១២. សត្តសតិកក្ខន្ធកំ

ទសវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤៤៦. សត្តសតិកក្ខន្ធកេ និក្ខិត្តមណិសុវណ្ណាតិ រូបិយសិក្ខាបទេនេវ បដិក្ខិត្តមណិសុវណ្ណា. តត្ថ មណិគ្គហណេន សព្ពំ ទុក្កដវត្ថុ, សុវណ្ណគ្គហណេន សព្ពំ បាចិត្តិយវត្ថុ គហិតំ ហោតិ. ភិក្ខគ្គេនាតិ ភិក្ខុគណនាយ.

៤៤៧. ឧបក្កិលេសាតិ វិរោចិតុំ អទត្វា ឧបក្កិលិដ្ឋភាវករណេន ឧបក្កិលេសា. មហិកាតិ ហិមំ. ធូមោ ច រជោ ច ធូមរជោ. ឯត្ថ បុរិមា តយោ អសម្បត្តឧបក្កិលេសា, រាហុ បន សម្បត្តឧបក្កិលេសវសេន កថិតោតិ វេទិតព្ពោ. សមណព្រាហ្មណា ន តបន្តិ ន ភាសន្តិ ន វិរោចន្តីតិ គុណបតាបេន ន តបន្តិ គុណោភាសេន ន ភាសន្តិ គុណវិរោចនេន ន វិរោចន្តិ. សុរាមេរយបានា អប្បដិវិរតាតិ បញ្ចវិធាយ សុរាយ ចតុព្ពិធស្ស ច មេរយស្ស បានតោ អវិរតា.

អវិជ្ជានិវុដាតិ អវិជ្ជាយ និវារិតា បិហិតា. បិយរូបាភិនន្ទិនោតិ បិយរូបំ សាតរូបំ អភិនន្ទមានា តុស្សមានា. សាទិយន្តីតិ គណ្ហន្តិ. អវិទ្ទសូតិ អន្ធពាលា. សរជាតិ សកិលេសរជា. មគាតិ មិគសទិសា. តស្មិំ តស្មិំ វិសយេ ភវេ វា នេតីតិ នេត្តិ, តណ្ហាយេតំ អធិវចនំ. តាយ សហ វត្តន្តីតិ សនេត្តិកា.

៤៤៨. តំ បរិសំ ឯតទវោចាតិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៤.៣៦២) តស្ស កិរ ឯវំ អហោសិ ‘‘កុលបុត្តា បព្ពជន្តា បុត្តទារញ្ចេវ ជាតរូបរជតញ្ច បហាយេវ បព្ពជន្តិ, ន ច សក្កា យំ បហាយ បព្ពជិតា តំ ឯតេហិ គាហេតុ’’ន្តិ នយគ្គាហេ ឋត្វា ឯតំ ‘‘មា អយ្យា’’តិអាទិវចនំ អវោច. ឯកំសេនេតន្តិ ឯតំ បញ្ចកាមគុណកប្បនំ ‘‘អស្សមណធម្មោ អសក្យបុត្តិយធម្មោ’’តិ ឯកំសេន ធារេយ្យាសិ.

តិណន្តិ សេនាសនច្ឆទនតិណំ. បរិយេសិតព្ពន្តិ តិណច្ឆទនេ វា ឥដ្ឋកច្ឆទនេ វា គេហេ បលុជ្ជន្តេ យេហិ តំ ការិតំ, តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘តុម្ហេហិ ការិតំ សេនាសនំ ឱវស្សតិ, ន សក្កា តត្ថ វសិតុ’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពំ. មនុស្សា សក្កោន្តា ករិស្សន្តិ, អសក្កោន្តា ‘‘តុម្ហេ វឌ្ឍកី គហេត្វា ការាបេថ, មយំ តេ សញ្ញាបេស្សាមា’’តិ វក្ខន្តិ. ឯវំ វុត្តេ ការេត្វា តេសំ អាចិក្ខិតព្ពំ, មនុស្សា វឌ្ឍកីនំ ទាតព្ពំ ទស្សន្តិ. សចេ អាវាសសាមិកា នត្ថិ, អញ្ញេសម្បិ ភិក្ខាចារវត្តេន អារោចេត្វា ការេតុំ វដ្ដតិ. ឥមំ សន្ធាយ ‘‘បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

ទារូតិ សេនាសនេ គោបានសិអាទីសុ បលុជ្ជមានេសុ តទត្ថាយ ទារុ បរិយេសិតព្ពំ. សកដន្តិ គិហិវិកដំ វា តាវកាលិកំ វា កត្វា សកដំ បរិយេសិតព្ពំ. ន កេវលញ្ច សកដមេវ, អញ្ញម្បិ វាសិផរសុកុទាលាទិឧបករណំ ឯវំ បរិយេសិតុំ វដ្ដតិ. បុរិសោតិ ហត្ថកម្មវសេន បុរិសោ បរិយេសិតព្ពោ. យំ កញ្ចិ ហិ បុរិសំ ‘‘ហត្ថកម្មំ អាវុសោ ទស្សសី’’តិ វត្វា ‘‘ទស្សាមិ ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥមស្មិំ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោហី’’តិ យំ ឥច្ឆតិ, តំ ការេតុំ វដ្ដតិ. ន ត្វេវាហំ គាមណិ កេនចិ បរិយាយេនាតិ ជាតរូបរជតំ បនាហំ កេនចិបិ ការណេន បរិយេសិតព្ពន្តិ ន វទាមិ.

៤៤៩. បាបកំ កតន្តិ អសុន្ទរំ កតំ.

៤៥០. អហោគង្គោតិ តស្ស បព្ពតស្ស នាមំ.

៤៥១. បដិកច្ចេវ គច្ឆេយ្យន្តិ យត្ថ តំ អធិករណំ វូបសមេតុំ ភិក្ខូ សន្និបតន្តិ, តត្ថ បឋមមេវ គច្ឆេយ្យំ. សម្ភាវេសុន្តិ បាបុណិំសុ.

៤៥២. អលោណកំ ភវិស្សតីតិ អលោណកំ ភត្តំ វា ព្យញ្ជនំ វា ភវិស្សតិ. អាសុតាតិ សព្ពសម្ភារសជ្ជិតា. ‘‘អសុត្តា’’តិ វា បាឋោ.

៤៥៣. ឧជ្ជវិំសូតិ នាវំ អារុយ្ហ បដិសោតេន គច្ឆិំសុ. បាចីនកាតិ បាចីនទេសវាសិនោ.

៤៥៤. ននុ ត្វំ អាវុសោ វុឌ្ឍោ វីសតិវស្សោសីតិ ននុ ត្វំ អាវុសោ វីសតិវស្សោ, ន និស្សយបដិពទ្ធោ, កស្មា តំ ថេរោ បណាមេតីតិ ទីបេន្តិ. គរុនិស្សយំ គណ្ហាមាតិ កិញ្ចាបិ មយំ មហល្លកា, ឯតំ បន ថេរំ គរុំ កត្វា វសិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ.

៤៥៥. មេត្តាយ រូបាវចរសមាធិមត្តភាវតោ ‘‘កុល្លកវិហារេនា’’តិ វុត្តំ, ខុទ្ទកេន វិហារេនាតិ អត្ថោ, ខុទ្ទកតា ចស្ស អគម្ភីរភាវតោតិ អាហ ‘‘ឧត្តានវិហារេនា’’តិ. សុញ្ញតាវិហារេនាតិ សុញ្ញតាមុខេន អធិគតផលសមាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៤៥៧. សុត្តវិភង្គេតិ បទភាជនីយេ. តេន សទ្ធិន្តិ បុរេបដិគ្គហិតលោណេន សទ្ធិំ. ន ហិ ឯត្ថ យាវជីវិកំ តទហុបដិគ្គហិតន្តិ ‘‘កប្បតិ សិង្គិលោណកប្បោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តសិង្គិលោណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ បុរេ បដិគ្គហេត្វា សិង្គេន បរិហដំ ន តទហុបដិគ្គហិតំ. យាវកាលិកមេវ តទហុបដិគ្គហិតន្តិ សិង្គិលោណេន មិស្សេត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ អលោណាមិសំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧបោសថសំយុត្តេតិ ឧបោសថបដិសំយុត្តេ, ឧបោសថក្ខន្ធកេតិ វុត្តំ ហោតិ. អតិសរណំ អតិសារោ, អតិក្កមោ. វិនយស្ស អតិសារោ វិនយាតិសារោ. តំ បមាណំ ករោន្តស្សាតិ ទសាយ សទ្ធិំ និសីទនេ យំ បមាណំ វុត្តំ, ទសាយ វិនា តំ បមាណំ ករោន្តស្ស. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សត្តសតិកក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វិវគ្គសង្គហាតិ ចូឡវគ្គមហាវគ្គសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ វគ្គេហិ សង្គហិតា. ទ្វាវីសតិបភេទនាតិ មហាវគ្គេ ទស, ចូឡវគ្គេ ទ្វាទសាតិ ឯវំ ទ្វាវីសតិប្បភេទា. សាសនេតិ សត្ថុសាសនេ. យេ ខន្ធកា វុត្តាតិ យោជេតព្ពំ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ

ចូឡវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

បរិវារ-ដីកា

សោឡសមហាវារោ

បញ្ញត្តិវារវណ្ណនា

វិសុទ្ធបរិវារស្សាតិ សព្ពសោ បរិសុទ្ធខីណាសវបរិវារស្ស. ធម្មក្ខន្ធសរីរស្សាតិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសង្ខាតធម្មក្ខន្ធសរីរស្ស សាសនេតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ ‘‘បរិវារោ’’តិ យោ សង្គហំ អារុឡ្ហោ, តស្ស. បុព្ពាគតំ នយន្តិ បុព្ពេ អាគតំ វិនិច្ឆយំ.

១. បកតត្ថបដិនិទ្ទេសោ ត-សទ្ទោតិ តស្ស ‘‘ភគវតា’’តិអាទីហិ បទេហិ សមានាធិករណភាវេន វុត្តត្ថស្ស យាយ វិនយបញ្ញត្តិយា ភគវា បកតោ អធិកតោ សុបាកដោ ច, តំ វិនយបញ្ញត្តិំ សទ្ធិំ យាចនាយ អត្ថភាវេន ទស្សេន្តោ ‘‘យោ សោ…បេ… វិនយបញ្ញត្តិំ បញ្ញបេសី’’តិ អាហ. តត្ថ វិនយបញ្ញត្តិន្តិ វិនយភូតំ បញ្ញត្តិំ.

‘‘ជានតា បស្សតា’’តិ ឥមេសំ បទានំ វិនយស្ស អធិកតត្តា តត្ថ វុត្តនយេន តាវ អត្ថំ យោជេត្វា ឥទានិ សុត្តន្តនយេន ទស្សេន្តោ សតិបិ ញាណទស្សន-សទ្ទានំ បញ្ញាវេវចនភាវេ តេន តេន វិសេសេន តេសំ វិសយវិសេសបវត្តិទស្សនត្ថំ វិជ្ជត្តយវសេន អភិញ្ញានាវរណញាណវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមំសចក្ខុវសេន បដិវេធទេសនាញាណវសេន ច អត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុព្ពេនិវាសាទីហីតិ បុព្ពេនិវាសាសវក្ខយញាណេហិ. បដិវេធបញ្ញាយាតិ អរិយមគ្គបញ្ញាយ. ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតាតិ ទេសេតព្ពធម្មានំ ទេសេតព្ពប្បការំ ពោធនេយ្យបុគ្គលានញ្ច អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិភេទំ ធម្មំ ទេសនាបញ្ញាយ យាថាវតោ បស្សតា. អរហតាតិ អរីនំ, អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនញ្ច អរហត្តា អរហតា. សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ សម្មា សាមញ្ច សច្ចានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អថ វា អន្តរាយិកធម្មេ ជានតា, និយ្យានិកធម្មេ បស្សតា, កិលេសារីនំ ហតត្តា អរហតា, សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯវំ ចតុវេសារជ្ជវសេនបេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

អបិច ឋានាដ្ឋានាទិវិភាគំ ជានតា, យថាកម្មូបគេ សត្តេ បស្សតា, សវាសនអាសវានំ ឆិន្នត្តា អរហតា, អភិញ្ញេយ្យាទិភេទេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យាទិតោ អវិបរីតាវពោធតោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អថ វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណតាយ ជានតា, កាយកម្មាទិវសេន តិណ្ណម្បិ កម្មានំ ញាណានុបរិវត្តិតោ សម្មា ការិតាយ បស្សតា, ទវាទីនំ អភាវសាធិកាយ បហានសម្បទាយ អរហតា, ឆន្ទាទីនំ អហានិហេតុភូតាយ អក្ខយបដិភានសាធិកាយ សព្ពញ្ញុតាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯវំ ទសពលអដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្មវសេនបិ យោជនា កាតព្ពា.

២. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេតិ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនេ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ. មជ្ឈិមទេសេយេវ បញ្ញត្តីតិ តស្មិំយេវ ទេសេ យថាវុត្តវត្ថុវីតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ. វិនីតកថាតិ វិនីតវត្ថុកថា, អយមេវ វា បាឋោ.

កាយេន បន អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ បុព្ពភាគេ សេវនចិត្តំ អង្គំ កត្វា កាយទ្វារសង្ខាតវិញ្ញត្តិំ ជនយិត្វា បវត្តចិត្តុប្បាទសង្ខាតំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. កិញ្ចាបិ ហិ ចិត្តេន សមុដ្ឋាបិតា វិញ្ញត្តិ, តថាបិ ចិត្តេន អធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស កាយវិញ្ញត្តិយា សាធិតត្តា ‘‘កាយទ្វារេន អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ វុច្ចតិ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយាតិ អាបន្នាយ អាបត្តិយា អនាបត្តិភាវាបាទនស្ស អសក្កុណេយ្យតាសង្ខាតមត្ថំ សន្ធាយ, ន ភណ្ឌនាទិវូបសមំ.

៣. បោរាណកេហិ មហាថេរេហីតិ សីហឡទីបវាសីហិ មហាថេរេហិ. ឋបិតាតិ បោត្ថកសង្គហារោហនកាលេ ឋបិតា. ចតុត្ថសង្គីតិសទិសា ហិ បោត្ថការោហសង្គីតិ. ឧភតោវិភង្គេ ទ្វត្តិំស វារា សុវិញ្ញេយ្យាវ.

សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា

២៥៧. សមុដ្ឋានកថាយ បន ករុណាសីតលភាវេន ចន្ទសទិសត្តា ‘‘ពុទ្ធចន្ទេ’’តិ វុត្តំ, កិលេសតិមិរបហានតោ ‘‘ពុទ្ធាទិច្ចេ’’តិ វុត្តំ. បិដកេ តីណិ ទេសយីតិ យស្មា តេ ទេសយន្តិ, តស្មា អង្គិរសោបិ បិដកានិ តីណិ ទេសយិ. តានិ កតមានីតិ អាហ ‘‘សុត្តន្ត’’ន្តិអាទិ. មហាគុណន្តិ មហានិសំសំ. ឯវំ នីយតិ សទ្ធម្មោ, វិនយោ យទិ តិដ្ឋតីតិ យទិ វិនយបរិយត្តិ អនន្តរហិតា តិដ្ឋតិ បវត្តតិ, ឯវំ សតិ បដិបត្តិបដិវេធសទ្ធម្មោ នីយតិ បវត្តតិ. វិនយបរិយត្តិ បន កថំ តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘ឧភតោចា’’តិអាទិ. បរិវារេន គន្ថិតា តិដ្ឋន្តីតិ យោជេតព្ពំ. តស្សេវ បរិវារស្សាតិ តស្មិំយេវ បរិវារេ.

និយតកតន្តិ កតនិយតំ, និយមិតន្តិ អត្ថោ. អញ្ញេហិ សទ្ធិន្តិ សេសសិក្ខាបទេហិ សទ្ធិំ. អសម្ភិន្នសមុដ្ឋានានីតិ អសង្ករសមុដ្ឋានានិ.

តស្មា សិក្ខេតិ យស្មា វិនយេ សតិ សទ្ធម្មោ តិដ្ឋតិ, វិនយោ ច បរិវារេន គន្ថិតោ តិដ្ឋតិ, បរិវារេ ច សមុដ្ឋានាទីនិ ទិស្សន្តិ, តស្មា សិក្ខេយ្យ បរិវារំ, ឧគ្គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ.

អាទិម្ហិ តាវ បុរិមនយេតិ ‘‘ឆន្នំ អាបត្តិសមុដ្ឋានានំ កតិហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតីតិ ឯកេន សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋាតិ, កាយតោ ច ចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតី’’តិអាទិនា (បរិ. ១៨៧) បញ្ញត្តិវារេ សកិំ អាគតនយំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

២៥៨. នានុពន្ធេ បវត្តិនិន្តិ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី វុដ្ឋាបិតំ បវត្តិនិំ ទ្វេ វស្សានិ នានុពន្ធេយ្យា’’តិ (បាចិ. ១១១១) វុត្តសិក្ខាបទំ.

២៧០. អកតន្តិ អញ្ញេហិ អមិស្សីកតំ, និយតសមុដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អន្តរបេយ្យាលំ

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា

២៧១. វេរំ មណតីតិ រាគាទិវេរំ មណតិ វិនាសេតិ. ឯតាយាតិ វិរតិយា. និយ្យានន្តិ មគ្គំ. កាយបាគព្ពិយន្តិ កាយបាគព្ពិយវសេន បវត្តំ កាយទុច្ចរិតំ.

២៧៤. សារណីយាតិ សរិតព្ពយុត្តា អនុស្សរណារហា អទ្ធានេ អតិក្កន្តេបិ ន សម្មុស្សិតព្ពា. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតិ ឯតាយាតិ មេត្តា, មិត្តភាវោ. មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ កាយកម្មំ, តំ បន យស្មា មេត្តាសហគតចិត្តសមុដ្ឋានំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេត្តចិត្តេន កតំ កាយកម្ម’’ន្តិ. អាវីតិ បកាសំ. បកាសភាវោ ចេត្ថ យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កាយកម្មំ ករីយតិ, តស្ស សម្មុខភាវតោតិ អាហ ‘‘សម្មុខា’’តិ. រហោតិ អបកាសំ. អបកាសតា ច យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កម្មំ ករីយតិ, តស្ស អបច្ចក្ខភាវតោតិ អាហ ‘‘បរម្មុខា’’តិ. ឧភយេហីតិ នវកេហិ ថេរេហិ ច. បិយំ បិយាយិតព្ពំ ករោតីតិ បិយករណោ. គរុំ គរុដ្ឋានិយំ ករោតីតិ គរុករណោ. សង្គហាយាតិ សង្គហវត្ថុវិសេសភាវតោ សព្រហ្មចារីនំ សង្គហណត្ថាយ. អវិវាទាយាតិ សង្គហវត្ថុភាវតោ ឯវ ន វិវាទាយ. សតិ ច អវិវាទហេតុភូតសង្គហកត្តេ តេសំ វសេន សព្រហ្មចារីនំ សមគ្គភាវោ ភេទាភាវោ សិទ្ធោយេវាតិ អាហ ‘‘សមគ្គភាវាយា’’តិអាទិ.

បគ្គយ្ហ វចនន្តិ កេវលំ ‘‘ទេវោ’’តិ អវត្វា ‘‘ទេវត្ថេរោ’’តិ គុណេហិ ថិរភាវជោតនំ បគ្គណ្ហិត្វា ឧច្ចំ កត្វា វចនំ. មមត្តពោធនវចនំ មមាយនវចនំ. ឯកន្តតិរោក្ខស្ស មនោកម្មស្ស សម្មុខតា នាម វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបនវសេនេវ ហោតិ, តញ្ច ខោ លោកេ កាយកម្មន្តិ បាកដំ បញ្ញាតំ ហត្ថវិការាទិំ អនាមសិត្វាយេវ ទស្សេន្តោ ‘‘នយនានិ ឧម្មីលេត្វា’’តិអាទិមាហ. កាមញ្ចេត្ថ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានំ នយនានំ ឧម្មីលនា បសន្នេន មុខេន ឱលោកនញ្ច មេត្តំ កាយកម្មមេវ, យស្ស បន ចិត្តស្ស វសេន នយនានំ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធតា មុខស្ស ច បសន្នតា, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មេត្តំ មនោកម្មំ នាមា’’តិ.

ឥមានិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៩២; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៦.១១) ច មេត្តកាយកម្មាទីនិ បាឡិយំ ភិក្ខូនំ វសេន អាគតានិ គិហីសុបិ លព្ភន្តិយេវ. ភិក្ខូនញ្ហិ មេត្តចិត្តេន អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តាទិអាភិសមាចារិកធម្មបូរណំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. សព្ពញ្ច អនវជ្ជកាយកម្មំ អាភិសមាចារិកកម្មន្តោគធមេវាតិ វេទិតព្ពំ. គិហីនំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ ពោធិវន្ទនត្ថាយ សង្ឃនិមន្តនត្ថាយ គមនំ, គាមំ វា បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេ ភិក្ខូ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនំ, បត្តបដិគ្គហណំ, អាសនបញ្ញាបនំ, អនុគមនន្តិ ឯវមាទិកំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ភិក្ខូនំ មេត្តចិត្តេន អាចារបញ្ញត្តិសិក្ខាបន កម្មដ្ឋានកថន ធម្មទេសនា បរិបុច្ឆន អដ្ឋកថាកថនវសេន បវត្តិយមានំ តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. គិហីនំ ‘‘ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆាម, ពោធិវន្ទនត្ថាយ គច្ឆាម, ធម្មស្សវនំ ករិស្សាម, ទីបមាលាបុប្ផបូជំ ករិស្សាម, តីណិ សុចរិតានិ សមាទាយ វត្តិស្សាម, សលាកភត្តាទីនិ ទស្សាម, វស្សាវាសិកំ ទស្សាម, អជ្ជ សង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយេ ទស្សាម, សង្ឃំ និមន្តេត្វា ខាទនីយាទីនិ សំវិទហថ, អាសនានិ បញ្ញបេថ, បានីយំ ឧបដ្ឋាបេថ, សង្ឃំ បច្ចុគ្គន្ត្វា អានេថ, បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេថ, ឆន្ទជាតា ឧស្សាហជាតា វេយ្យាវច្ចំ ករោថា’’តិអាទិកថនកាលេ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. ភិក្ខូនំ បាតោវ ឧដ្ឋាយ សរីរបដិជគ្គនំ ចេតិយង្គណវត្តាទីនិ ច កត្វា វិវិត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ជា’’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. គិហីនំ ‘‘អយ្យា សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ជា’’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

លាភាតិ ចីវរាទយោ លទ្ធបច្ចយា. ធម្មិកាតិ កុហនាទិភេទំ មិច្ឆាជីវំ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ភិក្ខាចរិយវត្តេន ឧប្បន្នា. អន្តមសោ បត្តបរិយាបន្នមត្តម្បីតិ បច្ឆិមកោដិយា បត្តេ បរិយាបន្នំ បត្តស្ស អន្តោគតំ ទ្វត្តិកដច្ឆុភិក្ខាមត្តម្បិ. ទេយ្យំ ទក្ខិណេយ្យញ្ច អប្បដិវិភត្តំ កត្វា ភុញ្ជតីតិ អប្បដិវិភត្តភោគី. ឯត្ថ ហិ ទ្វេ បដិវិភត្តានិ នាម អាមិសបដិវិភត្តំ បុគ្គលបដិវិភត្តញ្ច. តត្ថ ‘‘ឯត្តកំ ទស្សាមិ, ឯត្តកំ ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ អាមិសបដិវិភត្តំ នាម. ‘‘អសុកស្ស ទស្សាមិ, អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ បន បុគ្គលបដិវិភត្តំ នាម. តទុភយម្បិ អកត្វា យោ អប្បដិវិភត្តំ ភុញ្ជតិ, អយំ អប្បដិវិភត្តភោគី នាម. តេនាហ ‘‘នេវ អាមិសំ បដិវិភជិត្វា ភុញ្ជតី’’តិអាទិ. អទាតុម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ទាតុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ទានញ្ហិ នាម ន កស្សចិ និវារិតំ, តេន ទុស្សីលស្សបិ អត្ថិកស្ស សតិ សម្ភវេ ទាតព្ពំ, តញ្ច ខោ ករុណាយនវសេន, ន វត្តបូរណវសេន. សារណីយធម្មបូរកស្ស អប្បដិវិភត្តភោគិតាយ ‘‘សព្ពេសំ ទាតព្ពមេវា’’តិ វុត្តំ. គិលានាទីនំ បន ឱទិស្សកំ កត្វា ទានំ អប្បដិវិភាគបក្ខិកំ ‘‘អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ បដិក្ខេបស្ស អភាវតោ. ព្យតិរេកប្បធានោ ហិ បដិវិភាគោ. តេនាហ ‘‘គិលានគិលានុបដ្ឋាក…បេ… វិចេយ្យ ទាតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ.

សាធារណភោគីតិ ឯត្ថ សាធារណភោគិនោ ឥទំ លក្ខណំ – យំ យំ បណីតំ លភតិ, តំ តំ នេវ លាភេន លាភំ និជិគីសនមុខេន គិហីនំ ទេតិ អត្តនោ អាជីវសុទ្ធិំ រក្ខមានោ, ន អត្តនាវ បរិភុញ្ជតិ ‘‘មយ្ហំ អសាធារណភោគិតា មា ហោតូ’’តិ. តំ បដិគ្គណ្ហន្តោ ច ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូ’’តិ គហេត្វា ឃណ្ដិំ បហរិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ សង្ឃសន្តកំ វិយ បស្សតិ. ឥមិនា ច តស្ស លាភស្ស តីសុបិ កាលេសុ សាធារណតោ ឋបនំ ទស្សិតំ. ‘‘តំ បដិគ្គណ្ហន្តោ ច សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូ’’តិ ឥមិនា បដិគ្គហណកាលោ ទស្សិតោ, ‘‘គហេត្វា…បេ… បស្សតី’’តិ ឥមិនា បដិគ្គហិតកាលោ. តទុភយំ បន តាទិសេន បុព្ពភាគេន វិនា ន ហោតីតិ អត្ថសិទ្ធោ បុរិមកាលោ. តយិទម្បិ បដិគ្គហណតោ បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គហេស្សាមី’’តិ, បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គណ្ហាមី’’តិ, បដិគ្គហេត្វា ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គហិតំ មយា’’តិ ឯវំ តិលក្ខណសម្បន្នំ កត្វា លទ្ធលាភំ ឱសានលក្ខណំ អវិកោបេត្វា បរិភុញ្ជន្តោ សាធារណភោគី អប្បដិវិភត្តភោគី ច ហោតិ.

ឥមំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៩២; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៦.១១) បន សារណីយធម្មំ កោ បូរេតិ, កោ ន បូរេតិ? ទុស្សីលោ តាវ ន បូរេតិ. ន ហិ តស្ស សន្តកំ សីលវន្តោ គណ្ហន្តិ. បរិសុទ្ធសីលោ បន វត្តំ អខណ្ឌេន្តោ បូរេតិ. តត្រិទំ វត្តំ – យោ ឱទិស្សកំ កត្វា មាតុ វា បិតុ វា អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ វា ទេតិ, សោ ទាតព្ពំ ទេតុ, សារណីយធម្មោ បនស្ស ន ហោតិ, បលិពោធជគ្គនំ នាម ហោតិ. សារណីយធម្មោ ហិ មុត្តបលិពោធស្សេវ វដ្ដតិ. តេន បន ឱទិស្សកំ ទេន្តេន គិលានគិលានុបដ្ឋាកអាគន្តុកគមិកានញ្ចេវ នវបព្ពជិតស្ស ច សង្ឃាដិបត្តគ្គហណំ អជានន្តស្ស ទាតព្ពំ. ឯតេសំ ទត្វា អវសេសំ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ថោកំ ថោកំ អទត្វា យោ យត្តកំ គណ្ហាតិ, តស្ស តត្តកំ ទាតព្ពំ. អវសិដ្ឋេ អសតិ បុន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ យំ យំ បណីតំ, តំ តំ ទត្វា សេសំ ភុញ្ជិតព្ពំ.

អយំ បន សារណីយធម្មោ សារណីយធម្មបូរណវិធិម្ហិ សុសិក្ខិតាយ បរិសាយ សុបូរោ ហោតិ. សុសិក្ខិតាយ ហិ បរិសាយ យោ អញ្ញតោ លភតិ, សោ ន គណ្ហាតិ. អញ្ញតោ អលភន្តោបិ បមាណយុត្តមេវ គណ្ហាតិ, ន អតិរេកំ. អយញ្ច បន សារណីយធម្មោ ឯវំ បុនប្បុនំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធំ លទ្ធំ ទេន្តស្សបិ ទ្វាទសហិ វស្សេហិ បូរតិ, ន តតោ ឱរំ. សចេ ហិ ទ្វាទសមេបិ វស្សេ សារណីយធម្មបូរកោ បិណ្ឌបាតបូរំ បត្តំ អាសនសាលាយំ ឋបេត្វា នហាយិតុំ គច្ឆតិ, សង្ឃត្ថេរោ ច ‘‘កស្សេសោ បត្តោ’’តិ វត្វា ‘‘សារណីយធម្មបូរកស្សា’’តិ វុត្តេ ‘‘អាហរថ ន’’ន្តិ សព្ពំ បិណ្ឌបាតំ វិចារេត្វា ភុញ្ជិត្វាវ រិត្តបត្តំ ឋបេតិ. អថ សោ ភិក្ខុ រិត្តបត្តំ ទិស្វា ‘‘មយ្ហំ អនវសេសេត្វាវ បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេតិ, សារណីយធម្មោ ភិជ្ជតិ, បុន ទ្វាទស វស្សានិ បូរេតព្ពោ ហោតិ. តិត្ថិយបរិវាសសទិសោ ហេស, សកិំ ខណ្ឌេ ជាតេ បុន បូរេតព្ពោវ. យោ បន ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ បត្តគតំ អនាបុច្ឆាវ សព្រហ្មចារិនោ បរិភុញ្ជន្តី’’តិ សោមនស្សំ ជនេតិ, តស្ស បុណ្ណោ នាម ហោតិ.

ឯវំ បូរិតសារណីយធម្មស្ស បន នេវ ឥស្សា, ន មច្ឆរិយំ ហោតិ, មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ សុលភបច្ចយោ, បត្តគតមស្ស ទិយ្យមានម្បិ ន ខីយតិ, ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ លភតិ, ភយេ វា ឆាតកេ វា សម្បត្តេ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – លេណគិរិវាសី តិស្សត្ថេរោ កិរ មហាខីរគាមំ ឧបនិស្សាយ វសតិ. បញ្ញាសមត្តា ថេរា នាគទីបំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆន្តា ខីរគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា និក្ខមិំសុ. ថេរោ បវិសន្តោ តេ ទិស្វា បុច្ឆិ ‘‘លទ្ធំ, ភន្តេ’’តិ. វិចរិម្ហ, អាវុសោតិ. សោ អលទ្ធភាវំ ញត្វា អាហ ‘‘ភន្តេ, យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ ឥធេវ ហោថា’’តិ. មយំ, អាវុសោ, បញ្ញាស ជនា បត្តតេមនមត្តម្បិ ន លភិម្ហាតិ. ភន្តេ, នេវាសិកា នាម បដិពលា ហោន្តិ, អលភន្តាបិ ភិក្ខាចារមគ្គសភាគំ ជានន្តីតិ. ថេរា អាគមិំសុ. ថេរោ គាមំ បាវិសិ. ធុរគេហេយេវ មហាឧបាសិកា ខីរភត្តំ សជ្ជេត្វា ថេរំ ឱលោកយមានា ឋិតា ថេរស្ស ទ្វារំ សម្បត្តស្សេវ បត្តំ បូរេត្វា អទាសិ. សោ តំ អាទាយ ថេរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ សង្ឃត្ថេរំ អាហ. ថេរោ ‘‘អម្ហេហិ ឯត្តកេហិ កិញ្ចិ ន លទ្ធំ, អយំ សីឃមេវ គហេត្វា អាគតោ, កិំ នុ ខោ’’តិ សេសានំ មុខំ ឱលោកេសិ. ថេរោ ឱលោកនាការេនេវ ញត្វា ‘‘ភន្តេ, ធម្មេន សមេន លទ្ធោ បិណ្ឌបាតោ, និក្កុក្កុច្ចា គណ្ហថា’’តិអាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពេសំ យាវទត្ថំ ទត្វា អត្តនាបិ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិ. អថ នំ ភត្តកិច្ចាវសានេ ថេរា បុច្ឆិំសុ ‘‘កទា, អាវុសោ, លោកុត្តរធម្មំ បដិវិជ្ឈី’’តិ? នត្ថិ មេ, ភន្តេ, លោកុត្តរធម្មោតិ. ឈានលាភីសិ អាវុសោតិ? ឯតម្បិ មេ, ភន្តេ, នត្ថីតិ. ននុ, អាវុសោ, បាដិហារិយន្តិ? សារណីយធម្មោ មេ, ភន្តេ, បូរិតោ, តស្ស មេ បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ ភិក្ខុសតសហស្សំ ហោតិ, បត្តគតំ ន ខីយតីតិ. សាធុ សាធុ សប្បុរិស អនុច្ឆវិកមិទំ តុយ្ហន្តិ. ឥទំ តាវ បត្តគតំ ន ខីយតីតិ ឯត្ថ វត្ថុ.

អយមេវ បន ថេរោ ចេតិយបព្ពតេ គិរិភណ្ឌមហាបូជាយ ទានដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ទានេ កិំ វរភណ្ឌ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ទ្វេ សាដកា, ភន្តេតិ. ឯតេ មយ្ហំ បាបុណិស្សន្តីតិ. តំ សុត្វា អមច្ចោ រញ្ញោ អារោចេសិ ‘‘ឯកោ ទហរោ ឯវំ វទតី’’តិ. ‘‘ទហរស្ស ឯវំ ចិត្តំ, មហាថេរានំ បន សុខុមា សាដកា វដ្ដន្តី’’តិ វត្វា ‘‘មហាថេរានំ ទស្សាមី’’តិ ឋបេសិ. តស្ស ភិក្ខុសង្ឃេ បដិបាដិយា ឋិតេ ទេន្តស្ស មត្ថកេ ឋបិតាបិ តេ សាដកា ហត្ថំ នារោហន្តិ, អញ្ញេវ អារោហន្តិ. ទហរស្ស ទានកាលេ បន ហត្ថំ អារុឡ្ហា. សោ តស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា អមច្ចស្ស មុខំ ឱលោកេត្វា ទហរំ និសីទាបេត្វា ទានំ ទត្វា សង្ឃំ វិស្សជ្ជេត្វា ទហរស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ធម្មំ កទា បដិវិជ្ឈិត្ថា’’តិ អាហ. សោ បរិយាយេនបិ អសន្តំ អវទន្តោ ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ, មហារាជ, លោកុត្តរធម្មោ’’តិ អាហ. ននុ, ភន្តេ, បុព្ពេវ អវចុត្ថាតិ. អាម មហារាជ, សារណីយធម្មបូរកោ អហំ, តស្ស មេ ធម្មស្ស បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ ភាជនីយដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ. ‘‘សាធុ សាធុ ភន្តេ, អនុច្ឆវិកមិទំ តុម្ហាក’’ន្តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. ឥទំ ភាជនីយដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ ឯត្ថ វត្ថុ.

ចណ្ឌាលតិស្សភយេន បន ភាតរគាមវាសិនោ នាគត្ថេរិយា អនារោចេត្វាវ បលាយិំសុ. ថេរី បច្ចូសសមយេ ‘‘អតិ វិយ អប្បនិគ្ឃោសោ គាមោ, ឧបធារេថ តាវា’’តិ ទហរភិក្ខុនិយោ អាហ. តា គន្ត្វា សព្ពេសំ គតភាវំ ញត្វា អាគម្ម ថេរិយា អារោចេសុំ. សា សុត្វា ‘‘មា តុម្ហេ តេសំ គតភាវំ ចិន្តយិត្ថ, អត្តនោ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយោនិសោមនសិការេសុយេវ យោគំ ករោថា’’តិ វត្វា ភិក្ខាចារវេលាយំ បារុបិត្វា អត្តទ្វាទសមា គាមទ្វារេ និគ្រោធមូលេ អដ្ឋាសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ទ្វាទសន្នម្បិ ភិក្ខុនីនំ បិណ្ឌបាតំ ទត្វា ‘‘អយ្យេ អញ្ញត្ថ មា គច្ឆថ, និច្ចំ ឥធេវ ឯថា’’តិ អាហ. ថេរិយា បន កនិដ្ឋភាតា នាគត្ថេរោ នាម អត្ថិ, សោ ‘‘មហន្តំ ភយំ, ន សក្កា យាបេតុំ, បរតីរំ គមិស្សាមី’’តិ អត្តទ្វាទសមោ អត្តនោ វសនដ្ឋានា និក្ខន្តោ ‘‘ថេរិំ ទិស្វា គមិស្សាមី’’តិ ភាតរគាមំ អាគតោ. ថេរី ‘‘ថេរា អាគតា’’តិ សុត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ អយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សា ‘‘អជ្ជ ឯកទិវសំ វិហារេ វសិត្វា ស្វេវ គមិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរា វិហារំ អាគមំសុ.

ថេរី បុនទិវសេ រុក្ខមូលេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘វដ្ដិស្សតិ ថេរី’’តិ វត្វា តុណ្ហី អដ្ឋាសិ. ធម្មិកោ តាត បិណ្ឌបាតោ, កុក្កុច្ចំ អកត្វា បរិភុញ្ជថាតិ. វដ្ដិស្សតិ ថេរីតិ. សា បត្តំ គហេត្វា អាកាសេ ខិបិ. បត្តោ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ ‘‘សត្តតាលមត្តេ ឋិតម្បិ ភិក្ខុនីភត្តមេវ ថេរី’’តិ វត្វា ‘‘ភយំ នាម សព្ពកាលំ ន ហោតិ, ភយេ វូបសន្តេ អរិយវំសំ កថយមានោ ‘ភោ បិណ្ឌបាតិក ភិក្ខុនីភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វីតិនាមយិត្ថា’តិ ចិត្តេន អនុវទិយមានោ សន្ថម្ភិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អប្បមត្តា ហោថ ថេរិយោ’’តិ មគ្គំ អារុហិ. រុក្ខទេវតាបិ ‘‘សចេ ថេរោ ថេរិយា ហត្ថតោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិស្សតិ, ន នំ និវត្តេស្សាមិ, សចេ ន បរិភុញ្ជិស្សតិ, និវត្តេស្សាមី’’តិ ចិន្តយមានា ឋត្វា ថេរស្ស គមនំ ទិស្វា រុក្ខា ឱរុយ្ហ ‘‘បត្តំ, ភន្តេ, ទេថា’’តិ បត្តំ គហេត្វា ថេរំ រុក្ខមូលំយេវ អានេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទត្វា កតភត្តកិច្ចំ បដិញ្ញំ ការេត្វា ទ្វាទស ភិក្ខុនិយោ ទ្វាទស ច ភិក្ខូ សត្ត វស្សានិ ឧបដ្ឋហិ. ឥទំ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ វត្ថុ. តត្រ ហិ ថេរី សារណីយធម្មបូរិកា អហោសិ.

នត្ថិ ឯតេសំ ខណ្ឌន្តិ អខណ្ឌានិ, តំ បន នេសំ ខណ្ឌំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបសម្បន្នសីលានំ ឧទ្ទេសក្កមេន អាទិអន្តា វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘សត្តសូ’’តិអាទិ. អនុបសម្បន្នសីលានំ បន សមាទានក្កមេនបិ អាទិអន្តា លព្ភន្តិ. បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយាតិ វត្ថន្តេ ទសន្តេ វា ឆិន្នវត្ថំ វិយ. វិសទិសុទាហរណញ្ចេតំ ‘‘អខណ្ឌានី’’តិ ឥមស្ស អធិកតត្តា. ឯវំ សេសានិបិ ឧទាហរណានិ. ខណ្ឌន្តិ ខណ្ឌវន្តំ, ខណ្ឌិតំ វា. ឆិទ្ទន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វិសភាគវណ្ណេន គាវី វិយាតិ សម្ពន្ធោ. វិសភាគវណ្ណេន ឧបឌ្ឍំ តតិយភាគំ វា សម្ភិន្នវណ្ណំ សពលំ, វិសភាគវណ្ណេហេវ បន ពិន្ទូហិ អន្តរន្តរា វិមិស្សំ កម្មាសំ. អយំ ឥមេសំ វិសេសោ.

ភុជិស្សភាវករណតោតិ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចេត្វា ភុជិស្សភាវករណតោ. សីលស្ស ច តណ្ហាទាសព្យតោ មោចនំ វិវដ្ដូបនិស្សយភាវាបាទនំ, តេនស្ស វិវដ្ដូបនិស្សយតា ទស្សិតា. ‘‘ភុជិស្សភាវករណតោ’’តិ ច ឥមិនា ភុជិស្សករានិ ភុជិស្សានីតិ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ ទស្សេតិ. យស្មា ច តំសមង្គីបុគ្គលោ សេរី សយំវសី ភុជិស្សោ នាម ហោតិ, តស្មាបិ ភុជិស្សានិ. សុបរិសុទ្ធភាវេន បាសំសត្តា វិញ្ញុបសត្ថានិ. អវិញ្ញូនំ បសំសាយ អប្បមាណភាវតោ វិញ្ញូគហណំ កតំ. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តាតិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ តណ្ហាបរាមាសេន ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ ហុត្វា តត្ថ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ ភវិស្សាមី’’តិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន ច អបរាមដ្ឋត្តា. អថ វា ‘‘អយំ តេ សីលេសុ ទាសោ’’តិ ចតូសុ វិបត្តីសុ យំ វា តំ វា វិបត្តិំ ទស្សេត្វា ‘‘ឥមំ នាម ត្វំ អាបន្នបុព្ពោ’’តិ កេនចិ បរាមដ្ឋុំ អនុទ្ធំសេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អបរាមដ្ឋានីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សីលំ នាម អវិប្បដិសារាទិបារម្បរិយេន យាវទេវ សមាធិសម្បាទនត្ថន្តិ អាហ ‘‘សមាធិសំវត្តនិកានី’’តិ. សមាធិសំវត្តនប្បយោជនានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ.

សមានភាវោ សាមញ្ញំ, បរិបុណ្ណចតុបារិសុទ្ធិភាវេន មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណស្ស វិយ ភេទាភាវតោ សីលេន សាមញ្ញំ សីលសាមញ្ញំ, តំ គតោ ឧបគតោតិ សីលសាមញ្ញគតោ. តេនាហ ‘‘សមានភាវូបគតសីលោ’’តិ, សីលសម្បត្តិយា សមានភាវំ ឧបគតសីលោ សភាគវុត្តិកោតិ អត្ថោ. សោតាបន្នាទីនញ្ហិ សីលំ សមុទ្ទន្តរេបិ ទេវលោកេបិ វសន្តានំ អញ្ញេសំ សោតាបន្នាទីនំ សីលេន សមានមេវ ហោតិ, នត្ថិ មគ្គសីលេ នានត្តំ. កាមញ្ហិ បុថុជ្ជនានម្បិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ នានត្តំ ន សិយា, តំ បន ន ឯកន្តិកន្តិ ឥធ នាធិប្បេតំ, មគ្គសីលំ បន ឯកន្តិកំ និយតភាវតោតិ តមេវ សន្ធាយ ‘‘យានិ តានិ សីលានី’’តិអាទិ វុត្តំ.

យាយន្តិ យា អយំ មយ្ហញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច បច្ចក្ខភូតា. ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. និទ្ទោសាតិ និទ្ធុតទោសា, សមុច្ឆិន្នរាគាទិបាបធម្មាតិ អត្ថោ. និយ្យាតីតិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរតិ និគច្ឆតិ. សយំ និយន្តីយេវ ហិ តំមគ្គសមង្គីបុគ្គលំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាបេតីតិ វុច្ចតិ. យា សត្ថុ អនុសិដ្ឋិ, តំ ករោតីតិ តក្ករោ, តស្ស, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជនកស្សាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោតិ សច្ចសម្បដិវេធេន សមានទិដ្ឋិភាវំ ឧបគតោ.

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆអាបត្តិសមុដ្ឋានវារកថាវណ្ណនា

២៧៦. បឋមេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេនាតិអាទិ សព្ពំ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសាទិវសេន បវត្តបាឡិំ អនុសារេនេវ សក្កា វិញ្ញាតុំ.

សមថភេទំ

អធិករណបរិយាយវារកថាវណ្ណនា

២៩៣. លោភោ បុព្ពង្គមោតិអាទីសុ បន លោភហេតុ វិវទនតោ ‘‘លោភោ បុព្ពង្គមោ’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឋានានីតិ ការណានិ. តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថាតិ ឋានំ. កេ តិដ្ឋន្តិ? វិវាទាធិករណាទយោ. វសន្តិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ. ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភូមិ. កុសលាកុសលាព្យាកតចិត្តសមង្គិនោ វិវទនតោ ‘‘នវ ហេតូ’’តិ វុត្តំ. ទ្វាទស មូលានីតិ ‘‘កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី’’តិអាទីនិ ទ្វាទស មូលានិ.

២៩៤-២៩៥. ឥមានេវ ទ្វាទស កាយវាចាហិ សទ្ធិំ ‘‘ចុទ្ទស មូលានី’’តិ វុត្តានិ. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា ឋានានីតិ ឯត្ថ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តស្ស យា អាបត្តិ, តស្សា បុព្ពេ អាបន្នា អាបត្តិយោ ឋានានីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វចនតោ អាបត្តាធិករណេ អកុសលាព្យាកតវសេន ឆ ហេតូ វុត្តា. កុសលចិត្តំ បន អង្គំ ហោតិ, ន ហេតុ.

២៩៦. ចត្តារិ កម្មានិ ឋានានីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯវំ កត្តព្ព’’ន្តិ ឥតិកត្តព្ពតាទស្សនវសេន បវត្តបាឡិ កម្មំ នាម, យថាឋិតបាឡិវសេន ករោន្តានំ កិរិយា កិច្ចាធិករណំ នាម. ញត្តិញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មានិ ញត្តិតោ ជាយន្តិ, អបលោកនកម្មំ អបលោកនតោវាតិ អាហ ‘‘ញត្តិតោ វា អបលោកនតោ វា’’តិ. កិច្ចាធិករណំ ឯកេន សមថេន សម្មតិ, សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. តេហិ សមេតព្ពត្តា ‘‘វិវាទាធិករណស្ស សាធារណា’’តិ វុត្តំ.

តព្ភាគិយវារកថាវណ្ណនា

២៩៨. វិវាទាធិករណស្ស តព្ភាគិយាតិ វិវាទាធិករណស្ស វូបសមតោ តប្បក្ខិកា.

សមថា សមថស្ស សាធារណវារកថាវណ្ណនា

២៩៩. ឯកំ អធិករណំ សព្ពេ សមថា ឯកតោ ហុត្វា សមេតុំ សក្កោន្តិ ន សក្កោន្តីតិ បុច្ឆន្តោ ‘‘សមថា សមថស្ស សាធារណា, សមថា សមថស្ស អសាធារណា’’តិ អាហ. យេភុយ្យសិកាយ សមនំ សម្មុខាវិនយំ វិនា ន ហោតីតិ អាហ ‘‘យេភុយ្យសិកា សម្មុខាវិនយស្ស សាធារណា’’តិ. សតិវិនយាទីហិ សមនស្ស យេភុយ្យសិកាយ កិច្ចំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សតិវិនយស្ស…បេ… អសាធារណា’’តិ. ឯវំ សេសេសុបិ. តព្ភាគិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.

វិនយវារកថាវណ្ណនា

៣០២. សព្ពេសម្បិ សមថានំ វិនយបរិយាយោ លព្ភតីតិ ‘‘វិនយោ សម្មុខាវិនយោ’’តិអាទិនា វិនយវារោ ឧទ្ធដោ. សិយា ន សម្មុខាវិនយោតិ ឯត្ថ សម្មុខាវិនយំ ឋបេត្វា សតិវិនយាទយោ សេសសមថា អធិប្បេតា. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

កុសលវារកថាវណ្ណនា

៣០៣. សង្ឃស្ស សម្មុខា បដិញ្ញាតេ តំ បដិជាននំ សង្ឃសម្មុខតា នាម. តស្ស បដិជាននចិត្តំ សន្ធាយ ‘‘សម្មុខាវិនយោ កុសលោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. នត្ថិ សម្មុខាវិនយោ អកុសលោតិ ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតាហិ តិវង្គិកោ សម្មុខាវិនយោ ឯតេហិ វិនា នត្ថិ. តត្ថ កុសលចិត្តេហិ ករណកាលេ កុសលោ, អរហន្តេហិ ករណកាលេ អព្យាកតោ. ឯតេសំ សង្ឃសម្មុខតាទីនំ អកុសលបដិបក្ខត្តា អកុសលស្ស សម្ភវោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘នត្ថិ សម្មុខាវិនយោ អកុសលោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘យេភុយ្យសិកា អធម្មវាទីហិ វូបសមនកាលេ, ធម្មវាទីនម្បិ អធម្មវាទិម្ហិ សលាកគ្គាហាបកេ ជាតេ អកុសលា. សតិវិនយោ អនរហតោ សញ្ចិច្ច សតិវិនយទានេ អកុសលោ. អមូឡ្ហវិនយោ អនុម្មត្តកស្ស ទានេ, បដិញ្ញាតករណំ មូឡ្ហស្ស អជានតោ បដិញ្ញាយ ករណេ, តស្សបាបិយសិកា សុទ្ធស្ស ករណេ, តិណវត្ថារកំ មហាកលហេ សញ្ចិច្ច ករណេ ច អកុសលំ. សព្ពត្ថ អរហតោ វសេនេវ អព្យាកត’’ន្តិ សព្ពមេតំ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

សមថវារវិស្សជ្ជនាវារកថាវណ្ណនា

៣០៤-៣០៥. យត្ថ យេភុយ្យសិកា លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិអាទិ បុច្ឆា. យស្មិំ សមយេ សម្មុខាវិនយេន ចាតិអាទិ តស្សា វិស្សជ្ជនំ, យស្មិំ សមយេ សម្មុខាវិនយេន ច យេភុយ្យសិកាយ ច អធិករណំ វូបសម្មតិ, តស្មិំ សមយេ យត្ថ យេភុយ្យសិកា លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិ ឯវំ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធោ. យត្ថ បដិញ្ញាតករណំ លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិ ឯត្ថ ឯកំ វា ទ្វេ វា ពហូ វា ភិក្ខូ ‘‘ឥមំ នាម អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុច្ឆិតេ សតិ ‘‘អាមា’’តិ បដិជាននេ ទ្វេបិ បដិញ្ញាតករណសម្មុខាវិនយា លព្ភន្តិ. តត្ថ ‘‘សង្ឃសម្មុខតា ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតា’’តិ ឯវំ វុត្តសម្មុខាវិនយេ សង្ឃស្ស បុរតោ បដិញ្ញាតំ ចេ, សង្ឃសម្មុខតា. តត្ថេវ ទេសិតំ ចេ, ធម្មវិនយសម្មុខតាយោបិ លទ្ធា ហោន្តិ. អថ វិវទន្តា អញ្ញមញ្ញំ បដិជានន្តិ ចេ, បុគ្គលសម្មុខតា. តស្សេវ សន្តិកេ ទេសិតំ ចេ, ធម្មវិនយសម្មុខតាយោបិ លទ្ធា ហោន្តិ. ឯកស្សេវ វា ឯកស្ស សន្តិកេ អាបត្តិទេសនកាលេ ‘‘បស្សសិ, បស្សាមី’’តិ វុត្តេ តត្ថ ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតាសញ្ញិតោ សម្មុខាវិនយោ ច បដិញ្ញាតករណញ្ច លទ្ធំ ហោតិ.

សំសដ្ឋវារកថាវណ្ណនា

៣០៦. អធិករណានំ វូបសមោវ សមថោ នាម, តស្មា អធិករណេន វិនា សមថា នត្ថីតិ អាហ ‘‘មា ហេវន្តិស្ស វចនីយោ…បេ… វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ.

សមថាធិករណវារកថាវណ្ណនា

៣០៩-៣១០. សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិអាទិ បុច្ឆា. សិយា សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិអាទិ វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិ ឯត្ថ សម្មន្តីតិ សម្បជ្ជន្តិ, អធិករណា វា បន សម្មន្តិ វូបសមំ គច្ឆន្តិ, តស្មា យេភុយ្យសិកា សម្មុខាវិនយេន សម្មតីតិ ឯត្ថ សម្មុខាវិនយេន សទ្ធិំ យេភុយ្យសិកា សម្បជ្ជតិ, ន សតិវិនយាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ តស្សា អនុបការត្តាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣១១. ‘‘សម្មុខាវិនយោ វិវាទាធិករណេន សម្មតី’’តិ បាឋោ. ‘‘សម្មុខាវិនយោ ន កេនចិ សម្មតី’’តិ ហិ អវសានេ វុត្តត្តា សម្មុខាវិនយោ សយំ សមថេន វា អធិករណេន វា សមេតព្ពោ ន ហោតិ.

៣១៣. វិវាទាធិករណំ…បេ… កិច្ចាធិករណេន សម្មតីតិ ឯត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ …បេ… បឋមំ សលាកំ និក្ខិបាមី’’តិ ឯវំ វិវាទាធិករណំ កិច្ចាធិករណេន សម្មតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សមុដ្ឋាបនវារកថាវណ្ណនា

៣១៤. វិវាទាធិករណំ ន កតមំ អធិករណំ សមុដ្ឋាបេតីតិ ‘‘នាយំ ធម្មោ’’តិ វុត្តមត្តេនេវ កិញ្ចិ អធិករណំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ.

ភជតិវារកថាវណ្ណនា

៣១៨-៩. កតមំ អធិករណំ បរិយាបន្នន្តិ កតមាធិករណបរិយាបន្នំ, អយមេវ វា បាឋោ. វិវាទាធិករណំ វិវាទាធិករណំ ភជតីតិ បឋមុប្បន្នវិវាទំ បច្ឆា ឧប្បន្នោ ភជតិ. វិវាទាធិករណំ ទ្វេ សមថេ ភជតីតិ ‘‘មំ វូបសមេតុំ សមត្ថា តុម្ហេ’’តិ វទន្តំ វិយ ភជតិ. ទ្វីហិ សមថេហិ សង្គហិតន្តិ ‘‘មយំ តំ វូបសមេស្សាមា’’តិ វទន្តេហិ វិយ ទ្វីហិ សមថេហិ សង្គហិតំ.

ខន្ធកបុច្ឆាវារោ

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា

៣២០. និទានេន ច និទ្ទេសេន ច សទ្ធិន្តិ ឯត្ថ និទានេនាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិទេសសង្ខាតេន និទានេន. និទ្ទេសេនាតិ បុគ្គលាទិនិទ្ទេសេន. ឧភយេនបិ តស្ស តស្ស សិក្ខាបទស្ស វត្ថុ ទស្សិតំ, តស្មា វត្ថុនា សទ្ធិំ ខន្ធកំ បុច្ឆិស្សាមីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឧបសម្បទក្ខន្ធកេ. ឧត្តមានិ បទានិ វុត្តានីតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឩនវីសតិវស្សោ បុគ្គលោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ៩៩, ១២៤) នយេន ឧត្តមបទានិ វុត្តានិ. ចម្មសំយុត្តេតិ ចម្មក្ខន្ធកេ.

ឯកុត្តរិកនយោ

ឯកកវារវណ្ណនា

៣២១. មូលវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តីតិ អន្តរាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា មូលាយបដិកស្សនំ កត្វា ឋិតេន អាបន្នា. ‘‘អគ្ឃវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តីតិ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិត្វា តាសុ សព្ពចិរបដិច្ឆន្នវសេន អគ្ឃសមោធានំ គហេត្វា វសន្តេន អាបន្នាបត្តី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. សឧស្សាហេនេវ ចិត្តេនាតិ ‘‘បុនបិ អាបជ្ជិស្សាមី’’តិ សឧស្សាហេនេវ ចិត្តេន. ភិក្ខុនីនំ អដ្ឋវត្ថុកាយ វសេន ចេតំ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘អដ្ឋមេ វត្ថុស្មិំ ភិក្ខុនិយា បារាជិកមេវ ហោតី’’តិ. ‘‘ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ’’តិ វុត្តត្តា អធម្មិកបដិស្សវស្ស វិសំវាទេ ទុក្កដំ ន ហោតិ. ‘‘តុម្ហេ វិព្ភមថា’’តិ ហិ វុត្តេ សុទ្ធចិត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា សចេ ន វិព្ភមតិ, អនាបត្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. បញ្ចទសសុ ធម្មេសូតិ ‘‘កាលេន វក្ខាមិ, នោ អកាលេនា’’តិអាទិនា វុត្តបញ្ចទសធម្មេសុ. អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ភព្ពតាយ ភព្ពាបត្តិកា.

ឯកកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកវារវណ្ណនា

៣២២. ទុកេសុ និទហនេតិ អាតបេ អតិចិរំ ឋបេត្វា និទហនេ. វត្ថុសភាគំ ទេសេន្តោ ទេសេន្តោ អាបជ្ជតិ, អាបន្នំ អាបត្តិំ ន ទេសេស្សាមីតិ ធុរំ និក្ខិបន្តោ ន ទេសេន្តោ អាបជ្ជតិ. រោមជនបទេ ជាតំ រោមកំ. បក្កាលកន្តិ យវក្ខារំ. អនុញ្ញាតលោណត្តា លោណានិបិ ទុកេសុ វុត្តានិ.

ទុកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិកវារវណ្ណនា

៣២៣. តិកេសុ វចីសម្បយុត្តំ កាយកិរិយំ កត្វាតិ កាយេន និបច្ចការំ កត្វា. មុខាលម្ពរករណាទិភេទោតិ មុខភេរិវាទនាទិប្បភេទោ. យស្ស សិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមេ កាយសមុដ្ឋានា អាបត្តិយោ, តំ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ. ឧបឃាតេតីតិ វិនាសេតិ. ន អាទាតព្ពន្តិ ‘‘ឥមស្មា វិហារា បរម្បិ មា និក្ខម, វិនយធរានំ វា សន្តិកំ អាគច្ឆ វិនិច្ឆយំ ទាតុ’’ន្តិ វុត្តេ តស្ស វចនំ ន គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

អកុសលានិ ចេវ មូលានិ ចាតិ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន ឯកន្តាកុសលភាវតោ អកុសលានិ, អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនតោ មូលានិ, ន អកុសលភាវសាធនតោ. ន ហិ មូលតោ អកុសលានំ អកុសលភាវោ, កុសលាទីនំ វា កុសលាទិភាវោ. តថា ច សតិ មោមូហចិត្តទ្វយមោហស្ស អកុសលភាវោ ន សិយា.

ទុដ្ឋុ ចរិតានីតិ បច្ចយតោ សម្បយុត្តធម្មតោ បវត្តិអាការតោ ច ន សុដ្ឋុ អសម្មាបវត្តិតានិ. វិរូបានីតិ ពីភច្ឆានិ សម្បតិ អាយតិញ្ច អនិដ្ឋរូបត្តា. សុដ្ឋុ ចរិតានីតិអាទីសុ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទ្វេបិ ចេតេ តិកា បណ្ណត្តិយា វា កម្មបថេហិ វា កថេតព្ពា. បណ្ណត្តិយា តាវ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ កាយទុច្ចរិតំ, អវីតិក្កមោ កាយសុចរិតំ. វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ វចីទុច្ចរិតំ, អវីតិក្កមោ វចីសុចរិតំ. ឧភយត្ថ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ មនោទុច្ចរិតំ មនោទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស អភាវតោ. តយិទំ ទ្វារទ្វយេ អកិរិយសមុដ្ឋានាយ អាបត្តិយា វសេន វេទិតព្ពំ. យថាវុត្តាយ អាបត្តិយា អវីតិក្កមោវ មនោសុចរិតំ. អយំ បណ្ណត្តិកថា.

បាណាតិបាតាទយោ បន តិស្សោ ចេតនា កាយទ្វារេ វចីទ្វារេបិ ឧប្បន្នា កាយទុច្ចរិតំ ទ្វារន្តរេ ឧប្បន្នស្សបិ កម្មស្ស សនាមាបរិច្ចាគតោ យេភុយ្យវុត្តិយា តព្ពហុលវុត្តិយា ច. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានិ, ន ទ្វារា ទ្វារចារិនោ;

តស្មា ទ្វារេហិ កម្មានិ, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. កាមាវចរកុសល ទ្វារកថា, កាយកម្មទ្វារ);

តថា ចតស្សោ មុសាវាទាទិចេតនា កាយទ្វារេបិ វចីទ្វារេបិ ឧប្បន្នា វចីទុច្ចរិតំ, អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ តយោ មនោកម្មភូតាយ ចេតនាយ សម្បយុត្តធម្មា មនោទុច្ចរិតំ, កាយវចីកម្មភូតាយ បន ចេតនាយ សម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ តំតំបក្ខិកា វា ហោន្តិ អព្ពោហារិកា វា. បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស ឧប្បន្នា តិស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ កាយសុចរិតំ កាយិកស្ស វីតិក្កមស្ស អករណវសេន បវត្តនតោ. កាយេន បន សិក្ខាបទានំ សមាទិយមានេ សីលស្ស កាយសុចរិតភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. មុសាវាទាទីហិ វិរមន្តស្ស ចតស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ វចីសុចរិតំ វាចសិកស្ស វីតិក្កមស្ស អករណវសេន បវត្តនតោ. អនភិជ្ឈា អព្យាបាទោ សម្មាទិដ្ឋីតិ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា មនោសុចរិតន្តិ អយំ កម្មបថកថា.

តិកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុក្កវារវណ្ណនា

៣២៤. ចតុក្កេសុ អនរិយវោហារាតិ អនរិយានំ លាមកានំ វោហារា សំវោហារា អភិលាបវាចា. អរិយវោហារាតិ អរិយានំ សប្បុរិសានំ វោហារា. ទិដ្ឋវាទិតាតិ ‘‘ទិដ្ឋំ មយា’’តិ ឯវំវាទិតា. ឯត្ថ ច តំតំសមុដ្ឋាបកចេតនាវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បឋមកប្បិកេសុ បឋមំ បុរិសលិង្គមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នវសេនា’’តិ. បុរិមំ បុរិសលិង្គំ បជហតីតិ យថាវុត្តេនត្ថេន បុព្ពង្គមភាវតោ បុរិមសង្ខាតំ បុរិសលិង្គំ ជហតិ. សតំ តិំសញ្ច សិក្ខាបទានីតិ តិំសាធិកានិ សតំ សិក្ខាបទានិ.

ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ចតូសុ បារាជិកេសូតិ សាធារណេសុយេវ ចតូសុ បារាជិកេសុ. បឋមោ បញ្ហោតិ ‘‘អត្ថិ វត្ថុនានត្តតា, នោ អាបត្តិនានត្តតា’’តិ អយំ បញ្ហោ. ‘‘អត្ថិ អាបត្តិសភាគតា, នោ វត្ថុសភាគតា’’តិ អយំ ឥធ ទុតិយោ នាម.

អនាបត្តិវស្សច្ឆេទស្សាតិ នត្ថិ ឯតស្មិំ វស្សច្ឆេទេ អាបត្តីតិ អនាបត្តិវស្សច្ឆេទោ, តស្ស, អនាបត្តិកស្ស វស្សច្ឆេទស្សាតិ អត្ថោ. មន្តាភាសាតិ មតិយា ឧបបរិក្ខិត្វា ភាសនតោ អសម្ផប្បលាបវាចា ឥធ ‘‘មន្តាភាសា’’តិ វុត្តា.

នវមភិក្ខុនិតោ បដ្ឋាយ ឧបជ្ឈាយាបិ អភិវាទនារហា នោ បច្ចុដ្ឋានារហាតិ យស្មា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ភត្តគ្គេ អដ្ឋន្នំ ភិក្ខុនីនំ យថាវុឌ្ឍំ អវសេសានំ យថាគតិក’’ន្តិ វទន្តេន ភគវតា ភត្តគ្គេ អាទិតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋន្នំយេវ ភិក្ខុនីនំ យថាវុឌ្ឍំ អនុញ្ញាតំ, អវសេសានំ អាគតបដិបាដិយា, តស្មា នវមភិក្ខុនិតោ បដ្ឋាយ សចេ ឧបជ្ឈាយាបិ ភិក្ខុនី បច្ឆា អាគច្ឆតិ, ន បច្ចុដ្ឋានារហា, យថានិសិន្នាហិយេវ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា អភិវាទេតព្ពត្តា អភិវាទនារហា. អាទិតោ និសិន្នាសុ បន អដ្ឋសុ យា អព្ភន្តរិមា អញ្ញា វុឌ្ឍតរា អាគច្ឆតិ, សា អត្តនោ នវកតរំ វុដ្ឋាបេត្វា និសីទិតុំ លភតិ. តស្មា សា តាហិ អដ្ឋហិ ភិក្ខុនីហិ បច្ចុដ្ឋានារហា. យា បន អដ្ឋហិបិ នវកតរា, សា សចេបិ សដ្ឋិវស្សា ហោតិ, អាគតបដិបាដិយាវ និសីទិតុំ លភតិ.

ឥធ ន កប្បន្តីតិ វទន្តោតិ បច្ចន្តិមជនបទេសុ ឋត្វា ‘‘ឥធ ន កប្បន្តី’’តិ វទន្តោ វិនយាតិសារទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. កប្បិយញ្ហិ ‘‘ន កប្បតី’’តិ វទន្តោ បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទតិ នាម. ឥធ កប្បន្តីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ចតុក្កវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចកវារវណ្ណនា

៣២៥. បញ្ចកេសុ ‘‘និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា’’តិ (បាចិ. ២៩៤-២៩៧) វចនតោ អកប្បិយនិមន្តនំ សាទិយន្តស្សេវ អនាមន្តចារោ ន វដ្ដតីតិ ‘‘បិណ្ឌបាតិកស្ស កប្បន្តី’’តិ វុត្តំ. គណភោជនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អធិដ្ឋហិត្វា ភោជនន្តិ ‘‘គិលានសមយោ’’តិអាទិនា អាភោគំ កត្វា ភោជនំ. អវិកប្បនាតិ ‘‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ អវិកប្បនា.

អយសតោ វា គរហតោ វាតិ ឯត្ថ បរម្មុខា អគុណវចនំ អយសោ. សម្មុខា គរហា. វិយសតីតិ ព្យសនំ, ហិតសុខំ ខិបតិ វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ. ញាតីនំ ព្យសនំ ញាតិព្យសនំ, ចោររោគភយាទីហិ ញាតិវិនាសោតិ អត្ថោ. ភោគានំ ព្យសនំ ភោគព្យសនំ, រាជចោរាទិវសេន ភោគវិនាសោតិ អត្ថោ. រោគោ ឯវ ព្យសនំ រោគព្យសនំ. រោគោ ហិ អារោគ្យំ ព្យសតិ វិនាសេតីតិ ព្យសនំ. សីលស្ស ព្យសនំ សីលព្យសនំ, ទុស្សីល្យស្សេតំ នាមំ. សម្មាទិដ្ឋិំ វិនាសយមានា ឧប្បន្នា ទិដ្ឋិយេវ ព្យសនំ ទិដ្ឋិព្យសនំ. ញាតិសម្បទាតិ ញាតីនំ សម្បទា បារិបូរិ ពហុភាវោ. ភោគសម្បទាយបិ ឯសេវ នយោ. អារោគ្យស្ស សម្បទា អារោគ្យសម្បទា. បារិបូរិ ទីឃរត្តំ អរោគតា. សីលទិដ្ឋិសម្បទាសុបិ ឯសេវ នយោ.

វត្តំ បរិច្ឆិន្ទីតិ តស្មិំ ទិវសេ កាតព្ពវត្តំ និដ្ឋាបេសិ. អដ្ឋ កប្បេ អនុស្សរីតិអាទិនា តស្មិំ ខណេ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បុព្ពេនិវាសញាណំ និព្ពត្តេសីតិ ទីបេតិ. ញត្តិយា កម្មប្បត្តោ ហុត្វាតិ ញត្តិយា ឋបិតាយ អនុស្សាវនកម្មប្បត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

មន្ទត្តា មោមូហត្តាតិ នេវ សមាទានំ ជានាតិ, ន អានិសំសំ, អត្តនោ បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា អញ្ញាណេនេវ អារញ្ញិកោ ហោតិ. បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោតិ ‘‘អរញ្ញេ មេ វិហរន្តស្ស ‘អយំ អារញ្ញិកោ’តិ ចតុប្បច្ចយសក្ការំ ករិស្សន្តិ, ‘អយំ ភិក្ខុ លជ្ជី បវិវិត្តោ’តិអាទីហិ ច គុណេហិ សម្ភាវេស្សន្តី’’តិ ឯវំ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ ឋត្វា តាយ ឯវ ឥច្ឆាយ អភិភូតោ ហុត្វា អារញ្ញិកោ ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អរញ្ញវាសេន បច្ចយលាភំ បត្ថយមានោ’’តិ. ឧម្មាទវសេន អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិហរន្តោ ឧម្មាទា ចិត្តក្ខេបា អារញ្ញិកោ នាម ហោតិ. វណ្ណិតន្តិ ឥទំ អារញ្ញិកង្គំ នាម ពុទ្ធេហិ ពុទ្ធសាវកេហិ ច វណ្ណិតំ បសត្ថន្តិ អារញ្ញិកោ ហោតិ.

បញ្ចកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆក្កវារវណ្ណនា

៣២៦. ឆក្កេសុ ឆព្ពស្សបរមតា ធារេតព្ពន្តិ បទភាជនំ ទស្សិតំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆក្កវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តកវារវណ្ណនា

៣២៧. សត្តកេសុ ឆក្កេ វុត្តានិយេវ សត្តកវសេន យោជេតព្ពានីតិ ឆក្កេ វុត្តចុទ្ទសបរមានិ ទ្វិធា កត្វា ទ្វិន្នំ សត្តកានំ វសេន យោជេតព្ពានិ.

អាបត្តិំ ជានាតីតិ អាបត្តិំយេវ ‘‘អាបត្តី’’តិ ជានាតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាភិចេតសិកានន្តិ ឯត្ថ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៦៦) អភិចេតោតិ បាកតិកកាមាវចរចិត្តេហិ សុន្ទរតាយ បដិបក្ខតោ វិសុទ្ធត្តា ច អភិក្កន្តំ វិសុទ្ធចិត្តំ វុច្ចតិ, ឧបចារជ្ឈានចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ. អភិចេតសិ ជាតានិ អាភិចេតសិកានិ, អភិចេតោសន្និស្សិតានីតិ វា អាភិចេតសិកានិ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានន្តិ ទិដ្ឋធម្មេ សុខវិហារានំ. ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ វុច្ចតិ, តត្ថ សុខវិហារភូតានន្តិ អត្ថោ. រូបាវចរជ្ឈានានមេតំ អធិវចនំ. តានិ ហិ អប្បេត្វា និសិន្នា ឈាយិនោ ឥមស្មិញ្ញេវ អត្តភាវេ អសំកិលិដ្ឋំ នេក្ខម្មសុខំ វិន្ទន្តិ, តស្មា ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានី’’តិ វុច្ចន្តិ. និកាមលាភីតិ និកាមេន លាភី, អត្តនោ ឥច្ឆាវសេន លាភី, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិច្ឆលាភីតិ សុខេនេវ បច្ចនីកធម្មេ វិក្ខម្ភេត្វា សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកសិរលាភីតិ អកសិរានំ លាភី វិបុលានំ, យថាបរិច្ឆេទេនេវ វុដ្ឋាតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកច្ចោ ហិ លាភីយេវ ហោតិ, ន បន សក្កោតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ. ឯកច្ចោ សក្កោតិ តថា សមាបជ្ជិតុំ, បារិបន្ថិកេ បន កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតិ. ឯកច្ចោ តថា ច សមាបជ្ជតិ, បារិបន្ថិកេ ច អកិច្ឆេនេវ វិក្ខម្ភេតិ, ន សក្កោតិ កាលមាននាឡិកយន្តំ វិយ យថាបរិច្ឆេទេយេវ វុដ្ឋាតុំ.

អាសវានំ ខយាតិ អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសានំ ខយា. អនាសវន្តិ អាសវវិរហិតំ. ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ឯត្ថ ចេតោ-វចនេន អរហត្តផលសម្បយុត្តោ សមាធិ, បញ្ញា-វចនេន តំសម្បយុត្តា ច បញ្ញា វុត្តា. តត្ថ ច សមាធិ រាគតោ វិមុត្តត្តា ចេតោវិមុត្តិ, បញ្ញា អវិជ្ជាយ វិមុត្តត្តា បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘យោ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, សមាធិ, តទស្ស សមាធិន្ទ្រិយំ (សំ. និ. ៥.៥២០). យា ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បញ្ញា, តទស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ (សំ. និ. ៥.៥១៦). ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ (អ. និ. ២.៣២). អបិចេត្ថ សមថផលំ ចេតោវិមុត្តិ, វិបស្សនាផលំ បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពាតិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយេន ញត្វាតិ អត្ថោ. សុតមយញាណាទិនា វិយ បរប្បច្ចយតំ នយគ្គាហញ្ច មុញ្ចិត្វា បរតោឃោសានុគតភាវនាធិគមភូតាយ អត្តនោយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, ន សយម្ភូញាណភូតាយាតិ អធិប្បាយោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វិហរតិ.

សត្តកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋកវារវណ្ណនា

៣២៨. អដ្ឋកេសុ អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេនាតិ –

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ, សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ ហោតិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ, តេ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ តំ ភិក្ខុំ ឯវំ ជានន្តិ ‘អយំ ខោ អាយស្មា ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ ធម្មធរោ វិនយធរោ មាតិកាធរោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ, សចេ មយំ ឥមំ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិស្សាម, ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា ឧបោសថំ ករិស្សាម, ភវិស្សតិ សង្ឃស្ស តតោនិទានំ ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណ’ន្តិ, ភេទគរុកេហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូហិ ន សោ ភិក្ខុ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៤៥៣) –

អាទិនា វុត្តអដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេន. តេន ហិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិអករណំ អាទីនវោ ភេទាយ សំវត្តនតោ, ករណំ អានិសំសោ សាមគ្គិយា សំវត្តនតោ. តស្មា ឯតេ អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេន ន សោ ភិក្ខុ ឧក្ខិបិតព្ពោតិ អត្ថោ.

ទុតិយអដ្ឋកេបិ អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេនាតិ –

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ, សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ ហោតិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ, សោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តេ ភិក្ខូ ឯវំ ជានាតិ ‘ឥមេ ខោ អាយស្មន្តោ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា បណ្ឌិតា ព្យត្តា មេធាវិនោ លជ្ជិនោ កុក្កុច្ចកា សិក្ខាកាមា, នាលំ មមំ វា ការណា អញ្ញេសំ វា ការណា ឆន្ទា ទោសា មោហា ភយា អគតិំ គន្តុំ, សចេ មំ ឥមេ ភិក្ខូ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិស្សន្តិ, ន មយា សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សន្តិ, វិនា មយា ឧបោសថំ ករិស្សន្តិ, ភវិស្សតិ សង្ឃស្ស តតោនិទានំ ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណ’ន្តិ, ភេទគរុកេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា បរេសម្បិ សទ្ធាយ សា អាបត្តិ ទេសេតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៤៥៣) –

អាទិនា វុត្តអដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេនាតិ អត្ថោ.

បាឡិយំ អាគតេហិ សត្តហីតិ ‘‘បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណិស្ស’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណាមី’តិ, ភណិតស្ស ហោតិ ‘មុសា មយា ភណិត’ន្តិ វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, វិនិធាយ ខន្តិំ, វិនិធាយ រុចិំ, វិនិធាយ ភាវ’’ន្តិ (បារា. ២២០) ឯវមាគតេហិ សត្តហិ.

អព្រហ្មចរិយាតិ អសេដ្ឋចរិយតោ. រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនន្តិ ឧបោសថំ ឧបវុត្ថោ រត្តិភោជនញ្ច ទិវាវិកាលភោជនញ្ច ន ភុញ្ជេយ្យ. មញ្ចេ ឆមាយំវ សយេថ សន្ថតេតិ កប្បិយមញ្ចេ វា សុធាទិបរិកម្មកតាយ ភូមិយំ វា តិណបណ្ណបលាលាទីនិ សន្ថរិត្វា កតេ សន្ថតេ វា សយេថាតិ អត្ថោ. ឯតញ្ហិ អដ្ឋង្គីកមាហុបោសថន្តិ ឯតំ បាណាតិបាតាទីនិ អសមាចរន្តេន ឧបវុត្ថឧបោសថំ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតត្តា ‘‘អដ្ឋង្គិក’’ន្តិ វទន្តិ.

‘‘អកប្បិយកតំ ហោតិ អប្បដិគ្គហិតក’’ន្តិអាទយោ អដ្ឋ អនតិរិត្តា នាម. សប្បិអាទិ អដ្ឋមេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. អដ្ឋកវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពានីតិ បុរិមានិ អដ្ឋ ឯកំ អដ្ឋកំ, តតោ ឯកំ អបនេត្វា សេសេសុបិ ឯកេកំ បក្ខិបិត្វាតិ ឯវមាទិនា នយេន អញ្ញានិបិ អដ្ឋកានិ កាតព្ពានីតិ អត្ថោ.

អដ្ឋកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នវកវារវណ្ណនា

៣២៩. នវកេសុ អាឃាតវត្ថូនីតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣៤០; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៩.២៩) អាឃាតការណានិ. អាឃាតបដិវិនយានីតិ អាឃាតស្ស បដិវិនយការណានិ. តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ ‘‘តំ អនត្ថចរណំ មា អហោសី’’តិ ឯតស្មិំ បុគ្គលេ កុតោ លព្ភា កេន ការណេន សក្កា លទ្ធុំ. ‘‘បរោ នាម បរស្ស អត្តនោ ចិត្តរុចិយា អនត្ថំ ករោតី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា អាឃាតំ បដិវិនោទេតិ. អថ វា សចាហំ បដិក្កោបំ ករេយ្យំ, តំ កោបករណំ ឯត្ថ បុគ្គលេ កុតោ លព្ភា, កេន ការណេន លទ្ធព្ពំ និរត្ថកភាវតោតិ អត្ថោ. កម្មស្សកា ហិ សត្តា, តេ កស្ស រុចិយា ទុក្ខិតា សុខិតា វា ភវន្តិ, តស្មា កេវលំ តស្មិំ មយ្ហំ កុជ្ឈនមត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ. អថ វា តំ កោបករណំ ឯត្ថ បុគ្គលេ កុតោ លព្ភា បរមត្ថតោ កុជ្ឈិតព្ពស្ស កុជ្ឈនកស្ស ច អភាវតោ. សង្ខារមត្តញ្ហេតំ យទិទំ ខន្ធបញ្ចកំ យំ ‘‘សត្តោ’’តិ វុច្ចតិ, តេ ច សង្ខារា ឥត្តរកាលា ខណិកា, កស្ស កោ កុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ‘‘កុតោ លាភា’’តិបិ បាឋោ, សចាហំ ឯត្ថ កោបំ ករេយ្យំ, តស្មិំ មេ កោបករណេ កុតោ លាភា, លាភា នាម កេ សិយុំ អញ្ញត្រ អនត្ថុប្បត្តិតោតិ អត្ថោ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ តន្តិ និបាតមត្តមេវ ហោតិ.

តណ្ហំ បដិច្ចាតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១០៣; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៩.២៣) ទ្វេ តណ្ហា ឯសនតណ្ហា ឯសិតតណ្ហា ច. យាយ តណ្ហាយ អជបថសង្កុបថាទីនិ បដិបជ្ជិត្វា ភោគេ ឯសតិ គវេសតិ, អយំ ឯសនតណ្ហា នាម. យា តេសុ ឯសិតេសុ គវេសិតេសុ បដិលទ្ធេសុ តណ្ហា, អយំ ឯសិតតណ្ហា នាម. ឥធ ឯសិតតណ្ហា ទដ្ឋព្ពា. បរិយេសនាតិ រូបាទិអារម្មណបរិយេសនា. សា ហិ ឯសនតណ្ហាយ សតិ ហោតិ. លាភោតិ រូបាទិអារម្មណប្បដិលាភោ. សោ ហិ បរិយេសនាយ សតិ ហោតិ. វិនិច្ឆយោ បន ញាណតណ្ហាទិដ្ឋិវិតក្កវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ ‘‘សុខវិនិច្ឆយំ ជញ្ញា, សុខវិនិច្ឆយំ ញត្វា អជ្ឈត្តំ សុខមនុយុញ្ជេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.៣២៣) អយំ ញាណវិនិច្ឆយោ. ‘‘វិនិច្ឆយោតិ ទ្វេ វិនិច្ឆយា តណ្ហាវិនិច្ឆយោ ច ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ ចា’’តិ (មហានិ. ១០២) ឯវំ អាគតានិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ តណ្ហាវិនិច្ឆយោ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ. ‘‘ឆន្ទោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, វិតក្កនិទានោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥៨) ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ឥធ វិនិច្ឆយោតិ វុត្តោ វិតក្កោយេវ អាគតោ. លាភំ លភិត្វា ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ សុន្ទរាសុន្ទរញ្ច វិតក្កេន វិនិច្ឆិនាតិ ‘‘ឯត្តកំ មេ រូបារម្មណត្ថាយ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ សទ្ទារម្មណត្ថាយ, ឯត្តកំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ បរស្ស, ឯត្តកំ បរិភុញ្ជិស្សាមិ, ឯត្តកំ និទហិស្សាមី’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ’’តិ.

ឆន្ទរាគោតិ ឯវំ អកុសលវិតក្កេន វិតក្កិតេ វត្ថុស្មិំ ទុព្ពលរាគោ ច ពលវរាគោ ច ឧប្បជ្ជតិ. អជ្ឈោសានន្តិ ‘‘អហំ, មម’’ន្តិ ពលវសន្និដ្ឋានំ. បរិគ្គហោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បរិគ្គហករណំ. មច្ឆរិយន្តិ បរេហិ សាធារណភាវស្ស អសហនតា. តេនេវស្ស បោរាណា ឯវំ វចនត្ថំ វទន្តិ ‘‘ឥទំ អច្ឆរិយំ មយ្ហេវ ហោតុ, មា អញ្ញស្ស អច្ឆរិយំ ហោតូតិ បវត្តត្តា មច្ឆរិយន្តិ វុច្ចតី’’តិ. អារក្ខោតិ ទ្វារបិទហនមញ្ជូសាគោបនាទិវសេន សុដ្ឋុ រក្ខណំ. អធិ ករោតីតិ អធិករណំ, ការណស្សេតំ នាមំ. អារក្ខាធិករណន្តិ ភាវនបុំសកំ, អារក្ខហេតូតិ អត្ថោ. ទណ្ឌាទានាទីសុ បរនិសេធនត្ថំ ទណ្ឌស្ស អាទានំ ទណ្ឌាទានំ. ឯកតោធារាទិនោ សត្ថស្ស អាទានំ សត្ថាទានំ. កលហោតិ កាយកលហោបិ វាចាកលហោបិ. បុរិមោ បុរិមោ វិរោធោ វិគ្គហោ, បច្ឆិមោ បច្ឆិមោ វិវាទោ. តុវំ តុវន្តិ អគារវវសេន ‘‘តុវំ តុវ’’ន្តិ វចនំ.

អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន វិកប្បេតព្ពានីតិ វិកប្បេន្តេន អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ វា

វិកប្បេតព្ពំ, វិជហិតាធិដ្ឋានំ វា បច្ឆាវិកប្បេតព្ពំ. អវិជហិតាធិដ្ឋានំ បន ន វិកប្បេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ទុក្កដវសេន វុត្តានីតិ ‘‘វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី ឱវទតី’’តិអាទិនា (បាចិ. ១៥០) នយេន អធម្មកម្មេ ទ្វេ នវកានិ ទុក្កដវសេន វុត្តានិ.

នវកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសកវារវណ្ណនា

៣៣០. ទសកេសុ នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិវសេន វេទិតព្ពាតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា, យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ (ម. និ. ២.៩៤, ២២៥; ៣.៩១, ១១៦; សំ. និ. ៣.២១០) ឯវមាគតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សស្សតោ លោកោតិអាទិវសេនាតិ ‘‘សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា, អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា’’តិ (ម. និ. ១.២៦៩) ឯវមាគតំ សង្គណ្ហាតិ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ មិច្ឆាវិមុត្តិបរិយោសានាតិ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បោ មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តោ មិច្ឆាអាជីវោ មិច្ឆាវាយាមោ មិច្ឆាសតិ មិច្ឆាសមាធិ មិច្ឆាញាណំ មិច្ឆាវិមុត្តី’’តិ (វិភ. ៩៧០) ឯវមាគតំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ មិច្ឆាញាណន្តិ បាបកិរិយាសុ ឧបាយចិន្តាវសេន បាបកំ កត្វា ‘‘សុកតំ មយា’’តិ បច្ចវេក្ខណាការេន ច ឧប្បន្នោ មោហោ. មិច្ឆាវិមុត្តីតិ អវិមុត្តស្សេវ សតោ វិមុត្តិសញ្ញិតា. សមថក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋាតិ ‘‘ឱរមត្តកំ អធិករណំ ហោតិ, ន ច គតិគតំ, ន ច សរិតសារិត’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ២០៤) និទ្ទិដ្ឋា. សមថក្ខន្ធកេ វុត្តេហិ សមន្នាគតោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. មាតុរក្ខិតាទយោ ទស ឥត្ថិយោ. ធនក្កីតាទយោ ទស ភរិយាយោ.

ទសកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកាទសកវារវណ្ណនា

៣៣១. ឯកាទសកេសុ ន វោទាយន្តីតិ ន បកាសន្តិ. សុយុត្តយានសទិសាយ កតាយាតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតកាលេ សុខេន បវត្តេតព្ពត្តា យុត្តយានំ វិយ កតាយ. យថា បតិដ្ឋា ហោតីតិ សម្បត្តីនំ យថា បតិដ្ឋា ហោតិ. អនុ អនុ បវត្តិតាយាតិ ភាវនាពហុលីការេហិ អនុ អនុ បវត្តិតាយ.