សេវ ឈានង្គសង្គហិតត្តា ‘‘ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្ន’’ន្តិ ឈានង្គបញ្ចកវសេន វុត្តំ. សមាធិសម្បន្នន្តិ ឥន្ទ្រិយសង្គហិតត្តា ឥន្ទ្រិយបញ្ចកវសេន.

អសុភសញ្ញាបរិចិតេនាតិ សកលំ កាយំ អសុភន្តិ បវត្តាយ សញ្ញាយ សហគតត្តា ឈានំ អសុភសញ្ញា, តេន បរិចិតេន បរិភាវិតេន. ចេតសាតិ ចិត្តេន. ពហុលន្តិ អភិណ្ហំ. វិហរតោតិ វិហរន្តស្ស, អសុភសមាបត្តិពហុលស្សាតិ អត្ថោ. មេថុនធម្មសមាបត្តិយាតិ មេថុនធម្មេន សមង្គិភាវតោ. បដិលីយតីតិ ឯកបស្សេន និលីយតិ និលីនំ វិយ ហោតិ. បដិកុដតីតិ សង្កុចតិ. បដិវត្តតីតិ និវត្តតិ. ន សម្បសារីយតីតិ ន វិសរតិ, អភិរតិវសេន ន បក្ខន្ទតីតិ អត្ថោ. អថ វា បដិលីយតីតិ សង្កុចតិ តត្ថ បដិកូលតាយ សណ្ឋិតត្តា. បដិកុដតីតិ អបសក្កតិ ន ឧបសក្កតិ. បដិវត្តតីតិ និវត្តតិ, តតោ ឯវ ន សម្បសារីយតីតិ. ន្ហារុទទ្ទុលន្តិ ន្ហារុខណ្ឌំ ន្ហារុវិលេខនំ វា.

អទ្ធមាសន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. បដិសល្លីយិតុន្តិ យថាវុត្តកាលំ បដិ បដិ ទិវសេ ទិវសេ សមាបត្តិយំ ធម្មចិន្តាយ ចិត្តំ និលីយិតុំ. បយុត្តវាចន្តិ បច្ចយបដិសំយុត្តវាចំ, ពុទ្ធា ឥមេសុ ទិវសេសុ បិណ្ឌាយ ន ចរន្តិ, វិហារេយេវ និសីទន្តិ, តេសំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតីតិ អាទិវចនំ.

កល្យាណូបនិស្សយវសេនាតិ បព្ពជ្ជាយ ឧបនិស្សយវសេន. បរេ កិរាតិ កិរ-សទ្ទោ អរុចិសូចនត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឥទំ បន ឥច្ឆាមត្ត’’ន្តិ, បវត្តិអជាននំ អារោចយិតាភាវោ ញាតេ និវារណញ្ចាតិ ឥទំ តេសំ ឥច្ឆាមត្តំ, ន បន ការណន្តិ អត្ថោ. អបរេ បន វទន្តិ ‘‘ឯតស្មិំ កិរ អឌ្ឍមាសេ ន កោចិ ពុទ្ធវេនេយ្យោ អហោសិ, អថ សត្ថា ឥមំ អឌ្ឍមាសំ ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេស្សាមិ, ឥតិ មយ្ហញ្ចេវ សុខវិហារោ ភវិស្សតិ, អនាគតេ ច បច្ឆិមា ជនតា ‘សត្ថាបិ គណំ បហាយ ឯកកោ វិហាសិ, កិមង្គំ បន មយ’ន្តិ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជិស្សតិ, តទស្ស ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយាតិ ឥមិនា ការណេន ឯវមាហា’’តិ. នេវ កោចិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមតីតិ ឋបេត្វា បិណ្ឌបាតនីហារកំ អញ្ញោ កោចិ នេវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមតិ, ភិក្ខុសង្ឃោ បន សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកំ ភិក្ខុំ អទាសិ. សោ បាតោវ គន្ធកុដិបរិវេណសម្មជ្ជនមុខោទកទន្តកដ្ឋទានាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ តស្មិំ តស្មិំ ខណេ កត្វា អបគច្ឆតិ.

អនេកការណសម្មិស្សោតិ ឯត្ថ កាយស្ស អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិកូលតាវ អនេកការណំ. មណ្ឌនកបកតិកោតិ អលង្ការកសភាវោ. កោចិ តរុណោបិ យុវា ន ហោតិ, កោចិ យុវាបិ មណ្ឌនកជាតិកោ ន ហោតិ យថា ឧបសន្តសភាវោ អាលសិយព្យសនាទីហិ វា អភិភូតោ, ឥធ បន ទហរោ ចេវ យុវា ច មណ្ឌនកជាតិកោ ច អធិប្បេតោ. បឋមយោព្ពនំ នាម បន្នរសវស្សតោ យាវ ទ្វត្តិំស សំវច្ឆរានិ, សោឡសវស្សតោ វា យាវ តេត្តិំស វស្សានិ. កុណបន្តិ មតកឡេវរំ, អហិស្ស កុណបំ អហិកុណបំ. ឯវំ ឥតរានិបិ. អតិបដិកូលជិគុច្ឆនីយសភាវតោ ចេត្ថ ឥមានេវ តីណិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. អញ្ញេសញ្ហិ សសសូករាទីនំ កុណបំ មនុស្សា កដុកភណ្ឌាទីហិ អភិសង្ខរិត្វា បរិភុញ្ជន្តិបិ, ឥមេសំ បន កុណបំ អភិនវម្បិ ជិគុច្ឆន្តិយេវ, កោ បន វាទោ កាលាតិក្កមេន បូតិភូតេ. អតិបដិកូលជិគុច្ឆនីយតា ច នេសំ អតិវិយ ទុគ្គន្ធតាយ, សា ច អហីនំ តិខិណកោបតាយ កុក្កុរមនុស្សានំ ឱទនកុម្មាសូបចយតាយ ច សរីរស្ស ហោតីតិ វទន្តិ.

សមណកុត្តកោតិ សមណកិច្ចកោ, កាសាវនិវាសនាទិវសេន សមណកិច្ចការីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សមណវេសធារកោ’’តិ. សព្ពមកំសូតិ បុថុជ្ជនា សាវជ្ជេបិ តត្ថ អនវជ្ជសញ្ញិនោ ហុត្វា ករណការាបនសមនុញ្ញតាទិភេទំ សព្ពមកំសុ. លោហិតកន្តិ ឯត្ថ ‘‘លោហិតគត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. វគ្គូតិ មតា វគ្គុមតា. បុញ្ញសម្មតាតិ បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនេន សត្តានំ បុននេន វិសោធនេន បុញ្ញន្តិ សម្មតា. បវាហេស្សាមីតិ គមយិស្សាមិ, វិសោធេស្សាមីតិ អត្ថោ.

១៦៣. មារធេយ្យំ វុច្ចតិ តេភូមកា ធម្មា. វចនត្ថតោ បន មារស្ស ធេយ្យំ មារធេយ្យំ. ធេយ្យន្តិ ឋានំ វត្ថុ និវាសោ គោចរោ. មារោ វា ឯត្ថ ធិយតិ តិដ្ឋតិ បវត្តតីតិ មារធេយ្យំ, មារោតិ ចេត្ថ កិលេសមារោ អធិប្បេតោ, កិលេសមារវសេនេវ ច ទេវបុត្តមារស្ស កាមភវេ អាធិបច្ចន្តិ. មារវិសយំ នាតិក្កមិស្សតីតិ ចិន្តេត្វាតិ ឯវមយំ សំវេគំ បដិលភិត្វា មារវិសយំ អតិក្កមេយ្យាបិ, មយា បន ឯវំ វុត្តេ ឧប្បន្នំ សំវេគំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា មារវិសយំ នាតិក្កមិស្សតីតិ ឯវំ ចិន្តេត្វា. ទ្វិវចនន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំ វចនំ, អាមេឌិតវចនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. និយោជេន្តីតិ ឯត្ថ អយំ អន្ធពាលា ទេវតា ឯវំ ឧប្បន្នសំវេគមូលកំ សមណធម្មំ កត្វា ‘‘អយំ មារវិសយំ អតិក្កមេយ្យាបី’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ អញ្ញាណតាយ ‘‘មតា សំសារតោ មុច្ចន្តី’’តិ ឯវំលទ្ធិកាបិ សមានា អត្តនោ លទ្ធិវសេន មតា ភិក្ខូ សំសារតោ មុច្ចន្តីតិ ឥមមត្ថំ អនុបបរិក្ខិត្វា តំ តត្ថ និយោជេសីតិ វេទិតព្ពំ.

កិញ្ចាបិ អសុភកថំ កថេន្តេន ភគវតា យថា តេសំ ភិក្ខូនំ មរណភយំ ន ភវិស្សតិ, តថា ទេសិតត្តា ភិក្ខូនញ្ច តំ ធម្មកថំ សុត្វា អសុភភាវនានុយោគេន កាយេ វិគតឆន្ទរាគតាយ មរណស្ស អភិបត្ថិតភាវតោ ភយំ នត្ថិ, តំ បន អសិហត្ថំ តថា វិចរន្តំ ទិស្វា តទញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ ឧប្បជ្ជនកភយំ សន្ធាយ ‘‘ហោតិយេវ ភយ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. ‘‘អត្តនាបិ អត្តានំ ជីវិតា វោរោបេន្តិ, អញ្ញមញ្ញម្បិ ជីវិតា វោរោបេន្តី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សព្ពានិបិ តានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ជីវិតា វោរោបេសី’’តិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. អប្បកញ្ហិ ឩនមធិកំ វា គណនូបគំ ន ហោតីតិ ‘‘បញ្ចសតានី’’តិ វុត្តំ. តស្មា យេ ច អត្តនាវ អត្តានំ អញ្ញមញ្ញញ្ច ជីវិតា វោរោបេសុំ, តេ ឋបេត្វា អវសេសេ បុថុជ្ជនភិក្ខូ សព្ពេ ច អរិយេ អយំ ជីវិតា វោរោបេសីតិ វេទិតព្ពំ.

១៦៤. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ឯត្ថ បដិសល្លានន្តិ តេហិ តេហិ សត្តសង្ខារេហិ បដិនិវត្តិត្វា អបសក្កិត្វា សល្លានំ និលីយនំ វិវេចនំ, កាយចិត្តេហិ តតោ វិវិត្តតា ឯកីភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឯកីភាវតោ’’តិ, បវិវេកតោតិ អត្ថោ. ឯកីភាវោតិ ហិ កាយចិត្តវិវេកោ វុត្តោ. វុដ្ឋិតោតិ តតោ ទុវិធវិវេកតោ ភវង្គុប្បត្តិយា រូបារម្មណាទិសង្ខារសមាយោគេន គហដ្ឋបព្ពជិតាទិសត្តសមាគមេន ច អបេតោ. ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ គណ្ហន្តីតិ អត្តនោ អត្តនោ អាចរិយានំ សន្តិកេ គណ្ហន្តិ. កាមំ ទសានុស្សតិគ្គហណេនេវ អានាបានស្សតិបិ គហិតា, សា បន តត្ថ សន្និបតិតភិក្ខូសុ ពហូនំ សប្បាយា សាត្ថិកា ច, តស្មា បុន គហិតា. តថា ហិ ភគវា តមេវ កម្មដ្ឋានំ តេសំ ភិក្ខូនំ កថេសិ. អាហារេ បដិកូលសញ្ញា អសុភកម្មដ្ឋានសទិសា, ចត្តារោ បន អារុប្បា អាទិកម្មិកានំ អននុរូបាតិ តេសំ ឥធ អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

វេសាលិំ ឧបនិស្សាយាតិ វេសាលីនគរំ គោចរគាមំ កត្វា. ឧបដ្ឋានសាលាយន្តិ ធម្មសភាយំ. មុហុត្តេនេវាតិ សត្ថរិ សទ្ធម្មេ ច គារវេន ឧបគតភិក្ខូនំ វចនសមនន្តរមេវ ឧដ្ឋហិំសូតិ កត្វា វុត្តំ. ពុទ្ធកាលេ កិរ ភិក្ខូ ភគវតោ សន្ទេសំ សិរសា សម្បដិច្ឆិតុំ ឱហិតសោតា វិហរន្តិ. យស្សាតិ យស្ស កត្តព្ពស្ស. កាលន្តិ ទេសនាកាលំ សន្ធាយ វទតិ.

បឋមបញ្ញត្តិនិទានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អានាបានស្សតិសមាធិកថាវណ្ណនា

១៦៥. អរហត្តប្បត្តិយាតិ អរហត្តប្បត្តិអត្ថាយ. អញ្ញំ បរិយាយន្តិ អរហត្តាធិគមត្ថាយ អញ្ញម្បិ ការណំ. អាចិក្ខន្តោតិ បសំសាបុព្ពកំ ទេសេន្តោ, បសំសា ច តត្ថ អភិរុចិជននេន ឧស្សាហនត្ថា. តញ្ហិ សុត្វា ភិក្ខូ ‘‘ភគវា ឥមំ សមាធិំ អនេកេហិ អាការេហិ បសំសតិ, សន្តោ កិរាយំ សមាធិ បណីតោ ច អសេចនកោ ច សុខោ ច វិហារោ, បាបធម្មេ ច ឋានសោ អន្តរធាបេតី’’តិ សញ្ជាតាភិរុចិនោ ឧស្សាហជាតា សក្កច្ចំ អនុយុញ្ជិតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ មញ្ញន្តិ.

អត្ថយោជនក្កមន្តិ អត្ថញ្ច យោជនក្កមញ្ច. ភគវា អត្តនោ បច្ចក្ខភូតំ សមាធិំ ទេសនានុភាវេន តេសម្បិ ភិក្ខូនំ អាសន្នំ បច្ចក្ខញ្ច ករោន្តោ សម្បិណ្ឌនវសេន ‘‘អយម្បិ ខោ’’តិអាទិមាហ. អស្សាសបស្សាសបរិគ្គាហិកាតិ ទីឃរស្សាទិវិសេសេហិ សទ្ធិំ អស្សាសបស្សាសេ បរិច្ឆិជ្ជ គាហិកា, តេ អារព្ភ បវត្តាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ នោ បស្សាសោ នោ អស្សាសោតិ សោ សោយេវ អត្ថោ បដិសេធេន វិសេសេត្វា វុត្តោ. អស្សាសវសេនាតិ អស្សាសំ អារម្មណំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បស្សាសវសេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឧបដ្ឋានំ សតីតិ អសម្មុស្សនតាយ តមេវ អស្សាសំ បស្សាសញ្ច ឧបគន្ត្វា ឋានំ សតិ នាមាតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា អានាបានេសុ សតិ អានាបានស្សតីតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. ឥទានិ សតិវសេនេវ បុគ្គលំ និទ្ទិសិតុកាមេន ‘‘យោ អស្សសតិ, តស្សុបដ្ឋាតិ, យោ បស្សសតិ, តស្សុបដ្ឋាតី’’តិ វុត្តំ. យោ អស្សសតិ, តស្ស សតិ អស្សាសំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ. យោ បស្សសតិ, តស្ស សតិ បស្សាសំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ.

យុត្តោតិ សម្បយុត្តោ. អានាបានស្សតិយន្តិ អានាបានស្សតិយំ បច្ចយភូតាយន្តិ អត្ថោ. បុរិមស្មិញ្ហិ អត្ថេ សមាធិស្ស សតិយា សហជាតាទិបច្ចយភាវោ វុត្តោ សម្បយុត្តវចនតោ, ទុតិយស្មិំ បន ឧបនិស្សយភាវោបិ. ឧបចារជ្ឈានសហគតា ហិ សតិ អប្បនាសមាធិស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ ឧភយថាបិ សហជាតាទីនំ សត្តន្នម្បិ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘បុន ចបរំ, ឧទាយិ, អក្ខាតា មយា សាវកានំ បដិបទា, យថាបដិបន្នា មេ សាវកា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៤៧) ឧប្បាទនវឌ្ឍនដ្ឋេន ភាវនាតិ វុច្ចតីតិ តទុភយវសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភាវិតោតិ ឧប្បាទិតោ វឌ្ឍិតោ ចា’’តិ អាហ. តត្ថ ភាវំ វិជ្ជមានតំ ឥតោ គតោតិ ភាវិតោ, ឧប្បាទិតោ បដិលទ្ធមត្តោតិ អត្ថោ. ឧប្បន្នោ បន លទ្ធាសេវនោ ភាវិតោ, បគុណភាវំ អាបាទិតោ វឌ្ឍិតោតិ អត្ថោ. ពហុលីកតោតិ ពហុលំ បវត្តិតោ. តេន អាវជ្ជនាទិវសីភាវប្បត្តិមាហ. យោ ហិ វសីភាវំ អាបាទិតោ, សោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតព្ពតោ បុនប្បុនំ បវត្តិស្សតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ កតោ’’តិ. យថា ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១) វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ (ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២) ច ឯវមាទីសុ បឋមបទេ វុត្តោ ឯវ-សទ្ទោ ទុតិយាទីសុបិ វុត្តោយេវ ហោតិ, ឯវមិធាបីតិ អាហ ‘‘ឧភយត្ថ ឯវ-សទ្ទេន និយមោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

ឧភយបទនិយមេន លទ្ធគុណំ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អសុភកម្មដ្ឋានន្តិ អសុភារម្មណំ ឈានមាហ. តញ្ហិ អសុភេសុ យោគកម្មភាវតោ យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ ច ‘‘អសុភកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. កេវលន្តិ ឥមិនា អារម្មណំ និវត្តេតិ. បដិវេធវសេនាតិ ឈានបដិវេធវសេន. ឈានញ្ហិ ភាវនាវិសេសេន ឥជ្ឈន្តំ អត្តនោ វិសយំ បដិវិជ្ឈន្តមេវ បវត្តតិ យថាសភាវតោ បដិវិជ្ឈីយតិ ចាតិ បដិវេធោតិ វុច្ចតិ. ឱឡារិការម្មណត្តាតិ ពីភច្ឆារម្មណត្តា. បដិកូលារម្មណត្តាតិ ជិគុច្ឆិតព្ពារម្មណត្តា. បរិយាយេនាតិ ការណេន លេសន្តរេន វា. អារម្មណសន្តតាយបីតិ អនុក្កមេន វិចេតព្ពតំ បត្តារម្មណស្ស បរមសុខុមតំ សន្ធាយាហ. សន្តេ ហិ សន្និសិន្នេ អារម្មណេ បវត្តមានោ ធម្មោ សយម្បិ សន្និសិន្នោវ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘សន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ’’តិ, និព្ពុតសព្ពបរិឡាហោតិ អត្ថោ. អារម្មណសន្តតាយ តទារម្មណានំ ធម្មានំ សន្តតា លោកុត្តរធម្មារម្មណាហិ បច្ចវេក្ខណាហិ ទីបេតព្ពា.

នាស្ស សន្តបណីតភាវាវហំ កិញ្ចិ សេចនន្តិ អសេចនកោ, អសេចនកត្តា អនាសិត្តកោ, អនាសិត្តកត្តា ឯវ អព្ពោកិណ្ណោ អសម្មិស្សោ បរិកម្មាទិនា, តតោយេវ បាដិយេក្កោ, វិសុំយេវេកោ អាវេណិកោ អសាធារណោ. សព្ពមេតំ សរសតោ ឯវ សន្តភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, បរិកម្មំ វា សន្តភាវនិមិត្តំ. បរិកម្មន្តិ ច កសិណករណាទិនិមិត្តុប្បាទបរិយោសានំ, តាទិសំ ឥធ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តទា ហិ កម្មដ្ឋានំ និរស្សាទត្តា អសន្តំ អប្បណីតំ សិយា. ឧបចារេន វា នត្ថិ ឯត្ថ សន្តតាតិ យោជនា. យថា ឧបចារក្ខណេ នីវរណវិគមេន អង្គបាតុភាវេន ច បរេសំ សន្តតា ហោតិ, ន ឯវមិមស្ស. អយំ បន អាទិមនសិ…បេ… បណីតោ ចាតិ យោជនា. កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិកេ សន្ធាយាហ. អនាសិត្តកោតិ ឧបសេចនេន អនាសិត្តកោ. តេនាហ ‘‘ឱជវន្តោ’’តិ, ឱជវន្តសទិសោតិ អត្ថោ. មធុរោតិ ឥដ្ឋោ. ចេតសិកសុខប្បដិលាភសំវត្តនំ តិកចតុក្កជ្ឈានវសេន ឧបេក្ខាយ វា សន្តភាវេន សុខគតិកត្តា សព្ពេសម្បិ វសេន វេទិតព្ពំ. ឈានសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដសរីរតាវសេន បន កាយិកសុខប្បដិលាភសំវត្តនំ ទដ្ឋព្ពំ, តញ្ច ខោ ឈានតោ វុដ្ឋិតកាលេ. ឥមស្មិំ បក្ខេ អប្បិតប្បិតក្ខណេតិ ឥទំ ហេតុម្ហិ ភុម្មវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

អវិក្ខម្ភិតេតិ ឈានេន សកសន្តានតោ អនីហដេ អប្បហីនេ. អកោសល្លសម្ភូតេតិ អកោសល្លំ វុច្ចតិ អវិជ្ជា, តតោ សម្ភូតេ. អវិជ្ជាបុព្ពង្គមា ហិ សព្ពេ បាបធម្មា. ខណេនេវាតិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេនេវ. អន្តរធាបេតីតិ ឯត្ថ អន្តរធាបនំ វិនាសនំ. តំ បន ឈានកត្តុកស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា បរិយុដ្ឋានប្បហានំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិក្ខម្ភេតី’’តិ. វូបសមេតីតិ វិសេសេន ឧបសមេតិ. វិសេសេន ឧបសមនំ បន សម្មទេវ ឧបសមនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ ឧបសមេតី’’តិ.

ននុ ច អញ្ញោបិ សមាធិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេនេវ បដិបក្ខធម្មេ អន្តរធាបេតិ វូបសមេតិ, អថ កស្មា អយមេវ សមាធិ ឯវំ វិសេសេត្វា វុត្តោតិ? បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ នានាវិតក្កវូបសមនសព្ភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អានាបានស្សតិ ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយា’’តិ (អ. និ. ៩.១; ឧទា. ៣១). អបិច តិក្ខបញ្ញស្ស ញាណុត្តរស្សេតំ កម្មដ្ឋានំ, ញាណុត្តរស្ស ច កិលេសប្បហានំ ឥតរេហិ សាតិសយំ យថា សទ្ធាធិមុត្តេហិ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស, តស្មា ឥមំ វិសេសំ សន្ធាយ ‘‘ឋានសោ អន្តរធាបេតិ វូបសមេតី’’តិ វុត្តំ. អថ វា និមិត្តបាតុភាវេ សតិ ខណេនេវ អង្គបាតុភាវសព្ភាវតោ អយមេវ សមាធិ ‘‘ឋានសោ អន្តរធាបេតិ វូបសមេតី’’តិ វុត្តោ យថា តំ មហតោ អកាលមេឃស្ស ឧដ្ឋិតស្ស ធារានិបាតេ ខណេនេវ បថវិយំ រជោជល្លស្ស វូបសមោ. តេនេវាហ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហា អកាលមេឃោ ឧដ្ឋិតោ’’តិអាទិ. សាសនិកស្ស ឈានភាវនា យេភុយ្យេន និព្ពេធភាគិយាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘និព្ពេធភាគិយត្តា’’តិ. ពុទ្ធានំ បន ឯកំសេន និព្ពេធភាគិយាវ ហោតិ. ឥមមេវ ហិ កម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា សព្ពេបិ សម្មាសម្ពុទ្ធា សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តិ, អរិយមគ្គស្ស បាទកភូតោ អយំ សមាធិ អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា អរិយមគ្គភាវំ ឧបគតោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុបុព្ពេន អរិយមគ្គវុឌ្ឍិប្បត្តោ’’តិ. អយំ បនត្ថោ វិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គានុបស្សនានំ វសេន សម្មទេវ យុជ្ជតិ.

កថន្តិ ឥទំ បុច្ឆនាការវិភាវនបទំ, បុច្ឆា ចេត្ថ កថេតុកម្យតាវសេន អញ្ញេសំ អសម្ភវតោ, សា ច ឧបរិ ទេសនំ អារុឡ្ហានំ សព្ពេសំ បការវិសេសានំ អាមសនវសេនាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កថន្តិ…បេ… វិត្ថារេតុកម្យតាបុច្ឆា’’តិ អាហ. កថំ ពហុលីកតោតិ ឯត្ថាបិ អានាបានស្សតិសមាធីតិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តត្ថ កថន្តិ អានាបានស្សតិសមាធិពហុលីការំ នានប្បការតោ វិត្ថារេតុកម្យតាបុច្ឆា. ពហុលីកតោ អានាបានស្សតិសមាធីតិ តថា បុដ្ឋធម្មនិទស្សនន្តិ ឥមមត្ថំ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនាយេវ អតិទិស្សតិ. ហេដ្ឋា បបញ្ចវសេន វុត្តមត្ថំ សុខគ្គហណត្ថំ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ’’តិ អាហ, បិណ្ឌត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ.

តមត្ថន្តិ តំ ‘‘កថំ ភាវិតោ’’តិអាទិនា បុច្ឆាវសេន សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ. ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩១; អ. និ. ៣.៦១) ឥធ-សទ្ទោ លោកំ ឧបាទាយ វុត្តោ. ‘‘ឥធេវ តិដ្ឋមានស្សា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៦៩) ឱកាសំ. ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្សំ បវារិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០) បទបូរណមត្តំ. ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បន សាសនំ. ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ’’តិ ឥធាបិ សាសនមេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខូ’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពប្បការអានាបានស្សតិសមាធិនិព្ពត្តកស្សាតិ សព្ពប្បការគ្គហណំ សោឡស បការេ សន្ធាយ. តេ ហិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ. ពាហិរកា ហិ ជានន្តា អាទិតោ ចតុប្បការមេវ ជានន្តិ. តេនាហ ‘‘អញ្ញសាសនស្ស តថាភាវប្បដិសេធនោ’’តិ, យថាវុត្តស្ស បុគ្គលស្ស និស្សយភាវប្បដិសេធនោតិ អត្ថោ. ឯតេន ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ’’តិ ឥទំ អន្តោគធឯវ-សទ្ទន្តិ ទស្សេតិ. សន្តិ ហិ ឯកបទានិបិ អវធារណានិ យថា វាយុភក្ខោតិ. តេនេវាហ ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ’’តិអាទិ. បរិបុណ្ណសមណករណធម្មោ ហិ យោ, សោ សព្ពប្បការអានាបានស្សតិសមាធិនិព្ពត្តកោ. បរប្បវាទាតិ បរេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ នានប្បការវាទា តិត្ថាយតនានិ.

អរញ្ញាទិកស្សេវ ភាវនានុរូបសេនាសនតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុទ្ទមោ ទមថំ អនុបគតោ គោណោ កូដគោណោ. យថា ថនេហិ សព្ពសោ ខីរំ ន បគ្ឃរតិ, ឯវំ ទោហបដិពន្ធិនី កូដធេនុ. អស្សាតិ គោបស្ស. រូបសទ្ទាទិកេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកអស្សាទោ រូបារម្មណាទិរសោ. បុព្ពេ អាចិណ្ណារម្មណន្តិ បព្ពជិតតោ បុព្ពេ, អនាទិមតិ វា សំសារេ បរិចិតារម្មណំ. ឧបចារវសេន ឧបនិសីទតិ, អប្បនាវសេន ឧបនិបជ្ជតីតិ យោជេតព្ពំ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. និពន្ធេយ្យាតិ ពន្ធេយ្យ. សតិយាតិ សម្មទេវ កម្មដ្ឋានសល្លក្ខណវសប្បវត្តាយ សតិយា. អារម្មណេតិ កម្មដ្ឋានារម្មណេ. ទឡ្ហន្តិ ថិរំ, យថា សតោការិស្ស ឧបចារប្បនាភេទោ សមាធិ ឥជ្ឈតិ, តថា ថាមគតំ កត្វាតិ អត្ថោ.

មុទ្ធភូតន្តិ សន្តតាទិវិសេសគុណវន្តតាយ ពុទ្ធាទីហិ អរិយេហិ សមាសេវិតភាវតោ ច មុទ្ធសទិសំ, ឧត្តមន្តិ អត្ថោ. វិសេសាធិគមទិដ្ឋធម្មសុខវិហារបទដ្ឋានន្តិ សព្ពេសំ ពុទ្ធានំ ឯកច្ចានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ពុទ្ធសាវកានញ្ច វិសេសាធិគមស្ស ចេវ អញ្ញកម្មដ្ឋានេន អធិគតវិសេសានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារស្ស ច បទដ្ឋានភូតំ. វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ វិយ ភគវា យោគីនំ អនុរូបនិវាសដ្ឋានុបទិស្សនតោ. ភិក្ខុ ទីបិសទិសោ អរញ្ញេ ឯកកោ វិហរិត្វា បដិបក្ខនិម្មថនេន ឥច្ឆិតត្ថសាធនតោ. ផលមុត្តមន្តិ សាមញ្ញផលមាហ. បរក្កមជវយោគ្គភូមិន្តិ ភាវនុស្សាហជវស្ស យោគ្គករណភូមិភូតំ.

ឯវំ វុត្តលក្ខណេសូតិ អភិធម្មបរិយាយេន សុត្តន្តបរិយាយេន វុត្តលក្ខណេសុ. រុក្ខសមីបន្តិ ‘‘យាវតា មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតិ, និវាតេ បណ្ណានិ បតន្តិ, ឯត្តាវតា រុក្ខមូលន្តិ វុច្ចតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ រុក្ខស្ស សមីបដ្ឋានំ. អវសេសសត្តវិធសេនាសនន្តិ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនប្បត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជន្តិ ឯវំ វុត្តំ. ឧតុត្តយានុកូលំ ធាតុចរិយានុកូលន្តិ គិម្ហាទិឧតុត្តយស្ស សេម្ហាទិធាតុត្តយស្ស មោហាទិចរិតត្តយស្ស ច អនុកូលំ. តថា ហិ គិម្ហកាលេ អរញ្ញំ អនុកូលំ សោម្មសីតលភាវតោ, ហេមន្តេ រុក្ខមូលំ ហិមបាតនិវារណតោ, វស្សកាលេ សុញ្ញាគារំ វស្សនិវារណគេហសម្ភវតោ. សេម្ហធាតុកស្ស សេម្ហបកតិកស្ស អរញ្ញំ អនុកូលំ ទូរំ គន្ត្វា ភិក្ខាចរណេន សេម្ហស្ស វូបសមនតោ, បិត្តធាតុកស្ស រុក្ខមូលំ អនុកូលំ សីតវាតសម្ផស្សសម្ភវតោ, វាតធាតុកស្ស សុញ្ញាគារំ អនុកូលំ វាតនិវារណតោ. មោហចរិតស្ស អរញ្ញំ អនុកូលំ. មហាអរញ្ញេ ហិ ចិត្តំ ន សង្កុចតិ វិវដង្គណភាវតោ, ទោសចរិតស្ស រុក្ខមូលំ អនុកូលំ បសាទនីយភាវតោ, រាគចរិតស្ស សុញ្ញាគារំ អនុកូលំ វិសភាគារម្មណានំ បវេសនិវារណតោ. អលីនានុទ្ធច្ចបក្ខិកន្តិ អសង្កោចាវិក្ខេបបក្ខិកំ. សយនញ្ហិ កោសជ្ជបក្ខិកំ, ឋានចង្កមនានិ ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានិ, ន ឯវំ និសជ្ជា. តតោ ឯវ តស្សា សន្តតា. និសជ្ជាយ ទឡ្ហភាវំ បល្លង្កាភុជនេន, អស្សាសបស្សាសានំ បវត្តនសុខតំ ឧបរិមកាយស្ស ឧជុកដ្ឋបនេន, អារម្មណបរិគ្គហូបាយំ បរិមុខំ សតិយា ឋបនេន ទស្សេន្តោ.

ឩរុពទ្ធាសនន្តិ ឩរូនមធោពន្ធនវសេន និសជ្ជា. ហេដ្ឋិមកាយស្ស អនុជុកំ ឋបនំ និសជ្ជាវចនេនេវ ពោធិតន្តិ. ឧជុំ កាយន្តិ ឯត្ថ កាយ-សទ្ទោ ឧបរិមកាយវិសយោតិ អាហ – ‘‘ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា’’តិ. តំ បន ឧជុកដ្ឋបនំ សរូបតោ បយោជនតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋារសា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន បណមន្តីតិ ន ឱណមន្តិ. ន បរិបតតីតិ ន វិគច្ឆតិ វីថិំ ន វិលង្ឃេតិ, តតោ ឯវ បុព្ពេនាបរំ វិសេសុប្បត្តិយា វុឌ្ឍិំ ផាតិំ ឧបគច្ឆតិ. ឥធ បរិ-សទ្ទោ អភិ-សទ្ទេន សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានំយេវ បុរក្ខត្វាតិ អត្ថោ. បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ ‘‘បរិណាយិកា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦, ២០) វិយ. និយ្យានដ្ឋោ បដិបក្ខតោ និគ្គមនដ្ឋោ, តស្មា បរិគ្គហិតនិយ្យានន្តិ សព្ពថា គហិតាសម្មោសំ បរិច្ចត្តសម្មោសំ សតិំ កត្វា, បរមំ សតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សតោវាតិ សតិយា សមន្នាគតោ ឯវ សរន្តោ ឯវ អស្សសតិ, នាស្ស កាចិ សតិវិរហិតា អស្សាសប្បវត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. សតោ បស្សសតីតិ ឯត្ថាបិ សតោវ បស្សសតីតិ ឯវ-សទ្ទោ អានេត្វា វត្តព្ពោ. សតោការីតិ សតោ ឯវ ហុត្វា សតិយា ឯវ វា កាតព្ពស្ស កត្តា, ករណសីលោ វា.

ពាត្តិំសាយ អាការេហីតិ ចតូសុ ចតុក្កេសុ អាគតានិ ទីឃរស្សាទីនិ សោឡស បទានិ អស្សាសបស្សាសវសេន ទ្វិធា វិភជិត្វា វុត្តេហិ ទីឃមស្សាសំ អាទិំ កត្វា បដិនិស្សគ្គានុបស្សិបស្សាសបរិយន្តេហិ ពាត្តិំសាការេហិ. យទិ ‘‘សតោវ អស្សសតិ, សតោ បស្សសតី’’តិ ឯតស្ស វិភង្គេ វុត្តំ, អថ កស្មា ‘‘អស្សសតិ បស្សសតិ’’ច្ចេវ អវត្វា ‘‘សតោការី’’តិ វុត្តំ? ឯករសំ ទេសនំ កាតុកាមតាយ. បឋមចតុក្កេ បទទ្វយមេវ ហិ វត្តមានកាលវសេន អាគតំ, ឥតរានិ អនាគតកាលវសេន, តស្មា ឯករសំ ទេសនំ កាតុកាមតាយ សព្ពត្ថ ‘‘សតោការិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. ទីឃំអស្សាសវសេនាតិ ទីឃអស្សាសវសេន, វិភត្តិអលោបំ កត្វា និទ្ទេសោ. ទីឃន្តិ វា ភគវតា វុត្តអស្សាសវសេន. ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបន្តិ វិក្ខេបស្ស បដិបក្ខភាវតោ អវិក្ខេបោតិ លទ្ធនាមំ ចិត្តស្ស ឯកគ្គភាវំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេនាតិ យថាវុត្តាយ សតិយា យថាវុត្តេន ច ញាណេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ទីឃំ អស្សាសំ អារម្មណភូតំ អវិក្ខិត្តចិត្តស្ស អសម្មោហតោ វា សម្បជានន្តស្ស តត្ថ សតិ ឧបដ្ឋិតាវ ហោតិ, តំ សម្បជានន្តស្ស អារម្មណករណវសេន អសម្មោហវសេន វា សម្បជញ្ញំ, តទធីនសតិសម្បជញ្ញេន តំសមង្គី យោគាវចរោ សតោការី នាម ហោតីតិ. បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេនាតិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី ហុត្វា អស្សសនស្ស វសេន. ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សិអស្សាសវសេនា’’តិ វា បាឋោ, តស្ស បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ អស្សាសា បដិនិស្សគ្គានុបស្សិអស្សាសា, តេសំ វសេនាតិ អត្ថោ.

អន្តោ ឧដ្ឋិតសសនំ អស្សាសោ, ពហិ ឧដ្ឋិតសសនំ បស្សាសោតិ អាហ – ‘‘អស្សាសោតិ ពហិនិក្ខមនវាតោ’’តិអាទិ. សុត្តន្តដ្ឋកថាយំ បន ពហិ ឧដ្ឋហិត្វាបិ អន្តោ សសនតោ អស្សាសោ, អន្តោ ឧដ្ឋហិត្វាបិ ពហិ សសនតោ បស្សាសោតិ កត្វា ឧប្បដិបាដិយា វុត្តំ. អថ វា មាតុកុច្ឆិយំ ពហិ និក្ខមិតុំ អលទ្ធោកាសោ នាសិកាវាតោ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តមត្តេ បឋមំ ពហិ និក្ខមតីតិ វិនយដ្ឋកថាយំ ឧប្បត្តិក្កមេន ‘‘អាទិម្ហិ សាសោ អស្សាសោ’’តិ ពហិនិក្ខមនវាតោ វុត្តោ. តេនេវាហ ‘‘សព្ពេសម្បិ គព្ភសេយ្យកាន’’ន្តិអាទិ. សុត្តន្តដ្ឋកថាយំ បន បវត្តិយំ ភាវនារម្ភសមយេ បឋមំ នាសិកាវាតស្ស អន្តោ អាកឌ្ឍិត្វា បច្ឆា ពហិ វិស្សជ្ជនតោ បវត្តិក្កមេន ‘‘អាទិម្ហិ សាសោ អស្សាសោ’’តិ អន្តោបវិសនវាតោ វុត្តោ. សុត្តន្តនយោយេវ ចេត្ថ ‘‘អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបគតេន ចិត្តេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច, បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ ពហិទ្ធា វិក្ខេបគតេន ចិត្តេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ចា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៥៧) ឥមាយ បាឡិយា សមេតិ. ‘‘ភាវនារម្ភេ បវត្តិក្កមស្សេវ ឥច្ឆិតត្តា សុន្ទរតរោ’’តិ វទន្តិ. តាលុំ អាហច្ច និព្ពាយតីតិ តាលុំ អាហច្ច និរុជ្ឈតិ. តេន កិរ សម្បតិជាតោ ពាលទារកោ ខិបិតំ ករោតិ. ឯវំ តាវាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស និគមនំ. កេចិ ‘‘ឯវំ តាវាតិ អនេន បវត្តិក្កមេន អស្សាសោ ពហិនិក្ខមនវាតោតិ គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ’’តិ វទន្តិ.

អទ្ធានវសេនាតិ កាលទ្ធានវសេន. អយញ្ហិ អទ្ធាន-សទ្ទោ កាលស្ស ទេសស្ស ច វាចកោតិ. តត្ថ ទេសទ្ធានំ ឧទាហរណភាវេន ទស្សេត្វា កាលទ្ធានស្ស វសេន អស្សាសបស្សាសានំ ទីឃរស្សតំ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឱកាសទ្ធានន្តិ ឱកាសភូតំ អទ្ធានំ. ផរិត្វាតិ ព្យាបេត្វា. ចុណ្ណវិចុណ្ណាបិ អនេកកលាបភាវេន, ទីឃមទ្ធានន្តិ ទីឃំ បទេសំ. តស្មាតិ សណិកំ បវត្តិយា ទីឃសន្តានតាយ ទីឃាតិ វុច្ចន្តិ. ឯត្ថ ច ហត្ថិអាទិសរីរេ សុនខាទិសរីរេ ច អស្សាសបស្សាសានំ ទេសទ្ធានវិសិដ្ឋេន កាលទ្ធានវសេនេវ ទីឃរស្សតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា ‘‘សណិកំ បូរេត្វា សណិកមេវ និក្ខមន្តិ, សីឃំ បូរេត្វា សីឃមេវ និក្ខមន្តី’’តិ វចនតោ. មនុស្សេសូតិ សមានប្បមាណេសុបិ មនុស្សសរីរេសុ. ទីឃំ អស្សសន្តីតិ ទីឃំ អស្សាសប្បពន្ធំ បវត្តេន្តីតិ អត្ថោ. បស្សសន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សុនខសសាទយោ វិយ រស្សំ អស្សសន្តិ បស្សសន្តិ ចាតិ យោជនា. ឥទំ បន ទីឃំ រស្សញ្ច អស្សសនំ បស្សសនញ្ច តេសំ សត្តានំ សរីរស្ស សភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេសន្តិ តេសំ សត្តានំ. តេតិ អស្សាសបស្សាសា. ឥត្តរមទ្ធានន្តិ អប្បកំ កាលំ. នវហាការេហីតិ ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស បុព្ពេនាបរំ អលទ្ធវិសេសស្ស កេវលំ អទ្ធានវសេន អាទិតោ វុត្តា តយោ អាការា, តេ ច ខោ ឯកច្ចោ អស្សាសំ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេតិ, ឯកច្ចោ បស្សាសំ, ឯកច្ចោ តទុភយន្តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ វសេន. កេចិ បន ‘‘អស្សសតិបិ បស្សសតិបីតិ ឯកជ្ឈំ វចនំ ភាវនាយ និរន្តរំ បវត្តិទស្សនត្ថ’’ន្តិ វទន្តិ. ឆន្ទវសេន បុព្ពេ វិយ តយោ, តថា បាមោជ្ជវសេនាតិ ឥមេហិ នវហិ អាការេហិ.

កាមញ្ចេត្ថ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស តយោ ឯវ អាការា លព្ភន្តិ, តន្តិវសេន បន សព្ពេសំ បាឡិអារុឡ្ហត្តា តេសំ វសេន បរិកម្មស្ស កាតព្ពត្តា ច ‘‘តត្រាយំ ភិក្ខុ នវហាការេហី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ បជានតោតិ ឯវំ យថាវុត្តេហិ អាការេហិ អស្សាសបស្សាសេ បជានតោ, តត្ថ មនសិការំ បវត្តេន្តស្ស. ឯកេនាការេនាតិ ទីឃំអស្សាសាទីសុ ចតូសុ អាការេសុ ឯកេន អាការេន, នវសុ តីសុ វា ឯកេន. តថា ហិ វក្ខតិ –

‘‘ទីឃោ រស្សោ ច អស្សាសោ,

បស្សាសោបិ ច តាទិសោ;

ចត្តារោ វណ្ណា វត្តន្តិ,

នាសិកគ្គេវ ភិក្ខុនោ’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥);

អយំ ភាវនា អស្សាសបស្សាសកាយានុបស្សនាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា សម្បជ្ជតី’’តិ.

ឥទានិ បាឡិវសេនេវ តេ នវ អាការេ ភាវនាវិធិញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ‘‘កថំ បជានាតី’’តិ បជាននវិធិំ កថេតុកម្យតាយ បុច្ឆតិ. ទីឃំ អស្សាសន្តិ វុត្តលក្ខណំ ទីឃំ អស្សាសំ. អទ្ធានសង្ខាតេតិ អទ្ធានន្តិ សង្ខំ គតេ ទីឃេ កាលេ, ទីឃំ ខណន្តិ អត្ថោ. កោដ្ឋាសបរិយាយោ វា សង្ខាត-សទ្ទោ ‘‘ថេយ្យសង្ខាត’’ន្តិអាទីសុ វិយ, តស្មា អទ្ធានសង្ខាតេតិ អទ្ធានកោដ្ឋាសេ ទេសភាគេតិ អត្ថោ. ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិ ភាវនាយ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ អាវហន្តិយា លទ្ធស្សាទត្តា តត្ថ សាតិសយោ កត្តុកាមតាលក្ខណោ កុសលច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឆន្ទវសេនាតិ តថាបវត្តឆន្ទស្ស វសេន វិសេសភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ វុឌ្ឍិំ ផាតិំ គមេន្តស្ស. តតោ សុខុមតរន្តិ យថាវុត្តឆន្ទប្បវត្តិយា បុរិមកតោ សុខុមតរំ. ភាវនាពលេន ហិ បដិប្បស្សទ្ធទរថបរិឡាហតាយ កាយស្ស អស្សាសបស្សាសា សុខុមតរា ហុត្វា បវត្តន្តិ. បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតីតិ អស្សាសបស្សាសានំ សុខុមតរភាវេន អារម្មណស្ស សន្តតរតាយ កម្មដ្ឋានស្ស ច វីថិប្បដិបន្នតាយ ភាវនាចិត្តសហគតោ បមោទោ ខុទ្ទិកាទិភេទា តរុណបីតិ ឧប្បជ្ជតិ. ចិត្តំ វិវត្តតីតិ អនុក្កមេន អស្សាសបស្សាសានំ អតិវិយ សុខុមតរភាវប្បត្តិយា អនុបដ្ឋហនេ វិចេតព្ពាការប្បត្តេហិ តេហិ ចិត្តំ វិនិវត្តតីតិ កេចិ. ភាវនាពលេន បន សុខុមតរភាវប្បត្តេសុ អស្សាសបស្សាសេសុ តត្ថ បដិភាគនិមិត្តេ ឧប្បន្នេ បកតិអស្សាសបស្សាសតោ ចិត្តំ និវត្តតិ. ឧបេក្ខា សណ្ឋាតីតិ តស្មិំ បដិភាគនិមិត្តេ ឧបចារប្បនាភេទេ សមាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ បុន ឈាននិព្ពត្តនត្ថំ ព្យាបារាភាវតោ អជ្ឈុបេក្ខនំ ហោតិ, សា បនាយំ ឧបេក្ខា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាតិ វេទិតព្ពា.

ឥមេហិ នវហិ អាការេហីតិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ នវហិ បការេហិ បវត្តា. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសា កាយោតិ ទីឃាការា អស្សាសបស្សាសា ចុណ្ណវិចុណ្ណាបិ សមូហដ្ឋេន កាយោ. អស្សាសបស្សាសេ និស្សាយ ឧប្បន្ននិមិត្តម្បិ ឯត្ថ អស្សាសបស្សាសសាមញ្ញវសេន វុត្តំ. ឧបដ្ឋានំ សតីតិ តំ អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតីតិ សតិ ឧបដ្ឋានំ នាម. អនុបស្សនា ញាណន្តិ សមថវសេន និមិត្តស្ស អនុបស្សនា វិបស្សនាវសេន អស្សាសបស្សាសេ តន្និស្សយញ្ច កាយំ ‘‘រូប’’ន្តិ, ចិត្តំ តំសម្បយុត្តធម្មេ ច ‘‘អរូប’’ន្តិ វវត្ថបេត្វា នាមរូបស្ស អនុបស្សនា ច ញាណំ តត្ថ យថាភូតាវពោធោ. កាយោ ឧបដ្ឋានន្តិ សោ កាយោ អារម្មណករណវសេន ឧបគន្ត្វា សតិ ឯត្ថ តិដ្ឋតីតិ ឧបដ្ឋានំ នាម. ឯត្ថ ច ‘‘កាយោ ឧបដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា ឥតរកាយស្សបិ សង្គហោតិ តថា វុត្តំ សម្មសនចារស្សបិ ឥធ ឥច្ឆិតត្តា. នោ សតីតិ សោ កាយោ សតិ នាម ន ហោតិ. សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច សរណដ្ឋេន ឧបដ្ឋានដ្ឋេន ច. តាយ សតិយាតិ យថាវុត្តាយ សតិយា. តេន ញាណេនាតិ យថាវុត្តេនេវ ញាណេន. តំ កាយន្តិ តំ អស្សាសបស្សាសកាយញ្ចេវ តន្និស្សយរូបកាយញ្ច. អនុបស្សតីតិ ឈានសម្បយុត្តញាណេន ចេវ វិបស្សនាញាណេន ច អនុ អនុ បស្សតិ. តេន វុច្ចតិ កាយេ កាយានុបស្សនា សតិបដ្ឋានភាវនាតិ តេន អនុបស្សនេន យថាវុត្តេ កាយេ អយំ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនាតិ វុច្ចតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យា អយំ យថាវុត្តេ អស្សាសបស្សាសកាយេ តស្ស និស្សយភូតេ ករជកាយេ ច កាយស្សេវ អនុបស្សនា អនុទកភូតាយ មរីចិយា ឧទកានុបស្សនា វិយ ន អនិច្ចាទិសភាវេ កាយេ និច្ចាទិភាវានុបស្សនា, អថ ខោ យថារហំ អនិច្ចទុក្ខានត្តា សុភភាវស្សេវ អនុបស្សនា. អថ វា កាយេ ‘‘អហន្តិ វា, មមន្តិ វា, ឥត្ថីតិ វា, បុរិសោ’’តិ វា គហេតព្ពស្ស កស្សចិ អភាវតោ តាទិសំ អននុបស្សិត្វា កាយមត្តស្សេវ អនុបស្សនា កាយានុបស្សនា, តាយ កាយានុបស្សនាយ សម្បយុត្តា សតិយេវ ឧបដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ, តស្ស ភាវនា វឌ្ឍនា កាយានុបស្សនា សតិបដ្ឋានភាវនាតិ.

ឯសេវ នយោតិ ‘‘នវហិ អាការេហី’’តិអាទិនា វុត្តវិធិំ រស្ស-បទេ អតិទិស្សតិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ យថាទស្សិតេ ‘‘កថំ ទីឃំ អស្សសន្តោ’’តិអាទិនា អាគតេ បាឡិនយេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ រស្សបទវសេន អាគតេ បាឡិនយេ. អយន្តិ យោគាវចរោ. អទ្ធានវសេនាតិ ទីឃកាលវសេន. ឥត្តរវសេនាតិ បរិត្តកាលវសេន. ឥមេហិ អាការេហីតិ ឥមេហិ នវហិ អាការេហិ.

តាទិសោតិ ទីឃោ រស្សោ ច. ចត្តារោ វណ្ណាតិ ចត្តារោ អាការា តេ ច ទីឃាទយោ ឯវ. នាសិកគ្គេវ ភិក្ខុនោតិ គាថាសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តំ. នាសិកគ្គេ វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, តេន ឧត្តរោដ្ឋំ សង្គណ្ហាតិ.

សព្ពកាយប្បដិសំវេទីតិ សព្ពស្ស កាយស្ស បដិ បដិ បច្ចេកំ សម្មទេវ វេទនសីលោ ជាននសីលោ, តស្ស វា បដិ បដិ សម្មទេវ វេទោ ឯតស្ស អត្ថិ, តំ វា បដិ បដិ សម្មទេវ វេទមានោតិ អត្ថោ. តត្ថ តត្ថ សព្ព-គ្គហណេន អស្សាសាទិកាយស្ស អនវសេសបរិយាទានេ សិទ្ធេបិ អនេកកលាបសមុទាយភាវតោ តស្ស សព្ពេសម្បិ ភាគានំ សំវេទនទស្សនត្ថំ បដិ-សទ្ទគ្គហណំ, តត្ថ សក្កច្ចការិភាវទស្សនត្ថំ សំ-សទ្ទគ្គហណន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សកលស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថា សមានេសុបិ អស្សាសបស្សាសេសុ យោគិនោ បដិបត្តិវិធានេ បច្ចេកំ សក្កច្ចំយេវ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ វិសុំ ទេសនា កតា, ឯវំ តមេវត្ថំ ទីបេតុំ សតិបិ អត្ថស្ស សមានតាយ ‘‘សកលស្សា’’តិអាទិនា បទទ្វយស្ស វិសុំ វិសុំ អត្ថវណ្ណនា កតាតិ វេទិតព្ពា. បាកដំ ករោន្តោតិ វិភូតំ ករោន្តោ, សព្ពសោ វិភាវេន្តោតិ អត្ថោ. បាកដីករណំ វិភាវនំ តត្ថ អសម្មុយ្ហនញាណេនេវ នេសំ បវត្តនេន ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ វិទិតំ ករោន្តោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេនេវ អស្សាសបស្សាសេ បវត្តេតិ, ន វិប្បយុត្តចិត្តេន, តស្មា ឯវំភូតោ សព្ពកាយប្បដិសំវេទី អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតីតិ វុច្ចតិ ពុទ្ធាទីហីតិ យោជនា. ចុណ្ណវិចុណ្ណវិសដេតិ អនេកកលាបតាយ ចុណ្ណវិចុណ្ណភាវេន វិសដេ. អាទិ បាកដោ ហោតិ សតិយា ញាណស្ស ច វសេន កតបុព្ពាភិសង្ខារស្ស បវត្តត្តា. តាទិសេន ភវិតព្ពន្តិ ចតុត្ថបុគ្គលសទិសេន ភវិតព្ពំ, បគេវ សតិំ ញាណញ្ច បច្ចុបដ្ឋបេត្វា តីសុបិ ឋានេសុ ញាណសម្បយុត្តមេវ ចិត្តំ បវត្តេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន សព្ពកាយប្បដិសំវេទនវសេនេវ. ឃដតីតិ ឧស្សហតិ. វាយមតីតិ វាយាមំ ករោតិ, មនសិការំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. តថាភូតស្សាតិ អានាបានស្សតិំ ភាវេន្តស្ស. សំវរោតិ សតិ វីរិយម្បិ វា. តាយ សតិយាតិ យា សា អានាបានេ អារព្ភ បវត្តា សតិ, តាយ. តេន មនសិការេនាតិ យោ សោ តត្ថ សតិបុព្ពង្គមោ ភាវនាមនសិការោ, តេន សទ្ធិន្តិ អធិប្បាយោ. អាសេវតីតិ ‘‘តិស្សោ សិក្ខាយោ’’តិ វុត្តេ អធិកុសលធម្មេ អាសេវតិ. តទាសេវនញ្ហេត្ថ សិក្ខនន្តិ អធិប្បេតំ. បុរិមនយេតិ បុរិមស្មិំ ភាវនានយេ, បឋមវត្ថុទ្វយេតិ អធិប្បាយោ. តត្ថាបិ កាមំ ញាណុប្បាទនំ លព្ភតេវ អស្សាសបស្សាសានំ យាថាវតោ ទីឃរស្សភាវាវពោធសព្ភាវតោ, តថាបិ តំ ន ទុក្ករំ យថាបវត្តានំ តេសំ គហណមត្តភាវតោតិ តត្ថ វត្តមានកាលប្បយោគោ កតោ. ឥទំ បន ទុក្ករំ បុរិសស្ស ខុរធារាយំ គមនសទិសំ, តស្មា សាតិសយេនេត្ថ បុព្ពាភិសង្ខារេន ភវិតព្ពន្តិ ទីបេតុំ អនាគតកាលប្បយោគោ កតោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ញាណុប្បាទនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន កាយសង្ខារបស្សម្ភនបីតិបដិសំវេទនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘សំវរសមាទានានំ សង្គហោ’’តិ វទន្តិ.

កាយសង្ខារន្តិ អស្សាសបស្សាសំ. សោ ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានោបិ សមានោ ករជកាយបដិពទ្ធវុត្តិតាយ តេន សង្ខរីយតីតិ កាយសង្ខារោតិ វុច្ចតិ. យោ បន ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.១០២) ឯវមាគតោ កាយសង្ខារោ ចេតនាលក្ខណោ សតិបិ ទ្វារន្តរុប្បត្តិយំ យេភុយ្យវុត្តិយា តព្ពហុលវុត្តិយា ច កាយទ្វារេន លក្ខិតោ, សោ ឥធ នាធិប្បេតោ. បស្សម្ភេន្តោតិអាទីសុ បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ បទំ បុរិមស្ស បុរិមស្ស អត្ថវចនំ. តស្មា បស្សម្ភនំ នាម វូបសមនំ, តញ្ច តថាបយោគេ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហស្ស ឱឡារិកស្ស កាយសង្ខារស្ស បយោគសម្បត្តិយា អនុប្បាទនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្រាតិ ‘‘ឱឡារិកំ កាយសង្ខារំ បស្សម្ភេន្តោ’’តិ ឯត្ថ. អបរិគ្គហិតកាលេតិ កម្មដ្ឋានស្ស អនារទ្ធកាលេ, តតោ ឯវ កាយចិត្តានម្បិ អបរិគ្គហិតកាលេ. ‘‘និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយា’’តិ ហិ ឥមិនា កាយបរិគ្គហោ, ‘‘បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ ឥមិនា ចិត្តបរិគ្គហោ វុត្តោ. តេនេវាហ – ‘‘កាយោបិ ចិត្តម្បិ បរិគ្គហិតា ហោន្តី’’តិ. កាយោតិ ករជកាយោ. សទរថាតិ សបរិឡាហា. សា ច នេសំ សទរថតា គរុភាវេន វិយ ឱឡារិកតាយ អវិនាភាវិនីតិ អាហ ‘‘ឱឡារិកា’’តិ. ពលវតរាតិ សពលា ថូលា. សន្តា ហោន្តីតិ ចិត្តំ តាវ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវេន ឯកគ្គំ ហុត្វា កម្មដ្ឋានំ បរិគ្គហេត្វា បវត្តមានំ សន្តំ ហោតិ វូបសន្តំ, តតោ ឯវ តំសមុដ្ឋានា រូបធម្មា លហុមុទុកម្មញ្ញភាវប្បត្តា, តទនុគុណតាយ សេសំ តិសន្តតិរូបន្តិ ឯវំ ចិត្តេ កាយេ ច វូបសន្តេ បវត្តមានេ តន្និស្សិតា អស្សាសបស្សាសា សន្តសភាវា អនុក្កមេន សុខុមសុខុមតរសុខុមតមា ហុត្វា បវត្តន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘យទា បនស្ស កាយោបី’’តិអាទិ. បស្សម្ភេមីតិ បឋមាវជ្ជនា. អាភុជនំ អាភោគោ, សម្មា អនុ អនុ អាហរណំ សមន្នាហារោ, តស្មិំយេវ អត្ថេ អបរាបរំ បវត្តអាវជ្ជនា តស្សេវ អត្ថស្ស មនសិករណំ ចិត្តេ ឋបនំ មនសិការោ, វីមំសា បច្ចវេក្ខណា.

សារទ្ធេតិ សទរថេ សបរិឡាហេ. អធិមត្តន្តិ ពលវំ ឱឡារិកំ, លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. កាយសង្ខារោ ហិ អធិប្បេតោ. ‘‘អធិមត្តំ ហុត្វា បវត្តតី’’តិ កិរិយាវិសេសនំ វា ឯតំ. សុខុមន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កាយម្ហីតិ ឯត្ថ ចិត្តេ ចាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ករិយមានំ ទុតិយជ្ឈានស្ស នានាវជ្ជនំ បរិកម្មំ បឋមជ្ឈានំ វិយ ទូរសមុស្សារិតបដិបក្ខន្តិ កត្វា តំសមុដ្ឋានោ កាយសង្ខារោ បឋមជ្ឈានេ ច ទុតិយជ្ឈានូបចារេ ច ឱឡារិកោតិ សទិសោ វុត្តោ. ឯស នយោ សេសុបចារទ្វយេបិ. អថ វា ទុតិយជ្ឈានាទីនំ អធិគមាយ បដិបជ្ជតោ ទុក្ខាបដិបទាទិវសេន កិលមតោ យោគិនោ កាយកិលមថចិត្តុបឃាតាទិវសេន វិតក្កាទិសង្ខោភេន សបរិប្ផន្ទតាយ ច ចិត្តប្បវត្តិយា ទុតិយជ្ឈានាទិឧបចារេសុ កាយសង្ខារស្ស ឱឡារិកតា វេទិតព្ពា. អតិសុខុមោតិ អញ្ញត្ថ លព្ភមានោ កាយសង្ខារោ ចតុត្ថជ្ឈានេ អតិក្កន្តសុខុមោ. សុខុមភាវោបិស្ស តត្ថ នត្ថិ កុតោ ឱឡារិកតា អប្បវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘អប្បវត្តិមេវ បាបុណាតី’’តិ.

លាភិស្ស សតោ អនុបុព្ពសមាបត្តិសមាបជ្ជនវេលំ ឯកាសនេនេវ វា សព្ពេសំ ឈានានំ បដិលាភំ សន្ធាយ មជ្ឈិមភាណកា ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមជ្ឈានតោ ឧបរូបរិឈានូបចារេបិ សុខុមតរំ ឥច្ឆន្តិ. តត្ថ ហិ សោបចារានំ ឈានានំ ឧបរូបរិ វិសេសវន្តតា សន្តតា ច សម្ភវេយ្យ, ឯកាវជ្ជនូបចារំ វា សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ ហេដ្ឋា វុត្តវាទេន ឥមស្ស វាទស្ស អវិរោធោ សិទ្ធោ ភិន្នវិសយត្តា. សព្ពេសំយេវាតិ ឧភយេសម្បិ. យស្មា តេ សព្ពេបិ វុច្ចមានេន វិធិនា បស្សទ្ធិមិច្ឆន្តិយេវ. អបរិគ្គហិតកាលេ បវត្តកាយសង្ខារោ បរិគ្គហិតកាលេ បដិប្បស្សម្ភតីតិ ឥទំ សទិសសន្តានតាយ វុត្តំ. ន ហិ តេ ឯវ ឱឡារិកា អស្សាសាទយោ សុខុមា ហោន្តិ. បស្សម្ភនាការោ បន តេសំ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

មហាភូតបរិគ្គហេ សុខុមោតិ ចតុធាតុមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសំ សន្ធាយ វុត្តំ. សកលរូបបរិគ្គហេ សុខុមោ ភាវនាយ ឧបរូបរិ បណីតភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘រូបារូបបរិគ្គហេ សុខុមោ’’តិ. លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយាតិ កលាបសម្មសនមាហ. និព្ពិទានុបស្សនាតោ បដ្ឋាយ ពលវវិបស្សនា, តតោ ឱរំ ទុព្ពលវិបស្សនា. បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘អបរិគ្គហិតកាលេ’’តិអាទិនា សមថនយេ វុត្តនយេន. ‘‘អបរិគ្គហេ បវត្តោ កាយសង្ខារោ មហាភូតបរិគ្គហេ បដិប្បស្សម្ភតី’’តិអាទិនា វិបស្សនានយេបិ បដិប្បស្សទ្ធិ យោជេតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អស្សាតិ ឥមស្ស ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារ’’ន្តិ បទស្ស. ចោទនាសោធនាហីតិ អនុយោគបរិហារេហិ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. កថន្តិ យំ ឥទំ ‘‘បស្សម្ភយំ…បេ… សិក្ខតី’’តិ វុត្តំ, តំ កថំ កេន បការេន កាយសង្ខារស្ស បស្សម្ភនំ យោគិនោ ច សិក្ខនំ ហោតីតិ កថេតុកាមតាយ បុច្ឆិត្វា កាយសង្ខារេ សរូបតោ ឱឡារិកសុខុមតោ វូបសមតោ អនុយោគបរិហារតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘កតមេ កាយសង្ខារា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កាយិកាតិ រូបកាយេ ភវា. កាយប្បដិពទ្ធាតិ កាយសន្និស្សិតា. កាយេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ, តតោ ឯវ តេ អកាយសមុដ្ឋានាបិ កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ កាយសង្ខារា. បស្សម្ភេន្តោតិ ឱឡារិកោឡារិកំ បស្សម្ភេន្តោ.

សេសបទទ្វយំ តស្សេវ វេវចនំ. ឱឡារិកញ្ហិ កាយសង្ខារំ អវូបសន្តសភាវំ សន្និសីទាបេន្តោ ‘‘បស្សម្ភេន្តោ’’តិ វុច្ចតិ, អនុប្បាទនិរោធំ បាបេន្តោ ‘‘និរោធេន្តោ’’តិ, សុដ្ឋុ សន្តសភាវំ នយន្តោ ‘‘វូបសមេន្តោ’’តិ.

យថារូបេហីតិ យាទិសេហិ. កាយសង្ខារេហីតិ ឱឡារិកេហិ កាយសង្ខារេហិ. អានមនាតិ អភិមុខេន កាយស្ស នមនា. វិនមនាតិ វិសុំ វិសុំ បស្សតោ នមនា. សន្នមនាតិ សព្ពតោ, សុដ្ឋុ វា នមនា. បណមនាតិ បច្ឆតោ នមនា. ឥញ្ជនាទីនិ អានមនាទីនំ វេវចនានិ, អធិមត្តានិ វា អភិមុខចលនាទីនិ អានមនាទយោ, មន្ទានិ ឥញ្ជនាទយោ. បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារន្តិ តថារូបំ អានមនាទីនំ ការណភូតំ ឱឡារិកំ កាយសង្ខារំ បដិប្បស្សម្ភេន្តោ. តស្មិញ្ហិ បស្សម្ភិតេ អានមនាទយោបិ បស្សម្ភិតា ឯវ ហោន្តិ.

សន្តំ សុខុមន្តិ យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ កាយស្ស អបរិប្ផន្ទនហេតូហិ អានមនាទយោ ន ហោន្តិ, តថារូបំ ទរថាភាវតោ សន្តំ, អនោឡារិកតាយ សុខុមំ. បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារន្តិ សាមញ្ញតោ ឯកំ កត្វា វទតិ. អថ វា បុព្ពេ ឱឡារិកោឡារិកំ កាយសង្ខារំ បដិប្បស្សម្ភេន្តោ អនុក្កមេន កាយស្ស អបរិប្ផន្ទនហេតុភូតេ សុខុមសុខុមតរេ ឧប្បាទេត្វា តេបិ បដិប្បស្សម្ភេត្វា បរមសុខុមតាយ កោដិប្បត្តំ យំ កាយសង្ខារំ បដិប្បស្សម្ភេតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សន្តំ សុខុមំ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារ’’ន្តិ.

ឥតីតិអាទិ ចោទកវចនំ. តត្ថ ឥតីតិ បការត្ថេ និបាតោ, កិរាតិ អរុចិសូចនេ, ឯវញ្ចេតិ អត្ថោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ ‘‘វុត្តប្បការេន យទិ អតិសុខុមម្បិ កាយសង្ខារំ បស្សម្ភេតី’’តិ. ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ សតិ តយា វុត្តាការេ លព្ភមានេ. វាតូបលទ្ធិយាតិ វាតស្ស ឧបលទ្ធិយា. ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, អស្សាសាទិវាតារម្មណស្ស ចិត្តស្ស បភាវនា ឧប្បាទនា បវត្តនា ន ហោតិ, តេ ច តេន បស្សម្ភេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនាតិ ឱឡារិកេ អស្សាសបស្សាសេ ភាវនាយ បដិប្បស្សម្ភេត្វា សុខុមានំ តេសំ បភាវនា ច ន ហោតិ ឧភយេសំ តេសំ តេន បដិប្បស្សម្ភេតព្ពតោ. អានាបានស្សតិយាតិ អានាបានារម្មណាយ សតិយា ច បវត្តនំ ន ហោតិ អានាបានានំ អភាវតោ. តតោ ឯវ តំសម្បយុត្តស្ស អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច បភាវនា ឧប្បាទនាបិ ន ហោតិ. ន ហិ កទាចិ អារម្មណេន វិនា សារម្មណា ធម្មា សម្ភវន្តិ. ន ច នំ តន្តិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ. តំ វុត្តវិធានំ សមាបត្តិំ បណ្ឌិតា បញ្ញវន្តោ ន ចេវ សមាបជ្ជន្តិបិ តតោ ន វុដ្ឋហន្តិបីតិ យោជនា. ឯវំ ចោទកោ សព្ពេន សព្ពំ អភាវូបនយនំ បស្សម្ភនន្តិ អធិប្បាយេន ចោទេតិ.

បុន ឥតិ កិរាតិអាទិ យថាវុត្តាយ ចោទនាយ វិស្សជ្ជនា. តត្ថ កិរាតិ យទីតិ ឯតស្ស អត្ថេ និបាតោ. ឥតិ កិរ សិក្ខតិ, មយា វុត្តាការេន យទិ សិក្ខតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ បស្សម្ភនេ សតិ. បភាវនា ហោតីតិ យទិបិ ឱឡារិកា កាយសង្ខារា បដិប្បស្សម្ភន្តិ, សុខុមា បន អត្ថេវាតិ អនុក្កមេន បរមសុខុមភាវប្បត្តស្ស វសេន និមិត្តុប្បត្តិយា អានាបានស្សតិយា អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច បភាវនា ឥជ្ឈតេវាតិ អធិប្បាយោ.

យថា កថំ វិយាតិ យថាវុត្តវិធានំ តំ កថំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ, អត្ថិ កិញ្ចិ តទត្ថសម្បដិបាទនេ ឱបម្មន្តិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ ឱបម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘សេយ្យថាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សេយ្យថាបីតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. កំសេតិ កំសភាជនេ. និមិត្តន្តិ និមិត្តស្ស, តេសំ សទ្ទានំ បវត្តាការស្សាតិ អត្ថោ. សាមិអត្ថេ ហិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ. សុគ្គហិតត្តាតិ សុដ្ឋុ គហិតត្តា. សុមនសិកតត្តាតិ សុដ្ឋុ ចិត្តេ ឋបិតត្តា. សូបធារិតត្តាតិ សម្មទេវ ឧបធារិតត្តា សល្លក្ខិតត្តា. សុខុមកា សទ្ទាតិ អនុរវេ អាហ, យេ អប្បកា. អប្បត្ថោ ហិ អយំ ក-សទ្ទោ. សុខុមសទ្ទនិមិត្តារម្មណតាបីតិ សុខុមោ សទ្ទោវ និមិត្តំ សុខុមសទ្ទនិមិត្តំ, តទារម្មណតាយបីតិ វុត្តំ ហោតិ. កាមំ តទា សុខុមាបិ សទ្ទា និរុទ្ធា, សទ្ទនិមិត្តស្ស បន សុគ្គហិតត្តា សុខុមតរសទ្ទនិមិត្តារម្មណភាវេនបិ ចិត្តំ បវត្តតិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ តស្ស តស្ស និរុទ្ធស្ស សទ្ទស្ស និមិត្តំ អវិក្ខិត្តេន ចិត្តេន ឧបធារេន្តស្ស អនុក្កមេន បរិយោសានេ អតិសុខុមសទ្ទនិមិត្តម្បិ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តំ បវត្តតេវ. ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ តស្មិំ យថាឧបដ្ឋិតេ និមិត្តេ សមាធានសព្ភាវតោ.

ឯវំ សន្តេតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តំ. តត្ថ យស្ស សុត្តបទស្ស សទ្ធិំ ចោទនាសោធនាហិ អត្ថោ វុត្តោ, តំ ឧទ្ធរិត្វា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានានិ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘បស្សម្ភយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារន្តិ វុត្តអស្សាសបស្សាសា កាយោតិ យោជនា វេទិតព្ពា. អថ វា បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារន្តិ ឯត្ថ អស្សាសបស្សាសា កាយោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មហាសតិបដ្ឋានសុត្តេ (ទី. និ. ២.៣៧២ អាទយោ; ម. និ. ១.១០៥ អាទយោ) កាយានុបស្សនំ កថេន្តេន បឋមចតុក្កស្សេវ វុត្តត្តា, អានាបានស្សតិសុត្តេបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទីឃំ វា អស្សសន្តោ ទីឃំ អស្សសាមីតិ បជានាតិ…បេ… បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ. កាយេ កាយានុបស្សី, ភិក្ខវេ, តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុ វិហរតី’’តិ (ម. និ. ២.១៤៩) វុត្តត្តា ច ‘‘កាយានុបស្សនាវសេន វុត្តស្ស បឋមចតុក្កស្សា’’តិ វុត្តំ.

អាទិកម្មិកស្ស កម្មដ្ឋានវសេនាតិ សមថកម្មដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ បន ឥតរចតុក្កេសុបិ លព្ភតេវ. ឯត្ថាតិ បឋមចតុក្កេ. សហ បដិសម្ភិទាហីតិ និទស្សនមត្តមេតំ, បុញ្ញវន្តានំ បន ឧបនិស្សយសម្បន្នានំ អភិញ្ញាបិ សិជ្ឈតិយេវ. ចតុព្ពិធន្តិ បាតិមោក្ខសំវរាទិវសេន ចតុព្ពិធំ. អនាបជ្ជនន្តិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អញ្ញតរស្ស អនាបជ្ជនំ. អាបន្នវុដ្ឋានន្តិ អាបន្នសប្បដិកម្មាបត្តិតោ យថាធម្មំ បដិកម្មករណេន វុដ្ឋានំ, ទេសនាគាមិនិតោ ទេសនាយ, វុដ្ឋានគាមិនិតោ បរិវាសាទិវិនយកម្មករណេន វុដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទេសនាយបិ ហិ អាបន្នាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ ហោតីតិ សាបិ វុដ្ឋានេនេវ សង្គហិតា. កិលេសេហិ ច អប្បដិបីឡនន្តិ កោធោ ឧបនាហោ មក្ខោ បលាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យំ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ អតិមានោ មទោ បមាទោតិ ឯវមាទីហិ បាបធម្មេហិ អប្បដិបីឡនំ, តេសំ អនុប្បាទនន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

យមិទំ អាភិសមាចារិកសីលំ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វេអសីតិ ខន្ធកវត្តានិ ចុទ្ទសវិធំ មហាវត្តន្តិ ឯត្ថ មហាវត្តំ នាម វត្តក្ខន្ធកេ វុត្តានិ អាគន្តុកវត្តំ អាវាសិកគមិកអនុមោទនភត្តគ្គបិណ្ឌចារិកអារញ្ញិកសេនាសនជន្តាឃរវច្ចកុដិឧបជ្ឈាយសទ្ធិវិហារិកអាចរិយអន្តេវាសិកវត្តន្តិ ចុទ្ទស វត្តានិ. តតោ អញ្ញានិ បន កទាចិ តជ្ជនីយកម្មកតាទិកាលេយេវ ចរិតព្ពានិ ទ្វាសីតិ ខន្ធកវត្តានិ, ន សព្ពាសុ អវត្ថាសុ ចរិតព្ពានិ, តស្មា មហាវត្តេសុ អគណិតានិ. តត្ថ ‘‘បារិវាសិកានំ ភិក្ខូនំ វត្តំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ អារភិត្វា ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពំ…បេ… ន ឆមាយំ ចង្កមន្តេ ចង្កមេ ចង្កមិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៧៦) វុត្តវត្តានិ ឆសដ្ឋិ, តតោ បរំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បារិវាសិកេន ភិក្ខុនា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ មូលាយបដិកស្សនារហេន, មានត្តារហេន, មានត្តចារិកេន, អព្ភានារហេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ អាវាសេ វត្ថព្ព’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ៨២) វុត្តានិ បកតត្តេ ចរិតព្ពេហិ អនញ្ញត្តា វិសុំ តានិ អគណេត្វា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរាទីសុ បុគ្គលន្តរេសុ ចរិតព្ពត្តា តេសំ វសេន សម្បិណ្ឌេត្វា ឯកេកំ កត្វា គណិតានិ បញ្ចាតិ ឯកសត្តតិ វត្តានិ, ឧក្ខេបនីយកម្មកតវត្តេសុ វត្តបញ្ញាបនវសេន វុត្តំ ‘‘ន បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោ អភិវាទនំ…បេ… នហានេ បិដ្ឋិបរិកម្មំ សាទិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៥១) ឥទំ អភិវាទនាទីនំ អសាទិយនំ ឯកំ, ‘‘ន បកតត្តោ ភិក្ខុ សីលវិបត្តិយា អនុទ្ធំសេតព្ពោ’’តិអាទីនិ (ចូឡវ. ៥១) ច ទសាតិ ឯវមេតានិ ទ្វាសីតិ. ឯតេស្វេវ បន កានិចិ តជ្ជនីយកម្មាទិវត្តានិ កានិចិ បារិវាសិកាទិវត្តានីតិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទ្វាសីតិ ឯវ. អញ្ញត្ថ បន អដ្ឋកថាបទេសេ អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គណនូបគំ ន ហោតីតិ អសីតិ ខន្ធកវត្តានីតិ វុច្ចតិ. អាភិសមាចារិកសីលន្តិ ឯត្ថ អភិសមាចារោតិ ឧត្តមសមាចារោ, អភិសមាចារោវ អាភិសមាចារិកំ, អភិសមាចារំ វា អារព្ភ បញ្ញត្តំ អាភិសមាចារិកំ, តទេវ សីលន្តិ អាភិសមាចារិកសីលំ. ខន្ធកវត្តបរិយាបន្នស្ស សីលស្សេតំ អធិវចនំ. អហំ សីលំ រក្ខាមិ, កិំ អាភិសមាចារិកេនាតិអាទីសុ សីលន្តិ ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នមេវ គហេតព្ពំ ខន្ធកវត្តបរិយាបន្នស្ស អាភិសមាចារិកគ្គហណេន គហិតត្តា. បរិបូរេតិ បរិបុណ្ណេ, បរិបូរិតេតិ វា អត្ថោ.

តតោតិ យថាវុត្តសីលវិសោធនតោ បរំ. អាវាសោតិ អាវាសបលិពោធោ. កុលន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ (វិសុទ្ធិ. ១.៤១) អាវាសោតិ ឯកោបិ ឱវរកោ វុច្ចតិ ឯកម្បិ បរិវេណំ សកលោបិ សង្ឃារាមោ. ស្វាយំ ន សព្ពស្សេវ បលិពោធោ ហោតិ, យោ បនេត្ថ នវកម្មាទិឧស្សុក្កំ វា អាបជ្ជតិ, ពហុភណ្ឌសន្និចយោ វា ហោតិ, យេន កេនចិ វា ការណេន អបេក្ខវា បដិពទ្ធចិត្តោ, តស្សេវ បលិពោធោ ហោតិ, ន ឥតរស្ស.

កុលន្តិ ញាតិកុលំ វា ឧបដ្ឋាកកុលំ វា. ឯកច្ចស្ស ហិ ឧបដ្ឋាកកុលម្បិ ‘‘សុខិតេ សុខិតោ’’តិអាទិនា នយេន សំសដ្ឋស្ស វិហរតោ បលិពោធោ ហោតិ, សោ កុលមានុសកេហិ វិនា ធម្មស្សវនាយ សាមន្តវិហារម្បិ ន គច្ឆតិ. ឯកច្ចស្ស មាតាបិតរោបិ បលិពោធា ន ហោន្តិ កោរណ្ឌកវិហារវាសិត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យទហរភិក្ខុនោ វិយ.

លាភោតិ ចត្តារោ បច្ចយា. តេ កថំ បលិពោធា ហោន្តិ? បុញ្ញវន្តស្ស ហិ ភិក្ខុនោ គតគតដ្ឋានេ មនុស្សា មហាបរិវារេ បច្ចយេ ទេន្តិ, សោ តេសំ អនុមោទេន្តោ ធម្មំ ទេសេន្តោ សមណធម្មំ កាតុំ ឱកាសំ ន លភតិ, អរុណុគ្គមនតោ យាវ បឋមយាមោ, តាវ មនុស្សសំសគ្គោ ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ, បុន ពលវបច្ចូសេយេវ ពាហុល្លិកបិណ្ឌបាតិកា អាគន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, អសុកោ ឧបដ្ឋាកោ ឧបាសកោ ឧបាសិកា អមច្ចោ អមច្ចធីតា តុម្ហាកំ ទស្សនកាមា’’តិ វទន្តិ, សោ ‘‘គណ្ហាវុសោ បត្តចីវរ’’ន្តិ គមនសជ្ជោវ ហោតិ និច្ចព្យាវដោ, តស្សេវ តេ បច្ចយា បលិពោធា ហោន្តិ. តេន គណំ បហាយ យត្ថ នំ ន ជានន្តិ, តត្ថ ឯកកេន ចរិតព្ពំ. ឯវំ សោ បលិពោធោ ឧបច្ឆិជ្ជតិ.

គណោតិ សុត្តន្តិកគណោ វា អាភិធម្មិកគណោ វា. យោ តស្ស ឧទ្ទេសំ វា បរិបុច្ឆំ វា ទេន្តោ សមណធម្មស្ស ឱកាសំ ន លភតិ, តស្ស គណោ បលិពោធោ ហោតិ. តេន សោ ឯវំ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ – សចេ តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុ កតំ ហោតិ, អប្បំ អវសិដ្ឋំ, តំ និដ្ឋបេត្វា អរញ្ញំ បវិសិតព្ពំ. សចេ អប្បំ កតំ, ពហុ អវសិដ្ឋំ, យោជនតោ បរំ អគន្ត្វា អន្តោយោជនបរិច្ឆេទេ អញ្ញំ គណវាចកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥមេ អាយស្មា ឧទ្ទេសាទីហិ សង្គណ្ហតូ’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវម្បិ អលភមានេន ‘‘មយ្ហំ, អាវុសោ, ឯកំ កិច្ចំ អត្ថិ, តុម្ហេ យថាផាសុកដ្ឋានានិ គច្ឆថា’’តិ គណំ បហាយ អត្តនោ កម្មំ កាតព្ពំ.

កម្មេនាតិ កម្មបលិពោធេន. ‘‘កម្មញ្ច បញ្ចម’’ន្តិបិ បាឋោ. តត្ថ កម្មន្តិ នវកម្មំ. តំ ករោន្តេន វឌ្ឍកីអាទីហិ លទ្ធាលទ្ធំ ជានិតព្ពំ, កតាកតេ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិតព្ពន្តិ សព្ពថាបិ បលិពោធោ ហោតិ. សោបិ ឯវំ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ – សចេ អប្បំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, និដ្ឋបេតព្ពំ. សចេ ពហុ, សង្ឃិកំ ចេ, នវកម្មំ សង្ឃស្ស វា ភារហារកភិក្ខូនំ វា និយ្យាតេតព្ពំ. អត្តនោ សន្តកំ ចេ, អត្តនោ ភារហារកានំ និយ្យាតេតព្ពំ. តាទិសំ អលភន្តេន សង្ឃស្ស បរិច្ចជិត្វា គន្តព្ពំ.

អទ្ធានន្តិ មគ្គគមនំ. យស្ស ហិ កត្ថចិ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ វា ហោតិ, បច្ចយជាតំ វា កិញ្ចិ លទ្ធព្ពំ ហោតិ. សចេ តំ អលភន្តោ ន សក្កោតិ អធិវាសេតុំ, អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តស្សបិ គមិកចិត្តំ នាម ទុប្បដិវិនោទយំ ហោតិ, តស្មា គន្ត្វា តំ កិច្ចំ តីរេត្វាវ សមណធម្មេ ឧស្សុក្កំ កាតព្ពំ.

ញាតីតិ វិហារេ អាចរិយុបជ្ឈាយសទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកសមានុបជ្ឈាយកសមានាចរិយកា, ឃរេ មាតា បិតា ភាតាតិ ឯវមាទិកា. តេ គិលានា ឥមស្ស បលិពោធា ហោន្តិ. តស្មា សោ បលិពោធោ តេ ឧបដ្ឋហិត្វា តេសំ បាកតិកករណេន ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ. តត្ថ ឧបជ្ឈាយោ តាវ គិលានោ សចេ លហុំ ន វុដ្ឋាតិ, យាវជីវំ បដិជគ្គិតព្ពោ, តថា បព្ពជ្ជាចរិយោ ឧបសម្បទាចរិយោ សទ្ធិវិហារិកោ ឧបសម្បាទិតបព្ពាជិតអន្តេវាសិកសមានុបជ្ឈាយកា ច. និស្សយាចរិយឧទ្ទេសាចរិយនិស្សយន្តេវាសិកឧទ្ទេសន្តេវាសិកសមានាចរិយកា បន យាវ និស្សយឧទ្ទេសា អនុបច្ឆិន្នា, តាវ បដិជគ្គិតព្ពា. បហោន្តេន តតោ ឧទ្ធម្បិ បដិជគ្គិតព្ពា ឯវ. មាតាបិតូសុ ឧបជ្ឈាយេ វិយ បដិជគ្គិតព្ពំ. សចេបិ ហិ តេ រជ្ជេ ឋិតា ហោន្តិ, បុត្តតោ ច ឧបដ្ឋានំ បច្ចាសីសន្តិ, កាតព្ពមេវ. អថ តេសំ ភេសជ្ជំ នត្ថិ, អត្តនោ សន្តកំ ទាតព្ពំ. អសតិ, ភិក្ខាចរិយាយ បរិយេសិត្វាបិ ទាតព្ពមេវ. ភាតុភគិនីនំ បន តេសំ សន្តកមេវ យោជេត្វា ទាតព្ពំ. សចេ នត្ថិ, អត្តនោ សន្តកំ តាវកាលិកំ ទត្វា បច្ឆា លភន្តេន គណ្ហិតព្ពំ, អលភន្តេន ន ចោទេតព្ពា. អញ្ញាតកស្ស ភគិនិយា សាមិកស្ស ភេសជ្ជំ នេវ កាតុំ, ន ទាតុំ វដ្ដតិ, ‘‘តុយ្ហំ សាមិកស្ស ទេហី’’តិ វត្វា បន ភគិនិយា ទាតព្ពំ. ភាតុ ជាយាយបិ ឯសេវ នយោ, តេសំ បន បុត្តា ឥមស្ស ញាតកាយេវាតិ តេសំ កាតុំ វដ្ដតិ.

អាពាធោតិ យោ កោចិ រោគោ. សោ ពាធយមានោ បលិពោធោ ហោតិ, តស្មា ភេសជ្ជករណេន ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ. សចេ បន កតិបាហំ ភេសជ្ជំ ករោន្តស្សបិ ន វូបសម្មតិ, ‘‘នាហំ តុយ្ហំ ទាសោ, ន ភតកោ, តំយេវម្ហិ បោសេន្តោ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ ទុក្ខប្បត្តោ’’តិ អត្តភាវំ គរហិត្វា សមណធម្មោ កាតព្ពោ.

គន្ថោតិ បរិយត្តិបរិហរណំ. តំ សជ្ឈាយាទីហិ និច្ចព្យាវដស្សេវ បលិពោធោ ហោតិ, ន ឥតរស្ស.

ឥទ្ធិយាតិ ឥទ្ធិបលិពោធេន. ‘‘ឥទ្ធីតិ តេ ទសា’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ ឥទ្ធីតិ បោថុជ្ជនិកា ឥទ្ធិ. សា ហិ ឧត្តានសេយ្យកទារកោ វិយ តរុណសស្សំ វិយ ច ទុប្បរិហារា ហោតិ, អប្បមត្តកេន ច ភិជ្ជតិ. សា បន វិបស្សនាយ បលិពោធោ ហោតិ, ន សមាធិស្ស សមាធិំ បត្វា បត្តព្ពតោ, តស្មា វិបស្សនាត្ថិកេន ឥទ្ធិបលិពោធោ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ, ឥតរេន អវសេសាតិ. កម្មដ្ឋានភាវនំ បរិពុន្ធេតិ ឧបរោធេតិ បវត្តិតុំ ន ទេតីតិ បលិពោធោ, រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា វុត្តោ, បរិបន្ថោតិ អត្ថោ. ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោតិ សមាបនេន សង្គហណេន ឧបរុន្ធិតព្ពោ, អបលិពោធោ កាតព្ពោតិ អត្ថោ.

កម្មដ្ឋានេ និយុត្តោ កម្មដ្ឋានិកោ, ភាវនមនុយុញ្ជន្តោ. តេន កម្មដ្ឋានិកេន. បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ សព្ពេបិ ភិក្ខូ’’តិ ឯវំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. សហវាសីនន្តិ សហវាសីនំ ភិក្ខូនំ. មុទុចិត្តតំ ជនេតីតិ អត្តនិ មុទុចិត្តតំ ឧប្បាទេតិ. អយញ្ច សហវាសីនំ ចិត្តមទ្ទវជននាទិអត្ថោ ‘‘មនុស្សានំ បិយោ ហោតី’’តិអាទិនយប្បវត្តេន មេត្តានិសំសសុត្តេន (អ. និ. ៨.១) ទីបេតព្ពោ.

អនោលីនវុត្តិកោ ហោតីតិ សម្មាបដិបត្តិយំ ឱលីនវុត្តិកោ ហីនវីរិយោ ន ហោតិ, អារទ្ធវីរិយោ ហោតីតិ អត្ថោ. ទិព្ពេសុបិ អារម្មណេសុ, បគេវ ឥតរេសូតិ អធិប្បាយោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ សមណករណីយេ, សព្ពស្មិំ វា កម្មដ្ឋានានុយោគេ. អត្ថយិតព្ពន្តិ បុព្ពាសេវនវសេន អត្ថយិតព្ពំ. យោគស្ស ភាវនាយ អនុយុញ្ជនំ យោគានុយោគោ, តទេវ ករណីយដ្ឋេន កម្មំ, តស្ស យោគានុយោគកម្មស្ស. បទដ្ឋានត្តាតិ និប្ផត្តិហេតុត្តា.

ឱទាតកសិណេ អាលោកកសិណំ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសកសិណេ បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណញ្ច អន្តោគធំ កត្វា បាឡិយំ បថវីកសិណាទីនំ រូបជ្ឈានារម្មណានំ អដ្ឋន្នំយេវ កសិណានំ សរូបតោ វុត្តត្តា អាកាសកសិណំ អាលោកកសិណញ្ច វជ្ជេត្វា ‘‘អដ្ឋតិំសារម្មណេសូ’’តិ បាឡិយំ អាគតនយេនេវ វុត្តំ. អដ្ឋកថានយេន បន អាកាសកសិណេ អាលោកកសិណេ ច វិសុំ គហិតេ ចត្តាលីសំយេវ កម្មដ្ឋានានិ. តត្រិមានិ ចត្តាលីស កម្មដ្ឋានានិ – ទស កសិណា, ទស អសុភា, ទស អនុស្សតិយោ, ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា, ចត្តារោ អារុប្បា, ឯកា សញ្ញា, ឯកំ វវត្ថានន្តិ. តត្ថ បថវីកសិណំ អាបោកសិណំ តេជោកសិណំ វាយោកសិណំ នីលកសិណំ បីតកសិណំ លោហិតកសិណំ ឱទាតកសិណំ អាលោកកសិណំ បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណន្តិ ឥមេ ទស កសិណា. ឧទ្ធុមាតកំ វិនីលកំ វិបុព្ពកំ វិច្ឆិទ្ទកំ វិក្ខាយិតកំ វិក្ខិត្តកំ ហតវិក្ខិត្តកំ លោហិតកំ បុឡវកំ អដ្ឋិកន្តិ ឥមេ ទស អសុភា. ពុទ្ធានុស្សតិ ធម្ម សង្ឃ សីល ចាគ ទេវតានុស្សតិ មរណស្សតិ កាយគតាសតិ អានាបានស្សតិ ឧបសមានុស្សតីតិ ឥមា ទស អនុស្សតិយោ. មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខាតិ ឥមេ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា. អាកាសានញ្ចាយតនំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឥមេ ចត្តារោ អារុប្បា. អាហារេ បដិកូលសញ្ញា ឯកា សញ្ញា. ចតុធាតុវវត្ថានំ ឯកំ វវត្ថានន្តិ.

យំ យស្ស ចរិតានុកូលន្តិ ឯត្ថ រាគចរិតស្ស តាវ ទស អសុភា កាយគតាសតីតិ ឯកាទស កម្មដ្ឋានានិ អនុកូលានិ, ទោសចរិតស្ស ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា ចត្តារិ វណ្ណកសិណានីតិ អដ្ឋ, មោហចរិតស្ស ច វិតក្កចរិតស្ស ច ឯកំ អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានមេវ, សទ្ធាចរិតស្ស បុរិមា ឆ អនុស្សតិយោ, ពុទ្ធិចរិតស្ស មរណស្សតិ ឧបសមានុស្សតិ ចតុធាតុវវត្ថានំ អាហារេ បដិកូលសញ្ញាតិ ចត្តារិ, សេសកសិណានិ ចត្តារោ ច អារុប្បា សព្ពចរិតានំ អនុកូលានិ. កសិណេសុ ច យំ កិញ្ចិ បរិត្តំ វិតក្កចរិតស្ស, អប្បមាណំ មោហចរិតស្ស អនុកូលន្តិ វេទិតព្ពំ. យថាវុត្តេនេវ នយេនាតិ ‘‘យោគានុយោគកម្មស្ស បទដ្ឋានត្តា’’តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ.

យំ កម្មដ្ឋានំ គហេតុកាមោ ហោតិ, តស្សេវ វសេន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបទដ្ឋានំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អាសវក្ខយប្បត្តស្ស ខីណាសវស្ស សន្តិកេ គហេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘ឥមិនាវ កម្មដ្ឋានេន…បេ… ឧគ្គហេតព្ព’’ន្តិ. អរហន្តាទយោ ហីតិអាទិ ឯកច្ចខីណាសវតោ ពហុស្សុតោវ កម្មដ្ឋានទានេ សេយ្យោតិ ទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. មហាហត្ថិបថំ នីហរន្តោ វិយាតិ កម្មដ្ឋានបថវិំ មហាហត្ថិបថំ កត្វា ទស្សេន្តោ វិយ. សប្បាយាសប្បាយំ បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ យស្ស កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខតិ, តស្ស ឧបការានុបការំ យុត្តិមគ្គនេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា.

ឥទានិ កម្មដ្ឋានទាយកស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តេន ធោតមក្ខិតេហិ បាទេហិ ឧបាហនា អារុហិត្វា ឆត្តំ គហេត្វា តេលនាឡិមធុផាណិតាទីនិ គាហាបេត្វា អន្តេវាសិកបរិវុតេន ន គន្តព្ពំ, គមិកវត្តំ បន បូរេត្វា អត្តនោ បត្តចីវរំ សយមេវ គហេត្វា អន្តរាមគ្គេ យំ យំ វិហារំ បវិសតិ, សព្ពត្ថ បវិដ្ឋកាលេ អាគន្តុកវត្តំ, និក្ខមនកាលេ គមិកវត្តន្តិ យថារហំ តំ តំ វត្តំ បូរេន្តេន សល្លហុកបរិក្ខារេន បរមសល្លេខវុត្តិនា ហុត្វា គន្តព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សល្លហុកវុត្តិនា វិនយាចារសម្បន្នេនា’’តិ អាហ. ឯវំ បន គន្ត្វា តំ វិហារំ បវិសន្តេន អន្តរាយេវ ទន្តកដ្ឋំ កប្បិយំ ការាបេត្វា គហេត្វា បវិសិតព្ពំ, ន ច មុហុត្តំ វិស្សមិត្វា បាទធោវនមក្ខនាទីនិ កត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមីតិ អញ្ញំ បរិវេណំ បវិសិតព្ពំ. កស្មា? សចេ ហិស្ស តត្រ អាចរិយស្ស វិសភាគា ភិក្ខូ ភវេយ្យុំ, តំ តេ អាគមនការណំ បុច្ឆិត្វា អាចរិយស្ស អវណ្ណំ បកាសេត្វា ‘‘នដ្ឋោសិ, សចេ តស្ស សន្តិកំ អាគតោ’’តិ វិប្បដិសារំ ឧប្បាទេយ្យុំ, យេន តតោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តស្មា អាចរិយស្ស វសនដ្ឋានំ បុច្ឆិត្វា ឧជុកំ តត្ថេវ គន្តព្ពំ.

វុត្តប្បការមាចរិយន្តិ –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (អ. និ. ៧.៣៧; នេត្តិ. ១១៣) –

ឯវមាទិនា វុត្តប្បការំ សទ្ធាទិគុណសមន្នាគតំ ឯកន្តហិតេសិំ វុឌ្ឍិបក្ខេ ឋិតំ កល្យាណមិត្តំ អាចរិយំ. វត្តបដិបត្តិយា អារាធិតចិត្តស្សាតិ ឯត្ថ សចេ អាចរិយោ ទហរតរោ ហោតិ, បត្តចីវរបដិគ្គហណាទីនិ ន សាទិតព្ពានិ. សចេ វុឌ្ឍតរោ, គន្ត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា ឋាតព្ពំ. ‘‘និក្ខិបាវុសោ, បត្តចីវរ’’ន្តិ វុត្តេន និក្ខិបិតព្ពំ. ‘‘បានីយំ បិវា’’តិ វុត្តេន សចេ ឥច្ឆតិ, បាតព្ពំ. ‘‘បាទេ ធោវា’’តិ វុត្តេន ន តាវ ធោវិតព្ពា. សចេ ហិ អាចរិយេន អាភតមុទកំ ភវេយ្យ, ន សារុប្បំ សិយា. ‘‘ធោវាវុសោ, ន មយា អាភតំ, អញ្ញេហិ អាភត’’ន្តិ វុត្តេន បន យត្ថ អាចរិយោ ន បស្សតិ, ឯវរូបេ បដិច្ឆន្នេ វា ឱកាសេ អព្ភោកាសវិហារស្សបិ វា ឯកមន្តេ និសីទិត្វា បាទា ធោវិតព្ពា. សចេ អាចរិយោ តេលនាឡិំ អាហរតិ, ឧដ្ឋហិត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ សក្កច្ចំ គហេតព្ពា. សចេ ហិ ន គណ្ហេយ្យ, ‘‘អយំ ភិក្ខុ ឥតោ ឯវ បដ្ឋាយ សម្ភោគំ កោបេតី’’តិ អាចរិយស្ស អញ្ញថត្តំ ភវេយ្យ. គហេត្វា បន ន អាទិតោវ បាទា មក្ខេតព្ពា. សចេ ហិ តំ អាចរិយស្ស គត្តព្ភញ្ជនតេលំ ភវេយ្យ, ន សារុប្បំ សិយា, តស្មា បឋមំ សីសំ មក្ខេត្វា ខន្ធាទីនិ មក្ខេតព្ពានិ. ‘‘សព្ពបារិហារិយតេលមិទំ, អាវុសោ, បាទេបិ មក្ខេហី’’តិ វុត្តេន បន បាទេ មក្ខេត្វា ‘‘ឥមំ តេលនាឡិំ ឋបេមិ, ភន្តេ’’តិ វត្វា អាចរិយេ គណ្ហន្តេ ទាតព្ពា.

គតទិវសតោ បដ្ឋាយ ‘‘កម្មដ្ឋានំ មេ, ភន្តេ, កថេថ’’ឥច្ចេវំ ន វត្តព្ពំ. ទុតិយទិវសតោ បន បដ្ឋាយ សចេ អាចរិយស្ស បកតិឧបដ្ឋាកោ អត្ថិ, តំ យាចិត្វា វត្តំ កាតព្ពំ. សចេ យាចិតោបិ ន ទេតិ, ឱកាសេ លទ្ធេយេវ កាតព្ពំ. ករោន្តេន ច ខុទ្ទកមជ្ឈិមមហន្តានិ តីណិ ទន្តកដ្ឋានិ ឧបនាមេតព្ពានិ. សីតំ ឧណ្ហន្តិ ទុវិធំ មុខធោវនុទកញ្ច ន្ហានោទកញ្ច បដិយាទេតព្ពំ. តតោ យំ អាចរិយោ តីណិ ទិវសានិ បរិភុញ្ជតិ, តាទិសមេវ និច្ចំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពំ, និយមំ អកត្វា យំ វា តំ វា បរិភុញ្ជន្តស្ស យថាលទ្ធំ ឧបនាមេតព្ពំ. កិំ ពហុនា វុត្តេន, យំ តំ ភគវតា ‘‘អន្តេវាសិកេន, ភិក្ខវេ, អាចរិយម្ហិ សម្មា វត្តិតព្ពំ. តត្រាយំ សម្មាវត្តនា – កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ឧបាហនា ឱមុញ្ចិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ទន្តកដ្ឋំ ទាតព្ពំ, មុខោទកំ ទាតព្ពំ, អាសនំ បញ្ញបេតព្ពំ. សចេ យាគុ ហោតិ, ភាជនំ ធោវិត្វា យាគុ ឧបនាមេតព្ពា’’តិអាទិកំ (មហាវ. ៦៦) ខន្ធកេ វត្តំ បញ្ញត្តំ, តំ សព្ពម្បិ កាតព្ពំ. ឥតិ ឥមិនា យថាវុត្តេន នយេន បដិបជ្ជន្តោ វត្តបដិបត្តិយា ចិត្តំ អារាធេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បញ្ចសន្ធិកន្តិ បញ្ចបព្ពំ, បញ្ចភាគន្តិ អត្ថោ. កម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គណ្ហនន្តិ កម្មដ្ឋានគន្ថស្ស ឧគ្គណ្ហនំ, តទត្ថបរិបុច្ឆា កម្មដ្ឋានស្ស បរិបុច្ឆនា. អថ វា គន្ថតោ អត្ថតោ ច កម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គណ្ហនំ ឧគ្គហោ, តត្ថ សំសយបរិបុច្ឆនា បរិបុច្ឆា. កម្មដ្ឋានស្ស ឧបដ្ឋានន្តិ និមិត្តុបដ្ឋានំ, ឯវំ ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស ‘‘ឯវមិទំ និមិត្តំ ឧបដ្ឋាតី’’តិ ឧបធារណំ, តថា កម្មដ្ឋានប្បនា ‘‘ឯវំ ឈានមប្បេតី’’តិ. កម្មដ្ឋានស្ស លក្ខណន្តិ គណនានុពន្ធនាផុសនានំ វសេន ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឋបនាយ សម្បត្តិ, តតោ បរម្បិ វា សល្លក្ខណាទិវសេន មត្ថកប្បត្តីតិ កម្មដ្ឋានសភាវស្ស សល្លក្ខណំ. តេនាហ – ‘‘កម្មដ្ឋានសភាវុបធារណន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ.

អត្តនាបិ ន កិលមតិ ឱធិសោ កម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គណ្ហនតោ, តតោ ឯវ អាចរិយម្បិ ន វិហេឋេតិ ធម្មាធិករណម្បិ ភាវនាយ មត្ថកំ បាបនតោ. តស្មាតិ តំនិមិត្តំ អត្តនោអកិលមនអាចរិយាវិហេឋនហេតុ. ថោកន្តិ ថោកំ ថោកំ. តត្ថាតិ យត្ថ អាចរិយោ វសតិ, តត្ថ. សប្បាយំ ហោតីតិ អាវាសសប្បាយាទិលាភេន មនសិការផាសុតា ភាវនានុកូលតា ហោតិ. យោជនបរមន្តិ ឥមិនា គាវុតអឌ្ឍយោជនានិបិ សង្គណ្ហាតិ. យស្មា បន មន្ទបញ្ញោ គាវុតេ អឌ្ឍយោជនេ យោជនមត្តេ វា វសន្តោ កម្មដ្ឋានស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ សន្ទេហេ វា សតិសម្មោសេ វា ជាតេ កាលស្សេវ វិហារេ វត្តំ កត្វា អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេយេវ អាចរិយស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ ទិវសំ អាចរិយស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា ទុតិយទិវសេ អាចរិយំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា អកិលមន្តោយេវ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អាគន្តុំ សក្ខិស្សតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មន្ទបញ្ញោ យោជនបរមំ គន្ត្វា’’តិ. សចេ តិក្ខបញ្ញោ យោជនបរមេ ផាសុកដ្ឋានំ ន លភតិ, តេន កម្មដ្ឋានេ សព្ពំ គណ្ឋិដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា វិសុទ្ធំ អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ កម្មដ្ឋានំ កត្វា យោជនបរមតោ ទូរម្បិ គន្តុំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តិក្ខបញ្ញោ ទូរម្បិ គន្ត្វា’’តិ.

អដ្ឋារសសេនាសនទោសវិវជ្ជិតន្តិ មហត្តំ, នវត្តំ, ជិណ្ណត្តំ, បន្ថនិស្សិតត្តំ, សោណ្ឌី, បណ្ណំ, បុប្ផំ, ផលំ, បត្ថនីយតា, នគរសន្និស្សិតតា, ទារុសន្និស្សិតតា, ខេត្តសន្និស្សិតតា, វិសភាគានំ បុគ្គលានំ អត្ថិតា, បដ្ដនសន្និស្សិតតា, បច្ចន្តសន្និស្សិតតា, រជ្ជសីមសន្និស្សិតតា, អសប្បាយតា, កល្យាណមិត្តានំ អលាភោតិ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ សេនាសនទោសេហិ វិវជ្ជិតំ. ឥមេសញ្ហិ អដ្ឋារសន្នំ ទោសានំ អញ្ញតរេន សមន្នាគតំ សេនាសនំ ភាវនាយ អននុរូបំ.

កស្មា? មហាវិហារេ (វិសុទ្ធិ. ១.៥២) តាវ ពហូ នានាឆន្ទា សន្និបតន្តិ, តេ អញ្ញមញ្ញំ បដិវិរុទ្ធតាយ វត្តំ ន ករោន្តិ, ពោធិយង្គណាទីនិ អសម្មដ្ឋានេវ ហោន្តិ, អនុបដ្ឋាបិតំ បានីយំ បរិភោជនីយំ. តត្រាយំ ‘‘គោចរគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមី’’តិ បត្តចីវរមាទាយ និក្ខន្តោបិ សចេ បស្សតិ វត្តំ អកតំ, បានីយឃដំ វា រិត្តំ, អថានេន វត្តំ កាតព្ពំ ហោតិ, បានីយំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពំ, អករោន្តោ វត្តភេទេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. ករោន្តស្ស កាលោ អតិក្កមតិ, អតិទិវា បវិដ្ឋោ និដ្ឋិតាយ ភិក្ខាយ កិញ្ចិ ន លភតិ. បដិសល្លានគតោបិ សាមណេរទហរភិក្ខូនំ ឧច្ចាសទ្ទេន សង្ឃកម្មេហិ ច វិក្ខិបតិ. យត្ថ បន សព្ពំ វត្តំ កតមេវ ហោតិ, អវសេសាបិ ច ឃដ្ដនា នត្ថិ, ឯវរូបេ មហាវិហារេបិ វិហាតព្ពំ.

នវវិហារេ ពហុ នវកម្មំ ហោតិ, អករោន្តំ ឧជ្ឈាយន្តិ. យត្ថ បន ភិក្ខូ ឯវំ វទន្តិ ‘‘អាយស្មា យថាសុខំ សមណធម្មំ ករោតុ, មយំ នវកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ, ឯវរូបេ វិហាតព្ពំ.

ជិណ្ណវិហារេ បន ពហុ បដិជគ្គិតព្ពំ ហោតិ, អន្តមសោ អត្តនោ សេនាសនមត្តម្បិ អប្បដិជគ្គន្តំ ឧជ្ឈាយន្តិ, បដិជគ្គន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ បរិហាយតិ.

បន្ថនិស្សិតេ មហាបថវិហារេ រត្តិន្ទិវំ អាគន្តុកា សន្និបតន្តិ. វិកាលេ អាគតានំ អត្តនោ សេនាសនំ ទត្វា រុក្ខមូលេ វា បាសាណបិដ្ឋេ វា វសិតព្ពំ ហោតិ, បុនទិវសេបិ ឯវមេវាតិ កម្មដ្ឋានស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ. យត្ថ បន ឯវរូបោ អាគន្តុកសម្ពាធោ ន ហោតិ, តត្ថ វិហាតព្ពំ.

សោណ្ឌី នាម បាសាណបោក្ខរណី ហោតិ. តត្ថ បានីយត្ថំ មហាជនោ សមោសរតិ, នគរវាសីនំ រាជកុលូបកត្ថេរានំ អន្តេវាសិកា រជនកម្មត្ថាយ អាគច្ឆន្តិ, តេសំ ភាជនទារុទោណិកាទីនិ បុច្ឆន្តានំ ‘‘អសុកេ ច អសុកេ ច ឋានេ’’តិ ទស្សេតព្ពានិ ហោន្តិ. ឯវំ សព្ពកាលម្បិ និច្ចព្យាវដោ ហោតិ.

យត្ថ នានាវិធំ សាកបណ្ណំ ហោតិ, តត្ថស្ស កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ទិវាវិហារំ និសិន្នស្សបិ សន្តិកេ សាកហារិកា គាយមានា បណ្ណំ ឧច្ចិនន្តិយោ វិសភាគសទ្ទសង្ឃដ្ដនេន កម្មដ្ឋានន្តរាយំ ករោន្តិ.

យត្ថ បន នានាវិធា មាលាគច្ឆា សុបុប្ផិតា ហោន្តិ, តត្រាបិ តាទិសោយេវ ឧបទ្ទវោ.

យត្ថ នានាវិធំ អម្ពជម្ពុបនសាទិផលំ ហោតិ, តត្ថ ផលត្ថិកា អាគន្ត្វា យាចន្តិ, អទេន្តស្ស កុជ្ឈន្តិ, ពលក្ការេន វា គណ្ហន្តិ, សាយន្ហសមយេ វិហារមជ្ឈេ ចង្កមន្តេន តេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឧបាសកា ឯវំ ករោថា’’តិ វុត្តា យថារុចិ អក្កោសន្តិ, អវាសាយបិស្ស បរក្កមន្តិ.

បត្ថនីយេ បន លោកសម្មតេ ទក្ខិណគិរិហត្ថិកុច្ឆិចេតិយគិរិចិត្តលបព្ពតសទិសេ វិហារេ វិហរន្តំ ‘‘អយំ អរហា’’តិ សម្ភាវេត្វា វន្ទិតុកាមា មនុស្សា សមន្តា ឱសរន្តិ, តេនស្ស ន ផាសុ ហោតិ. យស្ស បន តំ សប្បាយំ ហោតិ, តេន ទិវា អញ្ញត្ថ គន្ត្វា រត្តិំ វសិតព្ពំ.

នគរសន្និស្សិតេ វិសភាគារម្មណានិ អាបាថមាគច្ឆន្តិ, កុម្ភទាសិយោបិ ឃដេហិ និឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ, ឱក្កមិត្វា មគ្គំ ន ទេន្តិ, ឥស្សរមនុស្សាបិ វិហារមជ្ឈេ សាណិំ បរិក្ខិបិត្វា និសីទន្តិ.

ទារុសន្និស្សយេ បន យត្ថ កដ្ឋានិ ច ទព្ពុបករណរុក្ខា ច សន្តិ, តត្ថ កដ្ឋហារិកា បុព្ពេ វុត្តសាកបុប្ផហារិកា វិយ អផាសុកំ ករោន្តិ. វិហារេ រុក្ខា សន្តិ, តេ ‘‘ឆិន្ទិត្វា ឃរានិ ករិស្សាមា’’តិ មនុស្សា អាគន្ត្វា ឆិន្ទន្តិ. សចេ សាយន្ហសមយេ បធានឃរា និក្ខមិត្វា វិហារមជ្ឈេ ចង្កមន្តោ តេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឧបាសកា ឯវំ ករោថា’’តិ វទតិ, យថារុចិ អក្កោសន្តិ, អវាសាយបិស្ស បរក្កមន្តិ.

យោ បន ខេត្តសន្និស្សិតោ ហោតិ សមន្តា ខេត្តេហិ បរិវារិតោ, តត្ថ មនុស្សា វិហារមជ្ឈេយេវ ខលំ កត្វា ធញ្ញំ មទ្ទន្តិ, បមុខេសុ សយន្តិ, អញ្ញម្បិ ពហុំ អផាសុំ ករោន្តិ. យត្របិ មហាសង្ឃភោគោ ហោតិ, អារាមិកកុលានំ គាវោ រុន្ធន្តិ, ឧទកវារំ បដិសេធេន្តិ, មនុស្សា វីហិសីសំ គហេត្វា ‘‘បស្សថ តុម្ហាកំ អារាមិកកុលានំ កម្ម’’ន្តិ សង្ឃស្ស ទស្សេន្តិ. តេន តេន ការណេន រាជរាជមហាមត្តានំ ឃរទ្វារំ គន្តព្ពំ ហោតិ, អយម្បិ ខេត្តសន្និស្សិតេនេវ សង្គហិតោ.

យត្ថ អញ្ញមញ្ញវិសភាគា វេរី ភិក្ខូ វិហរន្តិ, យេ កលហំ ករោន្តា ‘‘មា, ភន្តេ, ឯវំ ករោថា’’តិ វារិយមានា ‘‘ឯតស្ស បំសុកូលិកស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ នដ្ឋាម្ហា’’តិ វត្តារោ ភវន្តិ.

យោបិ ឧទកបដ្ដនំ វា ថលបដ្ដនំ វា សន្និស្សិតោ ហោតិ, តត្ថ អភិណ្ហំ នាវាហិ ច សត្ថេហិ ច អាគតមនុស្សា ‘‘ឱកាសំ ទេថ, បានីយំ ទេថ, លោណំ ទេថា’’តិ ឃដ្ដយន្តា អផាសុំ ករោន្តិ.

បច្ចន្តសន្និស្សិតេ បន មនុស្សា ពុទ្ធាទីសុ អប្បសន្នា ហោន្តិ.

រជ្ជសីមសន្និស្សិតេ រាជភយំ ហោតិ. តញ្ហិ បទេសំ ឯកោ រាជា ‘‘ន មយ្ហំ វសេ វត្តតី’’តិ បហរតិ, ឥតរោបិ ‘‘ន មយ្ហំ វសេ វត្តតី’’តិ. តត្រាយំ ភិក្ខុ កទាចិ ឥមស្ស រញ្ញោ វិជិតេ វិចរតិ, កទាចិ ឯតស្ស, អថ នំ ‘‘ចរបុរិសោ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានា អនយព្យសនំ បាបេន្តិ.

អសប្បាយតាតិ វិសភាគរូបាទិអារម្មណសមោសរណេន វា អមនុស្សបរិគ្គហិតតាយ វា អសប្បាយតា. តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ ថេរោ អរញ្ញេ វសតិ. អថស្ស ឯកា យក្ខិនី បណ្ណសាលទ្វារេ ឋត្វា គាយិ. សោ និក្ខមិត្វា ទ្វារេ អដ្ឋាសិ, សា គន្ត្វា ចង្កមនសីសេ គាយិ. ថេរោ ចង្កមនសីសំ អគមាសិ, សា សតបោរិសេ បបាតេ ឋត្វា គាយិ. ថេរោ បដិនិវត្តិ, អថ នំ សា វេគេន គន្ត្វា គហេត្វា ‘‘មយា, ភន្តេ, ន ឯកោ, ន ទ្វេ តុម្ហាទិសា ខាទិតា’’តិ អាហ.

យត្ថ ន សក្កា ហោតិ អាចរិយំ វា អាចរិយសមំ វា ឧបជ្ឈាយំ វា ឧបជ្ឈាយសមំ វា កល្យាណមិត្តំ លទ្ធុំ, តត្ថ សោ កល្យាណមិត្តានំ អលាភោ មហាទោសោយេវ. តស្មា ឥមេសំ អដ្ឋារសន្នំ ទោសានំ អញ្ញតរេន សមន្នាគតំ សេនាសនំ ភាវនាយ អននុរូបន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តម្បិ ចេតំ អដ្ឋកថាសុ –

‘‘មហាវាសំ នវាវាសំ, ជរាវាសញ្ច បន្ថនិំ;

សោណ្ឌិំ បណ្ណញ្ច បុប្ផញ្ច, ផលំ បត្ថិតមេវ ច.

‘‘នគរំ ទារុនា ខេត្តំ, វិសភាគេន បដ្ដនំ;

បច្ចន្តសីមាសប្បាយំ, យត្ថ មិត្តោ ន លព្ភតិ.

‘‘អដ្ឋារសេតានិ ឋានានិ, ឥតិ វិញ្ញាយ បណ្ឌិតោ;

អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, មគ្គំ សប្បដិភយំ យថា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៥២);

បញ្ចសេនាសនង្គសមន្នាគតន្តិ គាមតោ នាតិទូរនាច្ចាសន្នតាទីហិ បញ្ចហិ សេនាសនង្គេហិ សមន្នាគតំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ នាតិទូរំ ហោតិ នាច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នំ, ទិវា អប្បាកិណ្ណំ រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ, អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស អប្បកសិរេន ឧប្បជ្ជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា, តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ. តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានិំ ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១០.១១).

ឯត្ថ ច នាតិទូរំ នាច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នន្តិ ឯកំ អង្គំ, ទិវា អប្បាកិណ្ណំ រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសន្តិ ឯកំ, អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សន្តិ ឯកំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស…បេ… បរិក្ខារាតិ ឯកំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា…បេ… កង្ខំ បដិវិនោទេន្តីតិ ឯកំ. ឯវំ បញ្ចង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

ឧបច្ឆិន្នខុទ្ទកបលិពោធេនាតិ ឯត្ថ បន ខុទ្ទកបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្ទន្តេន ទីឃានិ កេសនខលោមានិ ឆិន្ទិតព្ពានិ, ជិណ្ណចីវរេសុ អគ្គឡអនុវាតបរិភណ្ឌទានាទិនា ទឡ្ហីកម្មំ វា តន្តុច្ឆេទាទីសុ តុន្នកម្មំ វា កាតព្ពំ, កិលិដ្ឋានិ វា រជិតព្ពានិ. សចេ បត្តេ មលំ ហោតិ, បត្តោ បចិតព្ពោ, មញ្ចបីឋាទីនិ សោធេតព្ពានិ. ភត្តសម្មទំ បដិវិនោទេត្វាតិ ភោជននិមិត្តំ បរិស្សមំ វិនោទេត្វា. អាហារេ ហិ អាសយំ បវិដ្ឋមត្តេ តស្ស អាគន្តុកតាយ យេភុយ្យេន សិយា សរីរស្ស កោចិ បរិស្សមោ, តំ វូបសមេត្វា. តស្មិញ្ហិ អវូបសន្តេ សរីរខេទេន ចិត្តំ ឯកគ្គតំ ន លភេយ្យាតិ. ឧគ្គហេតព្ពតោ ឧគ្គហោ, សព្ពោបិ កម្មដ្ឋានវិធិ, ន បុព្ពេ វុត្តឧគ្គហមត្តំ. អាចរិយតោ ឧគ្គហោ អាចរិយុគ្គហោ, តតោ. ឯកបទម្បីតិ ឯកកោដ្ឋាសម្បិ.

អនុពន្ធនាតិ អស្សាសបស្សាសានំ អនុគមនវសេន សតិយា និរន្តរំ អនុបវត្តនា. ផុសនាតិ អស្សាសបស្សាសេ គណេន្តស្ស គណនំ បដិសំហរិត្វា តេ សតិយា អនុពន្ធន្តស្ស យថា អប្បនា ហោតិ, តថា ចិត្តំ ឋបេន្តស្ស ច នាសិកគ្គាទិដ្ឋានស្ស នេសំ ផុសនា. យស្មា បន គណនាទិវសេន វិយ ផុសនាទិវសេន វិសុំ មនសិការោ នត្ថិ, ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេយេវ គណនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ឥធ ផុសនាគហណន្តិ ទីបេន្តោ ‘‘ផុសនាតិ ផុដ្ឋដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. ឋបនាតិ សមាធានំ. តញ្ហិ សម្មទេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អាធានំ ឋបនំ ហោតិ. តថា ហិ សមាធិ ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតី’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. សមាធិប្បធានា បន អប្បនាតិ អាហ ‘‘ឋបនាតិ អប្បនា’’តិ. អនិច្ចតាទីនំ សំលក្ខណតោ សល្លក្ខណា វិបស្សនា. បវត្តតោ និមិត្តតោ ច វិនិវដ្ដនតោ វិនិវដ្ដនា មគ្គោ. សកលសំកិលេសបដិប្បស្សទ្ធិភាវតោ សព្ពសោ សុទ្ធីតិ បារិសុទ្ធិ ផលំ. តេសន្តិ វិវដ្ដនាបារិសុទ្ធីនំ. បដិបស្សនាតិ បតិ បតិ ទស្សនំ បេក្ខនំ. តេនាហ ‘‘បច្ចវេក្ខណា’’តិ.

ខណ្ឌន្តិ ឯកំ តីណិ បញ្ចាតិ ឯវំ គណនាយ ខណ្ឌនំ. ឱកាសេតិ គណនាវិធិំ សន្ធាយាហ, គណនានិស្សិតោវ ន កម្មដ្ឋាននិស្សិតោ. សិខាប្បត្តំ នុ ខោតិ ឥទំ ចិរតរំ គណនាយ មនសិករោន្តស្ស វសេន វុត្តំ. សោ ហិ តថា លទ្ធំ អវិក្ខេបមត្តំ និស្សាយ ឯវំ មញ្ញេយ្យ. អស្សាសបស្សាសេសុ យោ ឧបដ្ឋាតិ, តំ គហេត្វាតិ ឥទំ អស្សាសបស្សាសេសុ យស្ស ឯកោវ បឋមំ ឧបដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. យស្ស បន ឧភោបិ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេន ឧភយម្បិ គហេត្វា គណេតព្ពំ. យោ ឧបដ្ឋាតីតិ ឥមិនា ច ទ្វីសុ នាសាបុដវាតេសុ យោ បាកដតរោ ឧបដ្ឋាតិ, សោ គហេតព្ពោតិ អយម្បិ អត្ថោ ទីបិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បវត្តមានំ បវត្តមានន្តិ អាមេឌិតវចនេន និរន្តរំ អស្សាសបស្សាសានំ ឧបលក្ខណំ ទស្សេតិ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន ឧបលក្ខេត្វាវាតិ អត្ថោ. បឋមំ ឯកេកស្មិំ ឧបដ្ឋិតេបិ ឧបលក្ខេត្វាវ គណេន្តស្ស កមេន ឧភោបិ បាកដា ហោន្តីតិ អាហ – ‘‘អស្សាសបស្សាសា បាកដា ហោន្តី’’តិ. តេន ‘‘ឧបលក្ខេត្វាវ គណេតព្ព’’ន្តិ ឥមស្ស ‘‘តស្សេវំ គណយតោ…បេ… បាកដា ហោន្តី’’តិ ឥទំ ការណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បាកដា ហោន្តីតិ គណនាវសេន ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ វិភូតា ហោន្តិ.

បលិឃាយ បរិវត្តនកំ យត្ថ និក្ខិបន្តិ, សោ បលិឃត្ថម្ភោ. តិយាមរត្តិន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. បុរិមនយេនាតិ សីឃគណនាយ, គោបាលកគណនាយាតិ អត្ថោ. ឯកោ ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ បញ្ចាតិ គណនាវិធិទស្សនំ. តស្មា អដ្ឋាតិអាទីសុបិ ឯកតោ បដ្ឋាយេវ បច្ចេកំ អដ្ឋាទីនិ បាបេតព្ពានិ. ‘‘សីឃំ សីឃំ គណេតព្ពមេវា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណំ និទស្សនញ្ច ទស្សេតិ ‘‘គណនាបដិពទ្ធេ ហី’’តិអាទិនា. តត្ថ អរីយតិ តេន នាវាតិ អរិត្តំ, បាជនទណ្ឌោ. អរិត្តេន ឧបត្ថម្ភនំ អរិត្តុបត្ថម្ភនំ, តស្ស វសេន.

និប្បរិយាយតោ និរន្តរប្បវត្តិ នាម ឋបនាយមេវាតិ អាហ ‘‘និរន្តរប្បវត្តំ វិយា’’តិ. អន្តោ បវិសន្តំ មនសិករោន្តោ អន្តោ ចិត្តំ បវេសេតិ នាម. ពហិ ចិត្តនីហរណេបិ ឯសេវ នយោ. វាតព្ភាហតន្តិ អព្ភន្តរគតវាតំ ពហុលំ មនសិករោន្តស្ស វាតេន តំ ឋានំ អព្ភាហតំ វិយ មេទេន បូរិតំ វិយ ច ហោតិ, តថា ឧបដ្ឋាតិ. នីហរតោតិ ផុដ្ឋោកាសំ មុញ្ចិត្វា នីហរតោ. តថា បន នីហរតោ វាតស្ស គតិសមន្វេសនមុខេន នានារម្មណេសុ ចិត្តំ វិធាវតីតិ អាហ ‘‘បុថុត្តារម្មណេ ចិត្តំ វិក្ខិបតី’’តិ.

ឯតន្តិ ឯតំ អស្សាសបស្សាសជាតំ. អនុគមនន្តិ បវត្តបវត្តានំ អស្សាសបស្សាសានំ អារម្មណករណវសេន សតិយា អនុ អនុ បវត្តនំ អនុគច្ឆនំ. តេនេវាហ – ‘‘តញ្ច ខោ អាទិមជ្ឈបរិយោសានានុគមនវសេនា’’តិ. នាភិ អាទិ តត្ថ បឋមំ ឧប្បជ្ជនតោ. បឋមុប្បត្តិវសេន ហិ ឥធ អាទិចិន្តា, ន ឧប្បត្តិមត្តវសេន. តថា ហិ តេ នាភិតោ បដ្ឋាយ យាវ នាសិកគ្គា សព្ពត្ថ ឧប្បជ្ជន្តេវ. យត្ថ យត្ថ ច ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តិ ធម្មានំ គមនាភាវតោ. យថាបច្ចយំ បន ទេសន្តរប្បត្តិយំ គតិសមញ្ញា. ហទយំ មជ្ឈន្តិ ហទយសមីបំ តស្ស ឧបរិភាគោ មជ្ឈំ. នាសិកគ្គំ បរិយោសានន្តិ នាសិកដ្ឋានំ តស្ស បរិយោសានំ អស្សាសបស្សាសានំ សមញ្ញាយ តទវធិភាវតោ. តថា ហេតេ ចិត្តសមុដ្ឋានា វុត្តា, ន ច ពហិទ្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ សម្ភវោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘អព្ភន្តរបវិសនវាតស្ស នាសិកគ្គំ អាទី’’តិ. បវិសននិក្ខមនបរិយាយោ បន តំសទិសវសេនេវ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. វិក្ខេបគតន្តិ វិក្ខេបំ ឧបគតំ, វិក្ខិត្តំ អសមាហិតន្តិ អត្ថោ. សារទ្ធាយាតិ សទរថភាវាយ. ឥញ្ជនាយាតិ កម្មដ្ឋានមនសិការស្ស ចលនាយ. វិក្ខេបគតេន ចិត្តេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនំ, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ វា. សារទ្ធាតិ សទរថា. ឥញ្ជិតាតិ ឥញ្ជនកា ចលនកា, តថា ផន្ទិតា.

អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេនាតិអាទិមជ្ឈបរិយោសានានុគមនវសេន ន មនសិ កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អនុពន្ធនាយ មនសិករោន្តេន ផុសនាវសេន ឋបនាវសេន ច មនសិ កាតព្ព’’ន្តិ យេន អធិប្បាយេន វុត្តំ, តំ វិវរិតុំ ‘‘គណនានុពន្ធនាវសេន វិយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិសុំ មនសិការោ នត្ថីតិ គណនាយ អនុពន្ធនាយ ច វិនា យថាក្កមំ កេវលំ ផុសនាវសេន ឋបនាវសេន ច កម្មដ្ឋានមនសិការោ នត្ថិ. ននុ ផុសនាយ វិនា ឋបនាយ វិយ ផុសនាយ វិនា គណនាយបិ មនសិការោ នត្ថិយេវាតិ? យទិបិ នត្ថិ, គណនា បន យថា កម្មដ្ឋានមនសិការស្ស មូលភាវតោ បធានភាវេន គហេតព្ពា, ឯវំ អនុពន្ធនា ឋបនាយ តាយ វិនា ឋបនាយ អសម្ភវតោ. តស្មា សតិបិ ផុសនាយ នានន្តរិកភាវេ គណនានុពន្ធនា ឯវ មូលភាវតោ បធានភាវេន គហេត្វា ឥតរាសំ តទភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘គណនានុពន្ធនាវសេន វិយ ហិ ផុសនាឋបនាវសេន វិសុំ មនសិការោ នត្ថី’’តិ. យទិ ឯវំ តា កស្មា ឧទ្ទេសេ វិសុំ គហិតាតិ អាហ ‘‘ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេយេវា’’តិអាទិ. តត្ថ ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេយេវ គណេន្តោតិ ឥមិនា គណនាយ ផុសនា អង្គន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ – ‘‘គណនាយ ច ផុសនាយ ច មនសិ ករោតី’’តិ. តត្ថេវាតិ ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេយេវ. តេតិ អស្សាសបស្សាសេ. សតិយា អនុពន្ធន្តោតិ គណនាវិធិំ អនុគន្ត្វា សតិយា និពន្ធន្តោ, ផុដ្ឋោកាសេយេវ តេ និរន្តរំ ឧបធារេន្តោតិ អត្ថោ. អប្បនាវសេន ចិត្តំ ឋបេន្តោតិ យថា អប្បនា ហោតិ, ឯវំ យថាឧបដ្ឋិតេ និមិត្តេ ចិត្តំ ឋបេន្តោ សមាទហន្តោ. អនុពន្ធនាយ ចាតិអាទីសុ អនុពន្ធនាយ ច ផុសនាយ ច ឋបនាយ ច មនសិ ករោតីតិ វុច្ចតីតិ យោជនា. ស្វាយមត្ថោតិ យ្វាយំ ‘‘ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេយេវ គណេន្តោ តត្ថេវ គណនំ បដិសំហរិត្វា តេ សតិយា អនុពន្ធន្តោ’’តិ វុត្តោ, សោ អយមត្ថោ. យា អច្ចន្តាយ ន មិនោតិ ន វិនិច្ឆិនតិ, សា មានស្ស សមីបេតិ ឧបមា យថា គោណោ វិយ គវយោតិ.

បង្គុឡោតិ បីឋសប្បី. ទោលាតិ បេង្ខោលោ. កីឡតន្តិ កីឡន្តានំ. មាតាបុត្តានន្តិ អត្តនោ ភរិយាយ បុត្តស្ស ច. ឧភោ កោដិយោតិ អាគច្ឆន្តស្ស បុរិមកោដិំ, គច្ឆន្តស្ស បច្ឆិមកោដិន្តិ ទ្វេបិ កោដិយោ. មជ្ឈញ្ចាតិ ទោលាផលកស្សេវ មជ្ឈំ. ឧបនិពន្ធនត្ថម្ភោ វិយាតិ ឧបនិពន្ធនត្ថម្ភោ, នាសិកគ្គំ មុខនិមិត្តំ វា, តស្ស មូលេ សមីបេ ឋត្វា. កថំ ឋត្វា? សតិយា វសេន. សតិញ្ហិ តត្ថ សូបដ្ឋិតំ ករោន្តោ យោគាវចរោ តត្ថ ឋិតោ នាម ហោតិ អវយវធម្មេន សមុទាយស្ស អបទិសិតព្ពតោ. និមិត្តេតិ នាសិកគ្គាទិនិមិត្តេ. សតិយា និសិន្នោតិ សតិវសេន និសីទន្តោ. ‘‘សតិញ្ហិ តត្ថា’’តិអាទិនា ឋានេ វិយ វត្តព្ពំ. តត្ថាតិ ផុដ្ឋដ្ឋានេ. តេតិ នគរស្ស អន្តោ ពហិ ច គតា មនុស្សា តេសំ សង្គហា ច ហត្ថគតា. អាទិតោ បភុតីតិ ឧបមេយ្យត្ថទស្សនតោ បដ្ឋាយ.

គាថាយំ និមិត្តន្តិ ឧបនិពន្ធននិមិត្តំ. អនារម្មណមេកចិត្តស្សាតិ ឯកស្ស ចិត្តស្ស ន អារម្មណំ, អារម្មណំ ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. អជានតោ ច តយោ ធម្មេតិ និមិត្តំ អស្សាសោ បស្សាសោតិ ឥមេ និមិត្តាទយោ តយោ ធម្មេ អារម្មណករណវសេន អវិន្ទន្តស្ស. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ. ភាវនាតិ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនា. នុបលព្ភតីតិ ន ឧបលព្ភតិ ន សិជ្ឈតីតិ អយំ ចោទនាគាថាយ អត្ថោ. ទុតិយា បន បរិហារគាថា សុវិញ្ញេយ្យាវ.

កថន្តិ តាសំ ចោទនាបរិហារគាថានំ អត្ថំ វិវរិតុំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ឥមេ តយោ ធម្មាតិអាទីសុ បទយោជនាយ សទ្ធិំ អយមត្ថនិទ្ទេសោ – ឥមេ និមិត្តាទយោ តយោ ធម្មា ឯកចិត្តស្ស កថំ អារម្មណំ ន ហោន្តិ, អសតិបិ អារម្មណភាវេ ន ចិមេ ន ច ឥមេ តយោ ធម្មា អវិទិតា ហោន្តិ, កថញ្ច ន ហោន្តិ អវិទិតា, តេសញ្ហិ អវិទិតត្តេ ចិត្តញ្ច កថំ វិក្ខេបំ ន គច្ឆតិ, បធានញ្ច ភាវនាយ និប្ផាទកំ វីរិយញ្ច កថំ បញ្ញាយតិ, នីវរណានំ វិក្ខម្ភកំ សម្មទេវ សមាធានាវហំ ភាវនានុយោគសង្ខាតំ បយោគញ្ច យោគី កថំ សាធេតិ, ឧបរូបរិ លោកិយលោកុត្តរញ្ច វិសេសំ កថមធិគច្ឆតីតិ.

ឥទានិ តមត្ថំ កកចោបមាយ សាធេតុំ ‘‘សេយ្យថាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ភូមិភាគស្ស វិសមតាយ ចញ្ចលេ រុក្ខេ ឆេទនកិរិយា ន សុករា សិយា, តថា ច សតិ កកចទន្តគតិ ទុវិញ្ញេយ្យាតិ អាហ – ‘‘សមេ ភូមិភាគេ’’តិ. កកចេនាតិ ខុទ្ទកេន ខរបត្តេន. តេនាហ ‘‘បុរិសោ’’តិ. ផុដ្ឋកកចទន្តានន្តិ ផុដ្ឋផុដ្ឋកកចទន្តានំ វសេន. តេន កកចទន្តេហិ ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេយេវ បុរិសស្ស សតិយា ឧបដ្ឋានំ ទស្សេតិ. តេនាហ – ‘‘ន អាគតេ វា គតេ វា កកចទន្តេ មនសិ ករោតី’’តិ.

កកចស្ស អាកឌ្ឍនកាលេ បុរិសាភិមុខំ បវត្តា អាគតា, បេល្លនកាលេ តតោ វិគតា គតាតិ វុត្តា, ន ច អាគតា វា គតា វា កកចទន្តា អវិទិតា ហោន្តិ សព្ពត្ថ សតិយា ឧបដ្ឋិតត្តា ឆិន្ទិតព្ពដ្ឋានំ អផុសិត្វា គច្ឆន្តានំ អាគច្ឆន្តានញ្ច កកចទន្តានំ អភាវតោ. បធានន្តិ រុក្ខស្ស ឆេទនវីរិយំ. បយោគន្តិ តស្សេវ ឆេទនកិរិយំ. ឧបមាយំ ‘‘វិសេសមធិគច្ឆតី’’តិ បទំ បាឡិយំ នត្ថិ, យោជេត្វា បន ទស្សេតព្ពំ. តេនេវ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២២៧) ឧបមាយម្បិ ‘‘វិសេសមធិគច្ឆតី’’តិ បទំ យោជេត្វាវ វុត្តំ. តំសំវណ្ណនាយញ្ច ‘‘វិសេសន្តិ អនេកភាវាបាទនំ, តេន ច សាធេតព្ពំ បយោជនវិសេស’’ន្តិ អត្ថោ វុត្តោ.

យថា រុក្ខោតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. ឧបនិពន្ធតិ អារម្មណេ ចិត្តំ ឯតាយាតិ សតិ ឧបនិពន្ធនា នាម, តស្សា អស្សាសបស្សាសានំ សល្លក្ខណស្ស និមិត្តន្តិ ឧបនិពន្ធនានិមិត្តំ, នាសិកគ្គំ មុខនិមិត្តំ វា. ឯវមេវន្តិ យថា សោ បុរិសោ កកចេន រុក្ខំ ឆិន្ទន្តោ អាគតគតេ កកចទន្តេ អមនសិករោន្តោបិ ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេយេវ សតិយា ឧបដ្ឋបនេន អាគតគតេ កកចទន្តេ ជានាតិ, សុត្តបទញ្ច អវិរជ្ឈន្តោ អត្ថកិច្ចំ សាធេតិ, ឯវមេវំ. នាសិកគ្គេ មុខនិមិត្តេតិ ទីឃនាសិកោ នាសិកគ្គេ, ឥតរោ មុខំ អសនំ និមីយតិ ឆាទីយតិ ឯតេនាតិ មុខនិមិត្តន្តិ លទ្ធនាមេ ឧត្តរោដ្ឋេ.

ឥទំ បធានន្តិ យេន វីរិយារម្ភេន អារទ្ធវីរិយស្ស យោគិនោ កាយោបិ ចិត្តម្បិ កម្មនិយំ ភាវនាកម្មក្ខមំ ភាវនាកម្មយោគ្គំ ហោតិ, ឥទំ វីរិយំ បធានន្តិ ផលេន ហេតុំ ទស្សេតិ. ឧបក្កិលេសា បហីយន្តីតិ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសភូតានិ នីវរណានិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីយន្តិ. វិតក្កា វូបសម្មន្តីតិ តតោ ឯវ កាមវិតក្កាទយោ មិច្ឆាវិតក្កា ឧបសមំ គច្ឆន្តិ, នីវរណប្បហានេន វា បឋមជ្ឈានាធិគមំ ទស្សេត្វា វិតក្កវូបសមាបទេសេន ទុតិយជ្ឈានាទីនមធិគមមាហ. អយំ បយោគោតិ អយំ ឈានាធិគមស្ស ហេតុភូតោ កម្មដ្ឋានានុយោគោ បយោគោ. សំយោជនា បហីយន្តីតិ ទសបិ សំយោជនានិ មគ្គប្បដិបាដិយា សមុច្ឆេទវសេន បហីយន្តិ. អនុសយា ព្យន្តី ហោន្តីតិ តថា សត្តបិ អនុសយា អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន ភង្គមត្តស្សបិ អនវសេសតោ វិគតន្តា ហោន្តិ. ឯត្ថ ច សំយោជនប្បហានំ នាម អនុសយនិរោធេនេវ ហោតិ, បហីនេសុ ច សំយោជនេសុ អនុសយានំ លេសោបិ ន ភវិស្សតីតិ ច ទស្សនត្ថំ ‘‘សំយោជនា បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តី ហោន្តី’’តិ វុត្តំ. អយំ វិសេសោតិ ឥមំ សមាធិំ និស្សាយ អនុក្កមេន លព្ភមានោ អយំ សំយោជនប្បហានាទិកោ ឥមស្ស សមាធិស្ស វិសេសោតិ អត្ថោ.

យស្សាតិ យេន. អនុបុព្ពន្តិ អនុក្កមេន. បរិចិតាតិ បរិចិណ្ណា. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – អានាបានស្សតិ យថា ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតា, តថា យេន ទីឃរស្សបជអាននាទិវិធិនា អនុបុព្ពំ បរិចិតា សុដ្ឋុ ភាវិតា, តតោ ឯវ បរិបុណ្ណា សោឡសន្នំ វត្ថូនំ បារិបូរិយា សព្ពសោ បុណ្ណា, សោ ភិក្ខុ ឥមំ អត្តនោ ខន្ធាទិលោកំ បញ្ញោភាសេន បភាសេតិ. យថា កិំ? អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា អព្ភាទិឧបក្កិលេសវិមុត្តោ ចន្ទិមា តារករាជា វិយាតិ. ‘‘អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ ហិ បទស្ស និទ្ទេសេ មហិកាទីនម្បិ វុត្តត្តា ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទលោបោ កតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥធាតិ កកចូបមាយ. អស្សាតិ យោគិនោ. ឥធាតិ វា ឥមស្មិំ ឋានេ. អស្សាតិ ឧបមាភូតស្ស កកចស្ស. អាគតគតវសេន យថា តស្ស បុរិសស្ស អមនសិការោ, ឯវំ អស្សាសបស្សាសានំ អាគតគតវសេន អមនសិការមត្តមេវ អានយនប្បយោជនំ. ន ចិរេនេវាតិ ឥទំ កតាធិការំ សន្ធាយ វុត្តំ. និមិត្តន្តិ បដិភាគនិមិត្តំ. អវសេសជ្ឈានង្គបដិមណ្ឌិតាតិ វិតក្កាទិអវសេសជ្ឈានង្គបដិមណ្ឌិតាតិ វទន្តិ, វិចារាទីតិ បន វត្តព្ពំ និប្បរិយាយេន វិតក្កស្ស អប្បនាភាវតោ. សោ ហិ បាឡិយំ ‘‘អប្បនា ព្យប្បនា’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ, តំសម្បយោគតោ វា យស្មា ឈានំ អប្បនាតិ អដ្ឋកថាវោហារោ, ឈានង្គេសុ ច សមាធិ បធានំ, តស្មា តំ អប្បនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អវសេសជ្ឈានង្គបដិមណ្ឌិតា អប្បនាសង្ខាតា ឋបនា ច សម្បជ្ជតី’’តិ អាហ. កស្សចិ បន គណនាវសេនេវ មនសិការកាលតោ បភុតីតិ ឯត្ថ ‘‘អនុក្កមតោ…បេ… បត្តំ វិយ ហោតី’’តិ ឯត្តកោវ គន្ថោ បរិហីនោ, បុរាណបោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ សោ គន្ថោ លិខិតោយេវ តិដ្ឋតិ.

សារទ្ធកាយស្ស កស្សចិ បុគ្គលស្ស. ឱនមតិ វត្ថិកាទិបលម្ពនេន. វិកូជតីតិ សទ្ទំ ករោតិ. វលិំ គណ្ហាតីតិ. តត្ថ តត្ថ វលិនំ ហោតិ. កស្មា? យស្មា សារទ្ធកាយោ គរុកោ ហោតីតិ. កាយទរថវូបសមេន សទ្ធិំ សិជ្ឈមានោ ឱឡារិកអស្សាសបស្សាសនិរោធោ ព្យតិរេកមុខេន តស្ស សាធនំ វិយ វុត្តោ. ឱឡារិកអស្សាសបស្សាសនិរោធវសេនាតិ អន្វយវសេន តទត្ថស្ស សាធនំ. កាយទរថេ វូបសន្តេតិ ចិត្តជរូបានំ លហុមុទុកម្មញ្ញភាវេន យោ សេសតិសន្តតិរូបានម្បិ លហុអាទិភាវោ, សោ ឥធ កាយស្ស លហុភាវោតិ អធិប្បេតោ. ស្វាយំ យស្មា ចិត្តស្ស លហុអាទិភាវេន វិនា នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាយោបិ ចិត្តម្បិ លហុកំ ហោតី’’តិ.

ឱឡារិកេ អស្សាសបស្សាសេ និរុទ្ធេតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយម្ហិ វិចេតព្ពាការប្បត្តស្ស កាយសង្ខារស្ស វិចយនវិធិំ ទស្សេតុំ អានីតំ.

ឧបរូបរិ វិភូតានីតិ ភាវនាពលេន ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ បាកដានិ ហោន្តិ. ទេសតោតិ បកតិយា ផុសនទេសតោ, បុព្ពេ អត្តនោ ផុសនវសេន ឧបធារិតដ្ឋានតោ.

‘‘កត្ថ នត្ថី’’តិ ឋានវសេន ‘‘កស្ស នត្ថី’’តិ បុគ្គលវសេន ច វីមំសិយមានមត្ថំ ឯកជ្ឈំ កត្វា វិភាវេតុំ ‘‘អន្តោមាតុកុច្ឆិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘យថា ឧទកេ និមុគ្គស្ស និរុទ្ធោកាសតាយ អស្សាសបស្សាសា ន បវត្តន្តិ, ឯវំ អន្តោមាតុកុច្ឆិយំ. យថា មតានំ សមុដ្ឋាបកចិត្តាភាវតោ, ឯវំ អសញ្ញីភូតានំ មុច្ឆាបរេតានំ អសញ្ញីសុ វា ជាតានំ, តថា និរោធសមាបន្នាន’’ន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. មហាគណ្ឋិបទេ បន ‘‘មុច្ឆាបរេតានំ ចិត្តប្បវត្តិយា ទុព្ពលភាវតោ’’តិ ការណំ វុត្តំ. ចតុត្ថជ្ឈានសមាបន្នានំ ធម្មតាវសេនេវ នេសំ អនុប្បជ្ជនំ, តថា រូបារូបភវសមង្គីនំ. កេចិ បន ‘‘អនុបុព្ពតោ សុខុមភាវប្បត្តិយា ចតុត្ថជ្ឈានសមាបន្នស្ស, រូបភវេ រូបានំ ភវង្គស្ស ច សុខុមភាវតោ រូបភវសមង្គីនំ នត្ថី’’តិ ការណំ វទន្តិ. អត្ថិយេវ តេ អស្សាសបស្សាសា បារិសេសតោតិ អធិប្បាយោ យថាវុត្តសត្តដ្ឋានវិនិមុត្តស្ស អស្សាសបស្សាសានំ អនុប្បជ្ជនដ្ឋានស្ស អភាវតោ. បកតិផុដ្ឋវសេនាតិ បកតិយា ផុសនដ្ឋានវសេន. និមិត្តំ ឋបេតព្ពន្តិ សតិយា តត្ថ សុខប្បវត្តនត្ថំ ថិរតរំ សញ្ញាណំ បវត្តេតព្ពំ. ថិរសញ្ញាបទដ្ឋានា ហិ សតិ. ឥមមេវាតិ ឥមំ ឯវ អនុបដ្ឋហន្តស្ស កាយសង្ខារស្ស កណ្ដកុដ្ឋាបនញាយេន ឧបដ្ឋាបនវិធិមេវ. អត្ថវសន្តិ ហេតុំ. អត្ថោ ហិ ផលំ. សោ យស្ស វសេន បវត្តតិ, សោ អត្ថវសោតិ. មុដ្ឋស្សតិស្សាតិ វិនដ្ឋស្សតិស្ស. អសម្បជានស្សាតិ សម្បជញ្ញវិរហិតស្ស, ភាវេន្តស្ស អនុក្កមេន អនុបដ្ឋហន្តេ អស្សាសបស្សាសេ វីមំសិត្វា ‘‘ឥមេ តេ’’តិ ឧបធារេតុំ សម្មទេវ ជានិតុញ្ច សមត្ថាហិ សតិបញ្ញាហិ វិរហិតស្សាតិ អធិប្បាយោ. ឥតោ អញ្ញំ កម្មដ្ឋានំ. គរុកន្តិ ភារិយំ. សា ចស្ស គរុកតា ភាវនាយ សុទុក្ករភាវេនាតិ អាហ ‘‘គរុកភាវន’’ន្តិ.

ឧបរូបរិ សន្តសុខុមភាវាបត្តិតោ ‘‘ពលវតី សុវិសទា សូរា ច សតិ បញ្ញា ច ឥច្ឆិតព្ពា’’តិ វត្វា សុខុមស្ស នាម អត្ថស្ស សាធនេនបិ សុខុមេនេវ ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥទានិ អនុបដ្ឋហន្តានំ អស្សាសបស្សាសានំ បរិយេសនុបាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘តាហិ ច បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនុបទន្តិ បទានុបទំ. ចរិត្វាតិ គោចរំ គហេត្វា. តស្មិំយេវ ឋានេតិ ឧបនិពន្ធននិមិត្តសញ្ញិតេ ឋានេ. យោជេត្វាតិ មនសិការេន យោជេត្វា. ‘‘សតិរស្មិយា ពន្ធិត្វា’’តិ វា វុត្តមេវត្ថមាហ ‘‘តស្មិំយេវ ឋានេ យោជេត្វា’’តិ. ន ហិ ឧបមេយ្យេ ពន្ធនយោជនដ្ឋានានិ វិសុំ លព្ភន្តិ. និមិត្តន្តិ ឧគ្គហនិមិត្តំ បដិភាគនិមិត្តំ វា. ឧភយម្បិ ហិ ឥធ ឯកជ្ឈំ វុត្តំ. តថា ហិ តូលបិចុអាទិ ឧបមត្តយំ ឧគ្គហេ យុជ្ជតិ, សេសំ ឧភយត្ថ. ឯកច្ចេតិ ឯកេ អាចរិយា.