១. បឋមបារាជិកំ

សុទិន្នភាណវារវណ្ណនា

២៤. អនុបទវណ្ណនន្តិ បទំ បទំ បដិវណ្ណនំ, បទានុក្កមេន វណ្ណនំ វា. ភណ្ឌប្បយោជនឧទ្ធារសារណាទិនា កិច្ចេនាតិ ឯត្ថ វិក្កាយិកភណ្ឌស្ស វិក្កិណនំ ភណ្ឌប្បយោជនំ, ទាតុំ សង្កេតិតេ ទិវសេ គន្ត្វា គហណំ ឧទ្ធារោ, ‘‘អសុកស្មិំ ទិវសេ ទាតព្ព’’ន្តិ សតុប្បាទនំ សារណំ. ចតុព្ពិធាយាតិ ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិសមណានំ វសេន ចតុព្ពិធាយ, ភិក្ខុភិក្ខុនីឧបាសកឧបាសិកានំ វសេន វា. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសីតិ ហេតុអត្ថោ អយំ ទិស្វាន-សទ្ទោ អសមានកត្តុកោ យថា ‘‘ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ហោតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតី’’តិ. ទស្សនការណា ហិ ឯវំ បរិវិតក្កនំ អហោសិ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ ‘‘ភព្ពកុលបុត្តស្សា’’តិ វុត្តំ, តថាបិ ឧបនិស្សយសម្បន្នស្សបិ អជាតសត្តុនោ វិយ អន្តរាយោ ភវិស្សតីតិ ឥមស្ស ថេរស្សបិ កតបាបកម្មមូលវិប្បដិសារវសេន អធិគមន្តរាយោ អហោសីតិ វទន្តិ.

កិំ បន យេសំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេបិ តេសំ អន្តរាយោ ហោតីតិ? អាម ហោតិ, ន បន ពុទ្ធេ បដិច្ច. ពុទ្ធា ហិ បរេសំ មគ្គផលាធិគមាយ ឧស្សាហជាតា តត្ថ និរន្តរំ យុត្តបយុត្តា ឯវ ហោន្តិ, តស្មា តេ បដិច្ច តេសំ អន្តរាយោ ន ហោតិ, អថ ខោ កិរិយាបរិហានិយា វា បាបមិត្តតាយ វា ហោតិ, កិរិយាបរិហានិ ច ទេសកស្ស តស្សេវ វា បុគ្គលស្ស តជ្ជបយោគាភាវតោ វេទិតព្ពា, ទេសកវសេន បនេត្ថ បរិហានិ សាវកានំ វសេនេវ វេទិតព្ពា, ន ពុទ្ធានំ វសេន. តថា ហិ សចេ ធម្មសេនាបតិ ធនញ្ជានិយស្ស ព្រាហ្មណស្ស អាសយំ ញត្វា ធម្មំ ទេសយិស្ស, ព្រាហ្មណោ សោតាបន្នោ អភវិស្ស. ឯវំ តាវ ទេសកស្ស វសេន កិរិយាបរិហានិយា អន្តរាយោ ហោតិ. សចេ បេស្សោ ហត្ថារោហបុត្តោ ភគវតោ សម្មុខា ធម្មំ សុណន្តោ មុហុត្តំ និសីទេយ្យ, យាវ តស្ស ភគវា អត្តន្តបាទិកេ ចត្តារោ បុគ្គលេ វិត្ថារេន វិភជិត្វា ទេសេតិ, សោតាបត្តិផលេន សំយុត្តោ អភវិស្ស. ឯវំ បុគ្គលស្ស វសេន កិរិយាបរិហានិយា អន្តរាយោ ហោតិ នាម. ឥមស្ស ហិ ឧបាសកស្ស កិរិយាបរិហានិ ជាតា អបរិនិដ្ឋិតាយ ទេសនាយ ឧដ្ឋហិត្វា បក្កន្តត្តា. សចេ អជាតសត្តុ ទេវទត្តស្ស វចនំ គហេត្វា បិតុឃាតកម្មំ នាករិស្ស, សាមញ្ញផលសុត្តកថិតទិវសេ សោតាបន្នោ អភវិស្ស, តស្ស វចនំ គហេត្វា បិតុឃាតកម្មស្ស កតត្តា បន នាហោសិ. ឯវំ បាបមិត្តតាយ អន្តរាយោ ហោតិ. សុទិន្នស្សបិ បាបមិត្តវសេន អន្តរាយោ អហោសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ហិ តេន មាតាបិតូនំ វចនំ គហេត្វា បុរាណទុតិយិកាយ មេថុនធម្មោ បដិសេវិតោ នាភវិស្ស, ន តំមូលវិប្បដិសារវសេន អធិគមន្តរាយោ អភវិស្ស.

យន្នូនាតិ បរិវិតក្កនត្ថេ និបាតោតិ អាហ ‘‘បរិវិតក្កទស្សនមេត’’ន្តិ. ‘‘ធម្មំ សុណេយ្យ’’ន្តិ កិរិយាបទេន វុច្ចមានោ ឯវ ហិ អត្ថោ ‘‘យន្នូនា’’តិ និបាតបទេន ជោតីយតិ. អហំ យន្នូន ធម្មំ សុណេយ្យន្តិ យោជនា. យន្នូនាតិ ច យទិ បនាតិ អត្ថោ. យទិ បនាតិ ឥទម្បិ ហិ តេន សមានត្ថមេវ. យំ ធម្មំ សុណាតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧឡារុឡារជនាតិ ខត្តិយមហាសាលាទិឧឡារុឡារជនាកិណ្ណា. សចេ អយម្បិ បឋមំ អាគច្ឆេយ្យ, ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា និសីទិតុំ អរហរូបោតិ អាហ ‘‘បច្ឆា អាគតេនា’’តិ. សិក្ខត្តយូបសំហិតន្តិ អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាសង្ខាតសិក្ខត្តយយុត្តំ. ថោកំ ធម្មកថំ សុត្វា អហោសីតិ សម្ពន្ធោ. ឥធាបិ សុត្វា-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពោ, សវនការណា ឯតទហោសីតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ឯវំ អថ កស្មា ‘‘ឯកមន្តំ និសិន្នស្ស…បេ… ឯតទហោសី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តំ បនស្ស យស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ តន្តិ បរិវិតក្កនំ.

សង្ខេបកថាតិ វិសុំ វិសុំ បទុទ្ធារំ អកត្វា សមាសតោ អត្ថវណ្ណនា. យេន យេន អាការេនាតិ យេន យេន បការេន. តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោតិ ‘‘កាមា នាមេតេ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា អដ្ឋិកង្កលូបមា’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤; ២.៤២; បាចិ. ៤១៧; មហានិ. ៣; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១៤៧) ច អាទិនា យេន យេន អាការេន កាមេសុ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ, តព្ពិបរិយាយតោ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ គុណំ បកាសេន្តំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ អវពុជ្ឈាមិ, តេន តេន បការេន ឧបបរិក្ខតោ វីមំសន្តស្ស មយ្ហំ ឯវំ ហោតិ ឯវំ ឧបដ្ឋាតិ. សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយន្តិ អធិសីលសិក្ខាទិសិក្ខត្តយសង្គហំ សេដ្ឋចរិយំ. ឯកម្បិ ទិវសន្តិ ឯកទិវសមត្តម្បិ. អខណ្ឌំ កត្វាតិ ទុក្កដមត្តស្សបិ អនាបជ្ជនេន អខណ្ឌិតំ កត្វា, អខណ្ឌអច្ឆិទ្ទាទិភាវាបាទនេន វា. អខណ្ឌលក្ខណវចនញ្ហេតំ. ចរិមកចិត្តន្តិ ចុតិចិត្តំ. កិញ្ចិបិ ឯកទេសំ អសេសេត្វា ឯកន្តេនេវ បរិបូរេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ. កិលេសមលេន អមលីនំ កត្វាតិ តណ្ហាសំកិលេសាទិនា អសំកិលិដ្ឋំ កត្វា, ចិត្តុប្បាទមត្តម្បិ សំកិលេសមលំ អនុប្បាទេត្វា. អច្ចន្តមេវ វិសុទ្ធំ កត្វា បរិហរិតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ. តតោ ឯវ សង្ខំ វិយ លិខិតន្តិ សង្ខលិខិតំ. តេនាហ ‘‘លិខិតសង្ខសទិស’’ន្តិ. បរិយោទាតដ្ឋេន និម្មលភាវេន សង្ខំ វិយ លិខិតំ ធោតន្តិ សង្ខលិខិតន្តិ អាហ ‘‘ធោតសង្ខសប្បដិភាគ’’ន្តិ. ‘‘អជ្ឈាវសតា’’តិ បទប្បយោគេន អគារន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អគារមជ្ឈេ’’តិ. ទាឋិកាបិ មស្សុគ្គហណេនេវ គហេត្វា ‘‘មស្សុ’’ត្វេវ វុត្តំ, ឧត្តរាធរមស្សុន្តិ អត្ថោ. កសាយេន រត្តានីតិ កាសាយានីតិ អាហ ‘‘កសាយរសបីតតាយា’’តិ. បរិទហិត្វាតិ និវាសេត្វា ចេវ បារុបិត្វា ច. អគារស្ស ហិតន្តិ អគារវាសោ អគារំ ឧត្តរបទលោបេន, តស្ស វឌ្ឍិអាវហំ អគារស្ស ហិតំ.

២៥. ញាតិសាលោហិតាតិអាទីសុ ‘‘អយំ អជ្ឈត្តិកោ’’តិ ជានន្តិ, ញាយន្តិ វាតិ ញាតី, លោហិតេន សម្ពន្ធាតិ សាលោហិតា. បិតុបក្ខិកា ញាតី, មាតុបក្ខិកា សាលោហិតា. មាតុបក្ខិកា បិតុបក្ខិកា វា ញាតី, សស្សុសសុរបក្ខិកា សាលោហិតា. មិត្តាយន្តីតិ មិត្តា, មិនន្តិ វា សព្ពគុយ្ហេសុ អន្តោ បក្ខិបន្តីតិ មិត្តា. កិច្ចករណីយេសុ សហភាវដ្ឋេន អមា ហោន្តីតិ អមច្ចា. មមាយតីតិ មាតា, បិយាយតីតិ បិតា. សរីរកិច្ចលេសេនាតិ ឧច្ចារបស្សាវាទិសរីរកិច្ចលេសេន. អននុញ្ញាតំ បុត្តំ ន បព្ពាជេតីតិ ‘‘មាតាបិតូនំ លោកិយមហាជនស្ស ច ចិត្តញ្ញថត្តំ មា ហោតូ’’តិ ន បព្ពាជេតិ. តតោយេវ ច សុទ្ធោទនមហារាជស្ស តថា វរោ ទិន្នោ.

២៦. ធុរនិក្ខេបេនាតិ ភណ្ឌប្បយោជនាទីសុ ធុរនិក្ខេបេន. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. បិយាយិតព្ពោតិ បិយោតិ អាហ ‘‘បីតិជននកោ’’តិ. មនស្ស អប្បាយនតោ មនាបោតិ អាហ ‘‘មនវឌ្ឍនកោ’’តិ. សុខេធិតោ តរុណទារកកាលេ, តតោ បរញ្ច សប្បិខីរាទិសាទុរសមនុញ្ញភោជនាទិអាហារសម្បត្តិយា សុខបរិហតោ. អថ វា ទឡ្ហភត្តិកធាតិជនាទិបរិជនសម្បត្តិយា ចេវ បរិច្ឆេទសម្បត្តិយា ច ឧឡារបណីតសុខបច្ចយូបហារេហិ ច សុខេធិតោ, អកិច្ឆេនេវ ទុក្ខបច្ចយវិនោទនេន សុខបរិហតោ. អជ្ឈត្តិកង្គសម្បត្តិយា វា សុខេធិតោ, ពាហិរង្គសម្បត្តិយា សុខបរិហតោ.

កិញ្ចីតិ ឯតស្ស វិវរណំ ‘‘អប្បមត្តកម្បិ កលភាគ’’ន្តិ. យទា ជានាតិ-សទ្ទោ ពោធនត្ថោ ន ហោតិ, តទា តស្ស បយោគេ ‘‘សប្បិនោ ជានាតិ, មធុនោ ជានាតី’’តិអាទីសុ វិយ ករណត្ថេ សាមិវចនំ សទ្ទត្ថវិទូ ឥច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘កិញ្ចិ ទុក្ខេន នានុភោសី’’តិ. តេនាហ ‘‘ករណត្ថេ សាមិវចនំ, អនុភវនត្ថេ ច ជាននា’’តិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចិ ទុក្ខេន នានុភោសីតិ កេនចិ ទុក្ខេន ករណភូតេន វិសយំ នានុភោសីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘កិញ្ចី’’តិ ឯត្ថាបិ ហិ ករណត្ថេ សាមិវចនស្ស លោបោ កតោ. តេនេវ ច វក្ខតិ ‘‘វិកប្បទ្វយេបិ បុរិមបទស្ស ឧត្តរបទេន សមានវិភត្តិលោបោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. យទា បន ជានាតិ-សទ្ទោ សរណត្ថោ ហោតិ, តទា សរណត្ថានំ ធាតុសទ្ទានំ បយោគេ ‘‘មាតុ សរតិ, បិតុ សរតិ, ភាតុ ជានាតី’’តិអាទីសុ វិយ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ សទ្ទសត្ថវិទូ វទន្តីតិ អាហ ‘‘អថ វា កិញ្ចិ ទុក្ខំ នស្សរសីតិ អត្ថោ’’តិ, កស្សចិ ទុក្ខស្ស អននុភូតត្តា អត្តនា អនុភូតំ អប្បមត្តកម្បិ ទុក្ខំ បរិយេសមានោបិ អភាវតោយេវ នស្សរសីតិ អត្ថោ. វិកប្បទ្វយេបីតិ អនុភវនសរណត្ថវសេន វុត្តេ ទុតិយតតិយវិកប្បទ្វយេ. បុរិមបទស្សាតិ ‘‘កិញ្ចី’’តិ បទស្ស. ឧត្តរបទេនាតិ ‘‘ទុក្ខស្សា’’តិ បទេន. សមានវិភត្តិលោបោតិ ឧត្តរបទេន សមានស្ស សាមិវចនស្ស លោបោ. ‘‘កស្សចិ ទុក្ខស្សា’’តិ វត្តព្ពេ វិកប្បទ្វយេបិ បុរិមបទេ សាមិវចនស្ស លោបំ កត្វា ‘‘កិញ្ចិ ទុក្ខស្សា’’តិ និទ្ទេសោ កតោ. អនិច្ឆកាតិ អនិច្ឆន្តា. ឯវំ សន្តេតិ ននុ មយំ សុទិន្ន សាមាទីសុ កេនចិបិ ឧបាយេន អប្បដិសាធនេន អប្បដិការេន មរណេនបិ តយា អកាមកាបិ វិនា ភវិស្សាម, ឯវំ សតិ. យេនាតិ យេន ការណេន. កិំ បនាតិ ឯត្ថ កិន្តិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កេន បន ការណេនា’’តិ.

២៨. គន្ធព្ពនដនាដកាទីនីតិ ឯត្ថ គន្ធព្ពា នាម គាយនកា, នដា នាម រង្គនដា, នាដកា លង្ឃនកាទយោ. បរិចារេហីតិ ឯត្ថ បរិតោ តត្ថ តត្ថ យថាសកំ វិសយេសុ ចារេហីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ ចារេហី’’តិអាទិ. បរិចារេហីតិ វា សុខូបករណេហិ អត្តានំ បរិចារេហិ អត្តនោ បរិចរណំ ការេហិ. តថាភូតោ ច យស្មា លឡន្តោ កីឡន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘លឡា’’តិអាទិ វុត្តំ. ភុញ្ជិតព្ពតោ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ វិសេសតោ បញ្ច កាមគុណា ភោគា នាមាតិ អាហ ‘‘ភោគេ ភុញ្ជន្តោ’’តិ. ទានប្បទានានីតិ ឯត្ថ និច្ចទានំ ទានំ នាម, ឧបោសថទិវសាទីសុ ទាតព្ពំ អតិរេកទានំ បទានំ នាម. បវេណីរក្ខណវសេន វា ទីយមានំ ទានំ នាម, អត្តនាវ បដ្ឋបេត្វា ទីយមានំ បទានំ នាម. បចុរជនសាធារណំ វា នាតិឧឡារំ ទានំ នាម, អនញ្ញសាធារណំ អតិឧឡារំ បទានំ នាម. អាទិ-សទ្ទេន សីលាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. នត្ថិ ឯតស្ស វចនប្បដិវចនសង្ខាតោ អាលាបសល្លាបោតិ និរាលាបសល្លាបោ.

៣០. ពលំ គាហេត្វាតិ ឯត្ថ ពលគ្គហណំ នាម កាយពលស្ស ឧប្បាទនមេវាតិ អាហ ‘‘កាយពលំ ជនេត្វា’’តិ. អស្សុមុខន្តិ អស្សូនិ មុខេ ឯតស្សាតិ អស្សុមុខោ, តំ អស្សុមុខំ, អស្សុកិលិន្នមុខន្តិ អត្ថោ. គាមោយេវ គាមន្តសេនាសនំ គាមបរិយាបន្នត្តា គាមន្តសេនាសនស្ស. អតិរេកលាភបដិក្ខេបេនាតិ ‘‘បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយា’’តិ (មហាវ. ១២៨) ឯវំ វុត្តភិក្ខាហារលាភតោ អធិកលាភោ សង្ឃភត្តាទិអតិរេកលាភោ, តស្ស បដិក្ខេបេនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ចុទ្ទស ភត្តានិ បដិក្ខិបិត្វា’’តិ. សង្ឃភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ និមន្តនភត្តំ សលាកភត្តំ បក្ខិកំ ឧបោសថិកំ បាដិបទិកំ អាគន្តុកភត្តំ គមិកភត្តំ គិលានភត្តំ គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ វិហារភត្តំ ធុរភត្តំ វារភត្តន្តិ ឥមានិ ចុទ្ទស ភត្តានិ. តត្ថ សកលស្ស សង្ឃស្ស ទាតព្ពំ ភត្តំ សង្ឃភត្តំ. កតិបយេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិសិត្វា ទាតព្ពំ ភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ. ឯកស្មិំ បក្ខេ ឯកទិវសំ ទាតព្ពំ ភត្តំ បក្ខិកំ. ឧបោសថេ ទាតព្ពំ ភត្តំ ឧបោសថិកំ. បាដិបទទិវសេ ទាតព្ពំ ភត្តំ បាដិបទិកំ. វិហារំ ឧទ្ទិស្ស ទាតព្ពំ ភត្តំ វិហារភត្តំ. ធុរគេហេយេវ ឋបេត្វា ទាតព្ពំ ភត្តំ ធុរភត្តំ. គាមវាសីអាទីហិ វារេន ទាតព្ពំ ភត្តំ វារភត្តំ.

អថ ‘‘គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបិត្វា’’តិ កស្មា វុត្តំ. គហណេ ហិ សតិ បដិក្ខេបោ យុជ្ជេយ្យ, ន ច បឋមពោធិយំ គហបតិចីវរស្ស បដិគ្គហណំ អនុញ្ញាតំ បរតោ ជីវកវត្ថុស្មិំ អនុញ្ញាតត្តា. តេនេវ វក្ខតិ ជីវកវត្ថុស្មិំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៣៧) ‘‘ភគវតោ ហិ ពុទ្ធភាវប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥទំ វត្ថំ, ឯត្ថន្តរេ វីសតិ វស្សានិ ន កោចិ គហបតិចីវរំ សាទិយិ, សព្ពេ បំសុកូលិកាវ អហេសុ’’ន្តិ. សុទិន្នោ ច បឋមពោធិយំយេវ បព្ពជិតោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សុទិន្នោ ហិ ភគវតោ ទ្វាទសមេ វស្សេ បព្ពជិតោ, វីសតិមេ វស្សេ ញាតិកុលំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ, សយំ បព្ពជ្ជាយ អដ្ឋវស្សិកោ ហុត្វា’’តិ. តស្មា ‘‘គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបិត្វា’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – អននុញ្ញាតេបិ គហបតិចីវរេ បំសុកូលិកង្គសមាទានវសេន គហបតិចីវរំ បដិក្ខិត្តំ នាម ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបិត្វា’’តិ.

លោលុប្បចារំ បដិក្ខិបិត្វាតិ កុសលភណ្ឌស្ស ភុសំ វិលុម្បនដ្ឋេន លោលុប្បំ វុច្ចតិ តណ្ហា, លោលុប្បេន ចរណំ លោលុប្បចារោ, តណ្ហាវសេន ឃរបដិបាដិំ អតិក្កមិត្វា ភិក្ខាយ ចរណំ, តំ បដិក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឃរបដិបាដិយា ភិក្ខាយ បវិសតី’’តិ. ឯត្ថ ច អារញ្ញិកង្គាទិបធានង្គវសេន សេសធុតង្គានិបិ គហិតានេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. វជ្ជីនន្តិ រាជានោ អបេក្ខិត្វា សាមិវចនំ កតំ, វជ្ជីរាជូនន្តិ អត្ថោ. ជនបទ-សទ្ទស្ស តំនិវាសីសុបិ បវត្តនតោ ‘‘វជ្ជីសូ’’តិ ជនបទាបេក្ខំ ភុម្មវចនំ, វជ្ជិនាមកេ ជនបទេតិ អត្ថោ.

ឧបភោគបរិភោគូបករណមហន្តតាយាតិ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតានំ ឧបភោគានញ្ចេវ ហត្ថិអស្សរថឥត្ថិយាទិឧបភោគូបករណានញ្ច មហន្តតាយ. ឧបភោគូបករណានេវ ហិ ឥធ បរិភោគូបករណសទ្ទេន វុត្តានិ. តេនេវាហ ‘‘យេ ហិ តេសំ ឧបភោគា, យានិ ច ឧបភោគូបករណានិ, តានិ មហន្តានី’’តិ. ‘‘ឧបភោគា ហត្ថិអស្សរថឥត្ថីអាទយោ, ឧបភោគូបករណានិ តេសមេវ សុវណ្ណាទិឧបករណានី’’តិបិ វទន្តិ. សារកានីតិ សារភូតានិ. និធេត្វាតិ និទហិត្វា, និធានំ កត្វាតិ អត្ថោ. ទិវសបរិព្ពយសង្ខាតភោគមហន្តតាយាតិ ទិវសេ ទិវសេ បរិភុញ្ជិតព្ពសង្ខាតភោគានំ មហន្តតាយ. ជាតរូបរជតស្សេវ បហូតតាយាតិ បិណ្ឌបិណ្ឌវសេន ចេវ សុវណ្ណមាសករជតមាសកាទិវសេន ច ជាតរូបរជតស្សេវ បហូតតាយ. វិត្តីតិ តុដ្ឋិ, វិត្តិយា ឧបករណំ វិត្តូបករណំ, បហូតំ នានាវិធាលង្ការភូតំ វិត្តូបករណមេតេសន្តិ បហូតវិត្តូបករណា. តេនាហ ‘‘អលង្ការភូតស្សា’’តិអាទិ. វោហារវសេនាតិ វណិជ្ជាវសេន វឌ្ឍិកតាទិវសេន. ធនធញ្ញស្ស បហូតតាយាតិ សត្តរតនសង្ខាតស្ស ធនស្ស សព្ពបុព្ពណ្ណាបរណ្ណសង្គហិតស្ស ធញ្ញស្ស ច បហូតតាយាតិ អត្ថោ. តត្ថ ‘‘សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាវេឡុរិយវជិរបវាឡានិ សត្ត រតនានី’’តិ វទន្តិ. សាលិវីហិអាទិ បុព្ពណ្ណំ បុរក្ខតំ សស្សផលន្តិ កត្វា, តព្ពិបរិយាយតោ មុគ្គមាសាទិ អបរណ្ណន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកត្តាតិ សេសធុតង្គបរិវារិតេន ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតធុតង្គេន សមន្នាគតត្តា. តេនាហ ‘‘សបទានចារំ ចរិតុកាមោ’’តិ.

៣១. អន្តោជាតតាយ វា ញាតិសទិសី ទាសីតិ ញាតិទាសី. បូតិភាវេនេវ លក្ខិតព្ពទោសោ វា អាភិទោសិកោ, អភិទោសំ វា បច្ចូសកាលំ គតោ បត្តោ អតិក្កន្តោតិ អាភិទោសិកោ. តេនាហ ‘‘ឯករត្តាតិក្កន្តស្ស វា’’តិអាទិ. បូតិភូតភាវេន បរិភោគំ នារហតីតិ អបរិភោគារហោ. ឆឌ្ឌនីយសភាវេ និច្ឆិតេបិ បុច្ឆាកាលេ សន្ទេហវោហារវសេនេវ បុច្ឆិតុំ យុត្តន្តិ អាហ ‘‘សចេ’’តិ. អរិយវោហារេនាតិ អរិយសមុទាចារេន. អរិយា ហិ មាតុគាមំ ភគិនិវាទេន សមុទាចរន្តិ. និស្សដ្ឋបរិគ្គហន្តិ បរិច្ចត្តាលយំ.

‘‘អាកិរា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘វិញ្ញត្តិ វា’’តិ វុត្តំ, ‘‘សចេ តំ ឆឌ្ឌនីយធម្ម’’ន្តិ បរិយាយំ អមុញ្ចិត្វា វុត្តត្តា ‘‘បយុត្តវាចា វា’’តិ វុត្តំ, បច្ចយបដិសំយុត្តា វាចា បយុត្តវាចា. វត្តុំ វដ្ដតីតិ និរបេក្ខភាវតោ វុត្តំ, ឥធ បន វិសេសតោ អបរិភោគារហត្តាវ វត្ថុនោ. អគ្គអរិយវំសិកោតិ អរិយវំសបដិបត្តិបូរកានំ អគ្គោ ឧត្តមោ. និមីយតិ សញ្ញាយតីតិ និមិត្តំ, យថាសល្លក្ខិតោ អាការោតិ អាហ ‘‘គិហិកាលេ សល្លក្ខិតបុព្ពំ អាការ’’ន្តិ. ហត្ថបិដ្ឋិអាទីនិ ឱលោកយមានា ‘‘សាមិបុត្តស្ស មេ សុទិន្នស្ស វិយ សុវណ្ណកច្ឆបបិដ្ឋិសទិសា ឥមា ហត្ថបាទបិដ្ឋិយោ, ហរិតាលវដ្ដិយោ វិយ សុវដ្ដិតា អង្គុលិយោ, មធុរោ សរោ’’តិ គិហិកាលេ សល្លក្ខិតបុព្ពំ អាការំ អគ្គហេសិ សញ្ជានិ សល្លក្ខេសិ. កស្មា បន សា ញាតិទាសី ទិស្វាវ ន សញ្ជានីតិ អាហ ‘‘សុទិន្នោ ហី’’តិអាទិ. បព្ពជ្ជុបគតេនាតិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតេន, បព្ពជិតេនាតិ អត្ថោ. ឃរំ បវិសិត្វាតិ គេហសាមិនិយា និសីទិតព្ពដ្ឋានភូតំ អន្តោគេហំ បវិសិត្វា. យគ្ឃេតិ ឥមស្ស អារោចយាមីតិ អយមត្ថោតិ អាហ ‘‘អារោចនត្ថេ និបាតោ’’តិ. ‘‘យគ្ឃេ ជានេយ្យាសីតិ សុដ្ឋុ ជានេយ្យាសី’’តិបិ អត្ថំ វទន្តិ. អាលបនេតិ ទាសិជនស្ស អាលបនេ. តេនាហ ‘‘ឯវញ្ហី’’តិអាទិ.

៣២. ឃរេសុ សាលា ហោន្តីតិ ឃរេសុ ឯកមន្តេ ភោជនសាលា ហោន្តិ បាការបរិក្ខិត្តា សុសំវិហិតទ្វារពន្ធា សុសម្មដ្ឋវាលិកង្គណា. ឧទកកញ្ជិយន្តិ ឧទកញ្ច កញ្ជិយញ្ច. កស្មា បន ឦទិសាយមេវ សាលាយ អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលន្តិ អយមត្ថោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ន ហិ បព្ពជិតា’’តិអាទិ. អសារុប្បេ ឋានេតិ ភិក្ខូនំ អននុច្ឆវិកេ បទេសេ. អត្ថិ នុ ខោតិ នុ-សទ្ទោ បុច្ឆនត្ថេ, ខោ-សទ្ទោ វចនសិលិដ្ឋតាយ វុត្តោ. នុខោតិ វា និបាតសមុទាយោ បុច្ឆនត្ថោ. តេន នាម-សទ្ទស្ស បុច្ឆនត្ថតំ ទស្សេតិ. យេសំ នោ ត្វន្តិ យេសំ នោ បុត្តោ ត្វំ. ឦទិសេ ឋានេតិ កិញ្ចាបិ តំ ឋានំ ភិក្ខូនំ អននុរូបំ ន ហោតិ, តថាបិ មាទិសានំ មហាភោគកុលានំ បុត្តស្ស បរកុលេ អាសនសាលាយំ និសីទិត្វា ភោជនំ នាម អយុត្តរូបន្តិ មញ្ញមានោ អាហ. តេនេវាហ ‘‘ននុ នាម, តាត សុទិន្ន, សកំ គេហំ គន្តព្ព’’ន្តិ. អញ្ញេនបិ បការេន នាមសទ្ទស្ស បុច្ឆនត្ថតមេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តថា អត្ថិ នុ ខោ តាតា’’តិអាទិ. តថាតិ សមុច្ចយត្ថោ. ឥទានិ នាមសទ្ទស្ស មញ្ញនត្ថតំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តថា អត្ថិ មញ្ញេ’’តិអាទិ.

ទុក្ខាភិតុន្នតាយាតិ មានសិកេន ទុក្ខេន អភិបីឡិតត្តា. ឯតមត្ថន្តិ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, តាត សុទិន្ន, អម្ហាកំ ធន’’ន្តិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ. អនោកប្បនាមរិសនត្ថវសេនាតិ ឯត្ថ អនោកប្បនំ អសទ្ទហនំ. អមរិសនំ អសហនំ. អនាគតវចនំ អនាគតសទ្ទប្បយោគោ, អត្ថោ បន វត្តមានកាលិកោវ. តេនាហ ‘‘បច្ចក្ខម្បី’’តិ. ន មរិសយាមីតិ ន វិសហាមិ. តំ ន សុន្ទរន្តិ ‘‘តទាយ’’ន្តិ បាឋំ សន្ធាយាហ. អលំ, គហបតិ, កតំ មេ អជ្ជ ភត្តកិច្ចន្តិ ថេរោ ឧក្កដ្ឋឯកាសនិកតាយ បដិក្ខិបន្តោ ឯវមាហ. ឧក្កដ្ឋឯកាសនិកតាយាតិ ច ឥទំ ភូតកថនវសេន វុត្តំ ថេរស្ស តថាភាវទីបនត្ថំ. មុទុកស្សបិ ហិ ឯកាសនិកស្ស យាយ និសជ្ជាយ កិញ្ចិមត្តម្បិ ភោជនំ ភុត្តំ, វត្តសីសេនបិ តតោ វុដ្ឋិតស្ស បុន ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ ‘‘អាសនំ វា រក្ខេយ្យ ភោជនំ វា’’តិ. ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកោបិ សមានោតិ និទស្សនមត្តមិទំ, ថេរោ សបទានចារិកេសុបិ ឧក្កដ្ឋោយេវ. ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកោបិ ហិ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច អាហដភិក្ខម្បិ អគ្គហេត្វាវ ឃរទ្វារេ ឋត្វា បត្តវិស្សជ្ជនមេវ ករោតិ, តស្មា ថេរោ ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកត្តាបិ ស្វាតនាយ ភិក្ខំ នាធិវាសេតិ. អថ កស្មា ‘‘អធិវាសេសី’’តិ អាហ ‘‘សចេ ឯកភត្តម្បិ ន គហេស្សាមី’’តិអាទិ. បណ្ឌិតា ហិ មាតាបិតូនំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា កាតព្ពំ អនុគ្គហំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ធុតង្គវិសុទ្ធិកា ន ភវន្តិ.

៣៣. មជ្ឈិមប្បមាណោតិ ចតុហត្ថោ បុរិសោ មជ្ឈិមប្បមាណោ. ‘‘ឆហត្ថោ’’តិបិ កេចិ. តិរោ ករោន្តិ ឯតាយាតិ តិរោករណីតិ សាណិបាការវចនោ អយំ តិរោករណី-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘តិរោករណិយន្តិ ករណត្ថេ ភុម្ម’’ន្តិ. ‘‘តិរោករណិយា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តិរោករណិយ’’ន្តិ ករណត្ថេ ភុម្មំ វុត្តំ. តិរោករណីយ-សទ្ទោ វា អយំ សាណិបាការបរិយាយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. តំ បរិក្ខិបិត្វាតិ តំ សមន្តតោ ខិបិត្វា, បរិតោ ពន្ធិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សមន្តតោ កត្វា’’តិ. វិភត្តិបតិរូបកោបិ និបាតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘តេនាតិ អយម្បិ វា’’តិអាទិ.

៣៤. ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ សុទិន្នស្ស បិតា សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា អាយស្មតោ សុទិន្នស្ស កាលំ អារោចេសិ – ‘កាលោ, តាត សុទិន្ន, និដ្ឋិតំ ភត្ត’ន្តិ’’ ឯវំ កាលារោចនស្ស បាឡិយំ អនារុឡ្ហត្តា អាហ – ‘‘កិញ្ចាបិ បាឡិយំ កាលារោចនំ ន វុត្ត’’ន្តិ. អារោចិតេយេវ កាលេតិ ‘‘កាលោ, តាត សុទិន្ន, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ កាលេ អារោចិតេយេវ. ទ្វេ បុញ្ជេតិ កហាបណបុញ្ជញ្ច សុវណ្ណបុញ្ជញ្ច.

បេត្តិកន្តិ បិតិតោ អាគតំ បេត្តិកំ. និហិតន្តិ ភូមិគតំ. បយុត្តន្តិ វឌ្ឍិវសេន បយោជិតំ. តទ្ធិតលោបំ កត្វា វេទិតព្ពន្តិ យថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘បិតាមហំ ធនំ លទ្ធា, សុខំ ជីវតិ សញ្ជយោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ តទ្ធិតលោបំ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បិតាមហតោ អាគតំ, បិតាមហស្ស វា ឥទំ បេតាមហំ. បព្ពជិតលិង្គន្តិ សមណវេសំ. ន រាជភីតោតិ អបរាធការណា ន រាជកុលា ភីតោ. យេសំ សន្តកំ ធនំ គហិតំ, តេ ឥណាយិកា. បលិពុទ្ធោ បីឡិតោ.

វិភត្តិបតិរូបកោតិ ‘‘តេនា’’តិ បទំ សន្ធាយាហ. តំនិទានន្តិ តំ ធនំ និទានំ ការណមស្សាតិ តំនិទានំ. អស្សាតិ បច្ចត្តវចនស្ស, បទស្ស វា. ភយន្តិ ចិត្តស្ស ឧត្រស្តាការេន បវត្តភយំ អធិប្បេតំ, ន ញាណភយំ, នាបិ ‘‘ភាយតិ ឯតស្មា’’តិ ឯវំ វុត្តំ អារម្មណភយន្តិ អាហ ‘‘ចិត្តុត្រាសោតិ អត្ថោ’’តិ. ឆម្ភិតត្តន្តិ តេនេវ ចិត្តុត្រាសភយេន សកលសរីរស្ស ឆម្ភិតភាវោ. វិសេសតោ បន ហទយមំសចលនន្តិ អាហ ‘‘កាយកម្បោ ហទយមំសចលន’’ន្តិ. លោមហំសោតិ តេន ភយេន តេន ឆម្ភិតត្តេន សកលសរីរលោមានំ ហដ្ឋភាវោ, សោ បន នេសំ ភិត្តិយំ នាគទន្តានំ វិយ ឧទ្ធំមុខតាតិ អាហ ‘‘លោមានំ ហំសនំ ឧទ្ធគ្គភាវោ’’តិ.

៣៥. អត្តនាតិ បច្ចត្តេ ករណវចនំ, សយន្តិ អត្ថោ. ទេវច្ឆរានន្តិ អនច្ចន្តិយោ សន្ធាយាហ. ទេវនាដកានន្តិ នច្ចន្តិយោ, បរិយាយវចនំ វា ឯតំ ទេវកញ្ញានំ. សមុប្បន្នពលវសោកា ហុត្វាតិ អយំ លោកោ នាម អត្តានំវ ចិន្តេតិ, តស្មា សាបិ ‘‘ឥទានិ អហំ អនាថា ជាតា’’តិ អត្តានំវ ចិន្តយមានា ‘‘អយំ អជ្ជ អាគមិស្សតិ, អជ្ជ អាគមិស្សតី’’តិ អដ្ឋ វស្សានិ ពហិ ន និក្ខន្តា ឯតំ និស្សាយ មយា ទារកោបិ ន លទ្ធោ, យស្ស អានុភាវេន ជីវេយ្យាមិ, ឥតោ ចាម្ហិ បរិហីនា អញ្ញតោ ចាតិ សមុប្បន្នពលវសោកា ហុត្វា. កុលរុក្ខបតិដ្ឋាបនេ ពីជសទិសត្តា កុលវំសប្បតិដ្ឋាបកោ បុត្តោ ឥធ ពីជកោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘កុលវំសពីជកំ ឯកំ បុត្ត’’ន្តិ. សំ នាម ធនំ, តស្ស បតីតិ សំបតិ, ធនវា វិភវសម្បន្នោ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកហិតាវហត្តា តស្ស ហិតន្តិ សាបតេយ្យំ, តទេវ ធនំ វិភវោតិ អាហ – ‘‘ឥមំ សាបតេយ្យំ ឯវំ មហន្តំ អម្ហាកំ វិភវ’’ន្តិ.

៣៦. ឥត្ថីនំ កុមារីភាវប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមវយតោ ឱរំ អសតិ វិពន្ធេ អដ្ឋមេ អដ្ឋមេ សត្តាហេ គព្ភាសយសញ្ញិតេ តតិយេ អាវត្តេ កតិបយា លោហិតបីឡកា សណ្ឋហិត្វា អគ្គហិតបុព្ពា ឯវ ភិជ្ជន្តិ, តតោ លោហិតំ បគ្ឃរតិ, តត្ថ ឧតុសមញ្ញា បុប្ផសមញ្ញា ចាតិ អាហ – ‘‘បុប្ផន្តិ ឧតុកាលេ ឧប្បន្នលោហិតស្ស នាម’’ន្តិ. គព្ភបតិដ្ឋានដ្ឋានេតិ យស្មិំ ឱកាសេ ទារកោ និព្ពត្តតិ, តស្មិំ បទេសេ. សណ្ឋហិត្វាតិ និព្ពត្តិត្វា. ភិជ្ជន្តីតិ អគ្គហិតបុព្ពា ឯវ ភិជ្ជន្តិ. អយញ្ហិ តាសំ សភាវោ. ទោសេនាតិ លោហិតមលេន. សុទ្ធេ វត្ថុម្ហីតិ បគ្ឃរិតលោហិតត្តា អនាមយត្តា ច នហានតោ បរំ ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ សុទ្ធេ គព្ភាសយេ. សុទ្ធេ បន វត្ថុម្ហិ មាតាបិតូសុ ឯកវារំ សន្និបតិតេសុ យាវ សត្ត ទិវសានិ ខេត្តមេវ ហោតិ គព្ភសណ្ឋហនស្ស បរិត្តស្ស លោហិតលេបស្ស វិជ្ជមានត្តា. កេចិ បន ‘‘អឌ្ឍមាសមត្តម្បិ ខេត្តមេវា’’តិ វទន្តិ. ពាហាយន្តិ អធិករណេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘បុរាណទុតិយិកាយ យា ពាហា, តត្រ នំ គហេត្វា’’តិ. ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនម្បិ យុជ្ជតិយេវ យថា ‘‘សុទិន្នស្ស បាទេសុ គហេត្វា’’តិ.

បុព្ពេបិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានំ សព្ភាវតោ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ បារាជិកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘បឋមបារាជិកសិក្ខាបទេ អដ្ឋបិតេ’’តិ. វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ – ‘‘ភគវតោ កិរ បឋមពោធិយ’’ន្តិអាទិ. ឯវរូបន្តិ បារាជិកបញ្ញត្តិយា អនុរូបំ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, សង្ឃាទិសេសបញ្ញត្តិយា អនុរូបម្បិ អជ្ឈាចារំ នាកំសុយេវ. តេនេវាហ – ‘‘អវសេសេ បញ្ច ខុទ្ទកាបត្តិក្ខន្ធេ ឯវ បញ្ញបេសី’’តិ. ឥទញ្ច ថុល្លច្ចយាទីនំ បញ្ចន្នំ លហុកាបត្តិក្ខន្ធានំ សព្ភាវមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បញ្ចាបត្តិក្ខន្ធានំ អនវសេសតោ បញ្ញត្តត្តាវ. បឋមពោធិយំ បញ្ចន្នំ លហុកាបត្តីនំ សព្ភាវវចនេនេវ ធម្មសេនាបតិស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនា វិសេសតោ គរុកាបត្តិបញ្ញត្តិយា បាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស ច ហេតុភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា. កេចិ បន ‘‘តស្មិំ តស្មិំ បន វត្ថុស្មិំ អវសេសបញ្ចខុទ្ទកាបត្តិក្ខន្ធេ ឯវ បញ្ញបេសីតិ ឥទំ ទ្វាទសមេ វស្សេ វេរញ្ជាយំ វុត្ថវស្សេន ភគវតា តតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋវស្សព្ភន្តរេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ តតោ បុព្ពេបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សព្ភាវតោ. តេនេវ វេរញ្ជកណ្ឌេ ‘‘ឯកភិក្ខុនាបិ រត្តិច្ឆេទោ វា បច្ឆិមិកាយ តត្ថ វស្សំ ឧបគច្ឆាមាតិ វស្សច្ឆេទោ វា ន កតោ’’តិ ច ‘‘សាមម្បិ បចនំ សមណសារុប្បំ ន ហោតិ, ន ច វដ្ដតី’’តិ ច វុត្តំ. អារាធយិំសូតិ ចិត្តំ គណ្ហិំសុ, អជ្ឈាសយំ បូរយិំសុ, ហទយគាហិនិំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជិំសូតិ អត្ថោ. ឯកំ សមយន្តិ ឯកស្មិំ សមយេ, បឋមពោធិយន្តិ អត្ថោ.

យំ អាទីនវន្តិ សម្ពន្ធោ. សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តោតិ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តោ. អាទីនវំ ទស្សេស្សតីតិ ‘‘វរំ តេ, មោឃបុរិស, អាសីវិសស្ស ឃោរវិសស្ស មុខេ អង្គជាតំ បក្ខិត្តំ, ន ត្វេវ មាតុគាមស្ស អង្គជាតេ អង្គជាតំ បក្ខិត្ត’’ន្តិអាទិនា យំ អាទីនវំ ទស្សេស្សតិ. អភិវិញ្ញាបេសីតិ ឥមស្ស ‘‘បវត្តេសី’’តិ អយមត្ថោ កថំ លទ្ធោតិ អាហ ‘‘បវត្តនាបិ ហី’’តិអាទិ. កាយវិញ្ញត្តិចោបនតោតិ កាយវិញ្ញត្តិវសេន បវត្តចលនតោ. កស្មា បនេស មេថុនធម្មេន អនត្ថិកោបិ សមានោ តិក្ខត្តុំ អភិវិញ្ញាបេសីតិ អាហ – ‘‘តិក្ខត្តុំ អភិវិញ្ញាបនញ្ចេសា’’តិអាទិ. តត្ថ តិក្ខត្តុំ អភិវិញ្ញាបនន្តិ មុត្តិបាបនវសេន តីសុ វារេសុ មេថុនធម្មស្ស បវត្តនំ.

សព្ពេសម្បិ បទានំ អវធារណផលត្តា វិនាបិ ឯវការំ អវធារណត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តេនេវ អជ្ឈាចារេនា’’តិ. អដ្ឋ ហិ គព្ភការណានិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘មេថុនចោឡគ្គហណំ, តនុសំសគ្គោ ច នាភិអាមសនំ;

បានំ ទស្សនសវនំ, ឃាយនមិតិ គព្ភហេតវោ អដ្ឋា’’តិ.

ឥទានិ អវធារណេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតុកាមោ អាហ – ‘‘កិំ បន អញ្ញថាបិ គព្ភគ្គហណំ ហោតី’’តិអាទិ. ននុ ច នាភិបរាមសនម្បិ កាយសំសគ្គោយេវ, កស្មា នំ វិសុំ វុត្តន្តិ? ឧភយេសំ ឆន្ទរាគវសេន កាយសំសគ្គោ វុត្តោ, ឥត្ថិយា ឆន្ទរាគវសេន នាភិបរាមសនំ, វត្ថុវសេន វា តំ វិសុំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កថំ បន កាយសំសគ្គេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ, កថញ្ច តត្ថ សុក្កសោណិតស្ស សម្ភវោតិ អាហ ‘‘ឥត្ថិយោ ហី’’តិអាទិ. ឆន្ទរាគុប្បត្តិវសេន ឥត្ថិយា សុក្កកោដ្ឋាសោ ចលិតោ ហោតិ, សោបិ គព្ភសណ្ឋានស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥត្ថិសន្តានេបិ ហិ រសាទិសត្តធាតុយោ លព្ភន្តិយេវ. តេនាហ – ‘‘អង្គបច្ចង្គបរាមសនំ សាទិយន្តិយោបិ គព្ភំ គណ្ហន្តី’’តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន ‘‘កាយសំសគ្គាទិនា សត្តប្បការេន គព្ភគ្គហណេ បិតុ សុក្កកោដ្ឋាសំ វិនា ឆន្ទរាគវសេន មាតុ វិការប្បត្តំ លោហិតមេវ គព្ភសណ្ឋានស្ស បច្ចយោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘យស្ស អង្គបច្ចង្គបរាមសនំ សាទិយិត្វា មាតា បុត្តំ បដិលភតិ, សចេ សោ អបរេន សមយេន បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយោ ហុត្វា តាទិសំ បិតរំ មនុស្សជាតិកំ ជីវិតា វោរោបេតិ, បិតុឃាតកោវ ហោតី’’តិ វទន្តិ.

តំ អសុចិំ ឯកទេសំ មុខេន អគ្គហេសីតិ បុរាណចីវរំ ធោវន្តី តត្ថ យំ អសុចិំ អទ្ទស, តំ អសុចិំ ឯកទេសំ បិវិ. ‘‘វដ្ដតិ តុម្ហាកំ មេថុនធម្មោ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘កប្បតុ វា មា វា កប្បតុ, មយំ តេន អនត្ថិកា’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនត្ថិកា មយំ ឯតេនា’’តិ. កិញ្ចាបិ នាភិបរាមសនេ មេថុនរាគោ នត្ថិ, តថាបិ នាភិបរាមសនកាលេ ផស្សសាទិយនវសេន អស្សាទមត្តំ តស្សា អហោសីតិ គហេតព្ពំ, អញ្ញថា គព្ភសណ្ឋហនំ ន សិយា. ទិដ្ឋមង្គលិកាយ នាភិបរាមសនេន មណ្ឌព្យស្ស និព្ពត្តិ អហោសិ, ចណ្ឌបជ្ជោតមាតុ នាភិយំ វិច្ឆិកា ផរិត្វា គតា, តេន ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស និព្ពត្តិ អហោសីតិ អាហ ‘‘ឯតេនេវ នយេនា’’តិអាទិ. បុរិសំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ វាតបានាទិនា ទិស្វា វា ទិដ្ឋបុព្ពំ វា បុរិសំ ឧបនិជ្ឈាយតិ. រាជោរោធា វិយាតិ សីហឡទីបេ កិរ ឯកិស្សា ឥត្ថិយា តថា អហោសិ, តស្មា ឯវំ វុត្តំ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ. អយន្តិ សុទិន្នស្ស បុរាណទុតិយិកា. យំ សន្ធាយាតិ យំ អជ្ឈាចារំ សន្ធាយ. សុក្កំ សន្ធាយ ‘‘មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តី’’តិ វុត្តំ, មាតា ច ឧតុនី ហោតីតិ លោហិតំ សន្ធាយ. តត្ថ សន្និបតិតា ហោន្តីតិ អសទ្ធម្មវសេន ឯកស្មិំ ឋានេ សមាគតា សង្គតា ហោន្តិ. មាតា ច ឧតុនី ហោតីតិ ឥទំ ឧតុសមយំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន លោកសមញ្ញាករជស្ស លគ្គនទិវសមត្តំ. គន្ធព្ពោតិ តត្រូបគសត្តោ, គន្តព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ត-ការស្ស ធ-ការោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា គន្ធនតោ ឧប្បជ្ជនគតិយា និមិត្តុបដ្ឋានេន សូចនតោ ទីបនតោ គន្ធោតិ លទ្ធនាមេន ភវគាមិកម្មុនា អព្ពតិ បវត្តតីតិ គន្ធព្ពោ, តត្ថ ឧប្បជ្ជនកសត្តោ. បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតីតិ ឧបគតោ ហោតិ. ឯត្ថ ច ន មាតាបិតូនំ សន្និបាតំ ឱលោកយមានោ សមីបេ ឋិតោ នាម ហោតិ, កម្មយន្តយន្តិតោ បន ឯកោ សត្តោ តស្មិំ ឱកាសេ និព្ពត្តនកោ បុរិមជាតិយំ ឋិតោយេវ គតិនិមិត្តាទិអារម្មណករណវសេន ឧបបត្តាភិមុខោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

សន្និបាតាតិ សមោធានេន សមាគមេន. គព្ភស្សាតិ គព្ភេ និព្ពត្តនកសត្តស្ស. គព្ភេ និព្ពត្តនកសត្តោបិ ហិ គព្ភោតិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘យថា ខោ បនានន្ទ, អញ្ញា ឥត្ថិកា នវ វា ទស វា មាសេ គព្ភំ កុច្ឆិនា បរិហរិត្វា វិជាយន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២០៥). កត្ថចិ បន គព្ភោតិ មាតុកុច្ឆិ វុត្តោ. យថាហ –

‘‘យមេករត្តិំ បឋមំ, គព្ភេ វសតិ មាណវោ;

អព្ភុដ្ឋិតោវ សោ យាតិ, ស គច្ឆំ ន និវត្តតី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៣៦៣); –

ឯត្ថ ច គព្ភតិ អត្តភាវភាវេន បវត្តតីតិ គព្ភោ, កលលាទិអវត្ថោ ធម្មប្បពន្ធោ, តំនិស្សិតត្តា បន សត្តសន្តានោ ‘‘គព្ភោ’’តិ វុត្តោ យថា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. តំនិស្សយភាវតោ មាតុកុច្ឆិ ‘‘គព្ភោ’’តិ វេទិតព្ពោ. គព្ភោ វិយាតិ វា. យថា ហិ និវាសដ្ឋានតាយ សត្តានំ ឱវរកោ ‘‘គព្ភោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ គព្ភសេយ្យកានំ សត្តានំ យាវ អភិជាតិ និវាសដ្ឋានតាយ មាតុកុច្ឆិ ‘‘គព្ភោ’’តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. អវក្កន្តិ ហោតីតិ និព្ពត្តិ ហោតិ.

អារក្ខទេវតាតិ តស្ស អារក្ខត្ថាយ ឋិតា ទេវតា. អស្ស តំ អជ្ឈាចារន្តិ សម្ពន្ធោ. តថា និច្ឆារេសុន្តិ តថា មហន្តំ សទ្ទំ កត្វា និច្ឆារេសុំ. កិញ្ចាបិ ឥធ បាឡិយំ អាកាសដ្ឋទេវតា វិសុំ ន អាគតា, តថាបិ សទ្ទស្ស អនុស្សាវនេ អយមនុក្កមោតិ ទស្សេតុំ ចាតុមហារាជិកទេវតាយោ ទ្វិធា កត្វា អាកាសដ្ឋទេវតា វិសុំ វុត្តា. តេនេត្ថ អាកាសដ្ឋកានំ វិសុំ គហិតត្តា ចាតុមហារាជិកាតិ បរិភណ្ឌបព្ពតដ្ឋកា វេទិតព្ពា. ឥតិហាតិ និបាតសមុទាយោ ឯវំសទ្ទស្ស អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិ. ខណេន មុហុត្តេនាតិ បទទ្វយំ វេវចនភាវតោ សមានត្ថមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកកោលាហលមហោសីតិ ទេវព្រហ្មលោកេសុ ឯកកោលាហលមហោសិ. កិញ្ចាបិ ហិ សោ សទ្ទោ យាវ ព្រហ្មលោកា អព្ភុគ្គច្ឆិ, តថាបិ ន សោ មនុស្សានំ វិសយោ តេសំ រូបំ វិយ, តេនេវ ភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កច្ចិ នោ ត្វំ, អាវុសោ សុទិន្ន, អនភិរតោ’’តិ.

៣៧. ‘‘ឯវំ មាតាបុត្តានំ បព្ពជ្ជា សផលា អហោសិ, បិតា បន វិប្បដិសារាភិភូតោ វិហាសី’’តិ វចនតោ សុទិន្នស្ស តស្មិំ អត្តភាវេ អរហត្តាធិគមោ នាហោសីតិ វិញ្ញាយតិ. កេចិ បន ‘‘បុព្ពេកតបុញ្ញតាយ ចោទិយមានស្ស ភព្ពកុលបុត្តស្សាតិ វុត្តត្តា សុទិន្នោ តំ កុក្កុច្ចំ វិនោទេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ, តេនេវ បព្ពជ្ជា អនុញ្ញាតា’’តិ វទន្តិ. តំ បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច ន សមេតិ. បុព្ពេកតបុញ្ញតា ច អប្បមាណំ តាទិសស្សបិ អន្តរាកតបាបកម្មស្ស វសេន អជាតសត្តុនោ វិយ អធិគមន្តរាយទស្សនតោ. កតាកតានុសោចនលក្ខណំ កុក្កុច្ចំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អជ្ឈាចារហេតុកោ បច្ឆានុតាបោ’’តិ. កតំ អជ្ឈាចារំ បដិច្ច អនុសោចនវសេន វិរូបំ សរណំ ចិន្តនំ វិប្បដិសារោតិ អាហ ‘‘វិប្បដិសារោតិបិ តស្សេវ នាម’’ន្តិ. កុច្ឆិតំ កតំ កិរិយាតិ កុកតំ, កុកតមេវ កុក្កុច្ចន្តិ អាហ ‘‘កុច្ឆិតកិរិយាភាវតោ កុក្កុច្ច’’ន្តិ. បរិយាទិន្នមំសលោហិតត្តាតិ បរិក្ខីណមំសលោហិតត្តា. អវិប្ផារិកោតិ ឧទ្ទេសាទីសុ ព្យាបាររហិតោ, អព្យាវដោតិ អត្ថោ. វហច្ឆិន្នោតិ ឆិន្នវហោ, ភារវហនេន ឆិន្នក្ខន្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ តំ ចិន្តយីតិ ‘‘យទិ អហំ តំ បាបំ ន ករិស្សំ, ឥមេ ភិក្ខូ វិយ បរិបុណ្ណសីលោ អស្ស’’ន្តិអាទិនា តំ តំ ចិន្តយិ.

៣៨. ឯវំភូតន្តិ កិសលូខាទិភាវប្បត្តំ. គណសង្គណិកាបបញ្ចេនាតិ គណេ ជនសមាគមេ សន្និបតនំ គណសង្គណិកា, គណសង្គណិកាយេវ បបញ្ចោ គណសង្គណិកាបបញ្ចោ, តេន. យស្សាតិ យេ អស្ស. កថាផាសុកាតិ វិស្សាសិកភាវេនេវ កថាករណេ ផាសុកា, សុខេន វត្តុំ សក្កុណេយ្យា, សុខសម្ភាសាតិ អត្ថោ. បសាទស្ស បមាណតោ ឩនាធិកត្តំ សព្ពទា សព្ពេសំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘បសាទបតិដ្ឋានោកាសស្ស សម្បុណ្ណត្តា’’តិ. ទានីតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ឯតរហិ-សទ្ទោ អត្ថីតិ អាហ ‘‘ទានីតិ និបាតោ’’តិ. នោ-សទ្ទោបិ នុ-សទ្ទោ វិយ បុច្ឆនត្ថោតិ អាហ ‘‘កច្ចិ នុ ត្វ’’ន្តិ. តមេវ អនភិរតិន្តិ តេហិ ភិក្ខូហិ បុច្ឆិតំ តមេវ គិហិភាវបត្ថនាការំ អនភិរតិំ. ‘‘តមេវា’’តិ អវធារណេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិកុសលាន’’ន្តិអាទិ. អធិកុសលា ធម្មា សមថវិបស្សនាទយោ. អត្ថីតិ វិសយភាវេន ចិត្តេ បរិវត្តនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បាបស្ស វត្តមានតំ សន្ធាយ, អត្ថិ វិសយភាវេន ចិត្តេ បរិវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘និច្ចកាលំ អភិមុខំ វិយ មេ តិដ្ឋតី’’តិ.

យំ ត្វន្តិ ឯត្ថ យន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ, ករណត្ថេ វា បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘យេន បាបេនា’’តិ. អនេកបរិយាយេនាតិ ឯត្ថ បរិយាយ-សទ្ទោ ការណវចនោតិ អាហ ‘‘អនេកការណេនា’’តិ. វិរាគត្ថាយាតិ ភវភោគេសុ វិរជ្ជនត្ថាយ. នោ រាគេន រជ្ជនត្ថាយាតិ ភវភោគេសុយេវ រាគេន អរញ្ជនត្ថាយ. តេនាហ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ. ឯស នយោ សព្ពបទេសូតិ អធិប្បាយិកមត្តំ សព្ពបទេសុ អតិទិស្សតិ. ឥទំ បនេត្ថ បរិយាយវចនមត្តន្តិ ‘‘វិសំយោគាយា’’តិអាទីសុ សព្ពបទេសុ ‘‘កិលេសេហិ វិសំយុជ្ជនត្ថាយា’’តិអាទិនា បទត្ថវិភាវនវសេន វុត្តបរិយាយវចនំ សន្ធាយ វទតិ. ន សំយុជ្ជនត្ថាយាតិ កិលេសេហិ ន សំយុជ្ជនត្ថាយ. អគ្គហណត្ថាយាតិ កិលេសេ អគ្គហណត្ថាយ, ភវភោគេ វា តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អគ្គហណត្ថាយ. ន សង្គហណត្ថាយាតិ ឯត្ថាបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

និព្ពត្តិតលោកុត្តរនិព្ពានមេវាតិ សង្ខារេហិ និក្ខន្តំ វិវិត្តំ, តតោយេវ លោកតោ ឧត្តិណ្ណត្តា លោកុត្តរំ និព្ពានំ. មទនិម្មទនាយាតិ វាតិ ឯត្ថ អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន វា-សទ្ទេន អាទិអត្ថេន ឥតិ-សទ្ទេន វា ‘‘បិបាសវិនយាយា’’តិអាទិ សព្ពំ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានេន អរិយមគ្គេន បហីយមានា រាគមានមទាទយោ តំ បត្វា បហីយន្តិ នាមាតិ អាហ ‘‘យស្មា បន តំ អាគម្មា’’តិអាទិ. តត្ថ តំ អាគម្មាតិ និព្ពានំ អាគម្ម បដិច្ច អរិយមគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយភាវហេតុ. មានមទបុរិសមទាទយោតិ ឯត្ថ ជាតិអាទិំ និស្សាយ សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា ឧប្បជ្ជនកមានោយេវ មទជននដ្ឋេន មទោតិ មានមទោ. បុរិសមទោ វុច្ចតិ បុរិសមានោ, ‘‘អហំ បុរិសោ’’តិ ឧប្បជ្ជនកមានោ. ‘‘អសទ្ធម្មសេវនសមត្ថតំ និស្សាយ បវត្តោ មានោ, រាគោ ឯវ វា បុរិសមទោ’’តិ កេចិ. អាទិ-សទ្ទេន ពលមទយោព្ពនមទាទិំ សង្គណ្ហាតិ. មហាគណ្ឋិបទេ បន មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច ‘‘បុរិសមទោ នាម សម្ភវោ’’តិ វុត្តំ, តំ ឥធ យុត្តំ វិយ ន ទិស្សតិ. ន ហិ ‘‘ភគវតា សម្ភវស្ស វិនាសាយ ធម្មោ ទេសិតោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. និម្មទាតិ វិគតមទភាវា. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អមទា’’តិ វុត្តំ. មទា និម្មទីយន្តិ ឯត្ថ អមទភាវំ វិនាសំ គច្ឆន្តីតិ មទនិម្មទនោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ.

កាមបិបាសាតិ កាមានំ បាតុកម្យតា, កាមតណ្ហាតិ អត្ថោ. អាលីយន្តិ អភិរមិតព្ពដ្ឋេន សេវីយន្តីតិ អាលយា, បញ្ច កាមគុណាតិ អាហ ‘‘បញ្ច កាមគុណាលយា’’តិ. បញ្ចសុ ហិ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគប្បហានេនេវ បញ្ច កាមគុណាបិ បហីនា នាម ហោន្តិ, តេនេវ ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, រូបេសុ ឆន្ទរាគោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៣២៣) វុត្តំ. បញ្ចកាមគុណេសុ វា អាលយា បញ្ចកាមគុណាលយា. អាលីយន្តិ អល្លីយន្តិ អភិរមនវសេន សេវន្តីតិ អាលយាតិ ហិ តណ្ហាវិចរិតានំ អធិវចនំ. តេភូមកវដ្ដន្តិ តីសុ ភូមីសុ កម្មកិលេសវិបាកា វដ្ដនដ្ឋេន វដ្ដំ. វិរជ្ជតីតិ បលុជ្ជតិ. ‘‘វិរជ្ជតីតិ កាមវិនាសោ វុត្តោ, និរុជ្ឈតីតិ ឯកប្បហារេន វិនាសោ’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. វិរាគោ និរោធោតិ សាមញ្ញចោទនាយបិ ‘‘តណ្ហាក្ខយោ’’តិ អធិកតត្តា តណ្ហាយ ឯវ វិរជ្ជនំ និរុជ្ឈនញ្ច វុត្តំ.

ចតស្សោ យោនិយោតិ ឯត្ថ យោនីតិ ខន្ធកោដ្ឋាសស្សបិ ការណស្សបិ បស្សាវមគ្គស្សបិ នាមំ. ‘‘ចតស្សោ នាគយោនិយោ (សំ. និ. ៣.៣៤២-៣៤៣) ចតស្សោ សុបណ្ណយោនិយោ’’តិ ឯត្ថ ហិ ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនិ នាម. ‘‘យោនិ ហេសា ភូមិជ ផលស្ស អធិគមាយា’’តិ (ម. និ. ៣.២២៦) ឯត្ថ ការណំ. ‘‘ន ចាហំ ព្រាហ្មណំ ព្រូមិ, យោនិជំ មត្តិសម្ភវ’’ន្តិ (ម. និ. ២.៤៥៧; ធ. ប. ៣៩៦) ឯត្ថ បស្សាវមគ្គោ. ឥធ បន ខន្ធកោដ្ឋាសោ ‘‘យោនី’’តិ អធិប្បេតោ. យវន្តិ តាយ សត្តា អមិស្សិតាបិ សមានជាតិតាយ មិស្សិតា ហោន្តីតិ យោនិ. សា បន អត្ថតោ អណ្ឌាទិឧប្បត្តិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ ខន្ធានំ ភាគសោ បវត្តិវិសេសោ, សា ច អណ្ឌជជលាពុជសំសេទជឱបបាតិកវសេន ចតុព្ពិធា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ចតស្សោ ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, យោនិយោ. កតមា ចតស្សោ? អណ្ឌជា យោនិ ជលាពុជា យោនិ សំសេទជា យោនិ ឱបបាតិកា យោនី’’តិ (ម. និ. ១.១៥២).

តត្ថ អណ្ឌេ ជាតា អណ្ឌជា. ជលាពុម្ហិ ជាតា ជលាពុជា. សំសេទេ ជាតា សំសេទជា. វិនា ឯតេហិ ការណេហិ ឧប្បតិត្វា វិយ និព្ពត្តាតិ ឱបបាតិកា. ឯត្ថ ច បេតលោកេ តិរច្ឆានេ មនុស្សេសុ ច អណ្ឌជាទយោ ចតស្សោបិ យោនិយោ សម្ភវន្តិ, មនុស្សេសុ បនេត្ថ កេចិទេវ ឱបបាតិកា ហោន្តិ មហាបទុមកុមារាទយោ វិយ. អណ្ឌជាបិ កោន្តបុត្តា ទ្វេភាតិយថេរា វិយ, សំសេទជាបិ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តបោក្ខរសាតិព្រាហ្មណបទុមវតីទេវីអាទយោ វិយ កេចិទេវ ហោន្តិ, យេភុយ្យេន បន មនុស្សា ជលាពុជាវ. បេតេសុបិ និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតានំ និច្ចទុក្ខាតុរតាយ កាមសេវនា នត្ថិ, តស្មា តេ គព្ភសេយ្យកា ន ហោន្តិ. ជាលាវន្តតាយ ន តាសំ កុច្ឆិយំ គព្ភោ សណ្ឋាតិ, តស្មា តេ ឱបបាតិកាយេវ សំសេទជតាយបិ អសម្ភវតោ, អវសេសបេតា បន ចតុយោនិកាបិ ហោន្តិ. យថា ច តេ, ឯវំ យក្ខាបិ សព្ពចតុប្បទបក្ខិជាតិទីឃជាតិអាទយោបិ សព្ពេ ចតុយោនិកាយេវ. សព្ពេ នេរយិកា ច ចតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ ឧបរិទេវា ច ឱបបាតិកាយេវ, ភុម្មទេវា បន ចតុយោនិកាវ ហោន្តិ. តត្ថ ទេវមនុស្សេសុ សំសេទជឱបបាតិកានំ អយំ វិសេសោ – សំសេទជា មន្ទា ទហរា ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ, ឱបបាតិកា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ហុត្វា.

បញ្ច គតិយោតិ ឯត្ថ សុកតទុក្កដកម្មវសេន គន្តព្ពា ឧបបជ្ជិតព្ពាតិ គតិយោ. យថា ហិ កម្មភវោ បរមត្ថតោ អសតិបិ ការកេ បច្ចយសាមគ្គិយា សិទ្ធោ, តំសមង្គិនា សន្តានលក្ខណេន សត្តេន កតោតិ វោហរីយតិ, ឯវំ ឧបបត្តិភវលក្ខណគតិយោ បរមត្ថតោ អសតិបិ គមកេ តំតំកម្មវសេន យេសំ តានិ កម្មានិ តេហិ គន្តព្ពាតិ វោហរីយន្តិ. អបិច គតិគតិ និព្ពត្តិគតិ អជ្ឈាសយគតិ វិភវគតិ និប្ផត្តិគតីតិ ពហុវិធា គតិ នាម. តត្ថ ‘‘តំ គតិំ បេច្ច គច្ឆាមី’’តិ (អ. និ. ៤.១៨៤) ច ‘‘យស្ស គតិំ ន ជានន្តិ, ទេវា គន្ធព្ពមានុសា’’តិ (ធ. ប. ៤២០; សុ. និ. ៦៤៩) ច អយំ គតិគតិ នាម. ‘‘ឥមេសំ ខោ បនាហំ ភិក្ខូនំ សីលវន្តានំ នេវ ជានាមិ អាគតិំ វា គតិំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៥០៨) អយំ និព្ពត្តិគតិ នាម. ‘‘ឯវម្បិ ខោ តេ អហំ ព្រហ្មេ គតិញ្ច បជានាមិ ចុតិញ្ច បជានាមី’’តិ (ម. និ. ១.៥០៣) អយំ អជ្ឈាសយគតិ នាម. ‘‘វិភវោ គតិ ធម្មានំ, និព្ពានំ អរហតោ គតី’’តិ (បរិ. ៣៣៩) អយំ វិភវគតិ នាម. ‘‘ទ្វេយេវ គតិយោ សម្ភវន្តិ អនញ្ញា’’តិ (ទី. និ. ១.២៥៨; ២.៣៤; ៣.២០០) អយំ និប្ផត្តិគតិ នាម. តាសុ ឥធ គតិគតិ អធិប្បេតា, សា បន និរយតិរច្ឆានយោនិបេត្តិវិសយមនឧស្សទេវានំ វសេន បញ្ចវិធា ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បញ្ច ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, គតិយោ. កតមា បញ្ច? និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ មនុស្សា ទេវា’’តិ (ម. និ. ១.១៥៣).

តត្ថ យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ ព្រូហេន្តោយេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អយោ, សុខំ. នត្ថិ ឯត្ថ អយោតិ និរយោ, តតោ ឯវ រមិតព្ពំ អស្សាទេតព្ពំ តត្ថ នត្ថីតិ និរតិអត្ថេន និរស្សាទដ្ឋេន ច និរយោតិ វុច្ចតិ. តិរិយំ អញ្ចិតាតិ តិរច្ឆានា, ទេវមនុស្សាទយោ វិយ ឧទ្ធំ ទីឃា អហុត្វា តិរិយំ ទីឃាតិ អត្ថោ. បកដ្ឋតោ សុខតោ អយនំ អបគមោ បេច្ចភាវោ, តំ បេច្ចភាវំ បត្តានំ វិសយោតិ បេត្តិវិសយោ, បេតយោនិ. មនស្ស ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា, សតិសូរភាវព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណវសេន ឧបចិតមានសតាយ ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តតាយ មនុស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ, អយំ បនត្ថោ និប្បរិយាយតោ ជម្ពុទីបវាសីវសេន វេទិតព្ពោ. យថាហ – ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ ច មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ? សូរា សតិមន្តោ ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ (អ. និ. ៩.២១). តថា ហិ ពុទ្ធា ច ភគវន្តោ បច្ចេកពុទ្ធា អគ្គសាវកា មហាសាវកា ចក្កវត្តិនោ អញ្ញេ ច មហានុភាវា សត្តា តត្ថេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេហិ សមានរូបាទិតាយ បន សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ មនុស្សាត្វេវ បញ្ញាយិំសុ.

អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘លោភាទីហិ អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា. យេ ហិ សត្តា មនុស្សជាតិកា, តេសុ វិសេសតោ លោភាទយោ អលោភាទយោ ច ឧស្សន្នា. តេ លោភាទិឧស្សន្នតាយ អបាយមគ្គំ, អលោភាទិឧស្សន្នតាយ សុគតិមគ្គំ និព្ពានគាមិមគ្គញ្ច បរិបូរេន្តិ, តស្មា លោភាទីហិ អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សន្នតាយ បរិត្តទីបវាសីហិ សទ្ធិំ ចតុមហាទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា មនុស្សាតិ វុច្ចន្តី’’តិ. លោកិយា បន ‘‘មនុនោ អបច្ចភាវេន មនុស្សា’’តិ វទន្តិ. មនុ នាម បឋមកប្បិកោ លោកមរិយាទាយ អាទិភូតោ សត្តានំ ហិតាហិតវិធាយកោ កត្តព្ពាកត្តព្ពតាវសេន បិតុដ្ឋានិយោ, យោ សាសនេ មហាសម្មតោតិ វុច្ចតិ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ, បច្ចក្ខតោ បរម្បរាយ ច តស្ស ឱវាទានុសាសនិយំ ឋិតា សត្តា បុត្តសទិសតាយ ‘‘មនុស្សា, មានុសា’’តិ ច វុច្ចន្តិ. តតោ ឯវ ហិ តេ ‘‘មានវា មនុជា’’តិ ច វោហរីយន្តិ.

បញ្ចហិ កាមគុណេហិ អត្តនោ អត្តនោ ទេវានុភាវសង្ខាតេហិ ឥទ្ធិវិសេសេហិ ច ទិព្ពន្តិ កីឡន្តិ លឡន្តិ ជោតន្តីតិ ទេវា. តត្ថ កាមទេវា កាមគុណេហិ ចេវ ឥទ្ធិវិសេសេហិ ច, ឥតរេ ឥទ្ធិវិសេសេហេវ ទិព្ពន្តីតិ វេទិតព្ពា. សរណន្តិ វា គមិយន្តិ អភិត្ថវីយន្តីតិ វា ទេវា. ឯត្ថ ច និរយគតិទេវគតិមនុស្សគតីហិ សទ្ធិំ ឱកាសេន ខន្ធា វុត្តា. តិរច្ឆានយោនិបេត្តិវិសយគ្គហណេន ខន្ធានំ ឯវ គហណំ វេទិតព្ពំ តេសំ តាទិសស្ស បរិច្ឆិន្នស្ស ឱកាសស្ស អភាវតោ. យត្ថ យត្ថ វា តេ អរញ្ញសមុទ្ទបព្ពតបាទាទិកេ និពទ្ធវាសំ វសន្តិ, តាទិសស្ស ឋានស្ស វសេន ឱកាសោបិ គហេតព្ពោ. សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ នវ សត្តាវាសា ច ហេដ្ឋា សំវណ្ណិតនយា ឯវ. អបរាបរភាវាយាតិ អបរាបរំ យោនិអាទិតោ យោនិអាទិភាវាយ. អាពន្ធនំ គណ្ឋិករណំ, សំសិព្ពនំ តុន្នករណំ. តណ្ហាយ និក្ខន្តំ តត្ថ តស្សា សព្ពសោ អភាវតោ, និក្ខមនញ្ចស្ស តណ្ហាយ វិសំយោគោ ឯវាតិ អាហ ‘‘វិសំយុត្ត’’ន្តិ.

កាមានំ បហានន្តិ ឯត្ថ កាមគ្គហណេន កាមីយតីតិ កាមោ, កាមេតីតិ កាមោតិ ទុវិធស្សបិ កាមស្ស សង្គហោ កតោតិ អាហ ‘‘វត្ថុកាមានំ កិលេសកាមានញ្ច បហាន’’ន្តិ. វត្ថុកាមប្បហានញ្ចេត្ថ តេសុ ឆន្ទរាគប្បហានេនាតិ វេទិតព្ពំ. កាមសញ្ញានន្តិ កាមេសុ, កាមសហគតានំ វា សញ្ញានំ. បរិញ្ញាតិ តិវិធាបិ បរិញ្ញា ឥធាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ញាតតីរណបហានវសេន តិវិធា បរិញ្ញា’’តិ. តត្ថ កតមា ញាតបរិញ្ញា? សព្ពំ តេភូមកំ នាមរូបំ ‘‘ឥទំ រូបំ, ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ, ឥទំ នាមំ, ឯត្តកំ នាមំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ ភូតុបាទាយភេទំ រូបំ ផស្សាទិភេទំ នាមញ្ច លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានតោ វវត្ថបេតិ, កម្មាវិជ្ជាទិកញ្ចស្ស បច្ចយំ បរិគ្គណ្ហាតិ, អយំ ញាតបរិញ្ញា.

កតមា តីរណបរិញ្ញា? ឯវំ ញាតំ កត្វា តំ សព្ពំ តីរេតិ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោតិ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ, អយំ តីរណបរិញ្ញា នាម. កតមា បហានបរិញ្ញា? ឯវំ តីរយិត្វា អគ្គមគ្គេន សព្ពស្មិំ ឆន្ទរាគំ បជហតិ, អយំ បហានបរិញ្ញា. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិយោ វា ញាតបរិញ្ញា, មគ្គាមគ្គបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិអាទយោ, កលាបសម្មសនាទិអនុលោមបរិយោសានា វា បញ្ញា តីរណបរិញ្ញា, អរិយមគ្គេ ញាណំ និប្បរិយាយេន បហានបរិញ្ញា. ឥធ បន កាមសញ្ញានំ សភាវលក្ខណបដិវេធវសេន អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណវសេន ច បវត្តមានានំ ញាតតីរណបរិញ្ញានម្បិ កិច្ចនិប្ផត្តិយា មគ្គេនេវ ឥជ្ឈនតោ មគ្គក្ខណំយេវ សន្ធាយ តិវិធាបិ បរិញ្ញា វុត្តា. តេនេវ ‘‘ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ កិលេសក្ខយករោ លោកុត្តរមគ្គោវ កថិតោ’’តិ វុត្តំ.

កាមេសុ, កាមេ វា បាតុមិច្ឆា កាមបិបាសាតិ អាហ – ‘‘កាមេសុ បាតព្យតានំ, កាមេ វា បាតុមិច្ឆាន’’ន្តិ. ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសូតិ ‘‘កាមានំ បហានំ អក្ខាត’’ន្តិអាទិនា វុត្តេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ. តីសុ ឋានេសូតិ ‘‘វិរាគាយ ធម្មោ ទេសិតោ, នោ សរាគាយ, វិសំយោគាយ ធម្មោ ទេសិតោ, នោ សំយោគាយ, អនុបាទានាយ ធម្មោ ទេសិតោ, នោ សឧបាទានាយា’’តិ ឯវំ វុត្តេសុ ឋានេសុ. វិប្បដិសារំ ករោតីតិ ឯវំ តំ បាបំ វិប្បដិសារំ ឧប្បាទេតិ. កីទិសំ វិប្បដិសារំ ករោតីតិ អាហ ‘‘ឦទិសេបិ នាមា’’តិអាទិ.

៣៩. នេវ បិយកម្យតាយាតិ អត្តនិ សត្ថុ នេវ បិយភាវកាមតាយ. ន ភេទបុរេក្ខារតាយាតិ ន សត្ថុ តេន ភិក្ខុនា ភេទនាធិប្បាយបុរេក្ខារតាយ. ន កលិសាសនារោបនត្ថាយាតិ ន ទោសារោបនត្ថាយ. កលីតិ កោធស្សេតំ អធិវចនំ, តស្ស សាសនំ កលិសាសនំ, កោធវសេន វុច្ចមានោ គរហទោសោ. វេលន្តិ សិក្ខាបទវេលំ. មរិយាទន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. សិក្ខាបទញ្ហិ អនតិក្កមនីយដ្ឋេន ‘‘វេលា, មរិយាទា’’តិ ច វុច្ចតិ.

អជ្ឈាចារវីតិក្កមោតិ មេថុនវសេន បវត្តអជ្ឈាចារសង្ខាតោ វីតិក្កមោ. បករណេតិ ឯត្ថ ប-សទ្ទោ អារម្ភវចនោតិ អាហ ‘‘កត្តុំ អារភតី’’តិ. កត្ថចិ ឧបសគ្គោ ធាតុអត្ថមេវ វទតិ, ន វិសេសត្ថជោតកោតិ អាហ ‘‘ករោតិយេវ វា’’តិ. ជាតិយាតិ ខត្តិយាទិជាតិយា. គោត្តេនាតិ គោតមកស្សបាទិគោត្តេន. កោលបុត្តិយេនាតិ ខត្តិយាទិជាតីសុយេវ សក្កកុលសោត្ថិយកុលាទិវិសិដ្ឋកុលានំ បុត្តភាវេន. យសស្សីតិ មហាបរិវារោ. បេសលន្តិ បិយសីលំ. អវិកម្បមានេនាតិ បដិឃានុនយេហិ អកម្បមានេន. យស្ស តស្មិំ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជនារហានំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថិ, តំ ពុទ្ធា ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ វទន្តិ អរិដ្ឋលាឡុទាយីអាទិកេ វិយ. ឧបនិស្សយេ សតិបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គេ វា ផលេ វា អសតិ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ វទន្តិយេវ ធនិយឧបសេនត្ថេរាទិកេ វិយ. សុទិន្នស្ស បន តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ សមុច្ឆិន្នោយេវ, តេន នំ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ អាហ.

សមណករណានំ ធម្មានន្តិ ហិរោត្តប្បាទីនំ. មគ្គផលនិព្ពានគ្គហណេន បដិវេធសាសនស្ស គហិតត្តា សាសនានន្តិ បដិបត្តិបរិយត្តិសាសនានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. ឆវិន្តិ តេសំ បភស្សរករណំ ឆវិំ. កិំ តន្តិ អាហ ‘‘ឆាយ’’ន្តិ, តេសំ បកាសកំ ឱភាសន្តិ អត្ថោ. កិំ តន្តិ អាហ ‘‘សុន្ទរភាវ’’ន្តិ. ឆវិមនុគតំ អនុច្ឆវិកំ. បតិរូបន្តិអាទីសុបិ ‘‘តេស’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. សមណានំ កម្មំ សាមណកំ, ន សាមណកំ អស្សាមណកំ. កថំ-សទ្ទយោគេន ‘‘ន សក្ខិស្សសី’’តិ អនាគតវចនំ កតំ. ‘‘នាម-សទ្ទយោគេនា’’តិ ច វទន្តិ.

ទយាលុកេនាតិ អនុកម្បាយ សហិតេន. បរិភាសន្តោតិ គរហន្តោ. និរុត្តិនយេន អាសីវិស-សទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាសុ សីឃ’’ន្តិអាទិ. ឯតស្សាតិ អាសីវិសស្ស. អាគច្ឆតីតិ យោ តេន ទដ្ឋោ, តំ បតិអាគច្ឆតិ. អាសិត្តវិសោតិបិ អាសីវិសោ, សកលកាយេ អាសិញ្ចិត្វា វិយ ឋបិតវិសោ បរស្ស ច សរីរេ អាសិញ្ចនវិសោតិ អត្ថោ. អសិតវិសោតិបិ អាសីវិសោ. យំ យញ្ហិ ឯតេន អសិតំ ហោតិ បរិភុត្តំ, តំ វិសមេវ សម្បជ្ជតិ, តស្មា អសិតំ វិសំ ឯតស្សាតិ អសិតវិសោតិ វត្តព្ពេ ‘‘អាសីវិសោ’’តិ និរុត្តិនយេន វុត្តំ. អសិសទិសវិសោតិបិ អាសីវិសោ, អសិ វិយ តិខិណំ បរស្ស មម្មច្ឆេទនសមត្ថំ វិសំ ឯតស្សាតិ អាសីវិសោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាសីតិ វា ទាឋា វុច្ចតិ, តត្ថ សន្និហិតវិសោតិ អាសីវិសោ. សេសសប្បេហិ កណ្ហសប្បស្ស មហាវិសត្តា អាសីវិសស្សានន្តរំ កណ្ហសប្បោ វុត្តោ. សប្បមុខម្បិ អង្គារកាសុ វិយ ភយាវហត្តា អកុសលុប្បត្តិយា ឋានំ ន ហោតីតិ អកុសលកម្មតោ និវារណាធិប្បាយេន សីលភេទតោបិ សុទ្ធសីលេ ឋិតស្ស មរណមេវ វរតរន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អាសីវិសស្ស កណ្ហសប្បស្ស មុខេ អង្គជាតំ បក្ខិត្តំ វរ’’ន្តិ វុត្តំ. បព្ពជិតេន ហិ កតបាបកម្មំ ភគវតោ អាណាតិក្កមនតោ វត្ថុមហន្តតាយ មហាសាវជ្ជំ. កាសុន្តិ អាវាដោបិ វុច្ចតិ រាសិបិ.

‘‘កិន្នុ សន្តរមានោវ, កាសុំ ខណសិ សារថិ;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, កិំ កាសុយា ករិស្សសី’’តិ. (ជា. ២.២២.៣) –

ឯត្ថ ហិ អាវាដោ កាសុ នាម.

‘‘អង្គារកាសុំ អបរេ ផុណន្តិ, នរា រុទន្តា បរិទឌ្ឍគត្តា’’តិ (ជា. ២.២២.៤៦២) –

ឯត្ថ រាសិ. ឥធ បន ឧភយម្បិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អង្គារបុណ្ណកូបេ អង្គាររាសិម្ហិ វា’’តិ. កស្សតិ ខណីយតីតិ កាសុ, អាវាដោ. កសីយតិ ចីយតីតិ កាសុ, រាសិ. បទិត្តាយាតិ ទិប្បមានាយ. សំ-សទ្ទោ ឯត្ថ សមន្តបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សមន្តតោ បជ្ជលិតាយា’’តិ.

ឥទំ មាតុគាមស្ស អង្គជាតេ អង្គជាតបក្ខិបនំ និទានំ ការណមស្ស និរយុបបជ្ជនស្សាតិ ឥតោនិទានំ, ភាវនបុំសកញ្ចេតំ. បច្ចត្តវចនស្ស តោ-អាទេសោ កតោ, តស្ស ច សមាសេបិ អលោបោ. តត្ថ នាម ត្វន្តិ ឯត្ថ ត្វំ-សទ្ទោ ‘‘សមាបជ្ជិស្សសី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធមុបគច្ឆមានោ អត្ថីតិ អាហ ‘‘ត្វន្តិ តំសទ្ទស្ស វេវចន’’ន្តិ. ‘‘យំ តន្តិ បន បាឋោ យុត្តរូបោ’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. យំ តន្តិ នាយំ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសោ, យថា លោកេ យំ វា តំ វាតិ អវញ្ញាតវចនំ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាហ – ‘‘យំ វា តំ វា ហីឡិតំ អវញ្ញាតន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. នីចជនានន្តិ និហីនគុណានំ សត្តានំ. គាមធម្មន្តិ ឯត្ថ គាម-សទ្ទេន គាមវាសិនោ វុត្តា អភេទូបចារេនាតិ អាហ ‘‘គាមវាសិកមនុស្សាន’’ន្តិ. កិលេសបគ្ឃរណកំ ធម្មន្តិ រាគាទិកិលេសវិស្សន្ទនកធម្មំ. មេថុនធម្មោ ហិ រាគំ បគ្ឃរតិ. មេថុនធម្មស្ស មហាសាវជ្ជតាយ ឱឡារិកត្តា វុត្តំ ‘‘អសុខុម’’ន្តិ. អនិបុណន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧទកេ ភវំ ឱទកំ. កិំ តំ? ឧទកកិច្ចន្តិ អាហ – ‘‘ឧទកកិច្ចំ អន្តិកំ អវសានំ អស្សា’’តិ. សមាបជ្ជិស្សតីតិ អនាគតវចនំ នាម-សទ្ទយោគេន កតន្តិ អាហ – ‘‘សមាបជ្ជិស្សតីតិ…បេ… នាម-សទ្ទេន យោជេតព្ព’’ន្តិ. លោកេ មេថុនធម្មស្ស អាទិកត្តា កោចិ បឋមកប្បិកោ, ន បនាយន្តិ អាហ – ‘‘សាសនំ សន្ធាយ វទតី’’តិ. ពហូនន្តិ បុគ្គលាបេក្ខំ, ន បន អកុសលាបេក្ខន្តិ អាហ ‘‘ពហូនំ បុគ្គលាន’’ន្តិ.

យំ អសំវរំ បដិច្ច ទុព្ភរតាទុប្បោសតាទិ ហោតិ, សោ អសំវរោ ទុព្ភរតាទិ-សទ្ទេន វុត្តោ ការណេ ផលូបចារេនាតិ អាហ – ‘‘ទុព្ភរតាទីនំ វត្ថុភូតស្ស អសំវរស្សា’’តិ. វត្ថុភូតស្សាតិ ការណភូតស្ស. វសតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ហិ ការណំ វត្ថុ. អត្តាតិ ចិត្តំ សរីរញ្ច, ចិត្តមេវ វា. ទុព្ភរតញ្ចេវ ទុប្បោសតញ្ច អាបជ្ជតីតិ អត្តនា បច្ចយទាយកេហិ ច ទុក្ខេន ភរិតព្ពតំ បោសេតព្ពតញ្ច អាបជ្ជតិ. អសំវរេ ឋិតោ ហិ ឯកច្ចោ អត្តនោបិ ទុព្ភរោ ហោតិ ទុប្បោសោ, ឯកច្ចោ ឧបដ្ឋាកានម្បិ. កថំ? យោ ហិ អម្ពិលាទីនិ លទ្ធា អនម្ពិលាទីនិ បរិយេសតិ, អញ្ញស្ស ឃរេ លទ្ធំ អញ្ញស្ស ឃរេ ឆឌ្ឌេន្តោ សព្ពំ គាមំ ចរិត្វា រិត្តបត្តោវ វិហារំ បវិសិត្វា និបជ្ជតិ, អយំ អត្តនោ ទុព្ភរោ. យោ បន សាលិមំសោទនាទីនំ បត្តេ បូរេត្វា ទិន្នេបិ ទុម្មុខភាវំ អនត្តមនភាវមេវ ទស្សេតិ, តេសំ វា សម្មុខាវ តំ បិណ្ឌបាតំ ‘‘កិំ តុម្ហេហិ ទិន្ន’’ន្តិ អបសាទេន្តោ សាមណេរគហដ្ឋាទីនំ ទេតិ, អយំ ឧបដ្ឋាកានំ ទុព្ភរោ. ឯតំ ទិស្វា មនុស្សា ទូរតោវ បរិវជ្ជេន្តិ ‘‘ទុព្ភរោ ភិក្ខុ ន សក្កា បោសេតុ’’ន្តិ.

មហិច្ឆតន្តិ ឯត្ថ មហន្តានិ វត្ថូនិ ឥច្ឆតិ, មហតី វា បនស្ស ឥច្ឆាតិ មហិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ មហិច្ឆតា, សន្តគុណវិភាវនតា បដិគ្គហណេ អមត្តញ្ញុតា ច. មហិច្ឆោ ហិ ឥច្ឆាចារេ ឋត្វា អត្តនិ វិជ្ជមានសីលធុតធម្មាទិគុណេ វិភាវេតិ, តាទិសស្ស បដិគ្គហណេ អមត្តញ្ញុតាបិ ហោតិ. យំ សន្ធាយ វទន្តិ ‘‘សន្តគុណសម្ភាវនតា បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតា, ឯតំ មហិច្ឆតាលក្ខណ’’ន្តិ. សា បនេសា មហិច្ឆតា ‘‘ឥធេកច្ចោ សទ្ធោ សមានោ ‘សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ឥច្ឆតិ, សីលវា សមានោ ‘សីលវាតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ’’ ឥមិនា នយេន អាគតាយេវ, តាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ទុស្សន្តប្បិយោ ហោតិ, វិជាតមាតាបិស្ស ចិត្តំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘អគ្គិក្ខន្ធោ សមុទ្ទោ ច, មហិច្ឆោ ចាបិ បុគ្គលោ;

សកដេន បច្ចយំ ទេន្តុ, តយោបេតេ អតប្បិយា’’តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៥២; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៦៣; វិភ. អដ្ឋ. ៨៥០; ឧទា. អដ្ឋ. ៣១; មហានិ. អដ្ឋ. ៨៥);

សត្តេហិ កិលេសេហិ ច សង្គណនំ សមោធានំ សង្គណិកាតិ អាហ – ‘‘គណសង្គណិកាយ ចេវ កិលេសសង្គណិកាយ ចា’’តិ. កោសជ្ជានុគតោ ច ហោតីតិ កុសីតភាវេន អនុគតោ ហោតិ, កុសីតស្ស ភាវោ កោសជ្ជំ. អដ្ឋកុសីតវត្ថុបារិបូរិយាតិ ឯត្ថ កុច្ឆិតំ សីទតីតិ កុសីតោ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា. យស្ស ធម្មស្ស វសេន បុគ្គលោ ‘‘កុសីតោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ កុសីតភាវោ ឥធ កុសីត-សទ្ទេន វុត្តោ. វិនាបិ ហិ ភាវជោតនសទ្ទំ ភាវត្ថោ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘បដស្ស សុក្ក’’ន្តិ, តស្មា កុសីតភាវវត្ថូនីតិ អត្ថោ, កោសជ្ជការណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ –

‘‘កម្មំ ខោ មេ កត្តព្ពំ ភវិស្សតិ, កម្មំ ខោ បន មេ ករោន្តស្ស កាយោ កិលមិស្សតិ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមីតិ សោ និបជ្ជតិ, ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, ឥទំ បឋមំ កុសីតវត្ថុ. អហំ ខោ កម្មំ អកាសិំ, កម្មំ ខោ បន មេ ករោន្តស្ស កាយោ កិលន្តោ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមិ…បេ… មគ្គោ ខោ មេ គន្តព្ពោ ភវិស្សតិ, មគ្គំ ខោ បន មេ គច្ឆន្តស្ស កាយោ កិលមិស្សតិ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមិ…បេ… អហំ ខោ មគ្គំ អគមាសិំ, មគ្គំ ខោ បន មេ គច្ឆន្តស្ស កាយោ កិលន្តោ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមិ…បេ… អហំ ខោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ នាលត្ថំ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ, តស្ស មេ កាយោ កិលន្តោ អកម្មញ្ញោ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមិ…បេ… អហំ ខោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ អលត្ថំ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ, តស្ស មេ កាយោ គរុកោ អកម្មញ្ញោ មាសាចិតំ មញ្ញេ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមិ…បេ… ឧប្បន្នោ ខោ មេ អយំ អប្បមត្តកោ អាពាធោ, អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុំ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមិ…បេ… អហំ ខោ គិលានា វុដ្ឋិតោ អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា, តស្ស មេ កាយោ ទុព្ពលោ អកម្មញ្ញោ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមីតិ សោ និបជ្ជតិ, ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ អដ្ឋមំ កុសីតវត្ថុ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៣៤; អ. និ. ៨.៨០) –

ឯវមាគតានិ ‘‘ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ ឯវំ បវត្តឱសីទនានិ ឧបរូបរិ កោសជ្ជការណត្តា អដ្ឋ កុសីតវត្ថូនិ នាម, តេសំ បារិបូរិយា សំវត្តតីតិ អត្ថោ.

សុភរោ ហោតិ សុបោសោតិ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេហិ ច សុខេន ភរិតព្ពោ បោសេតព្ពោតិ អត្ថោ. សំវរេ ឋិតោ ហិ ឯកច្ចោ អត្តនោបិ សុភរោ ហោតិ សុបោសោ, ឯកច្ចោ ឧបដ្ឋាកានម្បិ. កថំ? យោ ហិ យំ កិញ្ចិ លូខំ វា បណីតំ វា លទ្ធា តុដ្ឋចិត្តោវ ភុញ្ជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា អត្តនោ កម្មំ ករោតិ, អយំ អត្តនោ សុភរោ. យោ បន បរេសម្បិ អប្បំ វា ពហុំ វា លូខំ វា បណីតំ វា ទានំ អហីឡេត្វា អត្តមនោ វិប្បសន្នមុខោ ហុត្វា ឯតេសំ សម្មុខាវ បរិភុញ្ជិត្វា យាតិ, អយំ ឧបដ្ឋាកានំ សុភរោ. ឯតំ ទិស្វា មនុស្សា អតិវិយ វិស្សត្ថា ហោន្តិ, ‘‘អម្ហាកំ ភទន្តោ សុភរោ, ថោកថោកេនបិ តុស្សតិ, មយមេវ នំ បោសេស្សាមា’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា បោសេន្តិ. អប្បិច្ឆតន្តិ ឥច្ឆាវិរហិតត្តំ. ឯត្ថ ហិ ព្យញ្ជនំ សាវសេសំ វិយ, អត្ថោ បន និរវសេសោ. អប្ប-សទ្ទោ ហេត្ថ អភាវត្ថោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ ‘‘អប្បាពាធតញ្ច សញ្ជានាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២៥) វិយ. តេនេវាហ ‘‘និត្តណ្ហភាវ’’ន្តិ.

តិប្បភេទាយ សន្តុដ្ឋិយាតិ យថាលាភាទិសន្តោសសាមញ្ញេន វុត្តំ, ចតូសុ បន បច្ចយេសុ តយោ តយោ សន្តោសាតិ ទ្វាទសវិធោ ហោតិ សន្តោសោ. កថំ? ចីវរេ យថាលាភសន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោតិ តិវិធោ ហោតិ សន្តោសោ. ឯវំ បិណ្ឌបាតាទីសុ. តស្សាយំ បភេទសំវណ្ណនា (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៥២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៤៤; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៦៥) – ឥធ ភិក្ខុ ចីវរំ លភតិ សុន្ទរំ វា អសុន្ទរំ វា, សោ តេនេវ យាបេតិ អញ្ញំ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ. អយមស្ស ចីវរេ យថាលាភសន្តោសោ. អថ បន បកតិទុព្ពលោ វា ហោតិ អាពាធជរាភិភូតោ វា, គរុចីវរំ បារុបន្តោ កិលមតិ, សោ សភាគេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ តំ បរិវត្តេត្វា លហុកេន យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោយេវ ហោតិ. អយមស្ស ចីវរេ យថាពលសន្តោសោ. បកតិទុព្ពលាទីនញ្ហិ គរុចីវរានិ ន ផាសុភាវាវហានិ សរីរខេទាវហានិ ច ហោន្តីតិ បយោជនវសេន អនត្រិច្ឆតាទិវសេន តានិ បរិវត្តេត្វា លហុកចីវរបរិភោគោ ន សន្តោសវិរោធីតិ. អបរោ បណីតបច្ចយលាភី ហោតិ, សោ បដ្ដចីវរាទីនំ អញ្ញតរំ មហគ្ឃចីវរំ ពហូនិ វា បន ចីវរានិ លភិត្វា ‘‘ឥទំ ថេរានំ ចិរបព្ពជិតានំ, ឥទំ ពហុស្សុតានំ អនុរូបំ, ឥទំ គិលានានំ, ឥទំ អប្បលាភានំ ហោតូ’’តិ ទត្វា តេសំ បុរាណចីវរំ វា សង្ការកូដាទិតោ វា នន្តកានិ ឧច្ចិនិត្វា តេហិ សង្ឃាដិំ កត្វា ធារេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស ចីវរេ យថាសារុប្បសន្តោសោ. មហគ្ឃញ្ហិ ចីវរំ ពហូនិ វា ចីវរានិ លភិត្វាបិ តានិ វិស្សជ្ជេត្វា តទញ្ញស្ស គហណំ យថាសារុប្បនយេ ឋិតត្តា ន សន្តោសវិរោធីតិ.

ឥធ បន ភិក្ខុ បិណ្ឌបាតំ លភតិ លូខំ វា បណីតំ វា, សោ តេនេវ យាបេតិ អញ្ញំ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ. អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាលាភសន្តោសោ. យោ បន អត្តនោ បកតិវិរុទ្ធំ វា ព្យាធិវិរុទ្ធំ វា បិណ្ឌបាតំ លភតិ, យេនស្ស បរិភុត្តេន អផាសុ ហោតិ, សោ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ តំ ទត្វា តស្ស ហត្ថតោ សប្បាយភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាពលសន្តោសោ. អបរោ ពហុំ បណីតំ បិណ្ឌបាតំ លភតិ, សោ តំ ចីវរំ វិយ ចិរបព្ពជិតពហុស្សុតអប្បលាភគិលានានំ ទត្វា តេសំ វា សេសកំ បិណ្ឌាយ វា ចរិត្វា មិស្សកាហារំ ភុញ្ជន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាសារុប្បសន្តោសោ.

ឥធ បន ភិក្ខុ សេនាសនំ លភតិ មនាបំ វា អមនាបំ វា, សោ តេន នេវ សោមនស្សំ, ន បដិឃំ ឧប្បាទេតិ, អន្តមសោ តិណសន្ថរកេនបិ យថាលទ្ធេនេវ តុស្សតិ. អយមស្ស សេនាសនេ យថាលាភសន្តោសោ. យោ បន អត្តនោ បកតិវិរុទ្ធំ វា ព្យាធិវិរុទ្ធំ វា សេនាសនំ លភតិ, យត្ថស្ស វសតោ អផាសុ ហោតិ, សោ តំ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ ទត្វា តស្ស សន្តកេ សប្បាយសេនាសនេ វសន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស សេនាសនេ យថាពលសន្តោសោ. អបរោ មហាបុញ្ញោ លេណមណ្ឌបកូដាគារាទីនិ ពហូនិ បណីតសេនាសនានិ លភតិ, សោ តានិ ចីវរាទីនិ វិយ ចិរបព្ពជិតពហុស្សុតអប្បលាភគិលានានំ ទត្វា យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស សេនាសនេ យថាសារុប្បសន្តោសោ. យោបិ ‘‘ឧត្តមសេនាសនំ នាម បមាទដ្ឋានំ, តត្ថ និសិន្នស្ស ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ, និទ្ទាភិភូតស្ស បុន បដិពុជ្ឈតោ បាបវិតក្កា បាតុភវន្តី’’តិ បដិសញ្ចិក្ខិត្វា តាទិសំ សេនាសនំ បត្តម្បិ ន សម្បដិច្ឆតិ, សោ តំ បដិក្ខិបិត្វា អព្ភោកាសរុក្ខមូលាទីសុ វសន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយម្បិស្ស សេនាសនេ យថាសារុប្បសន្តោសោ.

ឥធ បន ភិក្ខុ ភេសជ្ជំ លភតិ លូខំ វា បណីតំ វា, សោ យំ លភតិ, តេនេវ តុស្សតិ អញ្ញំ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ. អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាលាភសន្តោសោ. យោ បន តេលេន អត្ថិកោ ផាណិតំ លភតិ, សោ តំ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ ទត្វា តស្ស ហត្ថតោ តេលំ គហេត្វា អញ្ញទេវ វា បរិយេសិត្វា ភេសជ្ជំ ករោន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាពលសន្តោសោ. អបរោ មហាបុញ្ញោ ពហុំ តេលមធុផាណិតាទិបណីតភេសជ្ជំ លភតិ, សោ តំ ចីវរំ វិយ ចិរបព្ពជិតពហុស្សុតអប្បលាភគិលានានំ ទត្វា តេសំ អាភតេន យេន កេនចិ យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. យោ បន ឯកស្មិំ ភាជនេ មុត្តហរីតកំ ឋបេត្វា ឯកស្មិំ ចតុមធុរំ ‘‘គណ្ហ, ភន្តេ, យទិច្ឆសី’’តិ វុច្ចមានោ សចស្ស តេសុ អញ្ញតរេនបិ រោគោ វូបសម្មតិ, អថ ‘‘មុត្តហរីតកំ នាម ពុទ្ធាទីហិ វណ្ណិត’’ន្តិ ចតុមធុរំ បដិក្ខិបិត្វា មុត្តហរីតកេនេវ ភេសជ្ជំ ករោន្តោ បរមសន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាសារុប្បសន្តោសោ. ឯវំ យថាលាភាទិវសេន តិប្បភេទោ សន្តោសោ ចតុន្នំ បច្ចយានំ វសេន ទ្វាទសវិធោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

កាមវិតក្កព្យាបាទវិតក្កវិហិំសាវិតក្កានំ វសេន អកុសលវិតក្កត្តយំ. នេក្ខម្មវិតក្កអព្យាបាទវិតក្កអវិហិំ សាវិតក្កានំ វសេន កុសលវិតក្កត្តយំ. សព្ពកិលេសាបចយភូតាយ វិវដ្ដាយាតិ រាគាទិសព្ពកិលេសានំ អបចយហេតុភូតាយ និព្ពានធាតុយា. អដ្ឋវីរិយារម្ភវត្ថុបារិបូរិយាតិ អដ្ឋន្នំ វីរិយារម្ភការណានំ បារិបូរិយា. យថា តថា បឋមំ បវត្តអព្ភុស្សហនញ្ហិ ឧបរិ វីរិយារម្ភស្ស ការណំ ហោតិ. អនុរូបបច្ចវេក្ខណាសហិតានិ ហិ អព្ភុស្សហនានិ តម្មូលកានិ វា បច្ចវេក្ខណានិ អដ្ឋ វីរិយារម្ភវត្ថូនីតិ វេទិតព្ពានិ. តថា ហិ –

‘‘កម្មំ ខោ មេ កត្តព្ពំ ភវិស្សតិ, កម្មំ ខោ បន មេ ករោន្តេន ន សុករំ ពុទ្ធានំ សាសនំ មនសិ កាតុំ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. អហំ ខោ កម្មំ អកាសិំ, កម្មំ ខោ បនាហំ ករោន្តោ នាសក្ខិំ ពុទ្ធានំ សាសនំ មនសិ កាតុំ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ…បេ… មគ្គោ ខោ មេ គន្តព្ពោ ភវិស្សតិ, មគ្គំ ខោ បន មេ គច្ឆន្តេន ន សុករំ ពុទ្ធានំ សាសនំ មនសិ កាតុំ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ…បេ… អហំ ខោ មគ្គំ អគមាសិំ, មគ្គំ ខោ បនាហំ គច្ឆន្តោ នាសក្ខិំ ពុទ្ធានំ សាសនំ មនសិ កាតុំ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ…បេ… អហំ ខោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ នាលត្ថំ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ, តស្ស មេ កាយោ លហុកោ កម្មញ្ញោ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ…បេ… អហំ ខោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ អលត្ថំ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ, តស្ស មេ កាយោ ពលវា កម្មញ្ញោ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ…បេ… ឧប្បន្នោ ខោ មេ អយំ អប្បមត្តកោ អាពាធោ, ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ មេ អាពាធោ បវឌ្ឍេយ្យ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ…បេ… អហំ ខោ គិលានា វុដ្ឋិតោ អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា, ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ មេ អាពាធោ បច្ចុទាវត្តេយ្យ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣៥; អ. និ. ៨.៨០) –

ឯវំ បវត្តអនុរូបបច្ចវេក្ខណាសហិតានិ អព្ភុស្សហនានិ តម្មូលកានិ វា បច្ចវេក្ខណានិ អដ្ឋ វីរិយារម្ភវត្ថូនិ នាម.

តទនុច្ឆវិកំ តទនុលោមិកន្តិ ឯត្ថ ត-សទ្ទោ វក្ខមានាបេក្ខោ ច អតីតាបេក្ខោ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘យំ ឥទានិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សតី’’តិអាទិ. សព្ពនាមានិ ហិ វក្ខមានវចនានិបិ ហោន្តិ បក្កន្តវចនានិបិ. សំវរប្បហានបដិសំយុត្តន្តិ បញ្ចសំវរេហិ ចេវ បញ្ចបហានេហិ ច បដិសំយុត្តំ. បញ្ចវិធោ ហិ សំវរោ សីលសំវរោ សតិសំវរោ ញាណសំវរោ ខន្តិសំវរោ វីរិយសំវរោតិ. បហានម្បិ បញ្ចវិធំ តទង្គប្បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ និស្សរណប្បហានន្តិ.

តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ឯវមាគតោ បាតិមោក្ខសំវរោ សីលសំវរោ នាម, សោ ច អត្ថតោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) ឯវមាគតា ឥន្ទ្រិយារក្ខា សតិសំវរោ, សា ច អត្ថតោ តថាបវត្តា សតិ ឯវ. ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ (សុ. និ. ១០៤១; នេត្តិ. ១១) ឯវមាគតោ ញាណសំវរោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ វត្វា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ វចនតោ សោតសង្ខាតានំ តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតអវិជ្ជាទិកិលេសានំ សមុច្ឆេទកញាណំ បិទហនដ្ឋេន សំវរោតិ វុត្តំ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិឯវមាគតា (ម. និ. ១.២៤; ម. និ. ៣.១៥៩; អ. និ. ៤.១១៤) អធិវាសនា ខន្តិសំវរោ, សា ច អត្ថតោ តថាបវត្តា ខន្ធា អទោសោ វា. បញ្ញាតិ ឯកេ, តំ ន គហេតព្ពំ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិ (ម. និ. ១.២៦) ឯវមាគតំ កាមវិតក្កាទីនំ វិនោទនវសេន បវត្តំ វីរិយមេវ វីរិយសំវរោ. សព្ពោ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ ទុស្សីល្យសង្ខាតានំ កាយវចីទុច្ចរិតានំ មុដ្ឋស្សច្ចសង្ខាតស្ស បមាទស្ស អភិជ្ឈាទីនំ វា អក្ខន្តិ អញ្ញាណកោសជ្ជានញ្ច សំវរណតោ បិទហនតោ ឆាទនតោ ‘‘សំវរោ’’តិ វុច្ចតិ. សំវរតីតិ សំវរោ, បិទហតិ និវារេតិ បវត្តិតុំ ន ទេតីតិ អត្ថោ. បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហានំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ តថា តថា អនុប្បាទនមេវ ហិ ឥធ សំវរណំ នាម. ឯវំ តាវ បញ្ចវិធោ សំវរោ វេទិតព្ពោ.

តេន តេន គុណង្គេន តស្ស តស្ស អគុណង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ. នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ ហិ វិបស្សនាញាណេសុ បដិបក្ខភាវតោ ទីបាលោកេនេវ តមស្ស នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, តស្សេវ អបរភាគេ ឧប្បន្នេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេ អភយសញ្ញាយាតិអាទិនា នយេន តេន តេន វិបស្សនាញាណេន តស្ស តស្ស អគុណង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានន្តិ វេទិតព្ពំ. យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិនិវារណតោ ឃដប្បហារេនេវ ឧទកបិដ្ឋេ សេវាលស្ស តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានំ, ឯតំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. វិក្ខម្ភនមេវ បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ. យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ សន្តានេ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧) នយេន វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគណស្ស អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន បហានំ, ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ វូបសន្តតា កិលេសានំ, ឯតំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ នាម. យំ សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឯតំ និស្សរណប្បហានំ នាម. សព្ពម្បិ ចេតំ ចាគដ្ឋេន បហានន្តិ វុច្ចតិ. ឯវមិមេហិ យថាវុត្តសំវរេហិ ចេវ បហានេហិ ច បដិសំយុត្តា ធម្មទេសនា ‘‘សំវរប្បហានបដិសំយុត្តា’’តិ វេទិតព្ពា.

អសុត្តន្តវិនិពទ្ធន្តិ សុត្តន្តេសុ អនិពទ្ធំ, បាឡិអនារុឡ្ហន្តិ អត្ថោ. បកិណ្ណកធម្មទេសនា ហិ សង្គហំ ន អារោហតិ. វុត្តមេវត្ថំ បកាសេន្តោ អាហ ‘‘បាឡិវិនិមុត្ត’’ន្តិ. អថ វា អសុត្តន្តវិនិពទ្ធន្តិ សុត្តាភិធម្មបាឡិំ អនារុឡ្ហភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, បាឡិវិនិមុត្តន្តិ វិនយបាឡិំ អនារុឡ្ហភាវំ សន្ធាយ. ឱក្កន្តិកធម្មទេសនា នាម ញាណេន អនុបវិសិត្វា អន្តរា កថិយមានា ធម្មទេសនា, បដិក្ខិបនាធិប្បាយា ភទ្ទាលិត្ថេរសទិសា. សម្បរេតព្ពតោ បេច្ច គន្តព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោ. តត្ថ ភវំ សម្បរាយិកំ. វដ្ដភយេន តជ្ជេន្តោតិ ‘‘ឯវំ ទុស្សីលា និរយាទីសុ ទុក្ខំ បាបុណន្តី’’តិ តជ្ជេន្តោ. ទីឃនិកាយប្បមាណម្បិ មជ្ឈិមនិកាយប្បមាណម្បិ ធម្មទេសនំ ករោតីតិ ‘‘តេន ខណេន តេន មុហុត្តេន កថំ ភគវា តាវមហន្តំ ធម្មទេសនំ ករោតី’’តិ ន វត្តព្ពំ. យាវតា ហិ លោកិយមហាជនា ឯកំ បទំ កថេន្តិ, តាវ អានន្ទត្ថេរោ អដ្ឋ បទានិ កថេតិ. អានន្ទត្ថេរេ បន ឯកំ បទំ កថេន្តេយេវ ភគវា សោឡស បទានិ កថេតិ. ឥមិនា នយេន លោកិយជនស្ស ឯកបទុច្ចារណក្ខណេ ភគវា អដ្ឋវីសសតំ បទានិ កថេតិ. កស្មា? ភគវតោ ហិ ជិវ្ហា មុទុ, ទន្តាវរណំ សុផុសិតំ, វចនំ អគឡិតំ, ភវង្គបរិវាសោ លហុកោ, តស្មា សចេ ឯកោ ភិក្ខុ កាយានុបស្សនំ បុច្ឆតិ, អញ្ញោ វេទនានុបស្សនំ, អញ្ញោ ចិត្តានុបស្សនំ, អញ្ញោ ធម្មានុបស្សនំ, ‘‘ឥមិនា បុដ្ឋេ អហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ឯកោ ឯកំ ន ឱលោកេតិ, ឯវំ សន្តេបិ តេសំ ភិក្ខូនំ ‘‘អយំ បឋមំ បុច្ឆិ, អយំ ទុតិយ’’ន្តិអាទិនា បុច្ឆនវារោ តាទិសស្ស បញ្ញវតោ បញ្ញាយតិ សុខុមស្ស អន្តរស្ស លព្ភនតោ. ពុទ្ធានំ បន ទេសនាវារោ អញ្ញេសំ ន បញ្ញាយតេវ អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តេ ខណេ អនេកកោដិសហស្សចិត្តប្បវត្តិសម្ភវតោ. ទឡ្ហធម្មេន ធនុគ្គហេន ខិត្តសរស្ស វិទត្ថិចតុរង្គុលំ តាលច្ឆាយំ អតិក្កមនតោ បុរេតរំយេវ ភគវា ចុទ្ទសវិធេន កាយានុបស្សនំ, នវវិធេន វេទនានុបស្សនំ, សោឡសវិធេន ចិត្តានុបស្សនំ, បញ្ចវិធេន ធម្មានុបស្សនំ កថេតិ. តិដ្ឋន្តុ វា ឯតេ ចត្តារោ, សចេ ហិ អញ្ញេ ចត្តារោ សម្មប្បធានេសុ, អញ្ញេ ឥទ្ធិបាទេសុ, អញ្ញេ បញ្ចិន្ទ្រិយេសុ, អញ្ញេ បញ្ចពលេសុ, អញ្ញេ សត្តពោជ្ឈង្គេសុ, អញ្ញេ អដ្ឋមគ្គង្គេសុ បញ្ហេ បុច្ឆេយ្យុំ, តម្បិ ភគវា កថេយ្យ. តិដ្ឋន្តុ វា ឯតេ អដ្ឋ, សចេ អញ្ញេ សត្តតិំស ជនា ពោធិបក្ខិយេសុ បញ្ហេ បុច្ឆេយ្យុំ, តម្បិ ភគវា តាវទេវ កថេយ្យ.

មូលំ និស្សយោ បតិដ្ឋាតិ បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ បឋមស្ស បឋមស្ស វេវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បតិដ្ឋាតិ សម្បយោគវសេន ឧបនិស្សយវសេន ច ឱកាសភាវោ. សិក្ខាសង្ខាតានញ្ហិ អវសេសកុសលធម្មានំ មេថុនវិរតិសម្បយោគវសេន វា បតិដ្ឋា សិយា ឧបនិស្សយភាវេន វា. តេនេវាហ ‘‘មេថុនសំវរោ ហី’’តិអាទិ. វុត្តត្ថវសេនាតិ បតិដ្ឋាអធិគមូបាយវសេន. សិក្ខាបទវិភង្គេ និទ្ទិដ្ឋវិរតិចេតនា តំសម្បយុត្តធម្មា ច សិក្ខាបទន្តិ ទស្សេតុកាមោ អាហ – ‘‘អយញ្ច អត្ថោ សិក្ខាបទវិភង្គេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ’’តិ. សិក្ខាបទវិភង្គេ ហិ វិរតិអាទយោ ធម្មា និប្បរិយាយតោ បរិយាយតោ ច ‘‘សិក្ខាបទ’’ន្តិ វុត្តា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តត្ថ កតមំ កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី សិក្ខាបទំ? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ កាមេសុមិច្ឆាចារា វិរមន្តស្ស, យា តស្មិំ សមយេ កាមេសុមិច្ឆាចារា អារតិ វិរតិ បដិវិរតិ វេរមណី អកិរិយា អករណំ អនជ្ឈាបត្តិ វេលានតិក្កមោ សេតុឃាតោ, ឥទំ វុច្ចតិ កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី សិក្ខាបទំ. អវសេសា ធម្មា វេរមណិយា សម្បយុត្តា.

‘‘តត្ថ កតមំ កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី សិក្ខាបទំ? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ កាមេសុមិច្ឆាចារា វិរមន្តស្ស, យា តស្មិំ សមយេ ចេតនា សញ្ចេតនា ចេតយិតត្តំ, ឥទំ វុច្ចតិ កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី សិក្ខាបទំ. អវសេសា ធម្មា ចេតនាយ សម្បយុត្តា.

‘‘តត្ថ កតមំ កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី សិក្ខាបទំ? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ កាមេសុមិច្ឆាចារា វិរមន្តស្ស, យោ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ…បេ… បគ្គាហោ អវិក្ខេបោ, ឥទំ វុច្ចតិ កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី សិក្ខាបទ’’ន្តិ (វិភ. ៧០៦).

ឯត្ថ ហិ យស្មា ន កេវលំ វិរតិយេវ សិក្ខាបទំ, ចេតនាបិ សិក្ខាបទមេវ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ ទុតិយនយោ វុត្តោ. យស្មា ច ន កេវលំ ឯតេយេវ ទ្វេ ធម្មា សិក្ខាបទំ, ចេតនាសម្បយុត្តា បន បរោបណ្ណាស ធម្មាបិ សិក្ខិតព្ពកោដ្ឋាសតោ សិក្ខាបទមេវ, តស្មា តតិយនយោ ទស្សិតោ. ទុវិធញ្ហិ សិក្ខាបទំ និប្បរិយាយសិក្ខាបទំ បរិយាយសិក្ខាបទន្តិ. តត្ថ វិរតិ និប្បរិយាយសិក្ខាបទំ. សា ហិ ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណី’’តិ បាឡិយំ អាគតា, នោ ចេតនា. វិរមន្តោ ច តាយ ឯវ តតោ តតោ វិរមតិ, ន ចេតនាយ, ចេតនម្បិ បន អាហរិត្វា ទស្សេតិ, តថា សេសចេតនាសម្បយុត្តធម្មេ. តស្មា ចេតនា ចេវ អវសេសសម្បយុត្តធម្មា ច បរិយាយសិក្ខាបទន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ន កេវលំ ឥធ វិរតិអាទយោ ធម្មាវ សិក្ខាបទំ, អថ ខោ តទត្ថជោតិកា បញ្ញត្តិបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. ‘‘យោ តត្ថ នាមកាយោ បទកាយោតិ ឥទំ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. នាមកាយោតិ នាមសមូហោ នាមបណ្ណត្តិយេវ. បទនិរុត្តិព្យញ្ជនានិ នាមវេវចនានេវ ‘‘នាមំ នាមកម្មំ នាមនិរុត្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៥) វិយ. សិក្ខាកោដ្ឋាសោតិ វិរតិអាទយោវ វុត្តា, តទត្ថជោតកំ វចនម្បិ សិក្ខាបទន្តិ ឥទម្បិ ឯត្ថ លព្ភតេវ.

អត្ថវសេតិ វុទ្ធិវិសេសេ អានិសំសវិសេសេ. តេសំ បន សិក្ខាបទបញ្ញត្តិការណត្តា អាហ ‘‘ទស ការណវសេ’’តិ, ទស ការណវិសេសេតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ហិតវិសេសេ’’តិ. អត្ថោយេវ វា អត្ថវសោ, ទស អត្ថេ ទស ការណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា អត្ថោ ផលំ តទធីនវុត្តិតាយ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសោ, ហេតូតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សុដ្ឋុ ទេវាតិ ឥទំ រាជន្តេបុរប្បវេសនសិក្ខាបទេ (បាចិ. ៤៩៤ អាទយោ) វុត្តំ. ‘‘យេ មម សោតព្ពំ សទ្ទហាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តេសំ តំ អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘យោ ច តថាគតស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆតិ, តស្ស តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវន្តិ ភទ្ទាលិសុត្តេ (ម. និ. ២.១៣៤ អាទយោ) វិយ អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា. សុខវិហារាភាវេ សហជីវមានស្ស អភាវតោ សហជីវិតាបិ សុខវិហារោវ វុត្តោ. សុខវិហារោ នាម ចតុន្នំ ឥរិយាបថវិហារានំ ផាសុតា.

មង្កុតន្តិ និត្តេជភាវំ. ធម្មេនាតិអាទីសុ ធម្មោតិ ភូតំ វត្ថុ. វិនយោតិ ចោទនា ចេវ សារណា ច. សត្ថុសាសនន្តិ ញត្តិសម្បទា ចេវ អនុស្សាវនសម្បទា ច. បិយសីលានន្តិ សិក្ខាកាមានំ. តេសញ្ហិ សីលំ បិយំ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘សិក្ខត្តយបារិបូរិយា ឃដមានា’’តិ. សន្ទិដ្ឋមានាតិ សំសយំ អាបជ្ជមានា. ឧព្ពាឡ្ហា ហោន្តីតិ បីឡិតា ហោន្តិ. សង្ឃកម្មានីតិ សតិបិ ឧបោសថបវារណានំ សង្ឃកម្មភាវេ គោពលិពទ្ទញាយេន ឧបោសថំ បវារណញ្ច ឋបេត្វា ឧបសម្បទាទិសេសសង្ឃកម្មានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សមគ្គានំ ភាវោ សាមគ្គី.

‘‘ន វោ អហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨២) ឯត្ថ វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦) –

ឯត្ថ តេភូមកំ កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា. ឥធ បន បរូបវាទវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា ច នានប្បការា ឧបទ្ទវា អាសវាតិ អាហ – ‘‘អសំវរេ ឋិតេន តស្មិំយេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា’’តិអាទិ. យទិ ហិ ភគវា សិក្ខាបទំ ន បញ្ញបេយ្យ, តតោ អសទ្ធម្មបដិសេវនអទិន្នាទានបាណាតិបាតាទិហេតុ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បរូបវាទាទយោ ទិដ្ឋធម្មិកា នានប្បការា អនត្ថា, យេ ច តំនិមិត្តមេវ និរយាទីសុ និព្ពត្តស្ស បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណាទិវសេន មហាទុក្ខានុភវននានប្បការា អនត្ថា, តេ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ, តត្ថ ភវា ទិដ្ឋធម្មិកា. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មិំយេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា’’តិ. សម្មុខា គរហណំ អកិត្តិ, បរម្មុខា គរហណំ អយសោ. អថ វា សម្មុខា បរម្មុខា ច គរហណំ អកិត្តិ, បរិវារហានិ អយសោតិ វេទិតព្ពំ. អាគមនមគ្គថកនាយាតិ អាគមនទ្វារបិទហនត្ថាយ. សម្បរេតព្ពតោ បេច្ច គន្តព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោតិ អាហ ‘‘សម្បរាយេ នរកាទីសូ’’តិ. មេថុនាទីនិ រជ្ជនដ្ឋានានិ, បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សនដ្ឋានានិ.

ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ នាម វត្តក្ខន្ធកេ វុត្តានិ អាគន្តុកវត្តំ អាវាសិកគមិកអនុមោទនភត្តគ្គបិណ្ឌចារិកអារញ្ញិកសេនាសនជន្តាឃរវច្ចកុដិឧបជ្ឈាយសទ្ធិវិហារិកអាចរិយអន្តេវាសិកវត្តន្តិ ឥមានិ ចុទ្ទស វត្តានិ. តតោ អញ្ញានិ បន កទាចិ តជ្ជនីយកម្មកតាទិកាលេយេវ ចរិតព្ពានិ ទ្វេអសីតិ មហាវត្តានិ, ន សព្ពាសុ អវត្ថាសុ ចរិតព្ពានិ, តស្មា ចុទ្ទសខន្ធកវត្តេសុ អគណិតានិ, តានិ បន ‘‘បារិវាសិកានំ ភិក្ខូនំ វត្តំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ (ចូឡវ. ៧៥ អាទយោ) អារភិត្វា ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពំ…បេ… ន ឆមាយំ ចង្កមន្តេ ចង្កមេ ចង្កមិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៧៦) វុត្តាវសានានិ ឆសដ្ឋិ, តតោ បរំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បារិវាសិកេន ភិក្ខុនា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ, មូលាយបដិកស្សនារហេន, មានត្តារហេន, មានត្តចារិកេន, អព្ភានារហេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ អាវាសេ វត្ថព្ព’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ៨២) វុត្តវត្តានិ បកតត្តចរិតព្ពេហិ អនញ្ញត្តា វិសុំ អគណេត្វា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរាទីសុ បុគ្គលន្តរេសុ ចរិតព្ពត្តា តេសំ វសេន សម្បិណ្ឌេត្វា ឯកេកំ កត្វា គណិតានិ បញ្ចាតិ ឯកសត្តតិ វត្តានិ, ឧក្ខេបនីយកម្មកតវត្តេសុ វុត្តំ ‘‘ន បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ…បេ… នហានេ បិដ្ឋិបរិកម្មំ សាទិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៧៥) ឥទំ អភិវាទនាទីនំ អសាទិយនំ ឯកំ, ‘‘ន បកតត្តោ ភិក្ខុ សីលវិបត្តិយា អនុទ្ធំសេតព្ពោ’’តិអាទីនិ (ចូឡវ. ៥១) ទសាតិ ឯវមេតានិ ទ្វាសីតិ វត្តានិ. ឯតេស្វេវ បន កានិចិ តជ្ជនីយកម្មាទិវត្តាអានិ, កានិចិ បារិវាសិកាទិវត្តានីតិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទ្វាសីតិ ឯវ, អញ្ញត្ថ បន អដ្ឋកថាបទេសេ អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គណនូបគំ ន ហោតីតិ ‘‘អសីតិ ខន្ធកវត្តានី’’តិ វុត្តំ.

សំវរវិនយោតិ សីលសំវរោ សតិសំវរោ ញាណសំវរោ ខន្តិសំវរោ វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោបិ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោ, វិនយនតោ វិនយោតិ វុច្ចតិ. បហានវិនយោតិ តទង្គប្បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធម្បិ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយនដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា បហានវិនយោតិ វុច្ចតិ. សមថវិនយោតិ សត្ត អធិករណសមថា. បញ្ញត្តិវិនយោតិ សិក្ខាបទមេវ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហិ វិជ្ជមានាយ ឯវ សិក្ខាបទសម្ភវតោ បញ្ញត្តិវិនយោបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អនុគ្គហិតោ ហោតិ.

ឥទានិ –

‘‘យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសុ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយ, យំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយ, តំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ, យំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ, តំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, យំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, តំ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ, យំ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ, តំ អប្បសន្នានំ បសាទាយ, យំ អប្បសន្នានំ បសាទាយ, តំ បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយ, យំ បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយ, តំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា, យំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា, តំ វិនយានុគ្គហាយ.

‘‘យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសុ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ អប្បសន្នានំ បសាទាយ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ វិនយានុគ្គហាយ.

‘‘យំ សង្ឃផាសុ, តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ អប្បសន្នានំ បសាទាយ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា, យំ សង្ឃផាសុ, តំ វិនយានុគ្គហាយ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ សង្ឃសុដ្ឋុតាយ.

‘‘យំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយ…បេ… យំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ…បេ… យំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ…បេ… យំ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ…បេ… យំ អប្បសន្នានំ បសាទាយ…បេ… យំ បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយ…បេ… យំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា…បេ… យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ សង្ឃសុដ្ឋុតាយ, យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ សង្ឃផាសុតាយ, យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយ, យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ, យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ, យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ អប្បសន្នានំ បសាទាយ, យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយ, យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា (បរិ. ៣៣៤).

‘‘អត្ថសតំ ធម្មសតំ, ទ្វេ ច និរុត្តិសតានិ;

ចត្តារិ ញាណសតានិ, អត្ថវសេ បករណេ’’តិ (បរិ. ៣៣៤) –

យំ វុត្តំ បរិវារេ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ‘‘យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសុ, យំ សង្ឃផាសុ, តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិ ឥមិនា អនុក្កមេន យំ វុត្តំ, តំ សន្ធាយ អាសន្នាសន្នបទានំ ឧបរូបរិបទេហិ សទ្ធិំ យោជិតត្តា សង្ខលិកពន្ធនសទិសត្តា ‘‘សង្ខលិកនយ’’ន្តិ វុត្តំ. សង្ខលិកនយំ កត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសុ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិ ឯវមាទិនា ទសសុ បទេសុ ឯកមេកំ បទំ តទវសេសេហិ នវនវបទេហិ យោជេត្វា យំ វុត្តំ, តំ សន្ធាយ ‘‘ឯកេកបទមូលិកំ ទសក្ខត្តុំ យោជនំ កត្វា’’តិ វុត្តំ.

អត្ថសតន្តិអាទីសុ សង្ខលិកនយេ តាវ បុរិមបុរិមបទានំ វសេន ធម្មសតំ វេទិតព្ពំ, បច្ឆិមបច្ឆិមានំ វសេន អត្ថសតំ ទដ្ឋព្ពំ. កថំ? កិញ្ចាបិ បរិវារេ ‘‘យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសូ’’តិអាទិនា សង្ខលិកនយេ ខណ្ឌចក្កមេវ វុត្តំ, តថាបិ តេនេវ នយេន ពទ្ធចក្កស្សបិ នយោ ទិន្នោ, តស្មា ‘‘យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសូ’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ សង្ឃសុដ្ឋូ’’តិ យោជេត្វា ពទ្ធចក្កំ កាតព្ពំ. ឯវំ ‘‘យំ សង្ឃផាសុ, តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិអាទិំ វត្វាបិ ‘‘យំ វិនយានុគ្គហាយ, តំ សង្ឃសុដ្ឋុ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសូ’’តិ យោជេត្វា ពទ្ធចក្កំ កាតព្ពំ. ឥមិនា អនុក្កមេន សេសបទេសុបិ យោជិតេសុ សង្ខលិកនយេន ទស ពទ្ធចក្កានិ ហោន្តិ. តេសុ ឯកេកស្មិំ ចក្កេ បុរិមបុរិមបទានំ វសេន ទស ទស ធម្មា, បច្ឆិមបច្ឆិមបទានំ វសេន ទស ទស អត្ថាតិ សង្ខលិកនយេ អត្ថសតំ ធម្មសតញ្ច សម្បជ្ជតិ. ឯកមូលកនយេ បន ‘‘យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ សង្ឃផាសុ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ, តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិ ឯវមាទិនា ឯកមេវ បទំ សេសេហិ នវហិ បទេហិ យោជិតន្តិ បុរិមបទស្ស ឯកត្តា ឯកមេវ ធម្មបទំ នវេវ អត្ថបទានិ ហោន្តិ, តស្មា ឯកមូលកនយេ ទសសុ បទេសុ ឯកមេកំ មូលំ កត្វា ទសក្ខត្តុំ យោជនាយ កតាយ ធម្មបទានំ វសេន ធម្មបទានិ ទស, អត្ថបទានិ នវុតីតិ អត្ថសតំ ធម្មសតញ្ច ន សម្បជ្ជតិ, តស្មា ឯកមូលកនយេ សង្ខលិកនយេ វុត្តនយេន អត្ថសតំ ធម្មសតញ្ច អគ្គហេត្វា យំ តត្ថ ទសធម្មបទានំ នវុតិអត្ថបទានញ្ច វសេន បទសតំ វុត្តំ, តំ សព្ពំ ធម្មសតន្តិ គហេត្វា តទត្ថជោតនវសេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តានិ សង្ឃសុដ្ឋុភាវាទីនិ អត្ថបទានិ អត្ថសតន្តិ ឯវំ គហិតេ អត្ថសតំ ធម្មសតញ្ច សម្បជ្ជតិ. ឯវំ តាវ អត្ថសតំ ធម្មសតញ្ច វេទិតព្ពំ. ទ្វេ ច និរុត្តិសតានីតិ ឯត្ថ បន អត្ថជោតិកានំ និរុត្តីនំ វសេន និរុត្តិសតំ, ធម្មភូតានំ និរុត្តីនំ វសេន និរុត្តិសតន្តិ ទ្វេ និរុត្តិសតានិ ច វេទិតព្ពានិ. ចត្តារិ ញាណសតានីតិ អត្ថសតេ ញាណសតំ, ធម្មសតេ ញាណសតំ, ទ្វីសុ និរុត្តិសតេសុ ទ្វេ ញាណសតានីតិ ចត្តារិ ញាណសតានិ.

ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ភិន្នក្កមេន យោជេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឧទ្ទិសេយ្យាថ ចា’’តិ. កថំ បនេត្ថ ‘‘ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ វុត្តេ បរិយាបុណេយ្យាថាតិអាទិ អត្ថសម្ភវោតិ អាហ ‘‘អតិរេកានយនត្ថោ ហិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ’’តិ. វុត្តត្ថតោ អតិរេកស្ស អត្ថស្ស អានយនំ អតិរេកានយនំ, សោ អត្ថោ ឯតស្សាតិ អតិរេកានយនត្ថោ, អវុត្តសមុច្ចយត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អសំវាសោ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ទឡ្ហំ កត្វា’’តិ វុត្តំ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ

បឋមបញ្ញត្តិកថា និដ្ឋិតា.

សុទិន្នភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មក្កដិវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤០. អនុត្តានបទវណ្ណនាតិ ឧត្តានំ វុច្ចតិ បាកដំ, តប្បដិបក្ខេន អនុត្តានំ អបាកដំ អប្បចុរំ ទុវិញ្ញេយ្យញ្ច, អនុត្តានានំ បទានំ វណ្ណនា អនុត្តានបទវណ្ណនា. ឧត្តានបទវណ្ណនាយ បយោជនាភាវតោ អនុត្តានគ្គហណំ. បចុរបដិសេវនោ ហោតីតិ ពហុលបដិសេវនោ ហោតិ, ទិវសេ ទិវសេ និរន្តរំ បដិសេវតីតិ អត្ថោ. បចុរត្ថេ ហិ វត្តមានវចនន្តិ សព្ពទា បដិសេវនាភាវេបិ ‘‘ឥហ មល្លា យុជ្ឈន្តី’’តិអាទីសុ វិយ ពាហុល្លវុត្តិំ ឧបាទាយ វត្តមានវចនំ. អាហិណ្ឌន្តាតិ វិចរន្តា. អញ្ញេសុបីតិ អញ្ញេសុបិ ភិក្ខូសុ.

៤១. សហោឌ្ឍគ្គហិតោតិ សហ ភណ្ឌេន គហិតោ. អត្តនោ មិច្ឆាគាហេន លេសឱឌ្ឌនេន វា បរិបុណ្ណត្ថម្បិ បឋមបញ្ញត្តិំ អញ្ញថា ករោន្តោ ‘‘តញ្ច ខោ មនុស្សិត្ថិយា, នោ តិរច្ឆានគតាយា’’តិ អាហ. ទស្សនន្តិ សានុរាគទស្សនំ. គហណន្តិ អនុរាគវសេនេវ ហត្ថេន គហណំ. អាមសនំ អត្តនោ សរីរេន តស្សា សរីរស្ស ឧបរិ អាមសនមត្តំ, ផុសនំ តតោ ទឡ្ហតរំ កត្វា សំផុសនំ, ឃដ្ដនំ តតោបិ ទឡ្ហតរំ កត្វា សរីរេន សរីរស្ស ឃដ្ដនំ. តំ សព្ពម្បីតិ ទស្សនាទិ សព្ពម្បិ.

៤២. ទឡ្ហតរំ សិក្ខាបទមកាសីតិ ឥមស្មិំ អធិការេ អនុបញ្ញត្តិយា សិក្ខាបទស្ស ទឡ្ហីករណំ សិថិលករណញ្ច បសង្គតោ អាបន្នំ វិភជិត្វា ទស្សេតុកាមោ ‘‘ទុវិធញ្ហិ សិក្ខាបទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្ស សចិត្តកស្ស សិក្ខាបទស្ស ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជំ. យស្ស សចិត្តកាចិត្តកបក្ខសហិតស្ស អចិត្តកស្ស ច សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តម្បិ សុរាបានាទិ លោកវជ្ជន្តិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជំ នាមា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ ហិ ឥទំ វចនំ អចិត្តកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ ឯកំសតោ សចិត្តកស្ស ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ វិសេសនេ បយោជនំ អត្ថិ. សចិត្តកបក្ខេតិ ច វត្ថុវីតិក្កមវិជាននចិត្តេន ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ គហេតព្ពំ, ន បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តេន. យទិ ហិ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តេនបិ យស្ស សិក្ខាបទស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ, តម្បិ លោកវជ្ជន្តិ វទេយ្យ, សព្ពេសំ បណ្ណត្តិវជ្ជសិក្ខាបទានម្បិ លោកវជ្ជតា អាបជ្ជេយ្យ បណ្ណត្តិវជ្ជានម្បិ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ ជានិត្វា វីតិក្កមេ អកុសលចិត្តស្សេវ សម្ភវតោ. ន ហិ ភគវតោ អាណំ ជានិត្វា មទ្ទន្តស្ស កុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ អនាទរិយវសេន បដិឃចិត្តស្សេវ ឧប្បជ្ជនតោ.

អបិចេត្ថ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវា’’តិ វចនតោ អចិត្តកស្ស វត្ថុអជាននវសេន អចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ អយំ និយមោ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ អចិត្តកស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ ចិត្តំ អកុសលមេវ សិយា, ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ ឥទំ វិសេសនំ និរត្ថកំ សិយា. ‘‘យស្ស ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជ’’ន្តិ ឯត្តកេ វុត្តេ សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស គន្ធវណ្ណកាទិភាវំ អជានិត្វា តានិ លិម្បន្តីនំ ភិក្ខុនីនញ្ច វិនាបិ អកុសលចិត្តេន អាបត្តិសម្ភវតោ ឯកន្តាកុសលំ សចិត្តកសិក្ខាបទំ ឋបេត្វា សុរាបានាទិអចិត្តកសិក្ខាបទានំ លោកវជ្ជតា ន សិយាតិ តេសម្បិ សង្គណ្ហត្ថំ ‘‘យស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនេវ ចូឡគណ្ឋិបទេ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ ‘‘ឯតំ សត្តំ មារេស្សាមីតិ តស្មិំយេវ បទេសេ និបន្នំ អញ្ញំ មារេន្តស្ស បាណសាមញ្ញស្ស អត្ថិតាយ យថា បាណាតិបាតោ ហោតិ, ឯវំ ឯតំ មជ្ជំ បិវិស្សាមីតិ អញ្ញំ មជ្ជំ បិវន្តស្ស មជ្ជសាមញ្ញស្ស អត្ថិតាយ អកុសលមេវ ហោតិ. យថា បន កដ្ឋសញ្ញាយ សប្បំ ឃាតេន្តស្ស បាណាតិបាតោ ន ហោតិ, ឯវំ នាឡិកេរបានសញ្ញាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស អកុសលំ ន ហោតី’’តិ.

កេចិ បន វទន្តិ ‘‘សាមណេរស្ស សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស បារាជិកោ នត្ថិ, អកុសលំ បន ហោតី’’តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ. ‘‘ភិក្ខុនោ អជានិត្វាបិ ពីជតោ បដ្ឋាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស បាចិត្តិយំ, សាមណេរោ ជានិត្វា បិវន្តោ សីលភេទំ អាបជ្ជតិ, ន អជានិត្វា’’តិ ឯត្តកមេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, ‘‘អកុសលំ បន ហោតី’’តិ ន វុត្តន្តិ. អបរម្បិ វទន្តិ ‘‘អជានិត្វា បិវន្តស្សបិ សោតាបន្នស្ស មុខំ សុរា ន បវិសតិ កម្មបថប្បត្តអកុសលចិត្តេនេវ បាតព្ពតោ’’តិ, តម្បិ ន សុន្ទរំ. ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ពោធិសត្តមាតុ សីលំ វិយ ហិ ឥទម្បិ អរិយសាវកានំ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ទីឃនិកាយេ កូដទន្តសុត្តដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៥២) វុត្តំ –

‘‘ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ ជីវិតហេតុបិ នេវ បាណំ ហនតិ, ន សុរំ បិវតិ. សចេបិស្ស សុរញ្ច ខីរញ្ច មិស្សេត្វា មុខេ បក្ខិបន្តិ, ខីរមេវ បវិសតិ, ន សុរា. យថា កិំ? យថា កោញ្ចសកុណានំ ខីរមិស្សកេ ឧទកេ ខីរមេវ បវិសតិ, ន ឧទកំ. ឥទំ យោនិសិទ្ធន្តិ ចេ? ឥទម្បិ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

យទិ ឯវំ សុរាបានសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២៩) ‘‘វត្ថុអជាននតាយ ចេត្ថ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា, អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ កស្មា វុត្តំ? នាយំ ទោសោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សចិត្តកបក្ខេ អកុសលចិត្តេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតាតិ. ឥមិនាយេវ ហិ អធិប្បាយេន អញ្ញេសុបិ លោកវជ្ជេសុ អចិត្តកសិក្ខាបទេសុ អកុសលចិត្តតាយេវ វុត្តា, ន បន សចិត្តកតា. តេនេវ ភិក្ខុនីវិភង្គដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២២៧) វុត្តំ –

‘‘គិរគ្គសមជ្ជំ ចិត្តាគារសិក្ខាបទំ សង្ឃាណិ ឥត្ថាលង្ការោ គន្ធកវណ្ណកោ វាសិតកបិញ្ញាកោ ភិក្ខុនីអាទីហិ ឧម្មទ្ទនបរិមទ្ទនាតិ ឥមានិ ទស សិក្ខាបទានិ អចិត្តកានិ លោកវជ្ជានិ អកុសលចិត្តានី’’តិ,

អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – វិនាបិ ចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា អចិត្តកានិ, ចិត្តេ បន សតិ អកុសលេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា លោកវជ្ជានិ ចេវ អកុសលចិត្តានិ ចាតិ. តស្មា ភិក្ខុវិភង្គេ អាគតានិ សុរាបានឧយ្យុត្តឧយ្យោធិកសិក្ខាបទានិ តីណិ, ភិក្ខុនីវិភង្គេ អាគតានិ គិរគ្គសមជ្ជាទីនិ ទសាតិ ឥមេសំ តេរសន្នំ អចិត្តកសិក្ខាបទានំ លោកវជ្ជតាទស្សនត្ថំ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ ឥទំ វិសេសនំ កតន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. យស្មា បន បណ្ណត្តិវជ្ជស្ស វត្ថុវីតិក្កមវិជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ សិយា កុសលំ, សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកតំ, តស្មា តស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ អយំ និយមោ នត្ថីតិ សេសំ បណ្ណត្តិវជ្ជន្តិ វុត្តំ.

រុន្ធន្តីតិ វីតិក្កមំ រុន្ធន្តី. ទ្វារំ បិទហន្តីតិ វីតិក្កមលេសស្ស ទ្វារំ បិទហន្តី. សោតំ បច្ឆិន្ទមានាតិ ឧបរូបរិ វីតិក្កមសោតំ បច្ឆិន្ទមានា. អថ វា រុន្ធន្តីតិ អនាបត្តិលេសំ រុន្ធន្តី. ទ្វារំ បិទហន្តីតិ អនាបត្តិលេសស្ស ទ្វារំ បិទហន្តី. សោតំ បច្ឆិន្ទមានាតិ អនាបត្តិសោតំ បច្ឆិន្ទមានា, អាបត្តិមេវ កុរុមានាតិ វុត្តំ ហោតិ. ននុ ច លោកវជ្ជេ កាចិ អនុបញ្ញត្តិ ឧប្បជ្ជមានា សិថិលំ ករោន្តី ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ‘‘លោកវជ្ជេ អនុបញ្ញត្តិ ឧប្បជ្ជមានា…បេ… គាឡ្ហតរំ ករោន្តី ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញត្រ អធិមានា អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិអាទិ. ‘‘អញ្ញត្រ អធិមានា’’តិ ឥមិស្សា អនុបញ្ញត្តិយា ‘‘វីតិក្កមាភាវា’’តិ ការណំ វុត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ ឥមិស្សា ‘‘អព្ពោហារិកត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ. តត្ថ វីតិក្កមាភាវាតិ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោតិអាទិវីតិក្កមាភាវា. ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ ហិ ‘‘បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតី’’តិ (មហាវ. ១២៩) វចនតោ វិសំវាទនាធិប្បាយេន មុសា ភណន្តោ បារាជិកោ ហោតិ. អយំ បន អធិមានេន អធិគតសញ្ញី ហុត្វា ឧល្លបតិ, ន សិក្ខាបទំ វីតិក្កមិតុកាមោ, តស្មា ‘‘អញ្ញត្រ អធិមានា’’តិ អយំ អនុបញ្ញត្តិ ឧប្បជ្ជមានា វីតិក្កមាភាវា អនាបត្តិករា ជាតា. អព្ពោហារិកត្តាតិ សុបិនន្តេ វិជ្ជមានាយបិ ចេតនាយ វីតិក្កមិច្ឆាយ ច អព្ពោហារិកត្តា. កិញ្ចាបិ ហិ សុបិនន្តេ មោចនស្សាទចេតនា សំវិជ្ជតិ, កទាចិ ឧបក្កមនម្បិ ហោតិ, តថាបិ ថិនមិទ្ធេន អភិភូតត្តា តំ ចិត្តំ អព្ពោហារិកំ, ចិត្តស្ស អព្ពោហារិកត្តា ឧបក្កមកិរិយាសំវត្តនិកាបិ ចេតនា អព្ពោហារិកា. តេនេវ ‘‘អត្ថេសា ភិក្ខវេ ចេតនា, សា ច ខោ អព្ពោហារិកា’’តិ (បារា. ២៣៥) ភគវតា វុត្តា, តស្មា ‘‘អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ អយំ អនុបញ្ញត្តិ អព្ពោហារិកត្តា អនាបត្តិករា ជាតា.

អកតេ វីតិក្កមេតិ ‘‘កុក្កុច្ចាយន្តា ន ភុញ្ជិំសូ’’តិអាទីសុ វិយ វីតិក្កមេ អកតេ. សិថិលំ ករោន្តីតិ បឋមំ សាមញ្ញតោ ពទ្ធសិក្ខាបទំ មោចេត្វា អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ អនាបត្តិករណវសេន សិថិលំ ករោន្តី. ទ្វារំ ទទមានាតិ អនាបត្តិយា ទ្វារំ ទទមានា. តេនេវាហ ‘‘អបរាបរម្បិ អនាបត្តិំ កុរុមានា’’តិ. ននុ ច សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទេ ‘‘អន្តមសោ តង្ខណិកាយបី’’តិ អនុបញ្ញត្តិ ឧប្បជ្ជមានា អាបត្តិមេវ ករោន្តី ឧប្បន្នា, អថ កស្មា ‘‘អនាបត្តិំ កុរុមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អន្តមសោ តង្ខណិកាយបី’’តិអាទិ. ឧទាយិនា ភិក្ខុនា តង្ខណិកាយ សញ្ចរិត្តំ អាបន្នវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តត្តា ‘‘កតេ វីតិក្កមេ’’តិ វុត្តំ. បញ្ញត្តិគតិកាវ ហោតីតិ មូលបញ្ញត្តិយំយេវ អន្តោគធា ហោតិ.

មក្កដិវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សន្ថតភាណវារោ

វជ្ជិបុត្តកវត្ថុវណ្ណនា

៤៣. វេសាលី និវាសោ ឯតេសន្តិ វេសាលិកាតិ អាហ ‘‘វេសាលិវាសិនោ’’តិ. វជ្ជីសុ ជនបទេ វសន្តា វជ្ជិនោ, វជ្ជីនំ បុត្តកា វជ្ជិបុត្តកាតិ អាហ ‘‘វជ្ជិរដ្ឋេ វេសាលិយំ កុលានំ បុត្តា’’តិ. ញាតីនំ ព្យសនន្តិ ញាតីនំ វិនាសោ. សោ បន ញាតីនំ វិនាសោ រាជទណ្ឌាទិការណេន ហោតីតិ អាហ ‘‘រាជទណ្ឌព្យាធិមរណវិប្បវាសនិមិត្តេនា’’តិ. ភោគានំ ព្យសនំ វិនាសោ ភោគព្យសនំ. តញ្ច ហិរញ្ញសុវណ្ណទាសិទាសាទីនំ ឧបភោគបរិភោគវត្ថូនំ រាជទណ្ឌាទិនា វិនាសោតិ អាហ ‘‘ឯស នយោ ទុតិយបទេបី’’តិ. ន ពុទ្ធំ គរហាមាតិ ‘‘អសព្ពញ្ញុ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា ពុទ្ធំ ន គរហាម. ន ធម្មគរហិនោតិ ‘‘អនិយ្យានិកោ ធម្មោ’’តិអាទិនា ធម្មំ ន គរហាម. ន សង្ឃគរហិនោតិ ‘‘ទុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិអាទិនា សង្ឃំ ន គរហាម. អដ្ឋតិំសារម្មណេសូតិ ទស កសិណា ទស អសុភា ទសានុស្សតិយោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា ចត្តារោ អារុប្បា ចតុធាតុវវត្ថានំ អាហារេ បដិកូលសញ្ញាតិ ឥមេសុ ចត្តាលីសកម្មដ្ឋានេសុ បាឡិយំ អនាគតត្តា អាលោកាកាសកសិណទ្វយំ ឋបេត្វា អវសេសានិ គហេត្វា វុត្តំ. វិភត្តា កុសលា ធម្មាតិ ‘‘ឥមស្មិំ អារម្មណេ ឥទំ ហោតី’’តិ ឯវំ វិភត្តា ឧបចារជ្ឈានេន សទ្ធិំ បឋមជ្ឈានាទយោ មហគ្គតកុសលា ធម្មា. តេវ ធម្មេតិ តេ ឯវ កុសលេ ធម្មេ. មជ្ឈិមយាមោ ភិក្ខូនំ និទ្ទាកិលមថវិនោទនោកាសត្តា ន គហិតោតិ អាហ ‘‘បឋមយាមញ្ច បច្ឆិមយាមញ្ចា’’តិ. សច្ចានិ ពុជ្ឈតិ បដិវិជ្ឈតីតិ ពោធិ, អរហត្តមគ្គញាណំ. ឧបការកត្តេន តស្ស បក្ខេ ភវា ពោធិបក្ខិយាតិ អាហ ‘‘ពោធិស្ស បក្ខេ ភវានំ, អរហត្តមគ្គញាណស្ស ឧបការកាន’’ន្តិ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ ឥមេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា. ‘‘គិហិបលិពោធំ អាវាសបលិពោធញ្ច បហាយា’’តិ ឥមេសំយេវ ទ្វិន្នំ បលិពោធានំ ឧបច្ឆេទស្ស សុទុក្ករភាវតោ វុត្តំ. យុត្តបយុត្តាតិ សម្មទេវ យុត្តា.

អាសយន្តិ អជ្ឈាសយំ. សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា បដិសេវិតមេថុនានំ តេសំ វជ្ជិបុត្តកានំ ឧបសម្បទំ អនុជានន្តោ ភគវា ‘‘បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ ឯវំ បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ សមូហនតិ នាមាតិ អាហ – ‘‘យទិ ហិ ភគវា…បេ… បញ្ញត្តំ សមូហនេយ្យា’’តិ. ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ វុត្តត្តា បន សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ បដិសេវិតមេថុនស្ស ឧបសម្បទំ អនុជានន្តោ ន សមូហនតិ នាម. ន ហិ សោ ភិក្ខុ ហុត្វា បដិសេវតិ. ‘‘សោ អាគតោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ វចនតោ សាមណេរភូមិ អនុញ្ញាតាតិ អាហ ‘‘សាមណេរភូមិយំ បន ឋិតោ’’តិអាទិ. ឧត្តមត្ថន្តិ អរហត្តំ និព្ពានមេវ វា.

វជ្ជិបុត្តកវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុព្ពិធវិនយកថាវណ្ណនា

៤៥. នីហរិត្វាតិ សាសនតោ នីហរិត្វា. តថា ហិ ‘‘បញ្ចហុបាលិ អង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា នានុយុញ្ជិតព្ពំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? សុត្តំ ន ជានាតិ, សុត្តានុលោមំ ន ជានាតី’’តិ (បរិ. ៤៤២) ឯវមាទិបរិយត្តិសាសនតោ សុត្តំ សុត្តានុលោមញ្ច នីហរិត្វា បកាសេសុំ, ‘‘អនាបត្តិ ឯវំ អម្ហាកំ អាចរិយានំ ឧគ្គហោ បរិបុច្ឆាតិ គណ្ហាតី’’តិ ឯវមាទិបរិយត្តិសាសនតោ អាចរិយវាទំ នីហរិត្វា បកាសេសុំ, ភារុកច្ឆកវត្ថុស្មិំ (បារា. ៧៨) ‘‘អាយស្មា ឧបាលិ ឯវមាហ អនាបត្តិ អាវុសោ សុបិនន្តេនា’’តិ ឯវមាទិបរិយត្តិសាសនតោ ឯវ អត្តនោមតិំ នីហរិត្វា បកាសេសុំ. តាយ ហិ អត្តនោមតិយា ថេរោ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

វុត្តន្តិ នាគសេនត្ថេរេន វុត្តំ. បជ្ជតេ អនេន អត្ថោតិ បទំ, ភគវតា កណ្ឋាទិវណ្ណប្បវត្តិដ្ឋានំ អាហច្ច វិសេសេត្វា ភាសិតំ បទំ អាហច្ចបទំ, ភគវតោយេវ វចនំ. តេនាហ ‘‘អាហច្ចបទន្តិ សុត្តំ អធិប្បេត’’ន្តិ. ‘‘ឥទំ កប្បតិ, ឥទំ ន កប្បតី’’តិ ឯវំ អវិសេសេត្វា ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ ន កប្បតី’តិ អប្បដិក្ខិត្តំ, តញ្ចេ អកប្បិយំ អនុលោមេតិ, កប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ ន កប្បតី’’តិអាទិនា (មហាវ. ៣០៥) វុត្តំ សាមញ្ញលក្ខណំ ឥធ ‘‘រសោ’’តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘រសោតិ សុត្តានុលោម’’ន្តិ. ធម្មសង្គាហកប្បភុតិអាចរិយបរម្បរតោ អានីតា អដ្ឋកថាតន្តិ ឥធ ‘‘អាចរិយវំសោ’’តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘អាចរិយវំសោតិ អាចរិយវាទោ’’តិ.

ឥធ វិនយវិនិច្ឆយស្ស អធិកតត្តា តទនុច្ឆវិកមេវ សុត្តំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សុត្តំ នាម សកលេ វិនយបិដកេ បាឡី’’តិ. មហាបទេសាតិ មហាឱកាសា, មហន្តានិ វិនយស្ស បតិដ្ឋាបនដ្ឋានានិ យេសុ បតិដ្ឋាបិតោ វិនយោ វិនិច្ឆយតិ អសន្ទេហតោ. មហន្តានិ វា ការណានិ មហាបទេសា, មហន្តានិ វិនយវិនិច្ឆយការណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អត្ថតោ បន ‘យំ, ភិក្ខវេ’តិអាទិនា វុត្តា សាធិប្បាយា បាឡិយេវ មហាបទេសា’’តិ វទន្តិ. តេនេវាហ ‘‘យេ ភគវតា ឯវំ វុត្តា’’តិអាទិ. ឥមេ ច មហាបទេសា ខន្ធកេ អាគតា, តស្មា តេសំ វិនិច្ឆយកថា តត្ថេវ អាវិ ភវិស្សតីតិ ឥធ ន វុច្ចតិ. យទិបិ តត្ថ តត្ថ ភគវតា បវត្តិតា បកិណ្ណកទេសនាវ អដ្ឋកថា, សា បន ធម្មសង្គាហកេហិ បឋមំ តីណិ បិដកានិ សង្គាយិត្វា តស្ស អត្ថវណ្ណនានុរូបេនេវ វាចនាមគ្គំ អារោបិតត្តា ‘‘អាចរិយវាទោ’’តិ វុច្ចតិ អាចរិយា វទន្តិ សំវណ្ណេន្តិ បាឡិំ ឯតេនាតិ កត្វា. តេនាហ – ‘‘អាចរិយវាទោ នាម…បេ… អដ្ឋកថាតន្តី’’តិ. តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហោយេវ ច ពុទ្ធវចនស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភូតោ កថាមគ្គោ មហាមហិន្ទត្ថេរេន តម្ពបណ្ណិទីបំ អាភតោ, បច្ឆា តម្ពបណ្ណិយេហិ មហាថេរេហិ សីហឡភាសាយ ឋបិតោ និកាយន្តរលទ្ធិសង្ករបរិហរណត្ថំ. កិញ្ចាបិ អត្តនោមតិ សុត្តាទីហិ សំសន្ទិត្វាវ បរិកប្បីយតិ, តថាបិ សា ន សុត្តាទីសុ វិសេសតោ និទ្ទិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទេ មុញ្ចិត្វា’’តិ. អនុពុទ្ធិយាតិ សុត្តាទីនិយេវ អនុគតពុទ្ធិយា. នយគ្គាហេនាតិ សុត្តាទិតោ លព្ភមាននយគ្គហណេន.

អត្តនោមតិំ សាមញ្ញតោ បឋមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តមេវ វិសេសេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ឥទានិ តត្ថ បដិបជ្ជិតព្ពាការំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘តំ បន អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេន្តេនា’’តិអាទិ. អត្ថេនាតិ អត្តនា សល្លក្ខិតេន អត្ថេន. អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពាតិ អាចរិយវាទេ ញាណេន អនុប្បវេសេតព្ពា. សព្ពទុព្ពលាតិ បុគ្គលស្ស សយំ បដិភានភាវតោ. បមាទបាឋវសេន អាចរិយវាទស្ស កទាចិ សុត្តានុលោមេន អសំសន្ទនាបិ សិយា, សោ ន គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘អាចរិយវាទោបិ…បេ… សមេន្តោ ឯវ គហេតព្ពោ’’តិ. សមេន្តមេវ គហេតព្ពន្តិ យថា សុត្តេន សំសន្ទតិ, ឯវំ មហាបទេសតោ អត្ថា ឧទ្ធរិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. សុត្តានុលោមស្ស សុត្តេកទេសត្តេបិ សុត្តេ វិយ ‘‘ឥទំ កប្បតិ, ឥទំ ន កប្បតី’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាហច្ចភាសិតំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ អាហ – ‘‘សុត្តានុលោមតោ ហិ សុត្តមេវ ពលវតរ’’ន្តិ. អប្បដិវត្តិយន្តិ អប្បដិពាហិយំ. ការកសង្ឃសទិសន្តិ បមាណត្តា សង្គីតិការកសង្ឃសទិសំ. ពុទ្ធានំ ឋិតកាលសទិសន្តិ ឥមិនា ពុទ្ធេហេវ កថិតត្តា ធរមានពុទ្ធសទិសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុត្តេ ហិ បដិពាហិតេ ពុទ្ធោវ បដិពាហិតោ ហោតិ. សកវាទី សុត្តំ គហេត្វា កថេតីតិ សកវាទី អត្តនោ សុត្តំ គហេត្វា វោហរតិ. បរវាទី សុត្តានុលោមន្តិ អញ្ញនិកាយវាទី អត្តនោ និកាយេ សុត្តានុលោមំ គហេត្វា កថេតិ. ខេបំ វា គរហំ វា អកត្វាតិ ‘‘កិំ ឥមិនា’’តិ ខេបំ វា ‘‘កិមេស ពាលោ វទតី’’តិ គរហំ វា អកត្វា. សុត្តានុលោមន្តិ បរវាទិនា វុត្តំ អញ្ញនិកាយេ សុត្តានុលោមំ. សុត្តេ ឱតារេតព្ពន្តិ សកវាទិនា អត្តនោ សុត្តេ ឱតារេតព្ពំ. សុត្តស្មិំយេវ ឋាតព្ពន្តិ អត្តនោ សុត្តេយេវ ឋាតព្ពំ. ឯវំ សេសវារេសុបិ អត្ថយោជនា កាតព្ពា. អយន្តិ សកវាទី. បរោតិ អញ្ញនិកាយវាទី. ឯវំ សេសេសុបិ.

ននុ ច ‘‘សុត្តានុលោមតោ សុត្តមេវ ពលវតរ’’ន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ, ឥធ បន ‘‘សុត្តានុលោមេ សុត្តំ ឱតារេតព្ព’’ន្តិអាទិ កស្មា វុត្តន្តិ? នាយំ វិរោធោ. ‘‘សុត្តានុលោមតោ សុត្តមេវ ពលវតរ’’ន្តិ ហិ ឥទំ សកមតេយេវ សុត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ សកមតិបរិយាបន្នមេវ សុត្តាទិំ សន្ធាយ ‘‘អត្តនោមតិ សព្ពទុព្ពលា, អត្តនោមតិតោ អាចរិយវាទោ ពលវតរោ, អាចរិយវាទតោ សុត្តានុលោមំ ពលវតរំ, សុត្តានុលោមតោ សុត្តមេវ ពលវតរ’’ន្តិ ច វុត្តំ. ឥធ បន បរវាទិនា អានីតំ អញ្ញនិកាយេ សុត្តំ សន្ធាយ ‘‘សុត្តានុលោមេ សុត្តំ ឱតារេតព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្មា បរវាទិនា អានីតំ សុត្តាទិំ អត្តនោ សុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតីសុ ឱតារេត្វា សមេន្តំយេវ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ន គហេតព្ពន្តិ អយំ នយោ ឥធ វុច្ចតីតិ ន កោចិ បុព្ពាបរវិរោធោ.

ពាហិរកសុត្តន្តិ តិស្សោ សង្គីតិយោ អនារុឡ្ហគុឡ្ហវេស្សន្តរាទីនិ មហាសង្ឃិកនិកាយវាសីនំ សុត្តានិ. វេទល្លាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន គុឡ្ហឧម្មគ្គាទិគ្គហណំ វេទិតព្ពំ, ឥតរំ គារយ្ហសុត្តំ ន គហេតព្ពំ. អត្តនោមតិយមេវ ឋាតព្ពន្តិ ឥមិនា អញ្ញនិកាយតោ អានីតសុត្តតោបិ សកនិកាយេ អត្តនោមតិយេវ ពលវតរាតិ ទស្សេតិ. សកវាទី សុត្តំ គហេត្វា កថេតិ, បរវាទីបិ សុត្តមេវាតិឯវមាទិនា សមានជាតិកានំ វសេន វារោ ន វុត្តោ, សុត្តស្ស សុត្តេយេវ ឱតារណំ ភិន្នំ វិយ ហុត្វា ន បញ្ញាយតិ, វុត្តនយេនេវ ច សក្កា យោជេតុន្តិ.

ឥទានិ សកវាទីបរវាទីនំ កប្បិយាកប្បិយាទិភាវំ សន្ធាយ វិវាទេ ឧប្បន្នេ តត្ថ បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘អថ បនាយំ កប្បិយន្តិ គហេត្វា កថេតី’’តិអាទិ. តត្ថ សុត្តេ ច សុត្តានុលោមេ ច ឱតារេតព្ពន្តិ សកវាទិនា អត្តនោយេវ សុត្តេ ច សុត្តានុលោមេ ច ឱតារេតព្ពំ. បរោ ការណំ ន វិន្ទតីតិ បរវាទី ការណំ ន លភតិ. សុត្តតោ ពហុំ ការណញ្ច វិនិច្ឆយញ្ច ទស្សេតីតិ បរវាទី អត្តនោ សុត្តតោ ពហុំ ការណំ វិនិច្ឆយញ្ច អាហរិត្វា ទស្សេតិ. សាធូតិ សម្បដិច្ឆិត្វា អកប្បិយេវ ឋាតព្ពន្តិ ឥមិនា អត្តនោ និកាយេ សុត្តាទីនិ អលភន្តេន សកវាទិនា បរវាទីវចនេយេវ ឋាតព្ពន្តិ វទតិ. ទ្វិន្នម្បិ ការណច្ឆាយា ទិស្សតីតិ សកវាទីបរវាទីនំ ឧភិន្នម្បិ កប្បិយាកប្បិយភាវសាធកំ ការណបតិរូបកំ ទិស្សតិ. យទិ ទ្វិន្នម្បិ ការណច្ឆាយា ទិស្សតិ, កស្មា ‘‘អកប្បិយេវ ឋាតព្ព’’ន្តិ អាហ ‘‘វិនយញ្ហិ បត្វា’’តិអាទិ. ‘‘វិនយំ បត្វា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កប្បិយាកប្បិយវិចារណមាគម្មា’’តិ. រុន្ធិតព្ពន្តិអាទីសុ ទុព្ពិញ្ញេយ្យវិនិច្ឆយេ កប្បិយាកប្បិយភាវេ សតិ កប្បិយន្តិ គហណំ រុន្ធិតព្ពំ, អកប្បិយន្តិ គហណំ គាឡ្ហំ កាតព្ពំ. អបរាបរំ បវត្តកប្បិយគហណសោតំ បច្ឆិន្ទិតព្ពំ, គរុកភាវសង្ខាតេ អកប្បិយភាវេយេវ ឋាតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ពហូហិ សុត្តវិនិច្ឆយការណេហីតិ ពហូហិ សុត្តេហិ ចេវ តតោ អានីតវិនិច្ឆយការណេហិ ច. អត្តនោ គហណំ ន វិស្សជ្ជេតព្ពន្តិ សកវាទិនា អត្តនោ អកប្បិយន្តិ គហណំ ន វិស្សជ្ជេតព្ពំ. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ និគមេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យោតិ សកវាទីបរវាទីសុ យោ កោចិ. កេចិ បន ‘‘សកវាទីសុយេវ យោ កោចិ ឥធាធិប្បេតោ’’តិ វទន្តិ, ឯវំ សន្តេ ‘‘អថ បនាយំ កប្បិយន្តិ គហេត្វា កថេតី’’តិអាទីសុ សព្ពត្ថ ឧភោបិ សកវាទិនោយេវ សិយុំ ហេដ្ឋា វុត្តស្សេវ និគមនវសេន ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ វុត្តត្តា, តស្មា តំ ន គហេតព្ពំ. អតិរេកការណំ លភតីតិ ឯត្ថ សុត្តាទីសុ បុរិមំ បុរិមំ អតិរេកការណំ នាម, យោ វា សុត្តាទីសុ ចតូសុ ពហុតរំ ការណំ លភតិ, សោ អតិរេកការណំ លភតិ នាម.

សុដ្ឋុ បវត្តិ ឯតស្សាតិ សុប្បវត្តិ, សុដ្ឋុ បវត្តតិ សីលេនាតិ វា សុប្បវត្តិ. តេនាហ ‘‘សុប្បវត្តីតិ សុដ្ឋុ បវត្ត’’ន្តិ. វាចាយ ឧគ្គតំ វាចុគ្គតំ, វចសា សុគ្គហិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុត្តតោតិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘បាឡិតោ’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សុត្តំ នាម សកលំ វិនយបិដក’’ន្តិ វុត្តត្តា បាឡិតោតិ តទត្ថទីបិកា អញ្ញាយេវ បាឡិ វេទិតព្ពា. អនុព្យញ្ជនសោតិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘បរិបុច្ឆតោ ច អដ្ឋកថាតោ ចា’’តិ. បាឡិំ អនុគន្ត្វា អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ បកាសនតោ អនុព្យញ្ជនន្តិ ហិ បរិបុច្ឆា អដ្ឋកថា ច វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច អដ្ឋកថាយ វិសុំ គហិតត្តា បរិបុច្ឆាតិ ថេរវាទោ វុត្តោ. សង្ឃភេទស្ស បុព្ពភាគេ បវត្តកលហស្សេតំ អធិវចនំ សង្ឃរាជីតិ. កុក្កុច្ចកោតិ អណុមត្តេសុបិ វជ្ជេសុ ភយទស្សនវសេន កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេន្តោ. តន្តិំ អវិសំវាទេត្វាតិ បាឡិំ អញ្ញថា អកត្វា. អវោក្កមន្តោតិ អនតិក្កមន្តោ.

វិត្ថុនតីតិ អត្ថំ អទិស្វា និត្ថុនតិ. វិប្ផន្ទតីតិ កម្បតិ. សន្តិដ្ឋិតុំ ន សក្កោតីតិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ. តេនាហ ‘‘យំ យំ បរេន វុច្ចតិ, តំ តំ អនុជានាតី’’តិ. បរវាទំ គណ្ហាតីតិ ‘‘ឧច្ឆុម្ហិ កសដំ យាវជីវិកំ, រសោ សត្តាហកាលិកោ, តទុភយវិនិមុត្តោ ច ឧច្ឆុ នាម វិសុំ នត្ថិ, តស្មា ឧច្ឆុបិ វិកាលេ វដ្ដតី’’តិ បរវាទិនា វុត្តេ តម្បិ គណ្ហាតិ. ឯកេកលោមន្តិ បលិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. យម្ហីតិ យស្មិំ បុគ្គលេ. បរិក្ខយំ បរិយាទានន្តិ អត្ថតោ ឯកំ.

អាចរិយបរម្បរា ខោ បនស្ស សុគ្គហិតា ហោតីតិ ឯត្ថ អាចរិយបរម្បរាតិ អាចរិយានំ វិនិច្ឆយបរម្បរា. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘យថា អាចរិយោ ច អាចរិយាចរិយោ ច បាឡិញ្ច បរិបុច្ឆញ្ច វទន្តិ, តថា ញាតុំ វដ្ដតី’’តិ. បុព្ពាបរានុសន្ធិតោតិ ‘‘ឥទំ បុព្ពវចនំ, ឥទំ បរវចនំ, អយមនុសន្ធី’’តិ ឯវំ បុព្ពាបរានុសន្ធិតោ. អាចរិយបរម្បរន្តិ ឥមស្សេវ វេវចនំ ថេរវាទង្គន្តិ, ថេរបដិបាដិន្តិ អត្ថោ. ទ្វេ តយោ បរិវដ្ដាតិ ទ្វេ តិស្សោ បរម្បរា.

ឥមេហិ ច បន តីហិ លក្ខណេហីតិ ‘‘សុត្តមស្ស ស្វាគតំ ហោតី’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តេហិ តីហិ លក្ខណេហិ. ឯត្ថ ច បឋមេន លក្ខណេន វិនយស្ស សុដ្ឋុ ឧគ្គហិតភាវោ វុត្តោ, ទុតិយេន ឧគ្គហិតេន អចលតា សុប្បតិដ្ឋិតតា វុត្តា, តតិយេន យំ បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច នត្ថិ, តម្បិ អាចរិយវចនេន វិនិច្ឆិនិតុំ សមត្ថតា វុត្តា. ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិន្តិ ចោទនាសង្ខាតេ វីតិក្កមសង្ខាតេ វា វត្ថុស្មិំ សង្ឃមជ្ឈេ ឱតិណ្ណេ, ឱសដេតិ អត្ថោ. វុត្តមេវ វិភាវេន្តោ ‘‘ចោទកេន ច ចុទិតកេន ច វុត្តេ វត្តព្ពេ’’តិ អាហ. កេចិ បន ‘‘ចោទកេន ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ ចុទិតកេន ច វុត្តេ វត្តព្ពេ’’តិ ឯវំ យោជេន្តិ. អបរេ បន ‘‘ចោទកេន ច ចុទិតកេន ច វុត្តេ វិនយធរេន ច វត្តព្ពេ’’តិ ឯវម្បិ យោជេន្តិ. ‘‘ចោទកេន ច ចុទិតកេន ច វុត្តេ វត្តព្ពេ’’តិ អយមេវ បន យោជនា សុន្ទរតរាតិ វេទិតព្ពា. វត្ថុ ឱលោកេតព្ពន្តិ តស្ស តស្ស សិក្ខាបទស្ស វត្ថុ ឱលោកេតព្ពំ. ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា…បេ… យោ អាគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៥១៧) ហិ ឥទំ និស្សគ្គិយេ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទស្ស វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតាបត្តីនំ មាតិកាយ អនាគតត្តា ‘‘បញ្ចន្នំ អាបត្តីនំ អញ្ញតរ’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញតរំ វា អាបត្តិន្តិ ‘‘កាលេ វិកាលសញ្ញី អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, កាលេ វេមតិកោ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឯវមាទិនា (បាចិ. ២៥០) អាគតំ ទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្តំ. សិក្ខាបទន្តរេសូតិ វិនីតវត្ថុំ អន្តោកត្វា ឯកេកស្មិំ សិក្ខាបទន្តរេ.

សុខុមាតិ អត្តនោបិ ទុវិញ្ញេយ្យសភាវស្ស លហុបរិវត្តិនោ ចិត្តស្ស សីឃបរិវត្តិតាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ចិត្តលហុកា’’តិ. ចិត្តំ លហុ សីឃបរិវត្តិ ឯតេសន្តិ ចិត្តលហុកា. តេតិ តេ វីតិក្កមេ. តំវត្ថុកន្តិ តេ អទិន្នាទានមនុស្សវិគ្គហវីតិក្កមា វត្ថុ អធិដ្ឋានំ ការណមេតស្សាតិ តំវត្ថុកំ. សីលានិ សោធេត្វាតិ យំវត្ថុកំ កុក្កុច្ចំ ឧប្បន្នំ, តំ អមនសិករិត្វា អវសេសសីលានិ សោធេត្វា. បាកដភាវតោ សុខវឡញ្ជនតាយ ច ‘‘ទ្វត្តិំសាការំ តាវ មនសិ ករោហី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញស្មិំ បន កម្មដ្ឋានេ កតបរិចយេន តទេវ មនសិ កាតព្ពំ. កម្មដ្ឋានំ ឃដយតីតិ អន្តរន្តរា ខណ្ឌំ អទស្សេត្វា ចិត្តេន សទ្ធិំ អាលម្ពនភាវេន ចិរកាលំ ឃដយតិ. សង្ខារា បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តីតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានិកោ ចេ, តស្ស សង្ខារា បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. សចេ កតបារាជិកវីតិក្កមោ ភវេយ្យ, តស្ស សតិបិ អសរិតុកាមតាយ វិប្បដិសារវត្ថុវសេន បុនប្បុនំ តំ ឧបដ្ឋហតីតិ ចិត្តេកគ្គតំ ន វិន្ទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘កម្មដ្ឋានំ ន ឃដយតី’’តិអាទិ. អត្តនា ជានាតីតិ សយមេវ ជានាតិ. បច្ចត្តេ ចេតំ ករណវចនំ, អត្តា ជានាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញា ច ទេវតា ជានន្តីតិ អារក្ខទេវតាហិ អញ្ញា បរចិត្តវិទុនិយោ ទេវតា ច ជានន្តិ.

និដ្ឋិតា ចតុព្ពិធវិនយកថាវណ្ណនា

វិនយធរស្ស ច លក្ខណាទិកថាវណ្ណនា.

ភិក្ខុបទភាជនីយវណ្ណនា

តស្មាតិ យស្មា បន-សទ្ទំ អបនេត្វា អនិយមេន បុគ្គលទីបកំ យោ-សទ្ទមេវ អាហ, តស្មា. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ យោ-សទ្ទេ. បន-សទ្ទស្ស និបាតមត្តត្តា យោ-សទ្ទស្សេវ អត្ថំ បកាសេន្តោ ‘‘យោ កោចីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. យោ កោចិ នាមាតិ យោ វា សោ វា យោ កោចីតិ វុត្តោ. វាសធុរយុត្តោ វាតិ វិបស្សនាធុរយុត្តោ វា. សីលេសូតិ បកតីសុ.

ភិក្ខតីតិ យាចតិ. លភន្តោ វា អលភន្តោ វាតិ យោ កោចិ ភិក្ខតិ ភិក្ខំ ឯសតិ គវេសតិ, សោ តំ លភតុ វា មា វា, តថាបិ ភិក្ខតីតិ ភិក្ខូតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អរិយាយ យាចនាយាតិ ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយាន យាចនា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ អរិយយាចនាយ, ន កបណទ្ធិកវណិព្ពកយាចកានំ វិយ ‘‘ទេហិ ទេហី’’តិ ឯវំ បវត្តយាចនាយ. ភិក្ខាចរិយន្តិ ឧញ្ឆាចរិយំ. អជ្ឈុបគតត្តាតិ អនុដ្ឋិតត្តា. កាជភត្តន្តិ កាជេហិ អានីតំ ភត្តំ. អគ្ឃផស្សវណ្ណភេទេនាតិ អគ្ឃាទីនំ បុរិមបកតិវិជហេន. បុរិមបកតិវិជហនញ្ហេត្ថ ភេទោតិ អធិប្បេតំ. ធោវិត្វា អបនេតុំ អសក្កុណេយ្យសភាវំ មលំ, តថា អបនេតុំ សក្កុណេយ្យសភាវា ជល្លិកា. ភិន្នបដធរោតិ និព្ពចនំ ភិន្នបដធរេ ភិក្ខុ-សទ្ទស្ស និរុឡ្ហត្តា កតំ.

ឧបនិស្សយសម្បន្នន្តិ បុព្ពេ អដ្ឋបរិក្ខារទានូបនិស្សយសម្បន្នំ. យោ ហិ ចីវរាទិកេ អដ្ឋ បរិក្ខារេ បត្តចីវរមេវ វា សោតាបន្នាទិអរិយស្ស បុថុជ្ជនស្សេវ វា សីលសម្បន្នស្ស ទត្វា ‘‘ឥទំ បរិក្ខារទានំ អនាគតេ ឯហិភិក្ខុភាវាយ បច្ចយោ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ, តស្ស តំ សតិ អធិការសម្បត្តិយំ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ឥទ្ធិមយបរិក្ខារលាភាយ សំវត្តតីតិ វេទិតព្ពំ. ព្រហ្មឃោសន្តិ ឧត្តមឃោសំ, ព្រហ្មុនោ ឃោសសទិសំ វា ឃោសំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច. ទុក្ខស្ស សម្មា អន្តកិរិយាយាតិ យោជេតព្ពំ. ភណ្ឌូតិ មុណ្ឌោ. វាសីតិ ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនវាសិ. ពន្ធនន្តិ កាយពន្ធនំ. យុត្តោ ភាវនានុយោគោ អស្សាតិ យុត្តយោគោ, តស្ស យុត្តយោគស្ស, ភាវនានុយោគមនុយុត្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥរិយាបថសម្បន្នតាវិភាវនត្ថំ ‘‘សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរោ វិយា’’តិ វុត្តំ. ពុទ្ធោវ បព្ពជ្ជាចរិយោ ឧបសម្បទាចរិយោ ច អស្សាតិ ពុទ្ធាចរិយកោ. បឋមពោធិយម្បិ បឋមកាលេយេវ សេសឧបសម្បទានំ អភាវោតិ អាហ ‘‘បឋមពោធិយំ ឯកស្មិំ កាលេ’’តិ. បញ្ច បញ្ចវគ្គិយត្ថេរាតិ បញ្ចវគ្គិយត្ថេរា បញ្ច. តីណិ សតន្តិ តីណិ សតានិ, គាថាពន្ធសុខត្ថំ វចនវិបល្លាសោ កតោ. ឯកោ ច ថេរោតិ អង្គុលិមាលត្ថេរំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន វុត្តាតិ អដ្ឋកថាយំ ន វុត្តា. តត្ថាតិ វិនយបាឡិយំ.

វេឡុវនមហាវិហារេ គន្ធកុដិយំ និសិន្នោយេវ ភគវា មហាកស្សបត្ថេរស្ស អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតភាវំ វិទិត្វា តស្ស បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តោ តិគាវុតំ មគ្គំ ឯកកោវ គន្ត្វា ពហុបុត្តនិគ្រោធមូលេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នោ អត្តនោ សន្តិកំ អាគន្ត្វា បរមនិបច្ចការំ ទស្សេត្វា ‘‘សត្ថា មេ ភន្តេ ភគវា, សាវកោហមស្មិ, សត្ថា មេ ភន្តេ ភគវា, សាវកោហមស្មី’’តិ តិក្ខត្តុំ អត្តនោ សាវកត្តំ សាវេត្វា ឋិតស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស និបច្ចការមហត្តតំ អត្តនោ ច មហានុភាវតំ ទីបេតុំ យស្ស អញ្ញស្ស អជានំយេវ ‘‘ជានាមី’’តិ បដិញ្ញស្ស ពាហិរកស្ស សត្ថុនោ ឯវំ សព្ពចេតសា សមន្នាគតោ បសន្នចិត្តោ សាវកោ ឯវរូបំ បរមនិបច្ចការំ ករេយ្យ, តស្ស វណ្ដច្ឆិន្នតាលបក្កំ វិយ គីវតោ មុទ្ធាបិ វិបតេយ្យ, សត្តធា វា ផលេយ្យាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ខោ, កស្សប, ឯវំ សព្ពចេតសា សមន្នាគតំ សាវកំ អជានំយេវ វទេយ្យ ‘ជានាមី’តិ, អបស្សំយេវ វទេយ្យ ‘បស្សាមី’តិ, មុទ្ធាបិ តស្ស វិបតេយ្យ, សត្តធា វា ផលេយ្យ, អហំ ខោ, កស្សប, ជានំយេវ វទាមិ ‘ជានាមី’តិ, បស្សំយេវ វទាមិ ‘បស្សាមី’’’ (សំ. និ. ២.១៥៤) តិ វត្វា ជាតិមទមានមទរូបមទប្បហានត្ថំ តីហិ ឱវាទេហិ មហាកស្សបត្ថេរំ ឱវទន្តោ ‘‘តស្មាតិហ តេ កស្សបា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៥៤) តស្មាតិហាតិ តស្មា ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ, យស្មា អហំ ជានន្តោវ ‘‘ជានាមី’’តិ បស្សន្តោ ឯវ ច ‘‘បស្សាមី’’តិ វទាមិ, តស្មាតិ អត្ថោ. តិ-ការ ហ-ការា និបាតា. ឥហាតិ វា ឥមស្មិំ សាសនេ, ត-ការោ បទសន្ធិវសេន អាគតោ. ឯវំ សិក្ខិតព្ពន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន សិក្ខិតព្ពំ. តិព្ពន្តិ ពហលំ មហន្តំ. ហិរោត្តប្បញ្ចាតិ ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច. បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតីតិ ឧបសង្កមនតោ បឋមតរមេវ ឧបដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ. តថា ហិ សតិ តេសំ បុរតោ អស្ស សគារវសប្បតិស្សវតា សណ្ឋាតិ. យោ ច ថេរាទីសុ ហិរោត្តប្បំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឧបសង្កមតិ, ថេរាទយោបិ តំ សហិរិកា សឱត្តប្បា ច ហុត្វា ឧបសង្កមន្តីតិ អយមេត្ថ អានិសំសោ. កុសលូបសំហិតន្តិ កុសលនិស្សិតំ, អនវជ្ជធម្មនិស្សិតន្តិ អត្ថោ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្តានំ តេន ធម្មេន អដ្ឋិកំ កត្វា, តំ វា ធម្មំ ‘‘ឯស មយ្ហំ ធម្មោ’’តិ អដ្ឋិំ កត្វា. មនសិ កត្វាតិ ចិត្តេ ឋបេត្វា. សព្ពចេតសា សមន្នាហរិត្វាតិ ចិត្តស្ស ថោកម្បិ ពហិ គន្តុំ អទេន្តោ សព្ពេន សមន្នាហារចិត្តេន សមន្នាហរិត្វា. ឱហិតសោតោតិ ឋបិតសោតោ, ធម្មេ និហិតសោតោតិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ តេ សិក្ខិតព្ពន្តិ ញាណសោតញ្ច បសាទសោតញ្ច ឱទហិត្វា ‘‘មយា ទេសិតំ ធម្មំ សក្កច្ចមេវ សុណិស្សាមី’’តិ ឯវញ្ហិ តេ សិក្ខិតព្ពំ. សាតសហគតា ច មេ កាយគតាសតីតិ អសុភេសុ ចេវ អានាបានេ ច បឋមជ្ឈានវសេន សុខសម្បយុត្តា កាយគតាសតិ. យោ ច បនាយំ តិវិធោ ឱវាទោ, ថេរស្ស អយមេវ បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច អហោសិ.

កសិណារម្មណំ រូបាវចរជ្ឈានំ រូបសញ្ញា. សញ្ញាសីសេន ហេត្ថ ឈានំ វុត្តំ, តទេវ ច ឧទ្ធុមាតកបដិភាគារម្មណត្តា ‘‘ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា’’តិ វុត្តំ. សោបាកសាមណេរោ ភគវតា បុដ្ឋោ ‘‘ឯតេ ទ្វេ រូបាវចរភាវេន ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ អាហ. អារទ្ធចិត្តោតិ អារាធិតចិត្តោ. គរុធម្មបដិគ្គហណាទិឧបសម្បទា ឧបរិ វិត្ថារតោ សយមេវ អាវិ ភវិស្សតិ.