២. ទុតិយបារាជិកំ

អទុតិយេន ជិនេន យំ ទុតិយំ បារាជិកំ បកាសិតំ, តស្ស ឥទានិ យស្មា សំវណ្ណនាក្កមោ បត្តោ, តស្មា យំ សុវិញ្ញេយ្យំ, យញ្ច បុព្ពេ បកាសិតំ, តំ សព្ពំ វជ្ជយិត្វា អស្ស ទុតិយស្ស អយំ សំវណ្ណនា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ធនិយវត្ថុវណ្ណនា

៨៤. រាជគហេតិ ឯត្ថ ទុគ្គជនបទដ្ឋានវិសេសសម្បទាទិយោគតោ បធានភាវេន រាជូហិ គហិតំ បរិគ្គហិតន្តិ រាជគហន្តិ អាហ ‘‘មន្ធាតុ…បេ… វុច្ចតី’’តិ. តត្ថ មហាគោវិន្ទេន មហាសត្តេន បរិគ្គហិតំ រេណុនា បរិគ្គហិតមេវ ហោតីតិ មហាគោវិន្ទគ្គហណំ. មហាគោវិន្ទបអគ្គហិតតាកិត្តនញ្ហិ តទា រេណុនា មគធរាជេន បរិគ្គហិតភាវូបលក្ខណំ. តស្ស ហិ សោ បុរោហិតោ. ‘‘មហាគោវិន្ទោតិ មហានុភាវោ បុរាតនោ ឯកោ មគធរាជា’’តិ កេចិ. បរិគ្គហិតត្តាតិ រាជធានីភាវេន បរិគ្គហិតត្តា. គយ្ហតីតិ គហោ, រាជូនំ គហោតិ រាជគហំ, នគរសទ្ទាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ. អញ្ញេបេត្ថ បការេតិ ‘‘នគរមាបនេន រញ្ញា ការិតសព្ពគហត្តា រាជគហំ, គិជ្ឈកូដាទីហិ បរិក្ខិត្តត្តា បព្ពតរាជេហិ បរិក្ខិត្តគេហសទិសន្តិបិ រាជគហំ, សម្បន្នភវនតាយ រាជមានំ គេហន្តិបិ រាជគហំ, សុវិហិតារក្ខតាយ អនត្ថាវហភាវេន ឧបគតានំ បដិរាជូនំ គហំ គេហភូតន្តិបិ រាជគហំ, រាជូហិ ទិស្វា សម្មា បតិដ្ឋាបិតត្តា តេសំ គហំ គេហភូតន្តិបិ រាជគហំ. អារាមរាមណេយ្យកាទីហិ រាជតេ, និវាសសុខតាទិនា សត្តេហិ មមត្តវសេន គយ្ហតិ បរិគ្គយ្ហតីតិ វា រាជគហ’’ន្តិ ឯទិសេ បការេ. សោ បទេសោ ឋានវិសេសភាវេន ឧឡារសត្តបរិភោគោតិ អាហ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ពុទ្ធកាលេ ចក្កវត្តិកាលេ ចាតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. តេសន្តិ យក្ខានំ. វសនវនន្តិ អាបានភូមិភូតំ ឧបវនំ. គិជ្ឈា ឯត្ថ សន្តីតិ គិជ្ឈំ, កូដំ. តំ ឯតស្សាតិ គិជ្ឈកូដោ. គិជ្ឈោ វិយាតិ វា គិជ្ឈំ, កូដំ. តំ ឯតស្សាតិ គិជ្ឈកូដោ, បព្ពតោ. គិជ្ឈសទិសកូដោតិ គិជ្ឈកូដោតិ វា មជ្ឈេបទលោបីសមាសោ យថា ‘‘សាកបត្ថវោ’’តិ, តស្មិំ គិជ្ឈកូដេ. តេនាហ ‘‘គិជ្ឈា’’តិអាទិ.

តតោ បរំ សង្ឃោតិ តិណ្ណំ ជនានំ ឧបរិ សង្ឃោ ចតុវគ្គករណីយាទិកម្មប្បត្តត្តា. តស្មិំ បព្ពតេ សន្និបតិត្វា សមាបត្តិយា វីតិនាមេន្តីតិ យថាផាសុកដ្ឋានេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចា អាគន្ត្វា ចេតិយគព្ភេ យមកមហាទ្វារំ វិវរន្តា វិយ តំ បព្ពតំ ទ្វិធា កត្វា អន្តោ បវិសិត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ មាបេត្វា តត្ថ សមាបត្តិយា វីតិនាមេន្តិ.

កទា បនេតេ តត្ថ វសិំសុ? អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ តថាគតេ ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ ឯកស្មិំ គាមកេ ឯកា កុលធីតា ខេត្តំ រក្ខតិ, តស្សា ខេត្តកុដិយា វីហយោ ភជ្ជន្តិយា តត្ថ មហាករញ្ជបុប្ផប្បមាណា មហន្តមហន្តា មនោហរា បញ្ចសតមត្តា លាជា ជាយិំសុ. សា តេ គហេត្វា មហតិ បទុមិនិបត្តេ ឋបេសិ. តស្មិញ្ច សមយេ ឯកោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តស្សា អនុគ្គហត្ថំ អវិទូរេ ខេត្តបាឡិយា គច្ឆតិ. សា តំ ទិស្វា បសន្នមានសា សុបុប្ផិតំ មហន្តំ ឯកំ បទុមំ គហេត្វា តត្ថ លាជេ បក្ខិបិត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចហិ លាជសតេហិ សទ្ធិំ តំ បទុមបុប្ផំ ទត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ‘‘ឥមស្ស, ភន្តេ, បុញ្ញស្ស អានុភាវេន អានុភាវសម្បន្នេ បញ្ចសតបុត្តេ លភេយ្យ’’ន្តិ បញ្ច បុត្តសតានិ បត្ថេសិ. តស្មិំយេវ ខណេ បញ្ចសតា មិគលុទ្ទកា សម្ភតសម្ភារា បរិបក្កបច្ចេកពោធិញាណា តស្សេវ បច្ចេកពុទ្ធស្ស មធុរមំសំ ទត្វា ‘‘ឯតិស្សា បុត្តា ភវេយ្យាមា’’តិ បត្ថយិំសុ. អតីតាសុ អនេកាសុ ជាតីសុ តស្សា បុត្តភាវេន អាគតត្តា តថា តេសំ អហោសិ. សា យាវតាយុកំ ឋត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ, តតោ ចុតា ជាតស្សរេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តិ. តមេកោ តាបសោ ទិស្វា បដិជគ្គិ. តស្សា បទសា វិចរន្តិយា បទុទ្ធារេ បទុទ្ធារេ ភូមិតោ បទុមានិ ឧដ្ឋហន្តិ. ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា ពារាណសិរញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ អានេត្វា អគ្គមហេសិំ អកាសិ, តស្សា គព្ភោ សណ្ឋាតិ. មហាបទុមកុមារោ មាតុកុច្ឆិយំ វសិ, សេសា ពហិ និក្ខន្តំ គព្ភមលំ និស្សាយ សំសេទជភាវេន និព្ពត្តា. ‘‘ឱបបាតិកភាវេនា’’តិ កេចិ. តេ វយប្បត្តា ឧយ្យានេ បទុមស្សរេ កីឡន្តា ឯកេកស្មិំ បទុមេ និសីទិត្វា ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តយិំសុ. អយំ តេសំ ព្យាករណគាថា អហោសិ –

‘‘សរោរុហំ បទុមបលាសមត្រជំ, សុបុប្ផិតំ ភមរគណានុចិណ្ណំ;

អនិច្ចតាយំ វយតំ វិទិត្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ. –

តស្មិំ កាលេ តេ តត្ថ វសិំសុ. តទា ចស្ស បព្ពតស្ស ‘‘ឥសិគិលី’’តិ សមញ្ញា ឧទបាទិ. ឥមេ ឥសយោតិ ឥមេ បច្ចេកពុទ្ធឥសី. សមា ញាយតិ ឯតាយាតិ សមញ្ញា, នាមន្តិ អត្ថោ.

តិណច្ឆទនា កុដិយោ មជ្ឈេបទលោបីសមាសំ កត្វា, ឯកទេសេ វា សមុទាយវោហារវសេន ‘‘តិណកុដិយោ’’តិ វុត្តា. ‘‘វស្សំ ឧបគច្ឆិំសូ’’តិ វចនតោ វស្សូបគមនារហា សទ្វារពន្ធា ឯវ វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘តិណច្ឆទនា សទ្វារពន្ធា កុដិយោ’’តិ. វស្សំ ឧបគច្ឆន្តេនាតិ វស្សាវាសំ ឧបគច្ឆន្តេន. នាលកបដិបទន្តិ ‘‘មោនេយ្យំ តេ ឧបញ្ញិស្ស’’ន្តិអាទិនា (សុ. និ. ៧២១) សត្ថារា នាលកត្ថេរស្ស ទេសិតំ បុថុជ្ជនកាលតោ បភុតិ កិលេសចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា បដិបជ្ជិតព្ពំ មោនេយ្យបដិបទំ. តំ បន បដិបទំ សុត្វា នាលកត្ថេរោ តីសុ ឋានេសុ អប្បិច្ឆោ អហោសិ ទស្សនេ សវនេ បុច្ឆាយាតិ. សោ ហិ ទេសនាបរិយោសានេ បសន្នចិត្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា វនំ បវិដ្ឋោ. បុន ‘‘អហោ វតាហំ ភគវន្តំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ លោលភាវំ ន ជនេសិ, អយមស្ស ទស្សនេ អប្បិច្ឆតា. តថា ‘‘អហោ វតាហំ បុន ធម្មទេសនំ សុណេយ្យ’’ន្តិ លោលភាវំ ន ជនេសិ, អយមស្ស សវនេ អប្បិច្ឆតា. តថា ‘‘អហោ វតាហំ បុន មោនេយ្យបដិបទំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ លោលភាវំ ន ជនេសិ, អយមស្ស បុច្ឆាយ អប្បិច្ឆតា.

សោ ឯវំ អប្បិច្ឆោ សមានោ បព្ពតបាទំ បវិសិត្វា ឯកវនសណ្ឌេ ទ្វេ ទិវសានិ ន វសិ, ឯករុក្ខមូលេ ទ្វេ ទិវសានិ ន និសីទិ, ឯកស្មិំ គាមេ ទ្វេ ទិវសានិ បិណ្ឌាយ ន បាវិសិ. ឥតិ វនតោ វនំ, រុក្ខតោ រុក្ខំ, គាមតោ គាមំ អាហិណ្ឌន្តោ អនុរូបបដិបទំ បដិបជ្ជិត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋាសិ. ឯកស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកោយេវ នំ បូរេតិ. ឥមញ្ហិ មោនេយ្យបដិបទំ ឧក្កដ្ឋំ កត្វា បូរេន្តោ ភិក្ខុ សត្តេវ មាសានិ ជីវតិ, មជ្ឈិមំ កត្វា បូរេន្តោ សត្ត វស្សានិ, មុទុកំ កត្វា បូរេន្តោ សោឡស វស្សានិ. អយំ បន ថេរោ ឧក្កដ្ឋំ កត្វា បូរេសិ, តស្មា សត្ត មាសេ ឋត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារស្ស បរិក្ខយំ ញត្វា នហាយិត្វា និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ទិគុណំ សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា ទសពលាភិមុខោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន តំ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ហិង្គុលកបព្ពតំ និស្សាយ ឋិតកោវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. តស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ ញត្វា ភគវា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា សរីរកិច្ចំ កត្វា ធាតុយោ គាហាបេត្វា ចេតិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា អគមាសិ. ឯវរូបំ បដិបទំ បដិបន្នេនបិ វស្សំ ឧបគច្ឆន្តេន ឆន្នេ សទ្វារពន្ធេយេវ ឋានេ ឧបគន្តព្ពំ. អប្បិច្ឆតំ និស្សាយបិ សិក្ខាបទស្ស អនតិក្កមនីយត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘នាលកបដិបទំ បដិបន្នេនបី’’តិ វុត្តំ.

បញ្ចន្នំ ឆទនានន្តិ តិណបណ្ណឥដ្ឋកសិលាសុធាសង្ខាតានំ បញ្ចន្នំ ឆទនានំ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ពន្តិ (មហាវ. ២០៤) វចីភេទំ កត្វា វស្សូបគមនំ សន្ធាយេវ បដិក្ខេបោ, ន អាលយករណវសេន ឧបគមនំ សន្ធាយា’’តិ វទន្តិ. បាឡិយំ បន អវិសេសត្តា អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘នាលកបដិបទំ បដិបន្នេនបី’’តិអាទិនា អវិសេសេនេវ ទឡ្ហំ កត្វា វុត្តត្តា អសេនាសនិកស្ស នាវាទិំ វិនា អញ្ញត្ថ អាលយោ ន វដ្ដតីតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. នាវាសត្ថវជេសុយេវ ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, នាវាយំ វស្សំ ឧបគន្តុ’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ២០៣) សតិ អសតិ វា សេនាសនេ វស្សូបគមនស្ស វិសុំ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ព’’ន្តិ អយំ បដិក្ខេបោ តត្ថ ន លព្ភតីតិ អសតិ សេនាសនេ អាលយវសេនបិ នាវាទីសុ ឧបគមនំ វុត្តំ. អនុធម្មតាតិ វត្តំ. រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន វច្ចកុដិបស្សាវដ្ឋានាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

កតិកវត្តានិ ច ខន្ធកវត្តានិ ច អធិដ្ឋាយាតិ បរិយត្តិធម្មោ នាម តិវិធម្បិ សទ្ធម្មំ បតិដ្ឋាបេតិ, តស្មា សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសថ ឧទ្ទិសាបេថ, សជ្ឈាយំ ករោថ, បធានឃរេ វសន្តានំ សង្ឃដ្ដនំ អកត្វា អន្តោវិហារេ និសីទិត្វា ឧទ្ទិសថ ឧទ្ទិសាបេថ, សជ្ឈាយំ ករោថ, ធម្មស្សវនំ សមិទ្ធំ ករោថ, បព្ពាជេន្តា សោធេត្វា បព្ពាជេថ, សោធេត្វា ឧបសម្បាទេថ, សោធេត្វា និស្សយំ ទេថ. ឯកោបិ ហិ កុលបុត្តោ បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា សកលំ សាសនំ បតិដ្ឋាបេតិ. អត្តនោ ថាមេន យត្តកានិ សក្កោថ, តត្តកានិ ធុតង្គានិ សមាទិយថ, អន្តោវស្សំ នាមេតំ សកលទិវសំ រត្តិយា ច បឋមបច្ឆិមយាមេសុ អប្បមត្តេហិ ភវិតព្ពំ, វីរិយំ អារភិតព្ពំ. បោរាណកមហអាថេរាបិ សព្ពបលិពោធេ ឆិន្ទិត្វា អន្តោវស្សេ ឯកចរិយវត្តំ បូរយិំសុ. ភស្សេ មត្តំ ជានិត្វា ទសវត្ថុកកថំ ទសអសុភទសានុស្សតិអដ្ឋតិំសារម្មណកថំ កាតុំ វដ្ដតិ. អាគន្តុកានំ វត្តំ កាតុំ, សត្តាហករណីយេន គតានំ អបលោកេត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. វិគ្គាហិកបិសុណផរុសវចនានិ មា វទថ, ទិវសេ ទិវសេ សីលានិ អាវជ្ជេន្តា ចតុរារក្ខំ អហាបេន្តា មនសិការពហុលា វិហរថ, ចេតិយំ វា ពោធិំ វា វន្ទន្តេន គន្ធមាលំ វា បូជេន្តេន បត្តំ វា ថវិកាយ បក្ខិបន្តេន ន កថេតព្ពំ, អន្តោគាមេ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ បច្ចយសំយុត្តកថា វា វិសភាគកថា វា ន កថេតព្ពា, រក្ខិតិន្ទ្រិយេហិ ភវិតព្ពំ, ខន្ធកវត្តញ្ច សេខិយវត្តញ្ច បូរេតព្ពន្តិ ឯវមាទិនា កតិកវត្តានិ ខន្ធកវត្តានិ ច អធិដ្ឋហិត្វា.

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុដ្ឋានំ តីហិ ឋានេហិ បវារេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២០៩) វុដ្ឋវស្សានំ បវារណាយ អនុញ្ញាតត្តា ឥមស្ស សុត្តស្ស វសេន បវារណាទិវសស្ស អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ អប្បវារិតាបិ ‘‘វុដ្ឋវស្សា’’តិ វុច្ចន្តិ. កិញ្ចាបិ ‘‘ឥមំ តេមាសំ វស្សំ ឧបេមី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៨៤) វចនតោ បវារណាទិវសស្ស តេមាសន្តោគធត្តា តំ ទិវសំ យាវ ន បវារេន្តិ, តាវ វស្សំ វសន្តា នាម ហោន្តិ, តថាបិ ឯកទេសេន អវុដ្ឋម្បិ តំ ទិវសំ វុដ្ឋភាគាបេក្ខាយ វុដ្ឋមេវ ហោតីតិ កត្វា ឯវំ វុត្តំ កតាកតភាគាបេក្ខាយ សមុទាយេ បវត្តកតាកតវោហារោ វិយ. វិប្បកតញ្ហិ យំ កិញ្ចិ ‘‘កតាកត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុដ្ឋានំ កថិនំ អត្ថរិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣០៦) ឥមស្ស បន សុត្តស្ស វសេន និប្បរិយាយតោ មហាបវារណាយ បវារិតា បាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ ‘‘វុដ្ឋវស្សា’’តិ វុច្ចន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មហាបវារណាយ បវារិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. បាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ ហិ វស្សានស្ស បច្ឆិមេ មាសេ កថិនត្ថារោ អនុញ្ញាតោ បរិវារេ ‘‘កថិនស្ស អត្ថារមាសោ ជានិតព្ពោតិ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ ជានិតព្ពោ’’តិ (បរិ. ៤១២) វុត្តត្តា. ‘‘មហាបវារណាយ បវារិតា’’តិ ឥទញ្ច បុរិមិកាយ វស្សូបគតានំ សភាវទស្សនមត្តំ, កេនចិ អន្តរាយេន អប្បវារិតាបិ ‘‘វុដ្ឋវស្សា’’ឥច្ចេវ វុច្ចន្តិ.

‘‘អាបុច្ឆិតព្ពា’’តិ វត្វា ឥទានិ អាបុច្ឆនវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ ឥមំ កុដិ’’ន្តិអាទិមាហ. បដិជគ្គនកំ វា ន លភតីតិ វិហារបច្ចន្តេ កតេ បដិជគ្គនកំ ន លភតិ. តេ បន ភិក្ខូ ជនបទចារិកំ បក្កមិំសូតិ សម្ពន្ធោ. អទ្ធានគមនេ ចារិកាវោហារោ សាសនេ និរុឡ្ហោ. កិញ្ចាបិ អយំ ចារិកា នាម មហាជនសង្គហត្ថំ ពុទ្ធានំយេវ លព្ភតិ, ពុទ្ធេ ឧបាទាយ បន រុឡ្ហីសទ្ទវសេន សាវកានម្បិ វុច្ចតិ កិលញ្ជាទីហិ កតពីជនីនម្បិ តាលវណ្ដវោហារោ វិយ. សង្គោបេត្វាតិ ឯកស្មិំ បទេសេ រាសិំ កត្វា. ឥទានិ តមេវ សង្គោបនវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ច ឋបិត’’ន្តិអាទិមាហ. ន ឱវស្សីយតីតិ អនោវស្សកំ, កម្មនិ អក-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ច ឋបិតំ ន ឱវស្សីយតិ ន តេមីយតីតិ អត្ថោ.

អនវយោតិ ឯត្ថ វយោតិ ហានិ ‘‘អាយវយោ’’តិអាទីសុ វិយ. នត្ថិ ឯតស្ស អត្តនោ សិប្បេ វយោ ឩនតាតិ អវយោតិ អាហ ‘‘អនូនោ បរិបុណ្ណសិប្បោ’’តិ. អាចរិយស្ស កម្មំ អាចរិយកន្តិ អាហ ‘‘អាចរិយកម្មេ’’តិ. បិដ្ឋសង្ឃាដោ ទ្វារពាហា, កដ្ឋកម្មំ ថម្ភាទិ. តេលតម្ពមត្តិកាយាតិ តេលមិស្សតម្ពមត្តិកាយ.

៨៥. កុដិកាយ ករណភាវន្តិ កុដិយា កតភាវំ. សទ្ទសត្ថវិទូហិ កិំ-សទ្ទយោគេ អនាគតវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា វុត្តំ ‘‘តស្ស លក្ខណំ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ. មេត្តាបុព្ពភាគន្តិ មេត្តាឈានស្ស បុព្ពភាគភូតំ សព្ពសត្តេសុ ហិតផរណមត្តំ. កស្មា បនេតំ វុត្តំ, ននុ អនុទ្ទយា-សទ្ទោ ករុណាយ បវត្តតីតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន អនុទ្ទយាសទ្ទោ អនុរក្ខណមត្ថំ អន្តោនីតំ កត្វា បវត្តមានោ មេត្តាយ ករុណាយ ច បវត្តតីតិ ឥធ មេត្តាយ បវត្តមានោ វុត្តោ, តស្មា សុវុត្តមេតំ ‘‘ឯតេន មេត្តាបុព្ពភាគំ ទស្សេតី’’តិ. ករុណាបុព្ពភាគន្តិ ករុណាឈានស្ស បុព្ពភាគភូតំ សត្តេសុ អនុកម្បមត្តំ. ចិក្ខល្លំ មត្តិកា, តស្ស មទ្ទនំ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា ហត្ថាទីហិ បរិមទ្ទនំ. មេត្តាករុណានន្តិ អប្បនាប្បត្តមេត្តាករុណានំ. កិញ្ចាបិ ថេរេន សញ្ចិច្ច ខុទ្ទានុខុទ្ទកា បាណា មរណាធិប្បាយេន ន ព្យាពាធិតា, តថាបិ ករុណាយ អភាវេន ‘‘ឯវំ កតេ ឥមេ បាណា វិនស្សិស្សន្តី’’តិ អនុបបរិក្ខិត្វា កតត្តា ថេរំ វិគរហិ. ជនានំ សមូហោ ជនតាតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមោ ជនសមូហោ’’តិ. បាតព្យភាវន្តិ វិនាសេតព្ពតំ. បាណាតិបាតំ ករោន្តានន្តិ ថេរេន អកតេបិ បាណាតិបាតេ បរេហិ សល្លក្ខណាការំ ទស្សេតិ. ឥមស្ស ទិដ្ឋានុគតិន្តិ ឥមស្ស ទិដ្ឋិយា អនុគមនំ. ឃំសិតព្ពេតិ ឃដ្ដយិតព្ពេ, វិនាសិតព្ពេតិ អត្ថោ. ឯវំ មញ្ញីតិ យថា ថេរេន កតំ, ឯវំ មា មញ្ញិ. ‘‘មា បច្ឆិមា ជនតា បាណេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជី’’តិ វចនតោ យោ ភិក្ខុ ឥដ្ឋកបចនបត្តបចនកុដិករណវិហារការាបនវិហារសម្មជ្ជនបដគ្គិទានកូបបោក្ខរណីខណាបនាទីសុ យត្ថ ‘‘ខុទ្ទានុខុទ្ទកានំ បាណានំ វិហិំសា ភវិស្សតី’’តិ ជានាតិ, តេន តាទិសេ បទេសេ កប្បិយវចនំ វត្វាបិ ន តំ កម្មំ ការេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

តត្ថ តត្ថ វុត្តមេវ អាបត្តិន្តិ បថវីខណនភូតគាមបាតព្យតាទីសុ វុត្តបាចិត្តិយាទិអាបត្តិំ. អាទិកម្មិកត្តា អនាបត្តីតិ កុដិករណបច្ចយា អនាបត្តិ. សិក្ខាបទំ អតិក្កមិត្វាតិ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, សព្ពមត្តិកាមយា កុដិកា កាតព្ពា, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទំ អតិក្កមិត្វា. យទិ អញ្ញេន កតំ លភិត្វា វសន្តស្ស អនាបត្តិ សិយា, ន ភគវា តំ កុដិកំ ភិន្ទាបេយ្យាតិ អាហ – ‘‘កតំ លភិត្វា តត្ថ វសន្តានម្បិ ទុក្កដមេវា’’តិ. យថា វា តថា វា មិស្សា ហោតូតិ ហេដ្ឋា មត្តិកា ឧបរិ ទព្ពសម្ភារាតិអាទិនា យេន កេនចិ អាការេន មិស្សា ហោតុ. គិញ្ជកាវសថសង្ខេបេនាតិ ឯត្ថ គិញ្ជកា វុច្ចន្តិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិ ឯវ កតោ អាវសថោ គិញ្ជកាវសថោ. ឥដ្ឋកាមយស្ស អាវសថស្សេតំ អធិវចនំ. តំ កិរ អាវសថំ យថា សុធាបរិកម្មេន បយោជនំ នត្ថិ, ឯវំ ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ចិនិត្វា ឆាទេត្វា ករោន្តិ, តុលាទណ្ឌកវាដផលកានិ បន ទារុមយានេវ. វិកិរន្តាតិ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករោន្តា.

កិស្សាតិ កេន ការណេន. វយកម្មម្បិ អត្ថីតិ ទ្វារកវាដាទិអភិសង្ខរណាទីសុ កតវយកម្មម្បិ អត្ថិ. ភិក្ខូនំ អកប្បិយត្តា ឯវ តិត្ថិយវតានុរូបត្តា តិត្ថិយធជោ. មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តការណេសុ អត្តនោ អធិប្បេតការណទ្វយំ បតិដ្ឋាបេត្វា អបរានិបិ តត្ថ វុត្តការណានិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘អដ្ឋកថាយំ បន អញ្ញានិបិ ការណានិ វុត្តានី’’តិអាទិ. តត្ថ សត្តានុទ្ទយាយាតិ តាទិសាយ កុដិកាយ ករណបច្ចយា វិនស្សមានសត្តេសុ អនុទ្ទយាយ. យស្មា សព្ពមត្តិកាមយា កុដិ សុករា ភិន្ទិតុំ, តស្មា តត្ថ ឋបិតំ បត្តចីវរាទិ អគុត្តំ ហោតិ, ចោរាទីហិ អវហរិតុំ សក្កា. តេន វុត្តំ ‘‘បត្តចីវរគុត្តត្ថាយា’’តិ. សេនាសនពាហុល្លបដិសេធនត្ថាយាតិ សេនាសនានំ ពហុភាវនិសេធនត្ថាយ, តាទិសស្ស វា សេនាសនស្ស អភិសង្ខរណេ ភិក្ខូនំ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនិ សេសកម្មានិ បរិច្ចជិត្វា និច្ចព្យាវដតានិសេធនត្ថំ. អនុបវជ្ជោតិ ទោសំ អារោបេត្វា ន វត្តព្ពោ.

បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយវណ្ណនា

បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយេសុ តញ្ច ខោ…បេ… ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយាតិ ឥទំ ឆត្តទណ្ឌគ្គាហកសលាកបញ្ជរវិនន្ធនំ សន្ធាយាតិ វទន្តិ. សព្ពត្ថាតិ ឆត្តទណ្ឌេ សព្ពត្ថ. អារគ្គេនាតិ និខាទនមុខេន. ឃដកម្បិ វាឡរូបម្បិ ភិន្ទិត្វា ធារេតព្ពន្តិ សចេ តាទិសំ អកប្បិយឆត្តំ លភតិ, ឃដកម្បិ វាឡរូបម្បិ ភិន្ទិត្វា តច្ឆេត្វា ធារេតព្ពំ. សុត្តកេន វា ទណ្ឌោ វេឋេតព្ពោតិ យថា ឆត្តទណ្ឌេ លេខា ន បញ្ញាយតិ, តថា វេឋេតព្ពោ. ទណ្ឌពុន្ទេតិ ទណ្ឌមូលេ, ឆត្តទណ្ឌស្ស ហេដ្ឋិមតលេតិ អត្ថោ. ឆត្តមណ្ឌលិកន្តិ ឆត្តស្ស អន្តោ ខុទ្ទកមណ្ឌលំ. ឧក្កិរិត្វាតិ ឧដ្ឋបេត្វា. សា វដ្ដតីតិ យទិបិ រជ្ជុកេហិ ន ពន្ធន្តិ, ពន្ធិតុំ បន យុត្តដ្ឋានត្តា វដ្ដតិ.

នានាសុត្តកេហីតិ នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ. ឥទញ្ច តថា ករោន្តានំ ករណប្បការទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឯកវណ្ណសុត្តកេនបិ វុត្តប្បការេន សិព្ពិតុំ ន វដ្ដតិយេវ. បដ្ដមុខេតិ បដ្ដកោដិយំ. ទ្វិន្នំ បដ្ដានំ សង្ឃដ្ដិតដ្ឋានំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បរិយន្តេតិ ចីវរបរិយន្តេ. ចីវរអនុវាតំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. វេណិន្តិ វរកសីសាការេន សិព្ពនំ. សង្ខលិកន្តិ ពិឡាលពន្ធនាការេន សិព្ពនំ. ‘‘វេណិំ សង្ខលិក’’ន្តិ ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ ‘‘ករោន្តី’’តិ ករណកិរិយាបេក្ខំ. អគ្ឃិយគយមុគ្គរាទីនីតិ ឯត្ថ អគ្ឃិយំ នាម ចេតិយសណ្ឋានេន សិព្ពនំ, មូលេ តនុកំ អគ្គេ មហន្តំ កត្វា គទាការេន សិព្ពនំ គយា, មូលេ ច អគ្គេ ច ឯកសទិសំ កត្វា មុគ្គរាការេន សិព្ពនំ មុគ្គរោ. កក្កដក្ខីនិ ឧក្កិរន្តីតិ គណ្ឋិកបដ្ដបាសកបដ្ដានំ អន្តេ បាឡិពទ្ធំ កត្វា កក្កដកានំ អក្ខិសណ្ឋានំ ឧដ្ឋបេន្តិ, ករោន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘កោណសុត្តបិឡកាតិ គណ្ឋិកបាសកបដ្ដានំ កោណេហិ នីហដសុត្តានំ កោដិយោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កថំ បន តា បិឡកា ទុវិញ្ញេយ្យរូបា កាតព្ពាតិ? កោណេហិ នីហដសុត្តានំ អន្តេសុ ឯកវារំ គណ្ឋិកករណេន វា បុន និវត្តេត្វា សិព្ពនេន វា ទុវិញ្ញេយ្យសភាវំ កត្វា សុត្តកោដិយោ រស្សំ កត្វា ឆិន្ទិតព្ពា. ធម្មសិរិត្ថេរេន បន –

‘‘កោណសុត្តា ច បិឡកា, ទុវិញ្ញេយ្យាវ កប្បរេ’’តិ –

វុត្តំ. តថា អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេនបិ –

‘‘សុត្តា ច បិឡកា តត្ថ, ទុវិញ្ញេយ្យាវ ទីបិតា’’តិ –

វុត្តំ. តស្មា តេសំ មតេន កោណសុត្តា ច បិឡកា ច កោណសុត្តបិឡកាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

មណិនាតិ មសារគល្លាទិបាសាណេន. ន ឃដ្ដេតព្ពន្តិ ន ឃំសិតព្ពំ, អំសពទ្ធកកាយពន្ធនានិ បន សង្ខាទីហិ ឃំសិតុំ វដ្ដតិ. បាសកំ កត្វា ពន្ធិតព្ពន្តិ រជនកាលេ ពន្ធិតព្ពំ, សេសកាលេ មោចេត្វា ឋបេតព្ពំ. គណ្ឋិកេតិ ទន្តមយាទិគណ្ឋិកេ. បិឡកាតិ ពិន្ទុំ ពិន្ទុំ កត្វា ឧដ្ឋាបេតព្ពបិឡកា.

‘‘តេលវណ្ណោតិ សមណសារុប្បវណ្ណំ សន្ធាយ វុត្តំ, មណិវណ្ណំ បន បត្តំ អញ្ញេន កតំ លភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. បត្តមណ្ឌលេតិ តិបុសីសាទិមយេ បត្តមណ្ឌលេ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ចិត្រានិ បត្តមណ្ឌលានិ ធារេតព្ពានិ រូបកាកិណ្ណានិ ភិត្តិកម្មកតានី’’តិ (ចូឡវ. ២៥៣) វុត្តត្តា ‘‘ភិត្តិកម្មំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មករទន្តកំ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ វចនតោ ‘‘មករទន្តកំ បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

មករមុខន្តិ មករមុខសណ្ឋានំ. ទេឌ្ឍុភសីសន្តិ ឧទកសប្បសីសសណ្ឋានំ. អច្ឆីនីតិ កុញ្ជរច្ឆិសណ្ឋានានិ. រជ្ជុកកាយពន្ធនំ ឯកមេវ វដ្ដតីតិ រជ្ជុកំ ពន្ធន្តេន ឯកគុណមេវ កត្វា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ, មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទិគុណំ កត្វា ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ, ទិគុណំ បន អកត្វា ឯករជ្ជុកមេវ សតវារម្បិ បុនប្បុនំ អាវិជ្ជិត្វា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. ឯកម្បិ ន វដ្ដតីតិ ឯកគុណម្បិ កត្វា ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ. ពហុរជ្ជុកេ…បេ... វដ្ដតីតិ ឥទំ កាយពន្ធនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ទសា សន្ធាយ. ឦទិសញ្ហិ កាយពន្ធនំ ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. តេនេវ អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេន វុត្តំ –

‘‘ឯករជ្ជុមយំ វុត្តំ, មុនិនា កាយពន្ធនំ;

បញ្ចបាមង្គសណ្ឋានំ, ឯកម្បិ ច ន វដ្ដតិ.

‘‘រជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា, ពហូ ឯកាយ រជ្ជុយា;

និរន្តរញ្ហិ វេឋេត្វា, កតំ វដ្ដតិ ពន្ធិតុ’’ន្តិ.

មុរជំ បន កាយពន្ធនំ ន វដ្ដតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧច្ចាវចានិ កាយពន្ធនានិ ធារេតព្ពានិ កលាពុកំ ទេឌ្ឍុភកំ មុរជំ មទ្ទវីណំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៧៨) វុត្តត្តា. កិំ បន ពហុរជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា ឯកេន និរន្តរំ វេឋេត្វា កតំ មុរជសង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ? អាម ន គច្ឆតិ. មុរជញ្ហិ នាម នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ មុរជវដ្ដិសណ្ឋានំ វេឋេត្វា កតំ. កេចិ បន ‘‘មុរជន្តិ ពហុរជ្ជុកេ ឯកតោ សង្កឌ្ឍិត្វា ឯកាយ រជ្ជុយា បលិវេឋេត្វា កតរជ្ជូ’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. យទិ ចេតំ មុរជំ សិយា, ‘‘ពហុរជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា ឯកេន និរន្តរំ វេឋេត្វា កតំ ពហុរជ្ជុក’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ, ‘‘តំ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ វិរុជ្ឈេយ្យ. មុរជំ បន បាមង្គសណ្ឋានញ្ច ទសាសុ វដ្ដតិ ‘‘កាយពន្ធនស្ស ទសា ជីរន្តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មុរជំ មទ្ទវីណ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៨) វុត្តត្តា. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មុរជំ មទ្ទវីណន្តិ ឥទំ ទសាសុយេវ អនុញ្ញាត’’ន្តិ.

កាយពន្ធនវិធេតិ ‘‘កាយពន្ធនស្ស បវនន្តោ ជីរតិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិធ’’ន្តិ វុត្តត្តា កាយពន្ធនស្ស បាសន្តេ ទសាមូលេ តស្ស ថិរភាវត្ថំ កត្តព្ពេ ទន្តវិសាណាទិមយេ វិធេ. ‘‘អដ្ឋ មង្គលានិ នាម សង្ខោ ចក្កំ បុណ្ណកុម្ភោ គយា សិរីវច្ឆោ អង្កុសោ ធជំ សោវត្ថិក’’ន្តិ វទន្តិ. បរិច្ឆេទលេខាមត្តន្តិ ឧភោសុ កោដីសុ កាតព្ពបរិច្ឆេទរាជិមត្តំ. ‘‘ឧជុកមេវា’’តិ វុត្តត្តា ចតុរស្សាទិវង្កគតិកំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ឆត្តទណ្ឌធម្មករណអញ្ជននាឡិកា នានាវណ្ណលេខាបអកម្មកតា ន វដ្ដន្តី’’តិ វទន្តិ.

អារកណ្ដកេតិ បោត្ថកាទិអភិសង្ខរណត្ថំ កតេ ទីឃមុខសត្ថកេ. វដ្ដមណិកន្តិ វដ្ដំ កត្វា អគ្គកោដិយំ ឧដ្ឋាបេតព្ពបុព្ពុឡំ. អញ្ញំ វា វណ្ណមដ្ឋន្តិ ឥមិនា បិឡកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. មណិកន្តិ ឯកាវដ្ដមណិ. បិឡកន្តិ សាសបមត្តិកា មុត្តរាជិសទិសា ពហុវដ្ដលេខា. ‘‘ឥមស្មិំ អធិការេ អវុត្តត្តា លេខនិយំ យំ កិញ្ចិ វណ្ណមដ្ឋំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. វលិតកន្តិ មជ្ឈេ វលិំ ឧដ្ឋាបេត្វា. មណ្ឌលំ ហោតីតិ ឧត្តរារណិយា បវេសនត្ថំ អាហដមណ្ឌលំ ហោតិ.

កិញ្ចាបិ ឯត្ថ ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនវាសិយេវ វុត្តា, មហាវាសិយម្បិ បន ន វដ្ដតិយេវ. ឧជុកមេវ ពន្ធិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឧភោសុ វា បស្សេសុ ឯកបស្សេវា’’តិ វចនសេសោ. កត្តរយដ្ឋិកោដិយំ កតអយោវលយានិបិ វដ្ដន្តិ, យេសំ អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនេន សទ្ទោ និច្ឆរតិ.

អាមណ្ឌសារកេតិ អាមលកេហិ កតភាជនេ. ភូមត្ថរណេតិ ចិត្តកដសារកចិត្តត្ថរណាទិកេ បរិកម្មកតាយ ភូមិយា អត្ថរិតព្ពអត្ថរណេ. បានីយឃដេតិ ឥមិនា កុណ្ឌិកសរកេបិ សង្គណ្ហាតិ. ពីជនេតិ ចតុរស្សពីជនេ. សព្ពំ…បេ… វដ្ដតីតិ យថាវុត្តេសុ មញ្ចបីឋាទីសុ ឥត្ថិរូបំ វិនា សព្ពំ មាលាកម្មលតាកម្មាទិ វណ្ណមដ្ឋំ ភិក្ខុនោ វដ្ដតិ. សេនាសនេ កិញ្ចិ បដិសេធេតព្ពំ នត្ថិ អញ្ញត្រ វិរុទ្ធសេនាសនាតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – សេនាសនបរិក្ខារេសុ បដិសេធេតព្ពំ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ, វិរុទ្ធសេនាសនំ បន សយមេវ បដិក្ខិបិតព្ពន្តិ. អញ្ញេសន្តិ សីមសាមិនោ វុត្តា. រាជវល្លភា បរនិកាយិកាបិ ឯកនិកាយិកាបិ ឧបោសថបវារណានំ អន្តរាយករា អលជ្ជិនោ រាជកុលូបគា វុច្ចន្តិ. តេសំ លជ្ជិបរិសាតិ តេសំ សីមសាមិកានំ បក្ខា ហុត្វា អនុពលំ ទាតុំ សមត្ថា លជ្ជិបរិសា. សុកតមេវាតិ អញ្ញេសំ សន្តកេបិ អត្តនោ សីមាយ អន្តោវុត្តវិធិនា កតំ សុកតមេវ.

បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨៦. ទេវេន គហិតទារូនីតិ រញ្ញា បរិគ្គហិតទារូនិ, រញ្ញោ សន្តកានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ខណ្ឌាខណ្ឌំ ករោន្តោតិ ខុទ្ទកំ មហន្តញ្ច ខណ្ឌំ ករោន្តោ.

៨៧. កុលភោគឥស្សរិយាទីហិ មហតី មត្តា បមាណំ ឯតស្សាតិ មហាមត្តោ. តេនាហ – ‘‘មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតោ’’តិ.

៨៨. អវជ្ឈាយន្តីតិ ហេដ្ឋា កត្វា ឱលោកេន្តិ, ចិន្តេន្តិ វា. តេនាហ ‘‘អវជានន្តា’’តិអាទិ. លាមកតោ វា ចិន្តេន្តីតិ និហីនតោ ចិន្តេន្តិ. កថេន្តីតិ ‘‘កិំ នាមេតំ កិំ នាមេត’’ន្តិ អញ្ញមញ្ញំ កថេន្តិ.

កថំ បនេត្ថ ‘‘ទារូនី’’តិ ពហុវចនំ ‘‘អទិន្ន’’ន្តិ ឯកវចនេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធមុបគច្ឆតីតិ អាហ – ‘‘អទិន្នំ អាទិយិស្សតីតិ អយំ ឧជ្ឈាយនត្ថោ’’តិអាទិ. ឧជ្ឈាយនស្ស អទិន្នាទានវិសយត្តា អទិន្នាទានំ ឧជ្ឈាយនត្ថោតិ វុត្តំ. សតិបិ បនេត្ថ គោបកេន ទិន្នទារូនំ គហណេ ឧជុកំ អវត្វា លេសេន គហិតត្តា ថេរោ ‘‘អទិន្នំ អាទិយី’’តិ វេទិតព្ពោ. វចនភេទេតិ ឯកវចនពហុវចនានំ ភេទេ.

សព្ពាវន្តំ បរិសន្តិ ភិក្ខុភិក្ខុនីអាទិសព្ពាវយវវន្តំ បរិសំ. សព្ពា ចតុបរិសសង្ខអាតា បជា ឯត្ថ អត្ថីតិ សព្ពាវន្តា, បរិសា. សេនា ឯតស្ស អត្ថីតិ សេនិកោ, សេនិកោ ឯវ សេនិយោ. ពិម្ពិសារោតិ តស្ស នាមន្តិ ឯត្ថ ពិម្ពីតិ សុវណ្ណំ, តស្មា សារសុវណ្ណសទិសវណ្ណតាយ ពិម្ពិសារោតិ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពោ. ចតុត្ថោ ភាគោ បាទោតិ វេទិតព្ពោតិ ឥមិនាវ សព្ពជនបទេសុ កហាបណស្ស វីសតិមោ ភាគោ មាសកោតិ ឥទញ្ច វុត្តមេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បោរាណសត្ថានុរូបំ លក្ខណសម្បន្នា ឧប្បាទិតា នីលកហាបណាតិ វេទិតព្ពា. រុទ្រទាមេន ឧប្បាទិតោ រុទ្រទាមកោ. សោ កិរ នីលកហាបណស្ស តិភាគំ អគ្ឃតិ. យស្មិំ បទេសេ នីលកហាបណា ន សន្តិ, តត្ថាបិ នីលកហាបណានំ វឡញ្ជនដ្ឋានេ ច អវឡញ្ជនដ្ឋានេ ច សមានអគ្ឃវសេន បវត្តមានំ ភណ្ឌំ គហេត្វា នីលកហាបណវសេនេវ បរិច្ឆេទោ កាតព្ពោតិ វទន្តិ.

ធនិយវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តស្សត្ថោ…បេ… វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ ឥមិនា ‘‘ភគវតា ភិក្ខូនំ ឥទំ សិក្ខាបទំ ឯវំ បញ្ញត្តំ ហោតិ ច, ឥទញ្ច អញ្ញំ វត្ថុ ឧទបាទី’’តិ ឯវំ បឋមបារាជិកវណ្ណនាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៣៩) វុត្តនយេន តស្សត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឥទានិ យំ តំ អញ្ញំ វត្ថុ ឧប្បន្នំ, តំ ទស្សេតុំ ‘តេន ខោ បន សមយេនា’តិអាទិមាហា’’តិ ឯវំ អនុបញ្ញត្តិសម្ពន្ធោ ច តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតិ.

៩០-៩១. រជកា អត្ថរន្តិ ឯត្ថាតិ រជកត្ថរណំ, រជកត្ថរណន្តិ រជកតិត្ថំ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘រជកតិត្ថំ គន្ត្វា’’តិ. វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

៩២. ‘‘អភិនវនិវិដ្ឋោ ឯកកុដិកាទិគាមោ យាវ មនុស្សា បវិសិត្វា វាសំ ន កប្បេន្តិ, តាវ គាមសង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ វទន្តិ, តស្មា តត្ថ គាមប្បវេសនាបុច្ឆាទិកិច្ចម្បិ នត្ថិ. យក្ខបរិគ្គហភូតោតិ សឧបទ្ទវវសេន វុត្តំ, យក្ខនគរាទិំ វា សង្គណ្ហាតិ. យក្ខនគរម្បិ អាបណាទីសុ ទិស្សមានេសុ គាមសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, អទិស្សមានេសុ ន គច្ឆតិ, តស្មា យក្ខនគរម្បិ បវិសន្តេន អាបណាទីសុ ទិស្សមានេសុ សព្ពំ គាមប្បវេសនវត្តំ កាតព្ពំ, អទិស្សមានេសុ ន កាតព្ពន្តិ វទន្តិ. បុនបិ អាគន្តុកាមាតិ ឥមិនា តេសំ តត្ថ សាបេក្ខភាវំ ទស្សេតិ. យតោ បន និរបេក្ខាវ ហុត្វា បក្កមន្តិ, សោ គាមសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, តស្មា តត្ថ គាមប្បវេសនាបុច្ឆាទិកិច្ចម្បិ នត្ថិ.

ននុ ច ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ ឯត្តកមេវ មាតិកាយំ វុត្តំ, តស្មា គាមលក្ខណំ ទស្សេត្វា អរញ្ញមេវ ទស្សេតព្ពំ សិយា, គាមូបចារោ នាមាតិអាទិ បន កស្មា វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘គាមូបចារោតិអាទិ អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ. គាមូបចារេ ហិ ទស្សិតេ ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញំ នាមាតិ អរញ្ញបរិច្ឆេទោ សក្កា ទស្សេតុំ, ឥទញ្ច គាមគាមូបចារេ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ. មាតិកាយំ បន គាមគ្គហណេនេវ គាមូបចារោបិ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. គាមូបចារោ ហិ លោកេ គាមសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ. ឯវញ្ច កត្វា មាតិកាយ អនវសេសអវហរណដ្ឋានបរិគ្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. ឥន្ទខីលេតិ ឧម្មារេ. អរញ្ញសង្ខេបំ គច្ឆតីតិ ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) អភិធម្មេ វុត្តត្តា. វេមជ្ឈមេវ ឥន្ទខីលោតិ វុច្ចតីតិ ឥន្ទខីលដ្ឋានិយត្តា អសតិបិ ឥន្ទខីលេ វេមជ្ឈមេវ តថា វុច្ចតិ. យត្ថ បន ទ្វារពាហាបិ នត្ថិ, តត្ថ ឧភោសុ បស្សេសុ វតិយា វា បាការស្ស វា កោដិវេមជ្ឈមេវ ឥន្ទខីលដ្ឋានិយត្តា ‘‘ឥន្ទខីលោ’’តិ គហេតព្ពំ. ឧឌ្ឌាបេន្តោតិ បលាបេន្តោ. លុឋិត្វាតិ បរិវត្តេត្វា.

មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្សាតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស. ឥមិនា បន វចនេន សុប្បមុសលបាតោបិ ពលទស្សនវសេនេវ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ មហាបច្ចរិយញ្ច ឃរូបចារោ គាមោតិ អធិប្បាយេន ‘‘ឃរូបចារេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោ’’តិ វុត្តំ. ទ្វារេតិ និព្ពកោសស្ស ឧទកបតនដ្ឋានតោ អព្ភន្តរំ សន្ធាយ វុត្តំ. អន្តោគេហេតិ ច បមុខស្ស អព្ភន្តរមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. កតបរិក្ខេបោតិ ឥមិនាវ ឃរស្ស សមន្តតោ តត្តកោ បរិច្ឆេទោ ឃរូបចារោ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្ស បន ឃរស្ស សមន្តតោ គោរូបានំ បវេសននិវារណត្ថំ បាការវតិអាទីហិ បរិក្ខេបោ កតោ ហោតិ, តត្ថ សោវ បរិក្ខេបោ ឃរូបចារោ, សុប្បបាតាទិបរិច្ឆេទោ បន អបរិក្ខិត្តឃរំ សន្ធាយ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទមេត្ថ បមាណន្តិ វិកាលគាមប្បវេសនាទីសុ គាមគាមូបចារានំ អសង្ករតោ វិនិច្ឆយស្ស វេទិតព្ពត្តា. កុរុន្ទីអាទីសុ វុត្តនយេន ហិ ឃរូបចារស្ស គាមោតិ អាបន្នត្តា ឃរឃរូបចារគាមគាមូបចារានំ សង្ករោ សិយា. ឯវំ សព្ពត្ថាតិ ឥមិនា ឥតោ បុព្ពេបិ បច្ឆិមស្សេវ វាទស្ស បមាណភាវំ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ វក្ខមានវាទំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ.

សេសម្បីតិ គាមូបចារលក្ខណំ សន្ធាយ វទតិ. តត្រាតិ តស្មិំ គាមូបចារគ្គហណេ. តស្ស គាមបរិច្ឆេទទស្សនត្ថន្តិ តស្ស អបរិច្ឆេទស្ស គាមស្ស គាមបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុន្តិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ ‘‘គាមោ នាមា’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ កស្មា ន វុត្តន្តិ? ‘‘គាមោ នាមាតិ ឥធ អវុត្តម្បិ អធិការវសេន លព្ភតិយេវា’’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘គាមូបចារោ នាមាតិ ឥមិនាវ គាមស្ស ច គាមូបចារស្ស ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. កថំ? ‘គាមស្ស ឧបចារោ គាមូបចារោ’តិ ឯវំ វិគ្គហេ ករិយមានេ ‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’តិ ឥមិនា បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស គាមូបចារលក្ខណំ ទស្សិតំ ហោតិ, ‘គាមសង្ខាតោ ឧបចារោ គាមូបចារោ’តិ ឯវំ បន គយ្ហមានេ ‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’តិ ឥមិនា អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស គាមបរិច្ឆេទោ ទស្សិតោតិ សក្កា វិញ្ញាតុ’’ន្តិ. ‘‘ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ឥមិនា បរិក្ខិត្តស្សបិ គាមស្ស សចេ លេឌ្ឌុបាតតោ ទូរេ បរិក្ខេបោ ហោតិ, លេឌ្ឌុបាតោយេវ គាមបរិច្ឆេទោតិ គហេតព្ពន្តិ វទន្តិ. បុព្ពេ វុត្តនយេនេវាតិ បរិក្ខិត្តគាមេ វុត្តនយេនេវ.

សង្ករីយតីតិ មិស្សីយតិ. ឯត្ថាតិ ឃរឃរូបចារគាមគាមូបចារេសុ. ‘‘វិកាលេ គាមប្បវេសនេ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៥១៣) វុត្តត្តា គាមគាមូបចារានំ អសង្ករតា ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ – ‘‘អសង្ករតោ ចេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ វិកាលេ គាមប្បវេសនាទីសូ’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ អតិក្កមន្តស្ស វិកាលគាមប្បវេសនាបត្តិ ហោតី’’តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ បទភាជនិយំ បន ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៥១៣) វុត្តត្តា. អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារតោ បដ្ឋាយ ទុតិយលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតស្ស គាមូបចារស្ស ឱក្កមនេ អាបត្តិ វេទិតព្ពា. តេនេវ វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១២) ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘យ្វាយំ អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ ទស្សិតោ, តស្ស វសេន វិកាលគាមប្បវេសនាទីសុ អាបត្តិ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា’’តិ. យទិ ឯវំ ‘‘វិកាលេ គាមំ បវិសេយ្យា’’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតីតិ? ន វិរុជ្ឈតិ គាមូបចារស្សបិ គាមគ្គហណេន គហិតត្តា. តស្មា បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្ស វិកាលគាមប្បវេសនាបត្តិ ហោតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. វិកាលេ គាមប្បវេសនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ឃរឃរូបចារាទីសុ ឋិតានំ ឧប្បន្នលាភភាជនាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលាតិ ឥន្ទខីលតោ ពហិ និក្ខមិត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច វិនយបរិយាយេន តាវ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញ’’ន្តិ (បារា. ៩២) អាគតំ, សុត្តន្តបរិយាយេន អារញ្ញិកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) អាគតំ. វិនយសុត្តន្តា ឧភោបិ បរិយាយទេសនា នាម, អភិធម្មោ បន និប្បរិយាយទេសនា. និប្បរិយាយតោ ច គាមវិនិមុត្តំ ឋានំ អរញ្ញមេវ ហោតីតិ អភិធម្មបរិយាយេន អរញ្ញំ ទស្សេតុំ ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា’’តិ (វិភ. ៥២៩) វុត្តំ. ‘‘អាចរិយធនុ នាម បកតិហត្ថេន នវវិទត្ថិប្បមាណំ, ជិយាយ បន អារោបិតាយ ចតុហត្ថប្បមាណ’’ន្តិ វទន្តិ. លេសោកាសនិសេធនត្ថន្តិ ‘‘មយា នេវ គាមេ, ន អរញ្ញេ ហដំ, ឃរេ វា ឃរូបចារេសុ វា គាមូបចារេសុ វា អញ្ញតរស្មិ’’ន្តិ វត្តុំ មា លភតូតិ វុត្តំ ហោតិ.

កប្បិយន្តិ អនុរូបវសេន វុត្តំ. អកប្បិយម្បិ បន អប្បដិគ្គហិតញ្ចេ, អទិន្នសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ. បរិច្ចាគាទិម្ហិ អកតេ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ សន្តក’’ន្តិ អវិទិតម្បិ បរបរិគ្គហិតមេវ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន មន្ទានំ ឧត្តានសេយ្យកានំ ទារកានំ សន្តកមិវ.

យស្ស វសេន បុរិសោ ថេនោតិ វុច្ចតិ, តំ ថេយ្យន្តិ អាហ ‘‘អវហរណចិត្តស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. សង្ខា-សទ្ទោ ញាណកោដ្ឋាសបញ្ញត្តិគណនាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘សង្ខាយេកំ បដិសេវតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៦៨) ហិ ញាណេ ទិស្សតិ. ‘‘បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៤) កោដ្ឋាសេ. ‘‘តេសំ តេសំ ធម្មានំ សង្ខា សមញ្ញា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៣១៣) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘ន សុករំ សង្ខាតុ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៩៦; អប. ថេរ. ១.១០.២) គណនាយំ. តត្ថ កោដ្ឋាសវចនំ សង្ខា-សទ្ទំ សន្ធាយាហ ‘‘សង្ខាសង្ខាតន្តិ អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘កោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. បបញ្ចសង្ខាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិសង្ខាតា បបញ្ចកោដ្ឋាសា. ‘‘ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោតិ យញ្ច បុព្ពភាគេ អវហរិស្សាមីតិ បវត្តំ ចិត្តំ, យញ្ច គមនាទិសាធកំ បរាមសនាទិសាធកំ វា មជ្ឈេ បវត្តំ, យញ្ច ឋានាចាវនប្បយោគសាធកំ, តេសុ អយមេវេកោ បច្ឆិមោ ចិត្តកោដ្ឋាសោ ឥធាធិប្បេតោ’’តិ កេចិ វទន្តិ. ចូឡគណ្ឋិបទេ បន ‘‘ឩនមាសកមាសកឩនបញ្ចមាសកបញ្ចមាសកាវហរណចិត្តេសុ ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អនេកប្បភេទត្តា ចិត្តស្ស ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោតិ វុត្ត’’ន្តិ មហាគណ្ឋិបទេ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ. ឥទមេវេត្ថ សុន្ទរតរំ ‘‘ថេយ្យចិត្តសង្ខាតោ ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោ’’តិ វុត្តត្តា. ថេយ្យសង្ខាតេនាតិ ថេយ្យចិត្តកោដ្ឋាសេន ករណភូតេន, ន វិស្សាសតាវកាលិកាទិគាហវសប្បវត្តចិត្តកោដ្ឋាសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អភិយោគវសេនាតិ អឌ្ឌករណវសេន. អភិយុញ្ជតីតិ ចោទេតិ, អឌ្ឌំ ករោតីតិ អត្ថោ. បរិកប្បិតដ្ឋានន្តិ ឱកាសបរិកប្បនវសេន បរិកប្បិតប្បទេសំ. សុង្កឃាតន្តិ ឯត្ថ រាជូនំ ទេយ្យភាគស្ស ឯតំ អធិវចនំ សុង្កោតិ, សោ ឯត្ថ ហញ្ញតិ អទត្វា គច្ឆន្តេហីតិ សុង្កឃាតោ. ‘‘ឯត្ថ បវិដ្ឋេហិ សុង្កោ ទាតព្ពោ’’តិ រុក្ខបព្ពតាទិសញ្ញាណេន និយមិតប្បទេសស្សេតំ អធិវចនំ.

បញ្ចវីសតិអវហារកថាវណ្ណនា

អាកុលាតិ សង្កុលា. លុឡិតាតិ វិលោឡិតា. កត្ថចីតិ ឯកិស្សាយ អដ្ឋកថាយំ. ឯកំ បញ្ចកំ ទស្សិតន្តិ ‘‘បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតិ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញី ច, គរុកោ ច ហោតិ បរិក្ខារោ បញ្ចមាសកោ វា អតិរេកបញ្ចមាសកោ វា, ថេយ្យចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ឋានា ចាវេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ១២២) ឯវំ វុត្តបញ្ចអវហារង្គានិ ឯកំ បញ្ចកន្តិ ទស្សិតំ. ទ្វេ បញ្ចកានិ ទស្សិតានីតិ ‘‘ឆហាការេហិ អទិន្នំ អាទិយន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ន ច សកសញ្ញី, ន ច វិស្សាសគ្គាហី, ន ច តាវកាលិកំ, គរុកោ ច ហោតិ បរិក្ខារោ បញ្ចមាសកោ វា អតិរេកបញ្ចមាសកោ វា, ថេយ្យចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ឋានា ចាវេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ឯវំ វុត្តេសុ ឆសុ បទេសុ ឯកំ អបនេត្វា អវសេសានិ បញ្ច បទានិ ឯកំ បញ្ចកន្តិ ទស្សេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តបញ្ចកញ្ច គហេត្វា ទ្វេ បញ្ចកានិ ទស្សិតានិ. ឯត្ថ បនាតិ ‘‘បញ្ចហាការេហិ អទិន្នំ អាទិយន្តស្សា’’តិអាទីសុ. សព្ពេហិបិ បទេហីតិ ‘‘បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតី’’តិអាទីហិ បទេហិ. លព្ភមានានិយេវ បញ្ចកានីតិ បញ្ចវីសតិយា អវហារេសុ លព្ភមានបញ្ចកានិ.

បញ្ចន្នំ អវហារានំ សមូហោ បញ្ចកំ, សកោ ហត្ថោ សហត្ថោ, តេន និព្ពត្តោ, តស្ស វា សម្ពន្ធីតិ សាហត្ថិកោ, អវហារោ. សាហត្ថិកាទិ បញ្ចកំ សាហត្ថិកបញ្ចកន្តិ អាទិបទវសេន នាមលាភោ ទដ្ឋព្ពោ កុសលាទិត្តិកស្ស កុសលត្តិកវោហារោ វិយ. ឥមិនាវ នយេន បុព្ពបយោគាទិ បញ្ចកំ បុព្ពបយោគបញ្ចកំ, ថេយ្យាវហារាទិ បញ្ចកំ ថេយ្យាវហារបញ្ចកន្តិ នាមលាភោ ទដ្ឋព្ពោតិ. តតិយបញ្ចមេសុ បញ្ចកេសូតិ សាហត្ថិកបញ្ចកថេយ្យាវហារបញ្ចកេសុ. លព្ភមានបទវសេនាតិ សាហត្ថិកបញ្ចកេ លព្ភមានស្ស និស្សគ្គិយាវហារបទស្ស វសេន ថេយ្យាវហារបញ្ចកេ លព្ភមានស្ស បរិកប្បាវហារបទស្ស ច វសេន យោជេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

អាណត្តិយា និព្ពត្តោ អវហារោ អាណត្តិកោ. និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គោ, សុង្កឃាតដ្ឋានេ បរិកប្បិតោកាសេ វា ឋត្វា ភណ្ឌស្ស ពហិ បាតនំ. និស្សគ្គោវ និស្សគ្គិយោ. កិរិយាសិទ្ធិតោ បុរេតរមេវ បារាជិកាបត្តិសង្ខាតំ អត្ថំ សាធេតីតិ អត្ថសាធកោ. ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ យទា សក្កោសិ, តទា អវហរា’’តិ ឯវរូបោ ហិ អាណាបនបយោគោ បរស្ស តេលកុម្ភិយា បាទគ្ឃនកំ តេលំ អវស្សំ បិវនកានំ ឧបាហនាទីនំ និក្ខេបបយោគោ ច អាណត្តស្ស ភណ្ឌគ្គហណតោ ឧបាហនាទីនំ តេលបាតនតោ ច បុរេតរមេវ បារាជិកាបត្តិសង្ខាតំ អត្ថំ សាធេតិ. សាហត្ថិកបយោគោបិ ហិ ឯវរូបោ អត្ថសាធកោតិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា) –

‘‘អត្ថសាធកោ នាម ‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ យទា សក្កោសិ, តទា តំ អវហរា’តិ អាណាបេតិ. តត្ថ សចេ បរោ អនន្តរាយិកោ ហុត្វា តំ អវហរតិ, អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកំ. បរស្ស វា បន តេលកុម្ភិយា បាទគ្ឃនកំ តេលំ អវស្សំ បិវនកានិ ឧបាហនាទីនិ បក្ខិបតិ, ហត្ថតោ មុត្តមត្តេយេវ បារាជិក’’ន្តិ.

ធុរស្ស និក្ខិបនំ ធុរនិក្ខេបោ. អារាមាភិយុញ្ជនាទីសុ អត្តនោ ច បរស្ស ច ទានគ្គហណេសុ និរុស្សាហភាវាបជ្ជនំ. សហត្ថា អវហរតីតិ សហត្ថេន គណ្ហាតិ. ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតីតិ ឯត្ថាបិ អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេយេវ អាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា. យទិ ឯវំ ឥមស្ស, អត្ថសាធកស្ស ច កោ វិសេសោតិ? តង្ខណញ្ញេវ គហណេ និយុញ្ជនំ អាណត្តិកបយោគោ, កាលន្តរេន គហណត្ថំ និយោគោ អត្ថសាធកោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តេនេវាហ – ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ យទា សក្កោសិ, តទា អវហរាតិ អាណាបេតី’’តិ. ឯត្ថ ច អាណាបនបយោគោវ អត្ថសាធកោតិ ទស្សិតោ, សាហត្ថិកវសេនបិ អត្ថសាធកបយោគោ បន ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ. ធុរនិក្ខេបោ បន ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌវសេន វេទិតព្ពោតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ. អារាមាភិយុញ្ជនាទីសុបិ តាវកាលិកភណ្ឌទេយ្យានំ អទានេបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘អាណត្តិវសេន បុព្ពបយោគោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា អនន្តរាយេន គណ្ហន្តស្ស ‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ អវហរា’តិ អាណាបនំ ភណ្ឌគ្គហណតោ បុព្ពត្តា បុព្ពបយោគោ, បយោគេន សហ វត្តមានោ អវហារោ សហបយោគោ, ‘‘អសុកំ នាម ភណ្ឌំ ហរិស្សាមា’’តិ សំវិទហិត្វា សម្មន្តយិត្វា អវហរណំ សំវិទាវហារោ. សង្កេតកម្មំ នាម បុព្ពណ្ហាទិកាលបរិច្ឆេទវសេន សញ្ជាននកម្មំ, និមិត្តកម្មំ នាម សញ្ញុប្បាទនត្ថំ អក្ខិនិខណនាទិនិមិត្តករណំ. ឋានាចាវនវសេន សហបយោគោតិ ឥទំ បន និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, ខិលសង្កមនាទីសុបិ អសតិ ច ឋានាចាវនេ សហបយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា) ‘‘ឋានាចាវនវសេន ខិលាទីនិ សង្កាមេត្វា ខេត្តាទិគ្គហណវសេន ច សហបយោគោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

ថេនោ វុច្ចតិ ចោរោ, តស្ស ភាវោ ថេយ្យំ, តេន អវហរណំ ថេយ្យាវហារោ. យោ ហិ សន្ធិច្ឆេទាទីនិ កត្វា អទិស្សមានោ អវហរតិ, តុលាកូដមានកូដកូដកហាបណាទីហិ វា វញ្ចេត្វា គណ្ហាតិ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ ថេយ្យាវហារោ. បសយ្ហ អភិភវិត្វា អវហរណំ បសយ្ហាវហារោ. យោ ហិ បសយ្ហ ពលក្ការេន បរេសំ សន្តកំ គណ្ហាតិ គាមឃាតកាទយោ វិយ, អត្តនោ បត្តពលិតោ វា វុត្តនយេន អធិកំ គណ្ហាតិ រាជភដាទយោ វិយ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ បសយ្ហាវហារោ. ភណ្ឌវសេន ច ឱកាសវសេន ច បរិកប្បេត្វា អវហរណំ បរិកប្បាវហារោ. តិណបណ្ណាទីហិ អង្គុលិមុទ្ទិកាទិំ បដិច្ឆាទេត្វា បច្ឆា តស្ស បដិច្ឆន្នស្ស អវហរណំ បដិច្ឆន្នាវហារោ. កុសំ សង្កាមេត្វា អវហរណំ កុសាវហារោ.

តុលយិត្វាតិ ឧបបរិក្ខិត្វា. សាមីចីតិ វត្តំ, អាបត្តិ បន នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. មហាជនសម្មទ្ទោតិ មហាជនសង្ខោភោ. ភដ្ឋេ ជនកាយេតិ អបគតេ ជនកាយេ. ‘‘ឥទញ្ច កាសាវំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ កិំការណា ឯវមាហ? ចីវរសាមិកេន យស្មា ធុរនិក្ខេបោ កតោ, តស្មា តស្ស អទិន្នំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. អវហារកោបិ វិប្បដិសារស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ចីវរសាមិកំ បរិយេសន្តោ វិចរតិ ‘‘ទស្សាមី’’តិ, ចីវរសាមិកេន ច ‘‘មមេត’’ន្តិ វុត្តេ ឯតេនបិ អវហារកេន អាលយោ បរិច្ចត្តោ, តស្មា ឯវមាហ. យទិ ឯវំ ចីវរសាមិកោយេវ ‘‘អត្តនោ សន្តកំ គណ្ហាហី’’តិ កស្មា ន វុត្តោតិ? ឧភិន្នម្បិ កុក្កុច្ចវិនោទនត្ថំ. កថំ? អវហារកស្ស ‘‘មយា សហត្ថេន ន ទិន្នំ, ភណ្ឌទេយ្យមេត’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឥតរស្ស ‘‘មយា បឋមំ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា បច្ឆា អទិន្នំ គហិត’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ.

សមគ្ឃន្តិ អប្បគ្ឃំ. ទារុអត្ថំ ផរតីតិ ទារូហិ កត្តព្ពកិច្ចំ សាធេតិ. មយិ សន្តេតិអាទិ សព្ពំ រញ្ញា បសាទេន វុត្តំ, ‘‘ថេរេន បន អននុច្ឆវិកំ កត’’ន្តិ ន មញ្ញិតព្ពំ.

ឯកទិវសំ ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនាទិនា យា អយំ អគ្ឃហានិ វុត្តា, សា សព្ពា ភណ្ឌសាមិនា

កិណិត្វា គហិតមេវ សន្ធាយ វុត្តា, សព្ពំ បនេតំ អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន គហេតព្ពំ. បាសាណញ្ច សក្ខរញ្ច បាសាណសក្ខរំ. ធារេយ្យត្ថំ វិចក្ខណោតិ ឥមស្សេវ វិវរណំ ‘‘អាបត្តិំ វា អនាបត្តិំ វា’’តិអាទិ.

បញ្ចវីសតិអវហារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អក្ខទស្សាតិ ឯត្ថ អក្ខ-សទ្ទេន កិរ វិនិច្ឆយសាលា វុច្ចតិ. តត្ថ និសីទិត្វា វជ្ជាវជ្ជំ បស្សន្តីតិ អក្ខទស្សា វុច្ចន្តិ ធម្មវិនិច្ឆនកា. ហនេយ្យុន្តិ ឯត្ថ ហននំ នាម ហត្ថបាទាទីហិ បោថនញ្ចេវ សីសាទិច្ឆេទនញ្ច ហោតីតិ អាហ – ‘‘ហនេយ្យុន្តិ បោថេយ្យុញ្ចេវ ឆិន្ទេយ្យុញ្ចា’’តិ. តេនេវ បទភាជនិយញ្ច ‘‘ហត្ថេន វា បាទេន វា កសាយ វា វេត្តេន វា អឌ្ឍទណ្ឌកេន វា ឆេជ្ជាយ វា ហនេយ្យុ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ អឌ្ឍទណ្ឌកេនាតិ ទ្វិហត្ថប្បមាណេន រស្សមុគ្គរេន វេឡុបេសិកាយ វា. ឆេជ្ជាយាតិ ហត្ថបាទសីសាទីនំ ឆេទនេន. នីហរេយ្យុន្តិ គាមនិគមាទិតោ នីហរេយ្យុំ. ចោរោសិ…បេ… ថេនោសីតិ ឯត្ថ ‘‘បរិភាសេយ្យុ’’ន្តិ បទំ អជ្ឈាហរិត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ចោរោសីតិ ឯវមាទីនិ ច វត្វា បរិភាសេយ្យុ’’ន្តិ.

៩៣. យំ តំ ភណ្ឌំ ទស្សិតន្តិ សម្ពន្ធោ. យត្ថ យត្ថ ឋិតន្តិ ភូមិអាទីសុ យត្ថ យត្ថ ឋិតំ. យថា យថា អាទានំ គច្ឆតីតិ ភូមិអាទីសុ ឋិតំ ភណ្ឌំ សព្ពសោ អគ្គហណេបិ យេន យេន អាការេន គហណំ ឧបគច្ឆតិ.

ភូមដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៤. ផន្ទាបេតិ, សព្ពត្ថ ទុក្កដមេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ផន្ទាបេត្វា បុន អនុដ្ឋហិត្វា តត្ថេវ សយន្តស្សបិ អង្គបច្ចង្គំ អផន្ទាបេត្វា ឯកបយោគេន ឧដ្ឋហន្តស្សបិ ទុក្កដមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញស្មិំ វា គមនស្ស អនុបការេតិ យថា ទ្វារបិទហនេ កុម្ភិដ្ឋានគមនស្ស អនុបការត្តា អនាបត្តិ, ឯវំ អញ្ញស្មិំ វា គមនស្ស អនុបការេ កាយវចីកម្មេ អនាបត្តិ. វាចាយ វាចាយាតិ ឯកេកត្ថទីបិកាយ វាចាយ វាចាយ. ឧបលទ្ធោតិ ញាតោ. បុញ្ញានិ ច ករិស្សាមាតិ ឯត្ថ ‘‘មុសាវាទំ កត្វា បុញ្ញានិ ករិស្សាមាតិ វទន្តស្ស ទុក្កដមេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តំ ឥមស្មិំយេវ បទេសេ អដ្ឋកថាវចនេន វិរុជ្ឈតិ. តថា ហិ ‘‘យំ យំ វចនំ មុសា, តត្ថ តត្ថ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ច ‘‘ន ហិ អទិន្នាទានស្ស បុព្ពបយោគេ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដំ នាម អត្ថី’’តិ ច វក្ខតិ. ឯវំ បន វុត្តេ ន វិរុជ្ឈតិ ‘‘មុសាវាទំ កត្វា បុញ្ញានិ ច ករិស្សាមាតិ វទន្តស្ស បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទុក្កដ’’ន្តិ. តថា ហិ ‘‘អកប្បិយបថវិំ ខណន្តានំ ទុក្កដេហិ សទ្ធិំ បាចិត្តិយានីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្ត’’ន្តិ ច ‘‘យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដា ន មុច្ចតី’’តិ ច វក្ខតិ. សចេ បន កុសលចិត្តោ ‘‘បុញ្ញានិ ករិស្សាមា’’តិ វទតិ, អនាបត្តិ ‘‘ពុទ្ធបូជំ វា ធម្មបូជំ វា សង្ឃភត្តំ វា ករិស្សាមាតិ កុសលំ ឧប្បាទេតិ, កុសលចិត្តេន គមនេ អនាបត្តី’’តិ ច ‘‘យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ អថេយ្យចិត្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ច វក្ខមានត្តា.

បមាទលិខិតន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អបរភាគេ បោត្ថការុឡ្ហកាលេ បមជ្ជិត្វា លិខិតន្តិ វេទិតព្ពំ. បាឡិយំ សេសអដ្ឋកថាសុ ច ‘‘កុទាលំ វា បិដកំ វា’’តិ ឥទមេវ ទ្វយំ វត្វា វាសិផរសូនំ អវុត្តត្តា តេសម្បិ សង្ខេបដ្ឋកថាទីសុ អាគតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខេបដ្ឋកថាយំ បន មហាបច្ចរិយញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ថេយ្យចិត្តេន កតត្តា ‘‘ទុក្កដេហិ សទ្ធិំ បាចិត្តិយានី’’តិ វុត្តំ. តតោ បរំ សព្ពកិរិយាសូតិ ពីជគ្គហណតោ បរំ កត្តព្ពកិរិយាសុ. សព្ពំ បុរិមនយេនេវាតិ យាវ បិដកបរិយោសានា ហត្ថវារបទវារេសុ ទុក្កដំ.

ថេរេហិ ទស្សិតន្តិ បុព្ពបយោគសហបយោគទុក្កដេសុ អសម្មោហត្ថំ សមោធានេត្វា ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ទស្សិតំ. ‘‘សព្ពេសម្បិ ទុក្កដានំ ឥមេសុយេវ អដ្ឋសុ សង្គហេតព្ពភាវតោ ឥតរេហិ សត្តហិ ទុក្កដេហិ វិនិមុត្តំ វិនយទុក្កដេយេវ សង្គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ទសវិធំ រតនន្តិ ‘‘មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ រជតំ ជាតរូបំ លោហិតង្គោ មសារគល្ល’’ន្តិ ឯវមាគតំ ទសវិធំ រតនំ.

‘‘មណិ មុត្តា វេឡុរិយោ ច សង្ខោ,

សិលា បវាឡំ រជតញ្ច ហេមំ;

សលោហិតង្គញ្ច មសារគល្លំ,

ទសេតិ ធីរោ រតនានិ ជញ្ញា’’តិ. –

ហិ វុត្តំ.

សត្តវិធំ ធញ្ញន្តិ សាលិ វីហិ យវោ កង្គុ កុទ្រូសោ វរកោ គោធុមោតិ ឥទំ សត្តវិធំ ធញ្ញំ. អាវុធភណ្ឌាទិន្តិ អាទិ-សទ្ទេន តូរិយភណ្ឌឥត្ថិរូបាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អនាមសិតព្ពេ វត្ថុម្ហិ ទុក្កដំ អនាមាសទុក្កដំ. ទុរុបចិណ្ណទុក្កដន្តិ ‘‘ន កត្តព្ព’’ន្តិ វារិតស្ស កតត្តា ទុដ្ឋុ អាចិណ្ណំ ចរិតន្តិ ទុរុបចិណ្ណំ, តស្មិំ ទុក្កដំ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដំ. វិនយេ បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ វិនយទុក្កដំ. ‘‘សង្ឃភេទាយ បរក្កមតី’’តិ សុត្វា តំនិវារណត្ថាយ ញាតេ អត្ថេ អវទន្តស្ស ញាតទុក្កដំ. ឯកាទស សមនុភាសនា នាម ភិក្ខុបាតិមោក្ខេ ចត្តារោ យាវតតិយកា សង្ឃាទិសេសា, អរិដ្ឋសិក្ខាបទន្តិ បញ្ច, ភិក្ខុនីបាតិមោក្ខេ ឯកំ យាវតតិយកំ បារាជិកំ, ចត្តារោ សង្ឃាទិសេសា, ចណ្ឌកាឡីសិក្ខាបទន្តិ ឆ. វស្សាវាសាទិំ បដិស្សុណិត្វា ន សម្បាទេន្តស្ស បដិស្សវនិមិត្តំ ទុក្កដំ បដិស្សវទុក្កដំ.

បុព្ពសហបយោគេ ច, អនាមាសទុរុបចិណ្ណេ;

វិនយេ ចេវ ញាតេ ច, ញត្តិយា ច បដិស្សវេ;

អដ្ឋេតេ ទុក្កដា វុត្តា, វិនយេ វិនយញ្ញុនា.

សហបយោគតោ បដ្ឋាយ ចេត្ថ បុរិមា បុរិមា អាបត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ អាហ ‘‘អថ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា’’តិ វុត្តត្តា ធុរនិក្ខេបំ កត្វា ខណន្តស្ស បុរិមាបត្តិយោ ន បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិយូហនទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, ឧទ្ធរណទុក្កដេ បតិដ្ឋាតីតិ ឥទំ បាឡិយំ អាគតានុក្កមេន ទស្សេតុំ វុត្តំ. យទិ បន បំសុំ ឧទ្ធរិត្វា សឧស្សាហោវ បុន ខណតិ, ឧទ្ធរណទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, ខណនទុក្កដេ បតិដ្ឋាតិ.

កតំ ករណំ កិរិយាតិ អត្ថតោ ឯកន្តិ អាហ ‘‘វិរូបា សា កិរិយា’’តិ. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បរិវារបាឡិយា និទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អបរទ្ធំ វិរទ្ធំ ខលិតន្តិ សព្ពមេតំ យញ្ច ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ វុត្តស្ស ទុក្កដស្ស បរិយាយវចនំ. យញ្ហិ ទុដ្ឋុ កតំ, វិរូបំ វា កតំ, តំ ទុក្កដំ. តំ បនេតំ យថា សត្ថារា វុត្តំ, ឯវំ អកតត្តា អបរទ្ធំ, កុសលំ វិរជ្ឈិត្វា បវត្តត្តា វិរទ្ធំ, អរិយវំសប្បដិបទំ អនារុឡ្ហត្តា ខលិតំ. យំ មនុស្សោ ករេតិ ឥទំ បនេត្ថ ឱបម្មនិទស្សនំ. តស្សត្ថោ – យថា យំ លោកេ មនុស្សោ អាវិ វា យទិ វា រហោ បាបំ ករោតិ, តំ ទុក្កដន្តិ បវេទេន្តិ, ឯវមិទម្បិ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន លាមកភាវេន បាបំ, តស្មា ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពន្តិ.

យថា ទុក្ខា, កុច្ឆិតា វា គតិ ទុគតីតិ វត្តព្ពេ ‘‘ទុគ្គតី’’តិ វុត្តំ, យថា ច កដុកំ ផលមេតស្សាតិ កដុកផលន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘កដុកប្ផល’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ថូលត្តា អច្ចយត្តា ច ថូលច្ចយន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បរាយេ ច ទុគ្គតី’’តិអាទិមាហ. សំយោគេ បន កតេ សំយោគបរស្ស រស្សត្តំ សិទ្ធមេវាតិ មនសិ កត្វា ‘‘សំយោគភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. ឯកស្ស មូលេតិ ឯកស្ស សន្តិកេ. អច្ចយោ តេន សមោ នត្ថីតិ ទេសនាគាមីសុ អច្ចយេសុ តេន សមោ ថូលោ អច្ចយោ នត្ថិ. តេនេតំ ឥតិ វុច្ចតីតិ ថូលត្តា អច្ចយស្ស ឯតំ ថុល្លច្ចយន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

‘‘សព្ពត្ថាបិ អាមសនេ ទុក្កដំ ផន្ទាបនេ ថុល្លច្ចយញ្ច វិសុំ វិសុំ ថេយ្យចិត្តេន អាមសនផន្ទាបនបយោគំ ករោន្តស្សេវ ហោតិ, ឯកបយោគេន គណ្ហន្តស្ស បន ឧទ្ធារេ បារាជិកមេវ, ន ទុក្កដថុល្លច្ចយានី’’តិ វទន្តិ. សហបយោគំ បន អកត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘បុព្ពបយោគេ អាបន្នាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិយា អភាវតោ សហបយោគំ កត្វាបិ លជ្ជិធម្មំ ឱក្កន្តេន បុព្ពបយោគេ អាបន្នាបត្តិយោ ទេសេតព្ពា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អដ្ឋកថាវចនំ បន កតេ សហបយោគេ បុព្ពបយោគេ អាបន្នាបត្តីនម្បិ បដិប្បស្សទ្ធិំ ទីបេតិ, អញ្ញថា ‘‘សហបយោគំ បន អកត្វា’’តិ ឥទំ វិសេសនមេវ និរត្ថកំ សិយា. យញ្ច ហេដ្ឋា វុត្តំ ‘‘សចេ បនស្ស តត្ថជាតកេ តិណរុក្ខលតាទិម្ហិ ឆិន្នេបិ លជ្ជិធម្មោ ឱក្កមតិ, សំវរោ ឧប្បជ្ជតិ, ឆេទនបច្ចយា ទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតី’’តិ, តម្បិ សហបយោគេ កតេ បុព្ពបយោគេ អាបន្នាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិមេវ ទីបេតិ សហបយោគេ ឆេទនបច្ចយា អាបន្នទុក្កដស្សេវ ទេសនាយ វុត្តត្តា. សហបយោគតោ បដ្ឋាយេវាតិ ច ឥទំ សហបយោគំ បត្តស្ស តតោ បុព្ពេ អាបន្នានំ បុព្ពបយោគាបត្តីនម្បិ បដិប្បស្សទ្ធិំ ទីបេតិ. តេន ហិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ ‘‘យាវ សហបយោគំ ន បាបុណាតិ, តាវ បុព្ពេ អាបន្នាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិ ន ហោតិ, សហបយោគំ បត្តកាលតោ បន បដ្ឋាយ តាសម្បិ បដិប្បស្សទ្ធិ ហោតី’’តិ, តស្មា សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

ពហុកាបិ អាបត្តិយោ ហោន្តុ, ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – សចេ ខណនវិយូហនុទ្ធរណេសុ ទស ទស កត្វា អាបត្តិយោ អាបន្នា, តាសុ ឧទ្ធរណេ ទស អាបត្តិយោ ទេសេត្វា មុច្ចតិ វិសភាគកិរិយំ បត្វា បុរិមាបុរិមាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធត្តាតិ. ជាតិវសេន បន សមានកិរិយាយ អាបន្នាបត្តិយោ ឯកត្តេន គហេត្វា ‘‘ឯកមេវ ទេសេត្វា’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឥមិនាបិ កុរុន្ទដ្ឋកថាវចនេន បឋមំ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តបុរិមាបត្តិបដិប្បស្សទ្ធិមេវ សមត្ថយតិ, ន បន ឧភិន្នំ អដ្ឋកថានំ អត្ថតោ នានាករណំ អត្ថិ. អបរម្បេត្ថ បការំ វណ្ណយន្តិ ‘‘សមានកិរិយាសុបិ បុរិមបុរិមខណនបច្ចយា អាបន្នាបត្តិយោ បច្ឆិមបច្ឆិមខណនំ បត្វា បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘បំសុខណនាទីសុ ច លជ្ជិធម្មេ ឧប្បន្នេ ពហុកាបិ អាបត្តិយោ ហោន្តុ, ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’’ន្តិ. ‘‘ឯវញ្ច សតិ ‘ពហុកាបិ អាបត្តិយោ ហោន្តូ’តិ ន វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, វុត្តញ្ច, តស្មា វិសភាគកិរិយមេវ បត្វា បុរិមាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិំ ឥច្ឆន្តេនេវ ពហុកាសុបិ អាបត្តីសុ ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ ឥមស្មិំ ឋានេ វិសុំយេវេកោ ទេសនាក្កមោ ទស្សិតោ’’តិបិ វទន្តិ. អយមេតេសំ អធិប្បាយោ – យថា ឥធ បុរិមាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិ អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន គហិតា, ឯវំ ពហុកាសុបិ អាបត្តីសុ ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ ឥទម្បិ ឥធ អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណតោយេវ វេទិតព្ពំ. យថា ច បាឡិយំ បាចិត្តិយដ្ឋានេបិ ទុក្កដមេវ ហោតីតិ ឥធ អាវេណិកំ កត្វា អាបត្តិវិសេសោ ទស្សិតោ, ឯវំ បុរិមាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិវិសេសោ ច ទេសនាវិសេសោ ច អដ្ឋកថាចរិយេហិ ទស្សិតោតិ.

ហេដ្ឋតោ ឱសីទេន្តោតិ ‘‘សាមិកេសុ អាគន្ត្វា អបស្សិត្វា គតេសុ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ថេយ្យចិត្តេន ហេដ្ឋាភូមិយំ ឱសីទេន្តោ. ពុន្ទេនាតិ កុម្ភិយា ហេដ្ឋិមតលេន. ឯវំ ឯកដ្ឋានេ ឋិតាយ កុម្ភិយា ឋានាចាវនំ ឆហិ អាការេហិ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. វលយំ នីហរតិ, បារាជិកន្តិ អាកាសគតំ អកត្វា ឃំសិត្វា នីហរន្តស្ស ឆិន្នកោដិតោ នីហដមត្តេ បារាជិកំ. ឥតោ ចិតោ ច សារេតីតិ ឃំសន្តោយេវ អាកាសគតំ អកត្វា សារេតិ.

ឆិន្នមត្តេ បារាជិកន្តិ អវស្សំ ចេ បតតិ, ឆិន្នមត្តេ បារាជិកំ. បរិច្ឆេទោតិ ‘‘បញ្ចមាសកំ វា អតិរេកបញ្ចមាសកំ វា’’តិ វុត្តគណនបរិច្ឆេទោ. អបព្យូហន្តោតិ ‘‘ហេដ្ឋា ឋិតំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ហត្ថេន ទ្វិធា ករោន្តោ. ឧបឌ្ឍកុម្ភិយន្តិ ឧបឌ្ឍបុណ្ណាយ កុម្ភិយា. ននុ ច អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន សង្ខេបដ្ឋកថាទីសុ វុត្តម្បិ កស្មា ន គហេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘វិនយវិនិច្ឆយេ ហិ អាគតេ គរុកេ ឋាតព្ព’’ន្តិ. វិនយធម្មតាតិ វិនយគរុកានំ ធម្មតា. វិនយគរុកា ហិ វិនយវិនិច្ឆយេ អាគតេ គរុកេ តិដ្ឋន្តិ. វិនយគរុកតាព្យាបនត្ថញ្ហិ វិនយគរុកោយេវេត្ថ វិនយ-សទ្ទេន វុត្តោ, វិនយស្ស វា ឯសា ធម្មតា តេសំ គរុគារវដ្ឋានស្ស វិនយវិសយត្តា.

ឥទានិ សង្ខេបដ្ឋកថាទីសុ វុត្តំ បាឡិយាបិ ន សមេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. ភាជនន្តិ បត្តាទិភាជនំ. បត្តាទិំ អបូរេត្វា គណ្ហន្តស្ស អនុទ្ធដេបិ មុខវដ្ដិបរិច្ឆេទោ ហោតិ, បូរេត្វា គណ្ហន្តស្ស បន ឧទ្ធរណកាលេ ហោតីតិ អាហ ‘‘មុខវដ្ដិបរិច្ឆេទេន វា ឧទ្ធារេន វា’’តិ. យទា បន តេលកុម្ភីអាទីសុ តេលាទីនំ អពហុភាវតោ ភាជនំ និមុជ្ជាបេត្វា គណ្ហិតុំ ន សក្កា ហោតិ, តទា មុខវដ្ដិបរិច្ឆេទេនេវ ហោតិ. ចិក្កនន្តិ ថទ្ធំ. អាកឌ្ឍនវិកឌ្ឍនយោគ្គន្តិ ឯត្ថ អភិមុខំ កឌ្ឍនំ អាកឌ្ឍនំ, បរតោ កឌ្ឍនំ វិកឌ្ឍនំ. បដិនីហរិតុន្តិ អត្តនោ ភាជនតោ បដិនីហរិតុំ. ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកន្តិ ថេយ្យចិត្តេន បរសន្តកគ្គហណបយោគស្ស កតត្តា. មហាអដ្ឋកថាយមេវ ‘‘សចេបិ មរិយាទំ ទុព្ពលំ កត្វា សុក្ខតឡាកស្ស ឧទកនិព្ពហនដ្ឋានំ ឧទកនិទ្ធមនតុម្ពំ វា បិទហតិ, អញ្ញតោ ច គមនមគ្គេ វា បាឡិំ ពន្ធតិ, សុក្ខមាតិកំ វា ឧជុំ ករោតិ, បច្ឆា ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកំ អាគន្ត្វា មរិយាទំ ភិន្ទតិ, សព្ពត្ថ ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘តំ បន តត្ថេវ សុក្ខតឡាកេ សុក្ខមាតិកាយ ឧជុករណវិនិច្ឆយេន វិរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ.

អវហារលក្ខណន្តិ បញ្ចវីសតិយា អវហារេសុ ឯកម្បិ អវហារលក្ខណំ, ឋានាចាវនបយោគោ ឯវ វា. ឧទ្ធារេតិ កុម្ភិយា ផុដ្ឋដ្ឋានតោ កេសគ្គមត្តេបិ ឧទ្ធដេ. យុត្តន្តិ ឋានាចាវនបយោគសព្ភាវតោ យុត្តំ. សង្គោបនត្ថាយាតិ ឥមិនា សុទ្ធចិត្តតំ ទស្សេតិ. បលិពុជ្ឈិស្សតីតិ និវារេស្សតិ. វុត្តនយេនេវ បារាជិកន្តិ ហត្ថតោ មុត្តមត្តេយេវ បារាជិកំ. សុទ្ធចិត្តោវ ឧទ្ធរតីតិ កុម្ភិយំ តេលស្ស អាកិរណតោ បុរេតរមេវ សុទ្ធចិត្តោ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា សុទ្ធចិត្តោវ ឧទ្ធរតិ. នេវ អវហារោតិ ថេយ្យចិត្តេន អវហរណបយោគស្ស អកតត្តា. អត្តនោ ភាជនត្តា បន ‘‘ន គីវា’’តិ វុត្តំ, អនាបត្តិមត្តមេវ វុត្តំ, ន បន ឯវំ វិចារិតន្តិ អធិប្បាយោ. អថ វា អនាបត្តិមត្តមេវ វុត្តន្តិ ឥមិនាបិ តត្ថ ‘‘គីវា’’តិ វចនាភាវតោ ‘‘ន គីវា’’តិ បុព្ពេ វុត្តមហាអដ្ឋកថាវាទមេវ បតិដ្ឋាបេតិ, បច្ឆា ទស្សិតេន កុរុន្ទិវាទេនបិ មហាអដ្ឋកថាវាទោវ សមត្ថិតោ. អត្តនោ ភណ្ឌន្តិ តេលាកិរណតោ បុរេតរមេវ អត្តនោ កុម្ភិយំ សុទ្ធចិត្តេន ឋបិតំ បីតតេលំ អត្តនោ បរិក្ខារំ. សម្មោហដ្ឋានន្តិ អាបត្តិវិនិច្ឆយវសេន សម្មោហដ្ឋានំ.

ពហិគតំ នាម ហោតីតិ តតោ បដ្ឋាយ តេលស្ស អដ្ឋានភាវតោ អធោមុខភាវតោ ច ពហិគតំ នាម ហោតិ. អន្តោ បដ្ឋាយ ឆិទ្ទេ ករិយមានេ តេលស្ស និក្ខមិត្វា គតគតដ្ឋានំ ភាជនសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ អាហ – ‘‘ពាហិរន្តតោ បាទគ្ឃនកេ គឡិតេ បារាជិក’’ន្តិ. យថា តថា វា កតស្សាតិ ពាហិរន្តតោ អព្ភន្តរតោ វា បដ្ឋាយ កតស្ស. មជ្ឈេ ឋបេត្វា កតឆិទ្ទេតិ មជ្ឈេ ថោកំ កបាលំ ឋបេត្វា បច្ឆា តំ ឆិន្ទន្តេន កតឆិទ្ទេ. ‘‘មរិយាទច្ឆេទនេ អន្តោ ឋត្វា ពហិមុខោ ឆិន្ទន្តោ ពហិ អន្តេន ការេតព្ពោ, ពហិ ឋត្វា អន្តោមុខោ ឆិន្ទន្តោ អន្តោ អន្តេន ការេតព្ពោ, អន្តោ ច ពហិ ច ឆិន្ទិត្វា មជ្ឈេ ឋបេត្វា តំ ឆិន្ទន្តោ មជ្ឈេន ការេតព្ពោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១០៨) វុត្តត្តា ‘‘តឡាកស្ស ច មរិយាទភេទេន សមេតី’’តិ វុត្តំ. ឥទមេត្ថ យុត្តន្តិ អន្តោ ច ពហិ ច បដ្ឋាយ កតឆិទ្ទេ មជ្ឈេន ការេតព្ពោ. អន្តោ បដ្ឋាយ កតេ បន ពាហិរន្តេន, ពហិ បដ្ឋាយ កតេ អព្ភន្តរេន ការេតព្ពោតិ អយំ តិប្បការោបិ ឯត្ថ វេមដ្ឋឆិទ្ទេ យុត្តោ. ឧទកេ កតបយោគស្ស អភាវតោ ‘‘ឋានាចាវនបយោគស្ស អភាវា’’តិ វុត្តំ.

អដ្ឋកថាយំ តាវ វុត្តន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. បត្ថិន្នស្ស ខាទនំ ឥតរស្ស បានញ្ច សប្បិអាទីនំ បរិភោគោតិ អាហ – ‘‘អខាទិតព្ពំ វា អបាតព្ពំ វា ករោតី’’តិ. កថំ បន តថា ករោតីតិ អាហ ‘‘ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា’’តិអាទិ. កស្មា បនេត្ថ ទុក្កដំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឋានាចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដ’’ន្តិ. បុរិមទ្វយន្តិ ភេទនំ ឆឌ្ឌនញ្ច. កស្មា ន សមេតីតិ អាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ. កុម្ភិជជ្ជរករណេនាតិ បុណ្ណកុម្ភិយា ជជ្ជរករណេន. មាតិកាឧជឧករណេនាតិ ឧទកបុណ្ណាយ មាតិកាយ ឧជុករណេន. ឯកលក្ខណន្តិ ភេទនំ កុម្ភិជជ្ជរករណេន ឆឌ្ឌនំ មាតិកាយ ឧជុករណេន សទ្ធិំ ឯកសភាវំ ឋានាចាវនបយោគសព្ភាវតោ. បច្ឆិមំ បន ទ្វយន្តិ ឈាបនំ អបរិភោគករណញ្ច.

ឯត្ថ ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តីតិ ឯត្ថ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តេ ឯកេ អាចរិយា ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តិ. បច្ឆិមទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ បុរិមទ្វយេ វិនិច្ឆយោ ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ តត្ថ កិញ្ចិ អវត្វា បច្ឆិមទ្វយំ សន្ធាយ ឋានាចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ថេយ្យចិត្តេនាតិ អត្តនោ វា បរស្ស វា កាតុកាមតាវសេន ឧប្បន្នថេយ្យចិត្តេន. វិនាសេតុកាមតាយាតិ ហត្ថបាទាទិំ ឆិន្ទន្តោ វិយ កេវលំ វិនាសេតុកាមតាយ. បុរិមទ្វយេ កិំ ហោតិ, កិំ អធិប្បាយេន ន កិញ្ចិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘បុរិមទ្វយេ បន…បេ… បារាជិក’’ន្តិ. តត្ថ វុត្តនយេន ភិន្ទន្តស្ស វា ឆឌ្ឌេន្តស្ស វាតិ មុគ្គរេន បោថេត្វា ភិន្ទន្តស្ស ឧទកំ វា វាលិកំ វា អាកិរិត្វា ឧត្តរាបេន្តស្សាតិ អត្ថោ. អយុត្តន្តិ ចេតិ បាឡិយំ បុរិមបទទ្វយេបិ ទុក្កដស្សេវ វុត្តត្តា ‘‘បុរិមទ្វយេ…បេ… បារាជិកន្តិ ឥទំ អយុត្ត’’ន្តិ យទិ តុម្ហាកំ សិយាតិ អត្ថោ. នាតិ អយុត្តភាវប្បសង្គំ និសេធេត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘អញ្ញថា គហេតព្ពត្ថតោ’’តិ. កថំ បនេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘បាឡិយំ ហី’’តិអាទិ. នាសេតុកាមតាបក្ខេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថស្ស អវិរុជ្ឈនតោ ‘‘ថេយ្យចិត្តបក្ខេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តី’’តិ ឥតោ បដ្ឋាយ វុត្តស្ស សព្ពស្សបិ ឯកស្សេវ វចនត្តា ‘‘ឯវមេកេ វទន្តី’’តិ និគមនវសេន វុត្តំ.

ឥទានិ យថាវុត្តវសេន បាឡិយា អត្ថេ គយ្ហមានេ មហាអដ្ឋកថាយំ ចតុន្នម្បិ សាមញ្ញតោ វុត្តស្ស បច្ឆិមទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វចនេ វិសេសាភាវតោ បាឡិយំ វុត្តេសុ ចតូសុ បទេសុ ‘‘ឆឌ្ឌេតិ វា អបរិភោគំ វា ករោតី’’តិ ឥមេសំ បទានំ វិសេសាភាវប្បសង្គតោ ច សយំ អញ្ញថា បាឡិំ អដ្ឋកថញ្ច សំសន្ទិត្វា អត្ថំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘អយំ បនេត្ថ សារោ’’តិអាទិមាហ. វិនីតវត្ថុម្ហិ ‘‘សង្ឃស្ស បុញ្ជកិតំ តិណំ ថេយ្យចិត្តោ ឈាបេសី’’សិ (បារា. ១៥៦) វុត្តត្តា វិនីតវត្ថុម្ហិ តិណជ្ឈាបកោ វិយាតិ ឥមិនាវ ឋានា អចាវេតុកាមោវាតិ ឯត្ថាបិ ថេយ្យចិត្តេន ឋានា អចាវេតុកាមោតិ ឥទំ វុត្តមេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អឆឌ្ឌេតុកាមោយេវាតិ ឯត្ថាបិ ថេយ្យចិត្តេនាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥទញ្ហិ ថេយ្យចិត្តបក្ខំ សន្ធាយ វុត្តំ នាសេតុកាមតាបក្ខស្ស វក្ខមានត្តា. តេនេវាហ ‘‘នាសេតុកាមតាបក្ខេ បនា’’តិអាទិ. ឥតរថាបិ យុជ្ជតីតិ ថេយ្យចិត្តាភាវា ឋានា ចាវេតុកាមស្សបិ ទុក្កដំ យុជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ភូមដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាកាសដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៦. អាកាសដ្ឋកថាយំ មុខតុណ្ឌកេនាតិ មុខគ្គេន. កលាបគ្គេនាតិ បិញ្ឆកលាបស្ស អគ្គេន. បសារេតីតិ គហណត្ថំ បសារេតិ. អគ្គហេត្វា វាតិ លេឌ្ឌុអាទីហិ បហរិត្វា នយនវសេន អគ្គហេត្វា វា. អាកាសដ្ឋវិនិច្ឆយេ វុច្ចមានេបិ តប្បសង្គេន អាកាសដ្ឋស្ស វេហាសដ្ឋាទិភាវមុបគតេបិ អសម្មោហត្ថំ ‘‘យស្មិំ អង្គេ និលីយតី’’តិអាទិ វុត្តំ. អន្តោវត្ថុម្ហីតិ បរិក្ខិត្តវត្ថុស្ស អន្តោ. អន្តោគាមេតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស អន្តោ. អបរិក្ខិត្តេ បន វត្ថុម្ហិ, គាមេ វា ឋិតដ្ឋានមេវ ឋានំ. អដវិមុខំ ករោតីតិ អរញ្ញាភិមុខំ ករោតិ. រក្ខតីតិ តេន បយោគេន តស្ស ឥច្ឆិតដ្ឋានំ អគតត្តា រក្ខតិ. ភូមិយា គច្ឆន្តំ សន្ធាយ ‘‘ទុតិយបទវារេ វា’’តិ វុត្តំ. គាមតោ និក្ខន្តស្សាតិ បរិក្ខិត្តគាមតោ និក្ខន្តស្ស. កបិញ្ជរោ នាម ឯកា បក្ខិជាតិ.

អាកាសដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វេហាសដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៧. វេហាសដ្ឋកថាយំ បន ចីវរវំសេ ឋបិតស្ស ចីវរស្ស អាកឌ្ឍនេ យថាវុត្តប្បទេសាតិក្កមោ ឯកទ្វង្គុលមត្តាកឌ្ឍនេន សិយាតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘ឯកទ្វង្គុលមត្តាកឌ្ឍនេនេវ បារាជិក’’ន្តិ. ឥទញ្ច តាទិសំ នាតិមហន្តំ ចីវរវំសទណ្ឌកំ សន្ធាយ វុត្តំ, មហន្តេ បន តតោ អធិកមត្តាកឌ្ឍនេនេវ សិយា. រជ្ជុកេន ពន្ធិត្វាតិ ឯកាយ រជ្ជុកោដិយា ចីវរំ ពន្ធិត្វា អបរាយ កោដិយា ចីវរវំសំ ពន្ធិត្វា ឋបិតចីវរំ. មុត្តមត្តេ អដ្ឋត្វា បតនកសភាវត្តា ‘‘មុត្តេ បារាជិក’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯកមេកស្ស ផុដ្ឋោកាសមត្តេ អតិក្កន្តេ បារាជិកន្តិ ភិត្តិំ អផុសាបេត្វា ឋបិតត្តា វុត្តំ. ភិត្តិំ និស្សាយ ឋបិតន្តិ បដិបាដិយា ឋបិតេសុ នាគទន្តាទីសុយេវ អារោបេត្វា ភិត្តិំ ផុសាបេត្វា ឋបិតំ. បណ្ណន្តរំ អារោបេត្វា ឋបិតាតិ អញ្ញេហិ ឋបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

វេហាសដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧទកដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៨. ឧទកដ្ឋកថាយំ សន្ទមានឧទកេ និក្ខិត្តំ ន តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘អសន្ទនកេ ឧទកេ’’តិ. អនាបត្តីតិ ហត្ថវារបទវារេសុ ទុក្កដាបត្តិយា អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. កឌ្ឍតីតិ ហេដ្ឋតោ ឱសារេតិ. ឧប្បលាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បទុមបុណ្ឌរីកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. រត្តំ បទុមំ, សេតំ បុណ្ឌរីកំ. សេតំ វា បទុមំ, រត្តំ បុណ្ឌរីកំ. អថ វា រត្តំ វា ហោតុ សេតំ វា សតបត្តំ បទុមំ, ឩនសតបត្តំ បុណ្ឌរីកំ. វត្ថុ បូរតីតិ បារាជិកវត្ថុ បហោតិ. តស្មិំ ឆិន្នមត្តេ បារាជិកន្តិ ឧទកតោ អច្ចុគ្គតស្ស ឧទកវិនិមុត្តដ្ឋានតោ ឆេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ វត្ថុំ បូរេតីតិ យំ បុប្ផំ បារាជិកវត្ថុំ បូរេតិ. ទសហិ បុប្ផេហិ កតកលាបោ ហត្ថកោ, មហន្តំ កលាបំ កត្វា ពទ្ធំ ភារពទ្ធំ. រជ្ជុកេសុ តិណានិ សន្ថរិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ទ្វេ រជ្ជុកានិ ឧទកបិដ្ឋេ ឋបេត្វា តេសំ ឧបរិ តិរិយតោ តិណានិ សន្ថរិត្វា តេសំ ឧបរិ ពន្ធិត្វា វា អពន្ធិត្វា វា តិរិយតោយេវ បុប្ផានិ ឋបេត្វា ហេដ្ឋតោ គតានិ ទ្វេ រជ្ជុកានិ ឧក្ខិបិត្វា បុប្ផមត្ថកេ ឋបេន្តី’’តិ វទន្តិ.

កេសគ្គមត្តម្បិ យថាឋិតដ្ឋានតោ ចាវេតីតិ បារិមន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ, ឱរិមន្តេន កេសគ្គមត្តំ ចាវេតិ. សកលមុទកន្តិ ទណ្ឌេន ផុដ្ឋោកាសគតំ សកលមុទកំ. ន ឧទកំ ឋានន្តិ អត្តនា កតដ្ឋានស្ស អដ្ឋានត្តា. ឥទំ ឧភយន្តិ ឯត្ថ ‘‘ពន្ធនំ អមោចេត្វា…បេ… បារាជិក’’ន្តិ ឥទមេវេកំ, ‘‘បឋមំ ពន្ធនំ…បេ… ឋានបរិច្ឆេទោ’’តិ ឥទំ ទុតិយំ. បទុមិនិយន្តិ បទុមគច្ឆេ. ឧប្បាដិតាយាតិ បរេហិ អត្តនោ អត្ថាយ ឧប្បាដិតាយ.

ពហិ ឋបិតេតិ ឧទកតោ ពហិ ឋបិតេ. ហត្ថកវសេន ខុទ្ទកំ កត្វា

ពទ្ធំ កលាបពទ្ធំ. មុឡាលន្តិ កន្ទំ. បត្តំ វា បុប្ផំ វាតិ ឥទំ កទ្ទមស្ស អន្តោ បវិសិត្វា ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សកលមុទកន្តិ វាបិអាទីសុ បរិយាបន្នំ សកលមុទកំ. និទ្ធមនតុម្ពន្តិ វាបិយា ឧទកស្ស និក្ខមនមគ្គំ. ឧទកវាហកន្តិ មហាមាតិកំ. ន អវហារោតិ ឥទំ បុព្ពសទិសំ ន ហោតីតិ អាហ – ‘‘កស្មា…បេ… ឯវរូបា ហិ តត្ថ កតិកា’’តិ. អវហារោ នត្ថីតិ សព្ពសាធារណេ អបរិគ្គហដ្ឋានេ គហិតត្តា. មាតិកំ អារោបេត្វាតិ ខុទ្ទកមាតិកំ អារោបេត្វា. មរិត្វា…បេ… តិដ្ឋន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘មតមច្ឆានំយេវ តេសំ សន្តកត្តា អមតេ គណ្ហន្តស្ស នត្ថិ អវហារោ’’តិ វទន្តិ.

ឧទកដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នាវដ្ឋកថាវណ្ណនា

៩៩. នាវដ្ឋកថាយំ បន យា ពន្ធនា មុត្តមត្តេ ឋានា ន ចវតីតិ ឥមិនា ចណ្ឌសោតេ ពទ្ធនាវំ បដិក្ខិបតិ. តាវ ទុក្កដន្តិ ‘‘ពន្ធនំ មោចេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឯវំ មោចេន្តស្ស បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្តំ. ថុល្លច្ចយម្បិ បារាជិកម្បិ ហោតីតិ ឯត្ថ បឋមំ ឋានា អចាវេត្វា មុត្តេ ថុល្លច្ចយំ, បឋមំ ឋានា ចាវេត្វា មុត្តេ បារាជិកន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘បាសេ ពទ្ធសូករោ វិយា’’តិអាទិនា វុត្តំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ យុត្តិ បុព្ពេ វុត្តា ឯវា’’តិ. វិប្បនដ្ឋា នាវាតិ វិសមវាតាទីហិ វិនាសំ បត្វា ឧទកេ និមុជ្ជិត្វា ហេដ្ឋា ភូមិតលំ អប្បត្វា មជ្ឈេ ឋិតំ សន្ធាយ វទតិ. តេនេវ ‘‘អធោ វា ឱបិលាបេន្តស្ស…បេ… នាវាតលេន ផុដ្ឋោកាសំ មុខវដ្ដិំ អតិក្កន្តមត្តេ បារាជិក’’ន្តិ វុត្តំ. ឱបិលាបេន្តស្សាតិ ឱសីទាបេន្តស្ស. អតិក្កន្តមត្តេតិ ផុដ្ឋោកាសំ អតិក្កន្តមត្តេ. ឯសេវ នយោតិ មុត្តមត្តេ បារាជិកន្តិ ទស្សេតិ.

នាវាកឌ្ឍនយោគ្គមហាយោត្តតាយ យោត្តកោដិតោ បដ្ឋាយ សកលម្បិ ‘‘ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ.

អសតិបិ វាតេ យថា វាតំ គណ្ហាតិ, តថា ឋបិតត្តា ‘‘វាតំ គណ្ហាបេតី’’តិ វុត្តំ. ពលវា ច វាតោ អាគម្មាតិ ឥមិនា អសតិ វាតេ អយំ បយោគោ កតោតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘បុគ្គលស្ស នត្ថិ អវហារោ’’តិ វុត្តំ. សតិ បន វាតេ កតោ បយោគោ ឋានាចាវនបយោគោយេវាតិ មាតិកាឧជុករណេ វិយ អត្ថេវ អវហារោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឋានាចាវនបយោគោ ន ហោតីតិ សុក្ខមាតិកាឧជុករណេ វិយ អសតិ វាតេ កតបយោគត្តា. ភណ្ឌទេយ្យំ បន ហោតីតិ នាវាសាមិកស្ស ភណ្ឌទេយ្យំ ហោតិ.

នាវដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

យានដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០០. យានដ្ឋកថាយំ ទុកយុត្តស្សាតិ ទ្វីហិ គោណេហិ យុត្តស្ស. អយុត្តកន្តិ គោណេហិ អយុត្តំ. កប្បកតាតិ យថា ទ្វីហិ ភាគេហិ ហេដ្ឋា បតិដ្ឋាតិ, ឯវំ កតា. តីណិ វា ចត្តារិ វា ឋានានីតិ អកប្បកតាយ ឧបត្ថម្ភនិយា វសេន តីណិ ឋានានិ, កប្បកតាយ វសេន ចត្តារិ ឋានានីតិ. តថា បថវិយំ ឋបិតស្ស តីណិ ឋានានីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ ផលកស្ស វា ទារុកស្ស វា ឧបរិ ឋបិតំ បថវិយំ ឋបិតញ្ច. ទ្វីហិ អក្ខសីសេហីតិ ទ្វីហិ អក្ខកោដីហិ. ទារូនំ ឧបរិ ឋបិតស្សាតិ ទ្វិន្នំ ទារូនំ ឧបរិ ទ្វីហិ អក្ខកោដីហិ ឱលម្ពេត្វា សកដសាលាយំ ឋបិតស្ស. ហេដ្ឋិមតលស្សាតិ សកដពាហាយ ភូមិំ ផុសិត្វា ឋិតស្ស ហេដ្ឋិមភាគស្ស. សេសំ នាវាយំ វុត្តសទិសន្តិ ឥមិនា ‘‘យទិ បន តំ ឯវំ គច្ឆន្តំ បកតិគមនំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញំ ទិសាភាគំ នេតិ, បារាជិកំ. សយមេវ យំ កញ្ចិ គាមំ សម្បត្តំ ឋានា អចាវេន្តោវ វិក្កិណិត្វា គច្ឆតិ, នេវត្ថិ អវហារោ, ភណ្ឌទេយ្យំ បន ហោតី’’តិ ឥមំ នយំ អតិទិស្សតិ.

យានដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភារដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០១. ភារដ្ឋកថាយំ បុរិមគលេ គលវាដកោតិ បុរិមគលេ ឧបរិមគលវាដកោ. ឧរបរិច្ឆេទមជ្ឈេតិ ឧរបរិយន្តស្ស មជ្ឈេ. អនាណត្តត្តាតិ ‘‘អសុកដ្ឋានំ នេហី’’តិ អនាណត្តត្តា. យោ ចាយំ សីសភារេ វុត្តោតិ យោ ចាយំ វិនិច្ឆយោ សីសភារេ វុត្តោ. សីសាទីហិ វា គហិតោ ហោតូតិ សម្ពន្ធោ. តាទិសន្តិ តប្បដិច្ឆាទនសមត្ថំ.

ភារដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អារាមដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០២. អារាមដ្ឋកថាយំ ពន្ធនន្តិ បុប្ផានំ វណ្ដេ បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ. អភិយុញ្ជតីតិ ចោទេតិ អឌ្ឌំ ករោតិ. អទិន្នាទានស្ស បយោគត្តាតិ សហបយោគមាហ វត្ថុម្ហិយេវ កតបយោគត្តា. សហបយោគវសេន ហេតំ ទុក្កដំ. វិនិច្ឆយប្បសុតន្តិ វិនិច្ឆយេ និយុត្តំ. កក្ខឡោតិ ទារុណោ. ធុរំ និក្ខិបតីតិ ឧស្សាហំ ឋបេតិ, អត្តនោ សន្តកករណេ និរុស្សាហោ ហោតីតិ អត្ថោ. កូដឌ្ឌការកោបិ សចេ ធុរំ ន និក្ខិបតិ, នត្ថិ អវហារោតិ អាហ ‘‘សចេ សយម្បិ កតធុរនិក្ខេបោ ហោតី’’តិ. សយម្បីតិ អភិយុញ្ជកោបិ. កតធុរនិក្ខេបោតិ ‘‘ន ទានិ នំ ឥមស្ស ទស្សាមី’’តិ ឯវំ តស្ស ទានេ កតធុរនិក្ខេបោ. កិង្ការប្បដិស្សាវិភាវេតិ ‘‘កិំ ករោមិ កិំ ករោមី’’តិ ឯវំ កិង្ការមេវ បដិស្សុណន្តោ វិចរតីតិ កិង្ការបដិស្សាវី, តស្ស ភាវោ កិង្ការបដិស្សាវិភាវោ, តស្មិំ, អត្តនោ វសវត្តិភាវេតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឧក្កោចំ ទត្វាតិ លញ្ជំ ទត្វា. កូដវិនិច្ឆយិកានន្តិ កូដវិនិច្ឆយេ និយុត្តានំ វិនយធរានំ. ‘‘គណ្ហា’’តិ អវត្វា ‘‘អសាមិកស្ស សាមិកោ អយ’’ន្តិអាទិនា បរិយាយេន វុត្តេបិ តស្ស សន្តកភាវំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តវចនត្តា កូដវិនិច្ឆយំ ករោន្តានំ កូដសក្ខីនញ្ច បារាជិកមេវ. អសតិបិ ចេត្ថ ឋានាចាវនេ ឧភិន្នំ ធុរនិក្ខេបោយេវ ឋានាចាវនដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. ឥមស្មិំ ធុរនិក្ខេបេ បារាជិកេ សាមិកស្ស វិមតុប្បាទនបយោគេ កតេ ថុល្លច្ចយំ, តស្សេវ ធុរនិក្ខេបបយោគេ និប្ផាទិតេ បារាជិកំ. សយំ បរាជយំ បាបុណាតីតិ កូដឌ្ឌការកោ បរាជយំ បាបុណាតិ.

អារាមដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិហារដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៣. វិហារដ្ឋកថាយំ វិហារោបិ បរិវេណម្បិ អាវាសោបិ វិហារោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘វិហារំ វា’’តិអាទិ. តត្ថ វិហារន្តិ មហាវិហារំ. បរិវេណន្តិ មហាវិហារស្ស អព្ភន្តរេ វិសុំ វិសុំ បាការបរិច្ឆិន្នដ្ឋានំ. អាវាសន្តិ ឯកំ អាវសថំ. អភិយោគេ កតេបិ អវហារស្ស អសិជ្ឈនតោ វុត្តំ ‘‘អភិយោគោ ន រុហតី’’តិ. គណសន្តកេ បន បរិច្ឆិន្នសាមិកត្តា សក្កា ធុរំ និក្ខិបាបេតុន្តិ អាហ ‘‘ទីឃភាណកាទិភេទស្ស បន គណស្សា’’តិ. ឥធាបិ សចេ ឯកោបិ ធុរំ ន និក្ខិបតិ, រក្ខតិយេវ. សព្ពេសំ ធុរនិក្ខេបេនេវ ហិ បារាជិកំ.

វិហារដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខេត្តដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៤. ខេត្តដ្ឋកថាយំ សត្ត ធញ្ញានីតិ សាលិវីហិយវកង្គុកុទ្រូសវរកគោធុមានំ វសេន សត្ត ធញ្ញានិ. និរុម្ភិត្វា វាតិអាទីសុ ‘‘គណ្ហន្តស្សា’’តិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ និរុម្ភិត្វា គហណំ នាម វីហិសីសំ អច្ឆិន្ទិត្វា យថាឋិតមេវ ហត្ថេន គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ពីជមត្តស្សេវ គហណំ. ឯកមេកន្តិ ឯកមេកំ វីហិសីសំ. ឧប្បាដេត្វា វាតិ មុគ្គមាសាទីនិ ឧទ្ធរិត្វា វា. យស្មិំ ពីជេ វាតិអាទិ និរុម្ភិត្វា គហណាទីសុ យថាក្កមំ យោជេតព្ពំ. សាលិសីសាទីនិ និរុម្ភិត្វា គណ្ហន្តស្ស យស្មិំ ពីជេ វត្ថុ បូរតិ, ឯកមេកំ ហត្ថេនេវ ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តស្ស យស្មិំ សីសេ វត្ថុ បូរតិ, អសិតេន លាយិត្វា គណ្ហន្តស្ស យស្សំ មុដ្ឋិយំ វត្ថុ បូរតិ, ពហូនិ ឯកតោ ឧប្បាដេត្វា គណ្ហន្តស្ស យស្មិំ មុគ្គមាសាទិផលេ វត្ថុ បូរតីតិ ឯវមេត្ថ យថាក្កមោ វេទិតព្ពោ. ‘‘តស្មិំ ពន្ធនា មោចិតមត្តេ’’តិ វចនតោ តស្មិំ ពីជាទិម្ហិ ពន្ធនា មោចិតេ សតិ តតោ អនបនីតេបិ បារាជិកមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អច្ឆិជ្ជមានោតិ អច្ឆិន្នោ ហុត្វា ឋិតោ. ជដិតានីតិ ឆិន្ទិតានិ អច្ឆិន្នេហិ សទ្ធិំ ជដិតានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. សភុសន្តិ បលាលសហិតំ. អភុសន្តិ បលាលរហិតំ.

ខីលេនាតិ ខាណុកេន. ឯត្ថ ច ខីលសង្កមនាទីសុ ឧភយំ សម្ភវតិ សហបយោគោ ធុរនិក្ខេបោ ច. យទា ហិ បរស្ស ខេត្តាទីសុ ឯកទេសំ ខីលសង្កមនាទិវសេន អត្តនោ សន្តកំ ករោតិ, តទា សតិបិ បឋមតរំ សាមិកានំ ធុរនិក្ខេបេ ខីលសង្កមនាទិសហបយោគំ វិនា ន ហោតីតិ សហបយោគេនេវ បារាជិកំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘ឋានាចាវនវសេន ខីលាទីនិ សង្កាមេត្វា ខេត្តាទិគ្គហណវសេន ច សហបយោគោ វេទិតព្ពោ’’តិ. យទា បន អសតិ ធុរនិក្ខេបេ ខីលសង្កមនាទិមត្តំ កតំ, តទា វិនា ធុរនិក្ខេបេន ន ហោតីតិ ធុរនិក្ខេបេនេវ បារាជិកំ. តេនេវេត្ថ ‘‘តញ្ច ខោ សាមិកានំ ធុរនិក្ខេបេនា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សព្ពត្ថាតិ យថាវុត្តមត្ថំ រជ្ជុសង្កមនាទីសុបិ អតិទិសតិ.

យដ្ឋិន្តិ មានទណ្ឌំ. ឯកស្មិំ អនាគតេ ថុល្លច្ចយំ, តស្មិំ អាគតេ បារាជិកន្តិ ឯត្ថ សចេ ទារូនិ និខណិត្វា តត្តកេនេវ គណ្ហិតុកាមោ ហោតិ, អវសានេ ទារុម្ហិ បារាជិកំ. សចេ តត្ថ សាខាយោបិ កត្វា គហេតុកាមោ ហោតិ, អវសានសាខាយ បារាជិកន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្តកេន អសក្កោន្តោតិ ទារូនិ និខណិត្វា វតិំ កាតុំ អសក្កោន្តោ. ខេត្តមរិយាទន្តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘កេទារបាឡិ’’ន្តិ វុត្តំ. វិត្ថតំ ករោតីតិ បុព្ពេ វិជ្ជមានមេវ មរិយាទំ វិត្ថិណ្ណំ ករោតិ. អកតំ វា បន បតិដ្ឋបេតីតិ បុព្ពេ អកតំ វា មរិយាទំ ឋបេតិ.

ខេត្តដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វត្ថុដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៥. វត្ថុដ្ឋកថាយំ តិណ្ណំ បាការានន្តិ ឥដ្ឋកសិលាទារូនំ វសេន តិណ្ណំ បាការានំ. ឯតេនេវ នយេនាតិ ឥមិនា ‘‘កេវលំ ភូមិំ សោធេត្វា…បេ… អបរិក្ខិបិត្វា វា’’តិ វុត្តមត្ថំ និទស្សេតិ.

គាមដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៦. គាមដ្ឋកថាយំ គាមោ នាមាតិ បាឡិយំ ន វុត្តំ សព្ពសោ គាមលក្ខណស្ស បុព្ពេ វុត្តត្តា.

អរញ្ញដ្ឋកថាវណ្ណនា

១០៧. អរញ្ញដ្ឋកថាយំ អរញ្ញំ នាមាតិ ឥទំ បន ន កេវលំ បុព្ពេ វុត្តអរញ្ញលក្ខណប្បត្តិមត្តេន អរញ្ញំ ឥធាធិប្បេតំ, កិន្តុ យំ អត្តនោ អរញ្ញលក្ខណេន អរញ្ញំ បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតិ, តំ អរញ្ញំ ឥធាធិប្បេតន្តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តេនាតិ បុន អរញ្ញវចនេន. ន បរិគ្គហិតភាវោ អរញ្ញស្ស លក្ខណន្តិ យទិ ហិ បរិគ្គហិតភាវោ អរញ្ញលក្ខណំ សិយា, ‘‘អរញ្ញំ នាម យំ មនុស្សានំ បរិគ្គហិត’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វទេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យន្តិ ឥមិនា បុព្ពេ វុត្តលក្ខណមេវ អរញ្ញំ បរាមដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘យំ បន អត្តនោ អរញ្ញលក្ខណេន អរញ្ញ’’ន្តិ.

វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ ឧជុកមេវ វិនិវិជ្ឈិត្វា. បណ្ណំ វាតិ តាលបណ្ណាទិ បណ្ណំ វា. អទ្ធគតោបីតិ ចិរកាលំ តត្ថេវ ឋិតោបិ. ន គហេតព្ពោតិ ឯត្ថ បន យោ បរេហិ អរញ្ញសាមិកានំ ហត្ថតោ កិណិត្វា តច្ឆេត្វា តត្ថេវ ឋបិតោ, សោ អរញ្ញសាមិកេន អនុញ្ញាតោបិ ន គហេតព្ពោ. សាមិកេហិ ឆឌ្ឌិតោតិ គហេតុំ វដ្ដតីតិ បំសុកូលសញ្ញាយ គហណំ វុត្តំ. លក្ខណច្ឆិន្នស្សាបីតិ អរញ្ញសាមិកានំ ហត្ថតោ កិណិត្វា គណ្ហន្តេហិ កតសញ្ញាណស្ស. ឆល្លិយា បរិយោនទ្ធំ ហោតីតិ ឥមិនា សាមិកានំ និរបេក្ខតំ ទីបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ. យទិ សាមិកានំ សាបេក្ខតា អត្ថិ, ន វដ្ដតិ. តានិ កតានិ អជ្ឈាវុត្ថានិ ច ហោន្តីតិ តានិ គេហាទីនិ កតានិ បរិនិដ្ឋិតានិ មនុស្សេហិ ច អជ្ឈាវុត្ថានិ ហោន្តិ. ទារូនិបីតិ គេហាទីនំ កតត្តា តតោ អវសិដ្ឋទារូនិបិ. ឯតេសន្តិ ឯតេសំ យថាវុត្តទារូនំ.

តេសំ អារក្ខដ្ឋានន្តិ តេសំ អរញ្ញបាលានំ ឋិតដ្ឋានំ. ទេហីតិ វុត្តេ ទាតព្ពមេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ទេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘ទស្សាមី’’តិ អាភោគសព្ភាវតោ ‘‘ទេហី’’តិ អវុត្តេ អទត្វាបិ គន្តុំ វដ្ដតិយេវ. គន្តុំ ទេថាតិ គមនំ ទេថ. អទិស្វា គច្ឆតិ, ភណ្ឌទេយ្យន្តិ បរិសុទ្ធចិត្តេន គច្ឆតិ, ភណ្ឌទេយ្យំ. យត្ថ កត្ថចិ នីតានម្បិ ទារូនំ អរញ្ញសាមិកានំយេវ សន្តកត្តា សុទ្ធចិត្តេន និក្ខន្តោបិ បុន ថេយ្យចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា គច្ឆតិ, បារាជិកមេវាតិ វទន្តិ.

អរញ្ញដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧទកកថាវណ្ណនា

១០៨. ឧទកកថាយំ មហាកុច្ឆិកា ឧទកចាដិ ឧទកមណិកោ. ‘‘សមេខលា ចាដិ ឧទកមណិកោ’’តិបិ វទន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ ភាជនេសុ. និព្ពហនឧទកន្តិ ‘‘មហោទកំ អាគន្ត្វា តឡាកមរិយាទំ មា ឆិន្ទី’’តិ តឡាករក្ខណត្ថំ តស្ស ឯកបស្សេន វិស្សជ្ជិតឧទកំ. និទ្ធមនតុម្ពន្តិ សស្សាទីនំ អត្ថាយ ឧទកនិក្ខមនមគ្គំ. មរិយាទំ ទុព្ពលំ កត្វាតិ ឥទំ អវស្សំ ឆិន្នសភាវទស្សនត្ថំ ភណ្ឌទេយ្យវិសយទស្សនត្ថញ្ច វុត្តំ. មរិយាទំ ទុព្ពលំ អកត្វាបិ យថាវុត្តប្បយោគេ កតេ មរិយាទំ ឆិន្ទិត្វា និក្ខន្តឧទកគ្ឃានុរូបេន អវហារេន ការេតព្ពមេវ.

អនិគ្គតេតិ អនិក្ខមិត្វា តឡាកស្មិំយេវ ឧទកេ ឋិតេ. អសម្បត្តេវាតិ តឡាកតោ និក្ខមិត្វា មហាមាតិកាយ ឯវ ឋិតេ. អនិក្ខន្តេតិ តឡាកតោ អនិក្ខន្តេ ឧទកេ. សុពទ្ធាតិ ភណ្ឌទេយ្យម្បិ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘និក្ខន្តេ ពទ្ធា ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ, តឡាកតោ និក្ខមិត្វា បរេសំ ខុទ្ទកមាតិកាមុខំ អបាបុណិត្វា មហាមាតិកាយំយេវ ឋិតេ ពទ្ធា ចេ, ភណ្ឌទេយ្យន្តិ អត្ថោ. ‘‘អនិក្ខន្តេ ពទ្ធា សុពទ្ធា, និក្ខន្តេ ពទ្ធា ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ ហិ ឥទំ ទ្វយំ ហេដ្ឋា វុត្តវិកប្បទ្វយស្ស យថាក្កមេន វុត្តំ. នត្ថិ អវហារោតិ ឯត្ថ ‘‘អវហារោ នត្ថិ, ភណ្ឌទេយ្យំ បន ហោតី’’តិ កេចិ វទន្តិ, តឡាកគតឧទកស្ស សព្ពសាធារណត្តា តំ អយុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, ‘‘អនិក្ខន្តេ ពទ្ធា សុពទ្ធា’’តិ ឥមិនា ច អដ្ឋកថាវចនេន ន សមេតិ. វត្ថុំ…បេ… ន សមេតីតិ ឯត្ថ តឡាកគតឧទកស្ស សព្ពសាធារណត្តា អបរិគ្គហិតំ ឥធ វត្ថុន្តិ អធិប្បាយោ.

ឧទកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទន្តបោនកថាវណ្ណនា