អន្តរបេយ្យាលំ

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា

២៧១. វេរំ មណតីតិ រាគាទិវេរំ មណតិ វិនាសេតិ. ឯតាយាតិ វិរតិយា. និយ្យានន្តិ មគ្គំ. កាយបាគព្ពិយន្តិ កាយបាគព្ពិយវសេន បវត្តំ កាយទុច្ចរិតំ.

២៧៤. សារណីយាតិ សរិតព្ពយុត្តា អនុស្សរណារហា អទ្ធានេ អតិក្កន្តេបិ ន សម្មុស្សិតព្ពា. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតិ ឯតាយាតិ មេត្តា, មិត្តភាវោ. មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ កាយកម្មំ, តំ បន យស្មា មេត្តាសហគតចិត្តសមុដ្ឋានំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេត្តចិត្តេន កតំ កាយកម្ម’’ន្តិ. អាវីតិ បកាសំ. បកាសភាវោ ចេត្ថ យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កាយកម្មំ ករីយតិ, តស្ស សម្មុខភាវតោតិ អាហ ‘‘សម្មុខា’’តិ. រហោតិ អបកាសំ. អបកាសតា ច យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កម្មំ ករីយតិ, តស្ស អបច្ចក្ខភាវតោតិ អាហ ‘‘បរម្មុខា’’តិ. ឧភយេហីតិ នវកេហិ ថេរេហិ ច. បិយំ បិយាយិតព្ពំ ករោតីតិ បិយករណោ. គរុំ គរុដ្ឋានិយំ ករោតីតិ គរុករណោ. សង្គហាយាតិ សង្គហវត្ថុវិសេសភាវតោ សព្រហ្មចារីនំ សង្គហណត្ថាយ. អវិវាទាយាតិ សង្គហវត្ថុភាវតោ ឯវ ន វិវាទាយ. សតិ ច អវិវាទហេតុភូតសង្គហកត្តេ តេសំ វសេន សព្រហ្មចារីនំ សមគ្គភាវោ ភេទាភាវោ សិទ្ធោយេវាតិ អាហ ‘‘សមគ្គភាវាយា’’តិអាទិ.

បគ្គយ្ហ វចនន្តិ កេវលំ ‘‘ទេវោ’’តិ អវត្វា ‘‘ទេវត្ថេរោ’’តិ គុណេហិ ថិរភាវជោតនំ បគ្គណ្ហិត្វា ឧច្ចំ កត្វា វចនំ. មមត្តពោធនវចនំ មមាយនវចនំ. ឯកន្តតិរោក្ខស្ស មនោកម្មស្ស សម្មុខតា នាម វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបនវសេនេវ ហោតិ, តញ្ច ខោ លោកេ កាយកម្មន្តិ បាកដំ បញ្ញាតំ ហត្ថវិការាទិំ អនាមសិត្វាយេវ ទស្សេន្តោ ‘‘នយនានិ ឧម្មីលេត្វា’’តិអាទិមាហ. កាមញ្ចេត្ថ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានំ នយនានំ ឧម្មីលនា បសន្នេន មុខេន ឱលោកនញ្ច មេត្តំ កាយកម្មមេវ, យស្ស បន ចិត្តស្ស វសេន នយនានំ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធតា មុខស្ស ច បសន្នតា, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មេត្តំ មនោកម្មំ នាមា’’តិ.

ឥមានិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៩២; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៦.១១) ច មេត្តកាយកម្មាទីនិ បាឡិយំ ភិក្ខូនំ វសេន អាគតានិ គិហីសុបិ លព្ភន្តិយេវ. ភិក្ខូនញ្ហិ មេត្តចិត្តេន អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តាទិអាភិសមាចារិកធម្មបូរណំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. សព្ពញ្ច អនវជ្ជកាយកម្មំ អាភិសមាចារិកកម្មន្តោគធមេវាតិ វេទិតព្ពំ. គិហីនំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ ពោធិវន្ទនត្ថាយ សង្ឃនិមន្តនត្ថាយ គមនំ, គាមំ វា បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេ ភិក្ខូ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនំ, បត្តបដិគ្គហណំ, អាសនបញ្ញាបនំ, អនុគមនន្តិ ឯវមាទិកំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ភិក្ខូនំ មេត្តចិត្តេន អាចារបញ្ញត្តិសិក្ខាបន កម្មដ្ឋានកថន ធម្មទេសនា បរិបុច្ឆន អដ្ឋកថាកថនវសេន បវត្តិយមានំ តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. គិហីនំ ‘‘ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆាម, ពោធិវន្ទនត្ថាយ គច្ឆាម, ធម្មស្សវនំ ករិស្សាម, ទីបមាលាបុប្ផបូជំ ករិស្សាម, តីណិ សុចរិតានិ សមាទាយ វត្តិស្សាម, សលាកភត្តាទីនិ ទស្សាម, វស្សាវាសិកំ ទស្សាម, អជ្ជ សង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយេ ទស្សាម, សង្ឃំ និមន្តេត្វា ខាទនីយាទីនិ សំវិទហថ, អាសនានិ បញ្ញបេថ, បានីយំ ឧបដ្ឋាបេថ, សង្ឃំ បច្ចុគ្គន្ត្វា អានេថ, បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេថ, ឆន្ទជាតា ឧស្សាហជាតា វេយ្យាវច្ចំ ករោថា’’តិអាទិកថនកាលេ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. ភិក្ខូនំ បាតោវ ឧដ្ឋាយ សរីរបដិជគ្គនំ ចេតិយង្គណវត្តាទីនិ ច កត្វា វិវិត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ជា’’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. គិហីនំ ‘‘អយ្យា សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ជា’’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

លាភាតិ ចីវរាទយោ លទ្ធបច្ចយា. ធម្មិកាតិ កុហនាទិភេទំ មិច្ឆាជីវំ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ភិក្ខាចរិយវត្តេន ឧប្បន្នា. អន្តមសោ បត្តបរិយាបន្នមត្តម្បីតិ បច្ឆិមកោដិយា បត្តេ បរិយាបន្នំ បត្តស្ស អន្តោគតំ ទ្វត្តិកដច្ឆុភិក្ខាមត្តម្បិ. ទេយ្យំ ទក្ខិណេយ្យញ្ច អប្បដិវិភត្តំ កត្វា ភុញ្ជតីតិ អប្បដិវិភត្តភោគី. ឯត្ថ ហិ ទ្វេ បដិវិភត្តានិ នាម អាមិសបដិវិភត្តំ បុគ្គលបដិវិភត្តញ្ច. តត្ថ ‘‘ឯត្តកំ ទស្សាមិ, ឯត្តកំ ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ អាមិសបដិវិភត្តំ នាម. ‘‘អសុកស្ស ទស្សាមិ, អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ បន បុគ្គលបដិវិភត្តំ នាម. តទុភយម្បិ អកត្វា យោ អប្បដិវិភត្តំ ភុញ្ជតិ, អយំ អប្បដិវិភត្តភោគី នាម. តេនាហ ‘‘នេវ អាមិសំ បដិវិភជិត្វា ភុញ្ជតី’’តិអាទិ. អទាតុម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ទាតុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ទានញ្ហិ នាម ន កស្សចិ និវារិតំ, តេន ទុស្សីលស្សបិ អត្ថិកស្ស សតិ សម្ភវេ ទាតព្ពំ, តញ្ច ខោ ករុណាយនវសេន, ន វត្តបូរណវសេន. សារណីយធម្មបូរកស្ស អប្បដិវិភត្តភោគិតាយ ‘‘សព្ពេសំ ទាតព្ពមេវា’’តិ វុត្តំ. គិលានាទីនំ បន ឱទិស្សកំ កត្វា ទានំ អប្បដិវិភាគបក្ខិកំ ‘‘អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ បដិក្ខេបស្ស អភាវតោ. ព្យតិរេកប្បធានោ ហិ បដិវិភាគោ. តេនាហ ‘‘គិលានគិលានុបដ្ឋាក…បេ… វិចេយ្យ ទាតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ.

សាធារណភោគីតិ ឯត្ថ សាធារណភោគិនោ ឥទំ លក្ខណំ – យំ យំ បណីតំ លភតិ, តំ តំ នេវ លាភេន លាភំ និជិគីសនមុខេន គិហីនំ ទេតិ អត្តនោ អាជីវសុទ្ធិំ រក្ខមានោ, ន អត្តនាវ បរិភុញ្ជតិ ‘‘មយ្ហំ អសាធារណភោគិតា មា ហោតូ’’តិ. តំ បដិគ្គណ្ហន្តោ ច ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូ’’តិ គហេត្វា ឃណ្ដិំ បហរិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ សង្ឃសន្តកំ វិយ បស្សតិ. ឥមិនា ច តស្ស លាភស្ស តីសុបិ កាលេសុ សាធារណតោ ឋបនំ ទស្សិតំ. ‘‘តំ បដិគ្គណ្ហន្តោ ច សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូ’’តិ ឥមិនា បដិគ្គហណកាលោ ទស្សិតោ, ‘‘គហេត្វា…បេ… បស្សតី’’តិ ឥមិនា បដិគ្គហិតកាលោ. តទុភយំ បន តាទិសេន បុព្ពភាគេន វិនា ន ហោតីតិ អត្ថសិទ្ធោ បុរិមកាលោ. តយិទម្បិ បដិគ្គហណតោ បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គហេស្សាមី’’តិ, បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គណ្ហាមី’’តិ, បដិគ្គហេត្វា ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គហិតំ មយា’’តិ ឯវំ តិលក្ខណសម្បន្នំ កត្វា លទ្ធលាភំ ឱសានលក្ខណំ អវិកោបេត្វា បរិភុញ្ជន្តោ សាធារណភោគី អប្បដិវិភត្តភោគី ច ហោតិ.

ឥមំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៩២; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៦.១១) បន សារណីយធម្មំ កោ បូរេតិ, កោ ន បូរេតិ? ទុស្សីលោ តាវ ន បូរេតិ. ន ហិ តស្ស សន្តកំ សីលវន្តោ គណ្ហន្តិ. បរិសុទ្ធសីលោ បន វត្តំ អខណ្ឌេន្តោ បូរេតិ. តត្រិទំ វត្តំ – យោ ឱទិស្សកំ កត្វា មាតុ វា បិតុ វា អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ វា ទេតិ, សោ ទាតព្ពំ ទេតុ, សារណីយធម្មោ បនស្ស ន ហោតិ, បលិពោធជគ្គនំ នាម ហោតិ. សារណីយធម្មោ ហិ មុត្តបលិពោធស្សេវ វដ្ដតិ. តេន បន ឱទិស្សកំ ទេន្តេន គិលានគិលានុបដ្ឋាកអាគន្តុកគមិកានញ្ចេវ នវបព្ពជិតស្ស ច សង្ឃាដិបត្តគ្គហណំ អជានន្តស្ស ទាតព្ពំ. ឯតេសំ ទត្វា អវសេសំ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ថោកំ ថោកំ អទត្វា យោ យត្តកំ គណ្ហាតិ, តស្ស តត្តកំ ទាតព្ពំ. អវសិដ្ឋេ អសតិ បុន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ យំ យំ បណីតំ, តំ តំ ទត្វា សេសំ ភុញ្ជិតព្ពំ.

អយំ បន សារណីយធម្មោ សារណីយធម្មបូរណវិធិម្ហិ សុសិក្ខិតាយ បរិសាយ សុបូរោ ហោតិ. សុសិក្ខិតាយ ហិ បរិសាយ យោ អញ្ញតោ លភតិ, សោ ន គណ្ហាតិ. អញ្ញតោ អលភន្តោបិ បមាណយុត្តមេវ គណ្ហាតិ, ន អតិរេកំ. អយញ្ច បន សារណីយធម្មោ ឯវំ បុនប្បុនំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធំ លទ្ធំ ទេន្តស្សបិ ទ្វាទសហិ វស្សេហិ បូរតិ, ន តតោ ឱរំ. សចេ ហិ ទ្វាទសមេបិ វស្សេ សារណីយធម្មបូរកោ បិណ្ឌបាតបូរំ បត្តំ អាសនសាលាយំ ឋបេត្វា នហាយិតុំ គច្ឆតិ, សង្ឃត្ថេរោ ច ‘‘កស្សេសោ បត្តោ’’តិ វត្វា ‘‘សារណីយធម្មបូរកស្សា’’តិ វុត្តេ ‘‘អាហរថ ន’’ន្តិ សព្ពំ បិណ្ឌបាតំ វិចារេត្វា ភុញ្ជិត្វាវ រិត្តបត្តំ ឋបេតិ. អថ សោ ភិក្ខុ រិត្តបត្តំ ទិស្វា ‘‘មយ្ហំ អនវសេសេត្វាវ បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេតិ, សារណីយធម្មោ ភិជ្ជតិ, បុន ទ្វាទស វស្សានិ បូរេតព្ពោ ហោតិ. តិត្ថិយបរិវាសសទិសោ ហេស, សកិំ ខណ្ឌេ ជាតេ បុន បូរេតព្ពោវ. យោ បន ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ បត្តគតំ អនាបុច្ឆាវ សព្រហ្មចារិនោ បរិភុញ្ជន្តី’’តិ សោមនស្សំ ជនេតិ, តស្ស បុណ្ណោ នាម ហោតិ.

ឯវំ បូរិតសារណីយធម្មស្ស បន នេវ ឥស្សា, ន មច្ឆរិយំ ហោតិ, មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ សុលភបច្ចយោ, បត្តគតមស្ស ទិយ្យមានម្បិ ន ខីយតិ, ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ លភតិ, ភយេ វា ឆាតកេ វា សម្បត្តេ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – លេណគិរិវាសី តិស្សត្ថេរោ កិរ មហាខីរគាមំ ឧបនិស្សាយ វសតិ. បញ្ញាសមត្តា ថេរា នាគទីបំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆន្តា ខីរគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា និក្ខមិំសុ. ថេរោ បវិសន្តោ តេ ទិស្វា បុច្ឆិ ‘‘លទ្ធំ, ភន្តេ’’តិ. វិចរិម្ហ, អាវុសោតិ. សោ អលទ្ធភាវំ ញត្វា អាហ ‘‘ភន្តេ, យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ ឥធេវ ហោថា’’តិ. មយំ, អាវុសោ, បញ្ញាស ជនា បត្តតេមនមត្តម្បិ ន លភិម្ហាតិ. ភន្តេ, នេវាសិកា នាម បដិពលា ហោន្តិ, អលភន្តាបិ ភិក្ខាចារមគ្គសភាគំ ជានន្តីតិ. ថេរា អាគមិំសុ. ថេរោ គាមំ បាវិសិ. ធុរគេហេយេវ មហាឧបាសិកា ខីរភត្តំ សជ្ជេត្វា ថេរំ ឱលោកយមានា ឋិតា ថេរស្ស ទ្វារំ សម្បត្តស្សេវ បត្តំ បូរេត្វា អទាសិ. សោ តំ អាទាយ ថេរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ សង្ឃត្ថេរំ អាហ. ថេរោ ‘‘អម្ហេហិ ឯត្តកេហិ កិញ្ចិ ន លទ្ធំ, អយំ សីឃមេវ គហេត្វា អាគតោ, កិំ នុ ខោ’’តិ សេសានំ មុខំ ឱលោកេសិ. ថេរោ ឱលោកនាការេនេវ ញត្វា ‘‘ភន្តេ, ធម្មេន សមេន លទ្ធោ បិណ្ឌបាតោ, និក្កុក្កុច្ចា គណ្ហថា’’តិអាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពេសំ យាវទត្ថំ ទត្វា អត្តនាបិ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិ. អថ នំ ភត្តកិច្ចាវសានេ ថេរា បុច្ឆិំសុ ‘‘កទា, អាវុសោ, លោកុត្តរធម្មំ បដិវិជ្ឈី’’តិ? នត្ថិ មេ, ភន្តេ, លោកុត្តរធម្មោតិ. ឈានលាភីសិ អាវុសោតិ? ឯតម្បិ មេ, ភន្តេ, នត្ថីតិ. ននុ, អាវុសោ, បាដិហារិយន្តិ? សារណីយធម្មោ មេ, ភន្តេ, បូរិតោ, តស្ស មេ បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ ភិក្ខុសតសហស្សំ ហោតិ, បត្តគតំ ន ខីយតីតិ. សាធុ សាធុ សប្បុរិស អនុច្ឆវិកមិទំ តុយ្ហន្តិ. ឥទំ តាវ បត្តគតំ ន ខីយតីតិ ឯត្ថ វត្ថុ.

អយមេវ បន ថេរោ ចេតិយបព្ពតេ គិរិភណ្ឌមហាបូជាយ ទានដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ទានេ កិំ វរភណ្ឌ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ទ្វេ សាដកា, ភន្តេតិ. ឯតេ មយ្ហំ បាបុណិស្សន្តីតិ. តំ សុត្វា អមច្ចោ រញ្ញោ អារោចេសិ ‘‘ឯកោ ទហរោ ឯវំ វទតី’’តិ. ‘‘ទហរស្ស ឯវំ ចិត្តំ, មហាថេរានំ បន សុខុមា សាដកា វដ្ដន្តី’’តិ វត្វា ‘‘មហាថេរានំ ទស្សាមី’’តិ ឋបេសិ. តស្ស ភិក្ខុសង្ឃេ បដិបាដិយា ឋិតេ ទេន្តស្ស មត្ថកេ ឋបិតាបិ តេ សាដកា ហត្ថំ នារោហន្តិ, អញ្ញេវ អារោហន្តិ. ទហរស្ស ទានកាលេ បន ហត្ថំ អារុឡ្ហា. សោ តស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា អមច្ចស្ស មុខំ ឱលោកេត្វា ទហរំ និសីទាបេត្វា ទានំ ទត្វា សង្ឃំ វិស្សជ្ជេត្វា ទហរស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ធម្មំ កទា បដិវិជ្ឈិត្ថា’’តិ អាហ. សោ បរិយាយេនបិ អសន្តំ អវទន្តោ ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ, មហារាជ, លោកុត្តរធម្មោ’’តិ អាហ. ននុ, ភន្តេ, បុព្ពេវ អវចុត្ថាតិ. អាម មហារាជ, សារណីយធម្មបូរកោ អហំ, តស្ស មេ ធម្មស្ស បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ ភាជនីយដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ. ‘‘សាធុ សាធុ ភន្តេ, អនុច្ឆវិកមិទំ តុម្ហាក’’ន្តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. ឥទំ ភាជនីយដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ ឯត្ថ វត្ថុ.

ចណ្ឌាលតិស្សភយេន បន ភាតរគាមវាសិនោ នាគត្ថេរិយា អនារោចេត្វាវ បលាយិំសុ. ថេរី បច្ចូសសមយេ ‘‘អតិ វិយ អប្បនិគ្ឃោសោ គាមោ, ឧបធារេថ តាវា’’តិ ទហរភិក្ខុនិយោ អាហ. តា គន្ត្វា សព្ពេសំ គតភាវំ ញត្វា អាគម្ម ថេរិយា អារោចេសុំ. សា សុត្វា ‘‘មា តុម្ហេ តេសំ គតភាវំ ចិន្តយិត្ថ, អត្តនោ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយោនិសោមនសិការេសុយេវ យោគំ ករោថា’’តិ វត្វា ភិក្ខាចារវេលាយំ បារុបិត្វា អត្តទ្វាទសមា គាមទ្វារេ និគ្រោធមូលេ អដ្ឋាសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ទ្វាទសន្នម្បិ ភិក្ខុនីនំ បិណ្ឌបាតំ ទត្វា ‘‘អយ្យេ អញ្ញត្ថ មា គច្ឆថ, និច្ចំ ឥធេវ ឯថា’’តិ អាហ. ថេរិយា បន កនិដ្ឋភាតា នាគត្ថេរោ នាម អត្ថិ, សោ ‘‘មហន្តំ ភយំ, ន សក្កា យាបេតុំ, បរតីរំ គមិស្សាមី’’តិ អត្តទ្វាទសមោ អត្តនោ វសនដ្ឋានា និក្ខន្តោ ‘‘ថេរិំ ទិស្វា គមិស្សាមី’’តិ ភាតរគាមំ អាគតោ. ថេរី ‘‘ថេរា អាគតា’’តិ សុត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ អយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សា ‘‘អជ្ជ ឯកទិវសំ វិហារេ វសិត្វា ស្វេវ គមិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរា វិហារំ អាគមំសុ.

ថេរី បុនទិវសេ រុក្ខមូលេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘វដ្ដិស្សតិ ថេរី’’តិ វត្វា តុណ្ហី អដ្ឋាសិ. ធម្មិកោ តាត បិណ្ឌបាតោ, កុក្កុច្ចំ អកត្វា បរិភុញ្ជថាតិ. វដ្ដិស្សតិ ថេរីតិ. សា បត្តំ គហេត្វា អាកាសេ ខិបិ. បត្តោ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ ‘‘សត្តតាលមត្តេ ឋិតម្បិ ភិក្ខុនីភត្តមេវ ថេរី’’តិ វត្វា ‘‘ភយំ នាម សព្ពកាលំ ន ហោតិ, ភយេ វូបសន្តេ អរិយវំសំ កថយមានោ ‘ភោ បិណ្ឌបាតិក ភិក្ខុនីភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វីតិនាមយិត្ថា’តិ ចិត្តេន អនុវទិយមានោ សន្ថម្ភិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អប្បមត្តា ហោថ ថេរិយោ’’តិ មគ្គំ អារុហិ. រុក្ខទេវតាបិ ‘‘សចេ ថេរោ ថេរិយា ហត្ថតោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិស្សតិ, ន នំ និវត្តេស្សាមិ, សចេ ន បរិភុញ្ជិស្សតិ, និវត្តេស្សាមី’’តិ ចិន្តយមានា ឋត្វា ថេរស្ស គមនំ ទិស្វា រុក្ខា ឱរុយ្ហ ‘‘បត្តំ, ភន្តេ, ទេថា’’តិ បត្តំ គហេត្វា ថេរំ រុក្ខមូលំយេវ អានេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទត្វា កតភត្តកិច្ចំ បដិញ្ញំ ការេត្វា ទ្វាទស ភិក្ខុនិយោ ទ្វាទស ច ភិក្ខូ សត្ត វស្សានិ ឧបដ្ឋហិ. ឥទំ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ វត្ថុ. តត្រ ហិ ថេរី សារណីយធម្មបូរិកា អហោសិ.

នត្ថិ ឯតេសំ ខណ្ឌន្តិ អខណ្ឌានិ, តំ បន នេសំ ខណ្ឌំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបសម្បន្នសីលានំ ឧទ្ទេសក្កមេន អាទិអន្តា វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘សត្តសូ’’តិអាទិ. អនុបសម្បន្នសីលានំ បន សមាទានក្កមេនបិ អាទិអន្តា លព្ភន្តិ. បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយាតិ វត្ថន្តេ ទសន្តេ វា ឆិន្នវត្ថំ វិយ. វិសទិសុទាហរណញ្ចេតំ ‘‘អខណ្ឌានី’’តិ ឥមស្ស អធិកតត្តា. ឯវំ សេសានិបិ ឧទាហរណានិ. ខណ្ឌន្តិ ខណ្ឌវន្តំ, ខណ្ឌិតំ វា. ឆិទ្ទន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វិសភាគវណ្ណេន គាវី វិយាតិ សម្ពន្ធោ. វិសភាគវណ្ណេន ឧបឌ្ឍំ តតិយភាគំ វា សម្ភិន្នវណ្ណំ សពលំ, វិសភាគវណ្ណេហេវ បន ពិន្ទូហិ អន្តរន្តរា វិមិស្សំ កម្មាសំ. អយំ ឥមេសំ វិសេសោ.

ភុជិស្សភាវករណតោតិ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចេត្វា ភុជិស្សភាវករណតោ. សីលស្ស ច តណ្ហាទាសព្យតោ មោចនំ វិវដ្ដូបនិស្សយភាវាបាទនំ, តេនស្ស វិវដ្ដូបនិស្សយតា ទស្សិតា. ‘‘ភុជិស្សភាវករណតោ’’តិ ច ឥមិនា ភុជិស្សករានិ ភុជិស្សានីតិ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ ទស្សេតិ. យស្មា ច តំសមង្គីបុគ្គលោ សេរី សយំវសី ភុជិស្សោ នាម ហោតិ, តស្មាបិ ភុជិស្សានិ. សុបរិសុទ្ធភាវេន បាសំសត្តា វិញ្ញុបសត្ថានិ. អវិញ្ញូនំ បសំសាយ អប្បមាណភាវតោ វិញ្ញូគហណំ កតំ. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តាតិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ តណ្ហាបរាមាសេន ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ ហុត្វា តត្ថ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ ភវិស្សាមី’’តិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន ច អបរាមដ្ឋត្តា. អថ វា ‘‘អយំ តេ សីលេសុ ទាសោ’’តិ ចតូសុ វិបត្តីសុ យំ វា តំ វា វិបត្តិំ ទស្សេត្វា ‘‘ឥមំ នាម ត្វំ អាបន្នបុព្ពោ’’តិ កេនចិ បរាមដ្ឋុំ អនុទ្ធំសេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អបរាមដ្ឋានីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សីលំ នាម អវិប្បដិសារាទិបារម្បរិយេន យាវទេវ សមាធិសម្បាទនត្ថន្តិ អាហ ‘‘សមាធិសំវត្តនិកានី’’តិ. សមាធិសំវត្តនប្បយោជនានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ.

សមានភាវោ សាមញ្ញំ, បរិបុណ្ណចតុបារិសុទ្ធិភាវេន មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណស្ស វិយ ភេទាភាវតោ សីលេន សាមញ្ញំ សីលសាមញ្ញំ, តំ គតោ ឧបគតោតិ សីលសាមញ្ញគតោ. តេនាហ ‘‘សមានភាវូបគតសីលោ’’តិ, សីលសម្បត្តិយា សមានភាវំ ឧបគតសីលោ សភាគវុត្តិកោតិ អត្ថោ. សោតាបន្នាទីនញ្ហិ សីលំ សមុទ្ទន្តរេបិ ទេវលោកេបិ វសន្តានំ អញ្ញេសំ សោតាបន្នាទីនំ សីលេន សមានមេវ ហោតិ, នត្ថិ មគ្គសីលេ នានត្តំ. កាមញ្ហិ បុថុជ្ជនានម្បិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ នានត្តំ ន សិយា, តំ បន ន ឯកន្តិកន្តិ ឥធ នាធិប្បេតំ, មគ្គសីលំ បន ឯកន្តិកំ និយតភាវតោតិ តមេវ សន្ធាយ ‘‘យានិ តានិ សីលានី’’តិអាទិ វុត្តំ.

យាយន្តិ យា អយំ មយ្ហញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច បច្ចក្ខភូតា. ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. និទ្ទោសាតិ និទ្ធុតទោសា, សមុច្ឆិន្នរាគាទិបាបធម្មាតិ អត្ថោ. និយ្យាតីតិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរតិ និគច្ឆតិ. សយំ និយន្តីយេវ ហិ តំមគ្គសមង្គីបុគ្គលំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាបេតីតិ វុច្ចតិ. យា សត្ថុ អនុសិដ្ឋិ, តំ ករោតីតិ តក្ករោ, តស្ស, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជនកស្សាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោតិ សច្ចសម្បដិវេធេន សមានទិដ្ឋិភាវំ ឧបគតោ.

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆអាបត្តិសមុដ្ឋានវារកថាវណ្ណនា

២៧៦. បឋមេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេនាតិអាទិ សព្ពំ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសាទិវសេន បវត្តបាឡិំ អនុសារេនេវ សក្កា វិញ្ញាតុំ.

សមថភេទំ

អធិករណបរិយាយវារកថាវណ្ណនា

២៩៣. លោភោ បុព្ពង្គមោតិអាទីសុ បន លោភហេតុ វិវទនតោ ‘‘លោភោ បុព្ពង្គមោ’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឋានានីតិ ការណានិ. តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថាតិ ឋានំ. កេ តិដ្ឋន្តិ? វិវាទាធិករណាទយោ. វសន្តិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ. ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភូមិ. កុសលាកុសលាព្យាកតចិត្តសមង្គិនោ វិវទនតោ ‘‘នវ ហេតូ’’តិ វុត្តំ. ទ្វាទស មូលានីតិ ‘‘កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី’’តិអាទីនិ ទ្វាទស មូលានិ.

២៩៤-២៩៥. ឥមានេវ ទ្វាទស កាយវាចាហិ សទ្ធិំ ‘‘ចុទ្ទស មូលានី’’តិ វុត្តានិ. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា ឋានានីតិ ឯត្ថ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តស្ស យា អាបត្តិ, តស្សា បុព្ពេ អាបន្នា អាបត្តិយោ ឋានានីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វចនតោ អាបត្តាធិករណេ អកុសលាព្យាកតវសេន ឆ ហេតូ វុត្តា. កុសលចិត្តំ បន អង្គំ ហោតិ, ន ហេតុ.

២៩៦. ចត្តារិ កម្មានិ ឋានានីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯវំ កត្តព្ព’’ន្តិ ឥតិកត្តព្ពតាទស្សនវសេន បវត្តបាឡិ កម្មំ នាម, យថាឋិតបាឡិវសេន ករោន្តានំ កិរិយា កិច្ចាធិករណំ នាម. ញត្តិញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មានិ ញត្តិតោ ជាយន្តិ, អបលោកនកម្មំ អបលោកនតោវាតិ អាហ ‘‘ញត្តិតោ វា អបលោកនតោ វា’’តិ. កិច្ចាធិករណំ ឯកេន សមថេន សម្មតិ, សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. តេហិ សមេតព្ពត្តា ‘‘វិវាទាធិករណស្ស សាធារណា’’តិ វុត្តំ.

តព្ភាគិយវារកថាវណ្ណនា

២៩៨. វិវាទាធិករណស្ស តព្ភាគិយាតិ វិវាទាធិករណស្ស វូបសមតោ តប្បក្ខិកា.

សមថា សមថស្ស សាធារណវារកថាវណ្ណនា

២៩៩. ឯកំ អធិករណំ សព្ពេ សមថា ឯកតោ ហុត្វា សមេតុំ សក្កោន្តិ ន សក្កោន្តីតិ បុច្ឆន្តោ ‘‘សមថា សមថស្ស សាធារណា, សមថា សមថស្ស អសាធារណា’’តិ អាហ. យេភុយ្យសិកាយ សមនំ សម្មុខាវិនយំ វិនា ន ហោតីតិ អាហ ‘‘យេភុយ្យសិកា សម្មុខាវិនយស្ស សាធារណា’’តិ. សតិវិនយាទីហិ សមនស្ស យេភុយ្យសិកាយ កិច្ចំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សតិវិនយស្ស…បេ… អសាធារណា’’តិ. ឯវំ សេសេសុបិ. តព្ភាគិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.

វិនយវារកថាវណ្ណនា

៣០២. សព្ពេសម្បិ សមថានំ វិនយបរិយាយោ លព្ភតីតិ ‘‘វិនយោ សម្មុខាវិនយោ’’តិអាទិនា វិនយវារោ ឧទ្ធដោ. សិយា ន សម្មុខាវិនយោតិ ឯត្ថ សម្មុខាវិនយំ ឋបេត្វា សតិវិនយាទយោ សេសសមថា អធិប្បេតា. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

កុសលវារកថាវណ្ណនា

៣០៣. សង្ឃស្ស សម្មុខា បដិញ្ញាតេ តំ បដិជាននំ សង្ឃសម្មុខតា នាម. តស្ស បដិជាននចិត្តំ សន្ធាយ ‘‘សម្មុខាវិនយោ កុសលោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. នត្ថិ សម្មុខាវិនយោ អកុសលោតិ ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតាហិ តិវង្គិកោ សម្មុខាវិនយោ ឯតេហិ វិនា នត្ថិ. តត្ថ កុសលចិត្តេហិ ករណកាលេ កុសលោ, អរហន្តេហិ ករណកាលេ អព្យាកតោ. ឯតេសំ សង្ឃសម្មុខតាទីនំ អកុសលបដិបក្ខត្តា អកុសលស្ស សម្ភវោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘នត្ថិ សម្មុខាវិនយោ អកុសលោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘យេភុយ្យសិកា អធម្មវាទីហិ វូបសមនកាលេ, ធម្មវាទីនម្បិ អធម្មវាទិម្ហិ សលាកគ្គាហាបកេ ជាតេ អកុសលា. សតិវិនយោ អនរហតោ សញ្ចិច្ច សតិវិនយទានេ អកុសលោ. អមូឡ្ហវិនយោ អនុម្មត្តកស្ស ទានេ, បដិញ្ញាតករណំ មូឡ្ហស្ស អជានតោ បដិញ្ញាយ ករណេ, តស្សបាបិយសិកា សុទ្ធស្ស ករណេ, តិណវត្ថារកំ មហាកលហេ សញ្ចិច្ច ករណេ ច អកុសលំ. សព្ពត្ថ អរហតោ វសេនេវ អព្យាកត’’ន្តិ សព្ពមេតំ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

សមថវារវិស្សជ្ជនាវារកថាវណ្ណនា

៣០៤-៣០៥. យត្ថ យេភុយ្យសិកា លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិអាទិ បុច្ឆា. យស្មិំ សមយេ សម្មុខាវិនយេន ចាតិអាទិ តស្សា វិស្សជ្ជនំ, យស្មិំ សមយេ សម្មុខាវិនយេន ច យេភុយ្យសិកាយ ច អធិករណំ វូបសម្មតិ, តស្មិំ សមយេ យត្ថ យេភុយ្យសិកា លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិ ឯវំ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធោ. យត្ថ បដិញ្ញាតករណំ លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិ ឯត្ថ ឯកំ វា ទ្វេ វា ពហូ វា ភិក្ខូ ‘‘ឥមំ នាម អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុច្ឆិតេ សតិ ‘‘អាមា’’តិ បដិជាននេ ទ្វេបិ បដិញ្ញាតករណសម្មុខាវិនយា លព្ភន្តិ. តត្ថ ‘‘សង្ឃសម្មុខតា ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតា’’តិ ឯវំ វុត្តសម្មុខាវិនយេ សង្ឃស្ស បុរតោ បដិញ្ញាតំ ចេ, សង្ឃសម្មុខតា. តត្ថេវ ទេសិតំ ចេ, ធម្មវិនយសម្មុខតាយោបិ លទ្ធា ហោន្តិ. អថ វិវទន្តា អញ្ញមញ្ញំ បដិជានន្តិ ចេ, បុគ្គលសម្មុខតា. តស្សេវ សន្តិកេ ទេសិតំ ចេ, ធម្មវិនយសម្មុខតាយោបិ លទ្ធា ហោន្តិ. ឯកស្សេវ វា ឯកស្ស សន្តិកេ អាបត្តិទេសនកាលេ ‘‘បស្សសិ, បស្សាមី’’តិ វុត្តេ តត្ថ ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតាសញ្ញិតោ សម្មុខាវិនយោ ច បដិញ្ញាតករណញ្ច លទ្ធំ ហោតិ.

សំសដ្ឋវារកថាវណ្ណនា

៣០៦. អធិករណានំ វូបសមោវ សមថោ នាម, តស្មា អធិករណេន វិនា សមថា នត្ថីតិ អាហ ‘‘មា ហេវន្តិស្ស វចនីយោ…បេ… វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ.

សមថាធិករណវារកថាវណ្ណនា

៣០៩-៣១០. សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិអាទិ បុច្ឆា. សិយា សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិអាទិ វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិ ឯត្ថ សម្មន្តីតិ សម្បជ្ជន្តិ, អធិករណា វា បន សម្មន្តិ វូបសមំ គច្ឆន្តិ, តស្មា យេភុយ្យសិកា សម្មុខាវិនយេន សម្មតីតិ ឯត្ថ សម្មុខាវិនយេន សទ្ធិំ យេភុយ្យសិកា សម្បជ្ជតិ, ន សតិវិនយាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ តស្សា អនុបការត្តាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣១១. ‘‘សម្មុខាវិនយោ វិវាទាធិករណេន សម្មតី’’តិ បាឋោ. ‘‘សម្មុខាវិនយោ ន កេនចិ សម្មតី’’តិ ហិ អវសានេ វុត្តត្តា សម្មុខាវិនយោ សយំ សមថេន វា អធិករណេន វា សមេតព្ពោ ន ហោតិ.

៣១៣. វិវាទាធិករណំ…បេ… កិច្ចាធិករណេន សម្មតីតិ ឯត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ …បេ… បឋមំ សលាកំ និក្ខិបាមី’’តិ ឯវំ វិវាទាធិករណំ កិច្ចាធិករណេន សម្មតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សមុដ្ឋាបនវារកថាវណ្ណនា

៣១៤. វិវាទាធិករណំ ន កតមំ អធិករណំ សមុដ្ឋាបេតីតិ ‘‘នាយំ ធម្មោ’’តិ វុត្តមត្តេនេវ កិញ្ចិ អធិករណំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ.

ភជតិវារកថាវណ្ណនា

៣១៨-៩. កតមំ អធិករណំ បរិយាបន្នន្តិ កតមាធិករណបរិយាបន្នំ, អយមេវ វា បាឋោ. វិវាទាធិករណំ វិវាទាធិករណំ ភជតីតិ បឋមុប្បន្នវិវាទំ បច្ឆា ឧប្បន្នោ ភជតិ. វិវាទាធិករណំ ទ្វេ សមថេ ភជតីតិ ‘‘មំ វូបសមេតុំ សមត្ថា តុម្ហេ’’តិ វទន្តំ វិយ ភជតិ. ទ្វីហិ សមថេហិ សង្គហិតន្តិ ‘‘មយំ តំ វូបសមេស្សាមា’’តិ វទន្តេហិ វិយ ទ្វីហិ សមថេហិ សង្គហិតំ.

ខន្ធកបុច្ឆាវារោ

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា

៣២០. និទានេន ច និទ្ទេសេន ច សទ្ធិន្តិ ឯត្ថ និទានេនាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិទេសសង្ខាតេន និទានេន. និទ្ទេសេនាតិ បុគ្គលាទិនិទ្ទេសេន. ឧភយេនបិ តស្ស តស្ស សិក្ខាបទស្ស វត្ថុ ទស្សិតំ, តស្មា វត្ថុនា សទ្ធិំ ខន្ធកំ បុច្ឆិស្សាមីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឧបសម្បទក្ខន្ធកេ. ឧត្តមានិ បទានិ វុត្តានីតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឩនវីសតិវស្សោ បុគ្គលោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ៩៩, ១២៤) នយេន ឧត្តមបទានិ វុត្តានិ. ចម្មសំយុត្តេតិ ចម្មក្ខន្ធកេ.