ឯកុត្តរិកនយោ

ឯកកវារវណ្ណនា

៣២១. មូលវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តីតិ អន្តរាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា មូលាយបដិកស្សនំ កត្វា ឋិតេន អាបន្នា. ‘‘អគ្ឃវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តីតិ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិត្វា តាសុ សព្ពចិរបដិច្ឆន្នវសេន អគ្ឃសមោធានំ គហេត្វា វសន្តេន អាបន្នាបត្តី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. សឧស្សាហេនេវ ចិត្តេនាតិ ‘‘បុនបិ អាបជ្ជិស្សាមី’’តិ សឧស្សាហេនេវ ចិត្តេន. ភិក្ខុនីនំ អដ្ឋវត្ថុកាយ វសេន ចេតំ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘អដ្ឋមេ វត្ថុស្មិំ ភិក្ខុនិយា បារាជិកមេវ ហោតី’’តិ. ‘‘ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ’’តិ វុត្តត្តា អធម្មិកបដិស្សវស្ស វិសំវាទេ ទុក្កដំ ន ហោតិ. ‘‘តុម្ហេ វិព្ភមថា’’តិ ហិ វុត្តេ សុទ្ធចិត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា សចេ ន វិព្ភមតិ, អនាបត្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. បញ្ចទសសុ ធម្មេសូតិ ‘‘កាលេន វក្ខាមិ, នោ អកាលេនា’’តិអាទិនា វុត្តបញ្ចទសធម្មេសុ. អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ភព្ពតាយ ភព្ពាបត្តិកា.

ឯកកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកវារវណ្ណនា

៣២២. ទុកេសុ និទហនេតិ អាតបេ អតិចិរំ ឋបេត្វា និទហនេ. វត្ថុសភាគំ ទេសេន្តោ ទេសេន្តោ អាបជ្ជតិ, អាបន្នំ អាបត្តិំ ន ទេសេស្សាមីតិ ធុរំ និក្ខិបន្តោ ន ទេសេន្តោ អាបជ្ជតិ. រោមជនបទេ ជាតំ រោមកំ. បក្កាលកន្តិ យវក្ខារំ. អនុញ្ញាតលោណត្តា លោណានិបិ ទុកេសុ វុត្តានិ.

ទុកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិកវារវណ្ណនា

៣២៣. តិកេសុ វចីសម្បយុត្តំ កាយកិរិយំ កត្វាតិ កាយេន និបច្ចការំ កត្វា. មុខាលម្ពរករណាទិភេទោតិ មុខភេរិវាទនាទិប្បភេទោ. យស្ស សិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមេ កាយសមុដ្ឋានា អាបត្តិយោ, តំ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ. ឧបឃាតេតីតិ វិនាសេតិ. ន អាទាតព្ពន្តិ ‘‘ឥមស្មា វិហារា បរម្បិ មា និក្ខម, វិនយធរានំ វា សន្តិកំ អាគច្ឆ វិនិច្ឆយំ ទាតុ’’ន្តិ វុត្តេ តស្ស វចនំ ន គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

អកុសលានិ ចេវ មូលានិ ចាតិ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន ឯកន្តាកុសលភាវតោ អកុសលានិ, អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនតោ មូលានិ, ន អកុសលភាវសាធនតោ. ន ហិ មូលតោ អកុសលានំ អកុសលភាវោ, កុសលាទីនំ វា កុសលាទិភាវោ. តថា ច សតិ មោមូហចិត្តទ្វយមោហស្ស អកុសលភាវោ ន សិយា.

ទុដ្ឋុ ចរិតានីតិ បច្ចយតោ សម្បយុត្តធម្មតោ បវត្តិអាការតោ ច ន សុដ្ឋុ អសម្មាបវត្តិតានិ. វិរូបានីតិ ពីភច្ឆានិ សម្បតិ អាយតិញ្ច អនិដ្ឋរូបត្តា. សុដ្ឋុ ចរិតានីតិអាទីសុ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទ្វេបិ ចេតេ តិកា បណ្ណត្តិយា វា កម្មបថេហិ វា កថេតព្ពា. បណ្ណត្តិយា តាវ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ កាយទុច្ចរិតំ, អវីតិក្កមោ កាយសុចរិតំ. វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ វចីទុច្ចរិតំ, អវីតិក្កមោ វចីសុចរិតំ. ឧភយត្ថ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ មនោទុច្ចរិតំ មនោទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស អភាវតោ. តយិទំ ទ្វារទ្វយេ អកិរិយសមុដ្ឋានាយ អាបត្តិយា វសេន វេទិតព្ពំ. យថាវុត្តាយ អាបត្តិយា អវីតិក្កមោវ មនោសុចរិតំ. អយំ បណ្ណត្តិកថា.

បាណាតិបាតាទយោ បន តិស្សោ ចេតនា កាយទ្វារេ វចីទ្វារេបិ ឧប្បន្នា កាយទុច្ចរិតំ ទ្វារន្តរេ ឧប្បន្នស្សបិ កម្មស្ស សនាមាបរិច្ចាគតោ យេភុយ្យវុត្តិយា តព្ពហុលវុត្តិយា ច. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានិ, ន ទ្វារា ទ្វារចារិនោ;

តស្មា ទ្វារេហិ កម្មានិ, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. កាមាវចរកុសល ទ្វារកថា, កាយកម្មទ្វារ);

តថា ចតស្សោ មុសាវាទាទិចេតនា កាយទ្វារេបិ វចីទ្វារេបិ ឧប្បន្នា វចីទុច្ចរិតំ, អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ តយោ មនោកម្មភូតាយ ចេតនាយ សម្បយុត្តធម្មា មនោទុច្ចរិតំ, កាយវចីកម្មភូតាយ បន ចេតនាយ សម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ តំតំបក្ខិកា វា ហោន្តិ អព្ពោហារិកា វា. បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស ឧប្បន្នា តិស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ កាយសុចរិតំ កាយិកស្ស វីតិក្កមស្ស អករណវសេន បវត្តនតោ. កាយេន បន សិក្ខាបទានំ សមាទិយមានេ សីលស្ស កាយសុចរិតភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. មុសាវាទាទីហិ វិរមន្តស្ស ចតស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ វចីសុចរិតំ វាចសិកស្ស វីតិក្កមស្ស អករណវសេន បវត្តនតោ. អនភិជ្ឈា អព្យាបាទោ សម្មាទិដ្ឋីតិ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា មនោសុចរិតន្តិ អយំ កម្មបថកថា.

តិកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុក្កវារវណ្ណនា

៣២៤. ចតុក្កេសុ អនរិយវោហារាតិ អនរិយានំ លាមកានំ វោហារា សំវោហារា អភិលាបវាចា. អរិយវោហារាតិ អរិយានំ សប្បុរិសានំ វោហារា. ទិដ្ឋវាទិតាតិ ‘‘ទិដ្ឋំ មយា’’តិ ឯវំវាទិតា. ឯត្ថ ច តំតំសមុដ្ឋាបកចេតនាវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បឋមកប្បិកេសុ បឋមំ បុរិសលិង្គមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នវសេនា’’តិ. បុរិមំ បុរិសលិង្គំ បជហតីតិ យថាវុត្តេនត្ថេន បុព្ពង្គមភាវតោ បុរិមសង្ខាតំ បុរិសលិង្គំ ជហតិ. សតំ តិំសញ្ច សិក្ខាបទានីតិ តិំសាធិកានិ សតំ សិក្ខាបទានិ.

ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ចតូសុ បារាជិកេសូតិ សាធារណេសុយេវ ចតូសុ បារាជិកេសុ. បឋមោ បញ្ហោតិ ‘‘អត្ថិ វត្ថុនានត្តតា, នោ អាបត្តិនានត្តតា’’តិ អយំ បញ្ហោ. ‘‘អត្ថិ អាបត្តិសភាគតា, នោ វត្ថុសភាគតា’’តិ អយំ ឥធ ទុតិយោ នាម.

អនាបត្តិវស្សច្ឆេទស្សាតិ នត្ថិ ឯតស្មិំ វស្សច្ឆេទេ អាបត្តីតិ អនាបត្តិវស្សច្ឆេទោ, តស្ស, អនាបត្តិកស្ស វស្សច្ឆេទស្សាតិ អត្ថោ. មន្តាភាសាតិ មតិយា ឧបបរិក្ខិត្វា ភាសនតោ អសម្ផប្បលាបវាចា ឥធ ‘‘មន្តាភាសា’’តិ វុត្តា.

នវមភិក្ខុនិតោ បដ្ឋាយ ឧបជ្ឈាយាបិ អភិវាទនារហា នោ បច្ចុដ្ឋានារហាតិ យស្មា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ភត្តគ្គេ អដ្ឋន្នំ ភិក្ខុនីនំ យថាវុឌ្ឍំ អវសេសានំ យថាគតិក’’ន្តិ វទន្តេន ភគវតា ភត្តគ្គេ អាទិតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋន្នំយេវ ភិក្ខុនីនំ យថាវុឌ្ឍំ អនុញ្ញាតំ, អវសេសានំ អាគតបដិបាដិយា, តស្មា នវមភិក្ខុនិតោ បដ្ឋាយ សចេ ឧបជ្ឈាយាបិ ភិក្ខុនី បច្ឆា អាគច្ឆតិ, ន បច្ចុដ្ឋានារហា, យថានិសិន្នាហិយេវ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា អភិវាទេតព្ពត្តា អភិវាទនារហា. អាទិតោ និសិន្នាសុ បន អដ្ឋសុ យា អព្ភន្តរិមា អញ្ញា វុឌ្ឍតរា អាគច្ឆតិ, សា អត្តនោ នវកតរំ វុដ្ឋាបេត្វា និសីទិតុំ លភតិ. តស្មា សា តាហិ អដ្ឋហិ ភិក្ខុនីហិ បច្ចុដ្ឋានារហា. យា បន អដ្ឋហិបិ នវកតរា, សា សចេបិ សដ្ឋិវស្សា ហោតិ, អាគតបដិបាដិយាវ និសីទិតុំ លភតិ.

ឥធ ន កប្បន្តីតិ វទន្តោតិ បច្ចន្តិមជនបទេសុ ឋត្វា ‘‘ឥធ ន កប្បន្តី’’តិ វទន្តោ វិនយាតិសារទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. កប្បិយញ្ហិ ‘‘ន កប្បតី’’តិ វទន្តោ បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទតិ នាម. ឥធ កប្បន្តីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ចតុក្កវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចកវារវណ្ណនា

៣២៥. បញ្ចកេសុ ‘‘និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា’’តិ (បាចិ. ២៩៤-២៩៧) វចនតោ អកប្បិយនិមន្តនំ សាទិយន្តស្សេវ អនាមន្តចារោ ន វដ្ដតីតិ ‘‘បិណ្ឌបាតិកស្ស កប្បន្តី’’តិ វុត្តំ. គណភោជនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អធិដ្ឋហិត្វា ភោជនន្តិ ‘‘គិលានសមយោ’’តិអាទិនា អាភោគំ កត្វា ភោជនំ. អវិកប្បនាតិ ‘‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ អវិកប្បនា.

អយសតោ វា គរហតោ វាតិ ឯត្ថ បរម្មុខា អគុណវចនំ អយសោ. សម្មុខា គរហា. វិយសតីតិ ព្យសនំ, ហិតសុខំ ខិបតិ វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ. ញាតីនំ ព្យសនំ ញាតិព្យសនំ, ចោររោគភយាទីហិ ញាតិវិនាសោតិ អត្ថោ. ភោគានំ ព្យសនំ ភោគព្យសនំ, រាជចោរាទិវសេន ភោគវិនាសោតិ អត្ថោ. រោគោ ឯវ ព្យសនំ រោគព្យសនំ. រោគោ ហិ អារោគ្យំ ព្យសតិ វិនាសេតីតិ ព្យសនំ. សីលស្ស ព្យសនំ សីលព្យសនំ, ទុស្សីល្យស្សេតំ នាមំ. សម្មាទិដ្ឋិំ វិនាសយមានា ឧប្បន្នា ទិដ្ឋិយេវ ព្យសនំ ទិដ្ឋិព្យសនំ. ញាតិសម្បទាតិ ញាតីនំ សម្បទា បារិបូរិ ពហុភាវោ. ភោគសម្បទាយបិ ឯសេវ នយោ. អារោគ្យស្ស សម្បទា អារោគ្យសម្បទា. បារិបូរិ ទីឃរត្តំ អរោគតា. សីលទិដ្ឋិសម្បទាសុបិ ឯសេវ នយោ.

វត្តំ បរិច្ឆិន្ទីតិ តស្មិំ ទិវសេ កាតព្ពវត្តំ និដ្ឋាបេសិ. អដ្ឋ កប្បេ អនុស្សរីតិអាទិនា តស្មិំ ខណេ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បុព្ពេនិវាសញាណំ និព្ពត្តេសីតិ ទីបេតិ. ញត្តិយា កម្មប្បត្តោ ហុត្វាតិ ញត្តិយា ឋបិតាយ អនុស្សាវនកម្មប្បត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

មន្ទត្តា មោមូហត្តាតិ នេវ សមាទានំ ជានាតិ, ន អានិសំសំ, អត្តនោ បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា អញ្ញាណេនេវ អារញ្ញិកោ ហោតិ. បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោតិ ‘‘អរញ្ញេ មេ វិហរន្តស្ស ‘អយំ អារញ្ញិកោ’តិ ចតុប្បច្ចយសក្ការំ ករិស្សន្តិ, ‘អយំ ភិក្ខុ លជ្ជី បវិវិត្តោ’តិអាទីហិ ច គុណេហិ សម្ភាវេស្សន្តី’’តិ ឯវំ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ ឋត្វា តាយ ឯវ ឥច្ឆាយ អភិភូតោ ហុត្វា អារញ្ញិកោ ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អរញ្ញវាសេន បច្ចយលាភំ បត្ថយមានោ’’តិ. ឧម្មាទវសេន អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិហរន្តោ ឧម្មាទា ចិត្តក្ខេបា អារញ្ញិកោ នាម ហោតិ. វណ្ណិតន្តិ ឥទំ អារញ្ញិកង្គំ នាម ពុទ្ធេហិ ពុទ្ធសាវកេហិ ច វណ្ណិតំ បសត្ថន្តិ អារញ្ញិកោ ហោតិ.

បញ្ចកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆក្កវារវណ្ណនា

៣២៦. ឆក្កេសុ ឆព្ពស្សបរមតា ធារេតព្ពន្តិ បទភាជនំ ទស្សិតំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆក្កវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តកវារវណ្ណនា

៣២៧. សត្តកេសុ ឆក្កេ វុត្តានិយេវ សត្តកវសេន យោជេតព្ពានីតិ ឆក្កេ វុត្តចុទ្ទសបរមានិ ទ្វិធា កត្វា ទ្វិន្នំ សត្តកានំ វសេន យោជេតព្ពានិ.

អាបត្តិំ ជានាតីតិ អាបត្តិំយេវ ‘‘អាបត្តី’’តិ ជានាតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាភិចេតសិកានន្តិ ឯត្ថ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៦៦) អភិចេតោតិ បាកតិកកាមាវចរចិត្តេហិ សុន្ទរតាយ បដិបក្ខតោ វិសុទ្ធត្តា ច អភិក្កន្តំ វិសុទ្ធចិត្តំ វុច្ចតិ, ឧបចារជ្ឈានចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ. អភិចេតសិ ជាតានិ អាភិចេតសិកានិ, អភិចេតោសន្និស្សិតានីតិ វា អាភិចេតសិកានិ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានន្តិ ទិដ្ឋធម្មេ សុខវិហារានំ. ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ វុច្ចតិ, តត្ថ សុខវិហារភូតានន្តិ អត្ថោ. រូបាវចរជ្ឈានានមេតំ អធិវចនំ. តានិ ហិ អប្បេត្វា និសិន្នា ឈាយិនោ ឥមស្មិញ្ញេវ អត្តភាវេ អសំកិលិដ្ឋំ នេក្ខម្មសុខំ វិន្ទន្តិ, តស្មា ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានី’’តិ វុច្ចន្តិ. និកាមលាភីតិ និកាមេន លាភី, អត្តនោ ឥច្ឆាវសេន លាភី, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិច្ឆលាភីតិ សុខេនេវ បច្ចនីកធម្មេ វិក្ខម្ភេត្វា សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកសិរលាភីតិ អកសិរានំ លាភី វិបុលានំ, យថាបរិច្ឆេទេនេវ វុដ្ឋាតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកច្ចោ ហិ លាភីយេវ ហោតិ, ន បន សក្កោតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ. ឯកច្ចោ សក្កោតិ តថា សមាបជ្ជិតុំ, បារិបន្ថិកេ បន កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតិ. ឯកច្ចោ តថា ច សមាបជ្ជតិ, បារិបន្ថិកេ ច អកិច្ឆេនេវ វិក្ខម្ភេតិ, ន សក្កោតិ កាលមាននាឡិកយន្តំ វិយ យថាបរិច្ឆេទេយេវ វុដ្ឋាតុំ.

អាសវានំ ខយាតិ អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសានំ ខយា. អនាសវន្តិ អាសវវិរហិតំ. ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ឯត្ថ ចេតោ-វចនេន អរហត្តផលសម្បយុត្តោ សមាធិ, បញ្ញា-វចនេន តំសម្បយុត្តា ច បញ្ញា វុត្តា. តត្ថ ច សមាធិ រាគតោ វិមុត្តត្តា ចេតោវិមុត្តិ, បញ្ញា អវិជ្ជាយ វិមុត្តត្តា បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘យោ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, សមាធិ, តទស្ស សមាធិន្ទ្រិយំ (សំ. និ. ៥.៥២០). យា ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បញ្ញា, តទស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ (សំ. និ. ៥.៥១៦). ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ (អ. និ. ២.៣២). អបិចេត្ថ សមថផលំ ចេតោវិមុត្តិ, វិបស្សនាផលំ បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពាតិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយេន ញត្វាតិ អត្ថោ. សុតមយញាណាទិនា វិយ បរប្បច្ចយតំ នយគ្គាហញ្ច មុញ្ចិត្វា បរតោឃោសានុគតភាវនាធិគមភូតាយ អត្តនោយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, ន សយម្ភូញាណភូតាយាតិ អធិប្បាយោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វិហរតិ.

សត្តកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋកវារវណ្ណនា

៣២៨. អដ្ឋកេសុ អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេនាតិ –

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ, សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ ហោតិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ, តេ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ តំ ភិក្ខុំ ឯវំ ជានន្តិ ‘អយំ ខោ អាយស្មា ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ ធម្មធរោ វិនយធរោ មាតិកាធរោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ, សចេ មយំ ឥមំ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិស្សាម, ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា ឧបោសថំ ករិស្សាម, ភវិស្សតិ សង្ឃស្ស តតោនិទានំ ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណ’ន្តិ, ភេទគរុកេហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូហិ ន សោ ភិក្ខុ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៤៥៣) –

អាទិនា វុត្តអដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេន. តេន ហិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិអករណំ អាទីនវោ ភេទាយ សំវត្តនតោ, ករណំ អានិសំសោ សាមគ្គិយា សំវត្តនតោ. តស្មា ឯតេ អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេន ន សោ ភិក្ខុ ឧក្ខិបិតព្ពោតិ អត្ថោ.

ទុតិយអដ្ឋកេបិ អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេនាតិ –

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ, សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ ហោតិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ, សោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តេ ភិក្ខូ ឯវំ ជានាតិ ‘ឥមេ ខោ អាយស្មន្តោ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា បណ្ឌិតា ព្យត្តា មេធាវិនោ លជ្ជិនោ កុក្កុច្ចកា សិក្ខាកាមា, នាលំ មមំ វា ការណា អញ្ញេសំ វា ការណា ឆន្ទា ទោសា មោហា ភយា អគតិំ គន្តុំ, សចេ មំ ឥមេ ភិក្ខូ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិស្សន្តិ, ន មយា សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សន្តិ, វិនា មយា ឧបោសថំ ករិស្សន្តិ, ភវិស្សតិ សង្ឃស្ស តតោនិទានំ ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណ’ន្តិ, ភេទគរុកេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា បរេសម្បិ សទ្ធាយ សា អាបត្តិ ទេសេតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៤៥៣) –

អាទិនា វុត្តអដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេនាតិ អត្ថោ.

បាឡិយំ អាគតេហិ សត្តហីតិ ‘‘បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណិស្ស’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណាមី’តិ, ភណិតស្ស ហោតិ ‘មុសា មយា ភណិត’ន្តិ វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, វិនិធាយ ខន្តិំ, វិនិធាយ រុចិំ, វិនិធាយ ភាវ’’ន្តិ (បារា. ២២០) ឯវមាគតេហិ សត្តហិ.

អព្រហ្មចរិយាតិ អសេដ្ឋចរិយតោ. រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនន្តិ ឧបោសថំ ឧបវុត្ថោ រត្តិភោជនញ្ច ទិវាវិកាលភោជនញ្ច ន ភុញ្ជេយ្យ. មញ្ចេ ឆមាយំវ សយេថ សន្ថតេតិ កប្បិយមញ្ចេ វា សុធាទិបរិកម្មកតាយ ភូមិយំ វា តិណបណ្ណបលាលាទីនិ សន្ថរិត្វា កតេ សន្ថតេ វា សយេថាតិ អត្ថោ. ឯតញ្ហិ អដ្ឋង្គីកមាហុបោសថន្តិ ឯតំ បាណាតិបាតាទីនិ អសមាចរន្តេន ឧបវុត្ថឧបោសថំ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតត្តា ‘‘អដ្ឋង្គិក’’ន្តិ វទន្តិ.

‘‘អកប្បិយកតំ ហោតិ អប្បដិគ្គហិតក’’ន្តិអាទយោ អដ្ឋ អនតិរិត្តា នាម. សប្បិអាទិ អដ្ឋមេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. អដ្ឋកវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពានីតិ បុរិមានិ អដ្ឋ ឯកំ អដ្ឋកំ, តតោ ឯកំ អបនេត្វា សេសេសុបិ ឯកេកំ បក្ខិបិត្វាតិ ឯវមាទិនា នយេន អញ្ញានិបិ អដ្ឋកានិ កាតព្ពានីតិ អត្ថោ.

អដ្ឋកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នវកវារវណ្ណនា

៣២៩. នវកេសុ អាឃាតវត្ថូនីតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣៤០; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៩.២៩) អាឃាតការណានិ. អាឃាតបដិវិនយានីតិ អាឃាតស្ស បដិវិនយការណានិ. តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ ‘‘តំ អនត្ថចរណំ មា អហោសី’’តិ ឯតស្មិំ បុគ្គលេ កុតោ លព្ភា កេន ការណេន សក្កា លទ្ធុំ. ‘‘បរោ នាម បរស្ស អត្តនោ ចិត្តរុចិយា អនត្ថំ ករោតី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា អាឃាតំ បដិវិនោទេតិ. អថ វា សចាហំ បដិក្កោបំ ករេយ្យំ, តំ កោបករណំ ឯត្ថ បុគ្គលេ កុតោ លព្ភា, កេន ការណេន លទ្ធព្ពំ និរត្ថកភាវតោតិ អត្ថោ. កម្មស្សកា ហិ សត្តា, តេ កស្ស រុចិយា ទុក្ខិតា សុខិតា វា ភវន្តិ, តស្មា កេវលំ តស្មិំ មយ្ហំ កុជ្ឈនមត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ. អថ វា តំ កោបករណំ ឯត្ថ បុគ្គលេ កុតោ លព្ភា បរមត្ថតោ កុជ្ឈិតព្ពស្ស កុជ្ឈនកស្ស ច អភាវតោ. សង្ខារមត្តញ្ហេតំ យទិទំ ខន្ធបញ្ចកំ យំ ‘‘សត្តោ’’តិ វុច្ចតិ, តេ ច សង្ខារា ឥត្តរកាលា ខណិកា, កស្ស កោ កុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ‘‘កុតោ លាភា’’តិបិ បាឋោ, សចាហំ ឯត្ថ កោបំ ករេយ្យំ, តស្មិំ មេ កោបករណេ កុតោ លាភា, លាភា នាម កេ សិយុំ អញ្ញត្រ អនត្ថុប្បត្តិតោតិ អត្ថោ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ តន្តិ និបាតមត្តមេវ ហោតិ.

តណ្ហំ បដិច្ចាតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១០៣; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៩.២៣) ទ្វេ តណ្ហា ឯសនតណ្ហា ឯសិតតណ្ហា ច. យាយ តណ្ហាយ អជបថសង្កុបថាទីនិ បដិបជ្ជិត្វា ភោគេ ឯសតិ គវេសតិ, អយំ ឯសនតណ្ហា នាម. យា តេសុ ឯសិតេសុ គវេសិតេសុ បដិលទ្ធេសុ តណ្ហា, អយំ ឯសិតតណ្ហា នាម. ឥធ ឯសិតតណ្ហា ទដ្ឋព្ពា. បរិយេសនាតិ រូបាទិអារម្មណបរិយេសនា. សា ហិ ឯសនតណ្ហាយ សតិ ហោតិ. លាភោតិ រូបាទិអារម្មណប្បដិលាភោ. សោ ហិ បរិយេសនាយ សតិ ហោតិ. វិនិច្ឆយោ បន ញាណតណ្ហាទិដ្ឋិវិតក្កវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ ‘‘សុខវិនិច្ឆយំ ជញ្ញា, សុខវិនិច្ឆយំ ញត្វា អជ្ឈត្តំ សុខមនុយុញ្ជេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.៣២៣) អយំ ញាណវិនិច្ឆយោ. ‘‘វិនិច្ឆយោតិ ទ្វេ វិនិច្ឆយា តណ្ហាវិនិច្ឆយោ ច ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ ចា’’តិ (មហានិ. ១០២) ឯវំ អាគតានិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ តណ្ហាវិនិច្ឆយោ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ. ‘‘ឆន្ទោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, វិតក្កនិទានោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥៨) ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ឥធ វិនិច្ឆយោតិ វុត្តោ វិតក្កោយេវ អាគតោ. លាភំ លភិត្វា ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ សុន្ទរាសុន្ទរញ្ច វិតក្កេន វិនិច្ឆិនាតិ ‘‘ឯត្តកំ មេ រូបារម្មណត្ថាយ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ សទ្ទារម្មណត្ថាយ, ឯត្តកំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ បរស្ស, ឯត្តកំ បរិភុញ្ជិស្សាមិ, ឯត្តកំ និទហិស្សាមី’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ’’តិ.

ឆន្ទរាគោតិ ឯវំ អកុសលវិតក្កេន វិតក្កិតេ វត្ថុស្មិំ ទុព្ពលរាគោ ច ពលវរាគោ ច ឧប្បជ្ជតិ. អជ្ឈោសានន្តិ ‘‘អហំ, មម’’ន្តិ ពលវសន្និដ្ឋានំ. បរិគ្គហោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បរិគ្គហករណំ. មច្ឆរិយន្តិ បរេហិ សាធារណភាវស្ស អសហនតា. តេនេវស្ស បោរាណា ឯវំ វចនត្ថំ វទន្តិ ‘‘ឥទំ អច្ឆរិយំ មយ្ហេវ ហោតុ, មា អញ្ញស្ស អច្ឆរិយំ ហោតូតិ បវត្តត្តា មច្ឆរិយន្តិ វុច្ចតី’’តិ. អារក្ខោតិ ទ្វារបិទហនមញ្ជូសាគោបនាទិវសេន សុដ្ឋុ រក្ខណំ. អធិ ករោតីតិ អធិករណំ, ការណស្សេតំ នាមំ. អារក្ខាធិករណន្តិ ភាវនបុំសកំ, អារក្ខហេតូតិ អត្ថោ. ទណ្ឌាទានាទីសុ បរនិសេធនត្ថំ ទណ្ឌស្ស អាទានំ ទណ្ឌាទានំ. ឯកតោធារាទិនោ សត្ថស្ស អាទានំ សត្ថាទានំ. កលហោតិ កាយកលហោបិ វាចាកលហោបិ. បុរិមោ បុរិមោ វិរោធោ វិគ្គហោ, បច្ឆិមោ បច្ឆិមោ វិវាទោ. តុវំ តុវន្តិ អគារវវសេន ‘‘តុវំ តុវ’’ន្តិ វចនំ.

អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន វិកប្បេតព្ពានីតិ វិកប្បេន្តេន អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ វា

វិកប្បេតព្ពំ, វិជហិតាធិដ្ឋានំ វា បច្ឆាវិកប្បេតព្ពំ. អវិជហិតាធិដ្ឋានំ បន ន វិកប្បេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ទុក្កដវសេន វុត្តានីតិ ‘‘វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី ឱវទតី’’តិអាទិនា (បាចិ. ១៥០) នយេន អធម្មកម្មេ ទ្វេ នវកានិ ទុក្កដវសេន វុត្តានិ.

នវកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសកវារវណ្ណនា

៣៣០. ទសកេសុ នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិវសេន វេទិតព្ពាតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា, យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ (ម. និ. ២.៩៤, ២២៥; ៣.៩១, ១១៦; សំ. និ. ៣.២១០) ឯវមាគតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សស្សតោ លោកោតិអាទិវសេនាតិ ‘‘សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា, អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា’’តិ (ម. និ. ១.២៦៩) ឯវមាគតំ សង្គណ្ហាតិ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ មិច្ឆាវិមុត្តិបរិយោសានាតិ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បោ មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តោ មិច្ឆាអាជីវោ មិច្ឆាវាយាមោ មិច្ឆាសតិ មិច្ឆាសមាធិ មិច្ឆាញាណំ មិច្ឆាវិមុត្តី’’តិ (វិភ. ៩៧០) ឯវមាគតំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ មិច្ឆាញាណន្តិ បាបកិរិយាសុ ឧបាយចិន្តាវសេន បាបកំ កត្វា ‘‘សុកតំ មយា’’តិ បច្ចវេក្ខណាការេន ច ឧប្បន្នោ មោហោ. មិច្ឆាវិមុត្តីតិ អវិមុត្តស្សេវ សតោ វិមុត្តិសញ្ញិតា. សមថក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋាតិ ‘‘ឱរមត្តកំ អធិករណំ ហោតិ, ន ច គតិគតំ, ន ច សរិតសារិត’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ២០៤) និទ្ទិដ្ឋា. សមថក្ខន្ធកេ វុត្តេហិ សមន្នាគតោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. មាតុរក្ខិតាទយោ ទស ឥត្ថិយោ. ធនក្កីតាទយោ ទស ភរិយាយោ.

ទសកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកាទសកវារវណ្ណនា

៣៣១. ឯកាទសកេសុ ន វោទាយន្តីតិ ន បកាសន្តិ. សុយុត្តយានសទិសាយ កតាយាតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតកាលេ សុខេន បវត្តេតព្ពត្តា យុត្តយានំ វិយ កតាយ. យថា បតិដ្ឋា ហោតីតិ សម្បត្តីនំ យថា បតិដ្ឋា ហោតិ. អនុ អនុ បវត្តិតាយាតិ ភាវនាពហុលីការេហិ អនុ អនុ បវត្តិតាយ.

សុខំ សុបតីតិអាទីសុ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.១១.១៥; វិសុទ្ធិ ១.២៥៨) យថា សេសជនា សម្បរិវត្តមានា កាកច្ឆមានា ទុក្ខំ សុបន្តិ, ឯវំ អសុបិត្វា សុខំ សុបតិ, និទ្ទំ ឱក្កន្តោបិ សមាបត្តិំ សមាបន្នោ វិយ ហោតិ. សុខំ បដិពុជ្ឈតីតិ យថា អញ្ញេ និត្ថុនន្តា វិជម្ភន្តា សម្បរិវត្តន្តា ទុក្ខំ បដិពុជ្ឈន្តិ, ឯវំ អប្បដិពុជ្ឈិត្វា វិកសមានមិវ បទុមំ សុខំ និព្ពិការំ បដិពុជ្ឈតិ. អនុភូតបុព្ពវសេន ទេវតូបសំហារវសេន ចស្ស ភទ្ទកមេវ សុបិនំ ហោតិ, ន បាបកន្តិ អាហ ‘‘បាបកមេវ ន បស្សតី’’តិអាទិ. ធាតុក្ខោភហេតុកម្បិ ចស្ស ពហុលំ ភទ្ទកមេវ សិយា យេភុយ្យេន ចិត្តជរូបានុគុណតាយ ឧតុអាហារជរូបានំ. តត្ថ បាបកមេវ ន បស្សតីតិ យថា អញ្ញេ អត្តានំ ចោរេហិ សម្បរិវារិតំ វិយ, វាឡេហិ ឧបទ្ទុតំ វិយ, បបាតេ បតន្តំ វិយ ច បស្សន្តិ, ឯវំ បាបកមេវ សុបិនំ ន បស្សតិ. ភទ្រកំ បន វុឌ្ឍិការណភូតំ បស្សតីតិ ចេតិយំ វន្ទន្តោ វិយ, បូជំ ករោន្តោ វិយ, ធម្មំ សុណន្តោ វិយ ច ហោតិ.

មនុស្សានំ បិយោ ហោតីតិ ឧរេ អាមុក្កមុត្តាហារោ វិយ, សីសេ បិឡន្ធមាលា វិយ ច មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ. អមនុស្សានំ បិយោ ហោតីតិ យថេវ ច មនុស្សានំ បិយោ, ឯវំ អមនុស្សានម្បិ បិយោ ហោតិ វិសាខត្ថេរោ វិយ. នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតីតិ មេត្តាវិហារិស្ស កាយេ ឧត្តរាយ ឧបាសិកាយ វិយ អគ្គិ វា, សំយុត្តភាណកចូឡសីវត្ថេរស្សេវ វិសំ វា, សំកិច្ចសាមណេរស្សេវ សត្ថំ វា ន កមតិ ន បវិសតិ, នាស្ស កាយំ វិកោបេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធេនុវត្ថុម្បិ ចេត្ថ កថយន្តិ, ឯកា កិរ ធេនុ វច្ឆកស្ស ខីរធារំ មុញ្ចមានា អដ្ឋាសិ. ឯកោ លុទ្ទកោ ‘‘តំ វិជ្ឈិស្សាមី’’តិ ហត្ថេន សម្បរិវត្តេត្វា ទីឃទណ្ឌកំ សត្តិំ មុញ្ចិ. សា តស្សា សរីរំ អាហច្ច តាលបណ្ណំ វិយ វិវដ្ដមានា គតា, នេវ ឧបចារពលេន ន អប្បនាពលេន, កេវលំ បន វច្ឆកេ ពលវហិតចិត្តតាយ. ឯវំ មហានុភាវា មេត្តា. ខិប្បំ សមាធិយតីតិ កេនចិ បរិបន្ថេន បរិហីនជ្ឈានស្ស ព្យាបាទស្ស ទូរសមនុស្សរិតភាវតោ ខិប្បមេវ សមាធិយតិ. មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតីតិ ពន្ធនា បមុត្តតាលបក្កំ វិយ ចស្ស វិប្បសន្នវណ្ណំ មុខំ ហោតិ. អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតីតិ មេត្តាវិហារិនោ សម្មោហមរណំ នាម នត្ថិ, អសម្មូឡ្ហោវ និទ្ទំ ឱក្កមន្តោ វិយ កាលំ ករោតិ.

ឯកាទសកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកុត្តរិកនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.