៨. សហធម្មិកវគ្គោ

១. សហធម្មិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣៤. សហធម្មិកវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ វាចាយ វាចាយ អាបត្តីតិ អនាទរិយភយា លេសេន ឯវំ វទន្តស្ស អាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឧបសម្បន្នស្ស បញ្ញត្តេន វចនំ, អសិក្ខិតុកាមតាយ ឯវំ វចនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ.

សហធម្មិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣៨. ទុតិយេ វិនយស្ស បរិយាបុណនំ វិនយបរិយត្តីតិ អាហ ‘‘វិនយំ បរិយាបុណន្តាន’’ន្តិអាទិ. សុគុត្តោតិ យថា ករណ្ឌកេ បក្ខិត្តមណិក្ខន្ធោ វិយ ន នស្សតិ វិបត្តិំ ន បាបុណាតិ, ឯវំ សុដ្ឋុ គោបិតោ. សុរក្ខិតោតិ តស្សេវ បរិយាយវចនំ. យថា ហិ កិលេសចោរេហិ អវិលុម្បនីយោ ហោតិ, ឯវំ សព្ពទា សូបដ្ឋិតស្សតិតាយ សុដ្ឋុ រក្ខិតោ. កុក្កុច្ចបកតានន្តិ កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ ឧប្បន្នកុក្កុច្ចេន អភិភូតានំ. សារជ្ជនំ សារទោ, ព្យាមោហភយំ. វិគតោ សារទោ ឯតស្សាតិ វិសារទោ. សហធម្មេនាតិ សការណេន វចនេន. សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហាតីតិ យថា ន បុន សីសំ ឧក្ខិបន្តិ, អថ ខោ អប្បដិភានា មង្កុភូតាយេវ ហោន្តិ, ឯវំ សុដ្ឋុ និគ្គណ្ហាតិ.

អលជ្ជិតាតិ យ-ការលោបេន និទ្ទេសោ, អលជ្ជិតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញាណតាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មន្ទោ មោមូហោតិ អញ្ញាណភាវេន មន្ទោ, អវិសយតោ មោមូហោ, មហាមូឡ្ហោតិ អត្ថោ.

អត្តបច្ចត្ថិកាតិ អត្តនោ បច្ចត្ថិកា. វជ្ជិបុត្តកា ទសវត្ថុទីបកា. បរូបហារអញ្ញាណកង្ខាបរវិតារណាទិវាទាតិ ឯត្ថ យេ អរហត្តំ បដិជានន្តានំ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញីនំ អធិមានិកានំ កុហកានំ វា អរហត្តំ បដិជានន្តានំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ ទិស្វា មារកាយិកា ទេវតា ‘‘អរហតោ អសុចិំ ឧបសំហរន្តី’’តិ មញ្ញន្តិ សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយា អបរសេលិយា ច, តេ បរូបហារវាទា. យេសំ បន អរហតោ ឥត្ថិបុរិសាទីនំ នាមគោត្តាទីសុ ញាណប្បវត្តិយា អភាវេន អត្ថិ អរហតោ អញ្ញាណំ, តត្ថេវ សន្និដ្ឋានាភាវេន អត្ថិ អរហតោ កង្ខា, យស្មា ចស្ស តានិ វត្ថូនិ បរេ វិតារេន្តិ បកាសេន្តិ អាចិក្ខន្តិ, តស្មា អត្ថិ អរហតោ បរវិតារណាតិ ឥមា តិស្សោ លទ្ធិយោ សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បុព្ពសេលិយានំ, តេ អញ្ញាណកង្ខាបរវិតារណវាទា. និគ្គហោ បន នេសំ កថាវត្ថុប្បករណេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ចត្តារោ មគ្គា ច ផលានិ ចាតិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន វុត្តំ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញាតិ អយម្បិ អធិគមសទ្ធម្មោយេវ. ច-ការោ វា អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេចិ ថេរាតិ ធម្មកថិកា. អាហំសូតិ បំសុកូលិកត្ថេរា ឯវំ អាហំសុ.

កទា បនាយំ កថា ឧទបាទីតិ? អយញ្ហេត្ថ អនុបុព្ពិកថា (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៣០) – ឥមស្មិំ កិរ ទីបេ ចណ្ឌាលតិស្សមហាភយេ សក្កោ ទេវរាជា មហាឧឡុម្បំ មាបេត្វា ភិក្ខូនំ អារោចាបេសិ ‘‘មហន្តំ ភយំ ភវិស្សតិ, ន សម្មា ទេវោ វស្សិស្សតិ, ភិក្ខូ បច្ចយេហិ កិលមន្តា បរិយត្តិំ សន្ធារេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, បរតីរំ គន្ត្វា អយ្យេហិ ជីវិតំ រក្ខិតុំ វដ្ដតិ. ឥមំ មហាឧឡុម្បំ អារុយ្ហ គច្ឆថ ភន្តេ, យេសំ ឯត្ថ និសជ្ជដ្ឋានំ នប្បហោតិ, តេ កដ្ឋខណ្ឌេបិ ឧរំ ឋបេត្វា គច្ឆន្តុ, សព្ពេសំ ភយំ ន ភវិស្សតី’’តិ. តទា សមុទ្ទតីរំ បត្វា សដ្ឋិ ភិក្ខូ កតិកំ កត្វា ‘‘អម្ហាកំ ឯត្ថ គមនកិច្ចំ នត្ថិ, មយំ ឥធេវ ហុត្វា តេបិដកំ រក្ខិស្សាមា’’តិ តតោ និវត្តិត្វា ទក្ខិណមលយជនបទំ គន្ត្វា កន្ទមូលបណ្ណេហិ ជីវិកំ កប្បេន្តា វសិំសុ, កាយេ វហន្តេ និសីទិត្វា សជ្ឈាយំ ករោន្តិ, អវហន្តេ វាលិកំ ឧស្សារេត្វា បរិវារេត្វា សីសានិ ឯកដ្ឋានេ កត្វា បរិយត្តិំ សម្មសន្តិ. ឥមិនា និយាមេន ទ្វាទស សំវច្ឆរានិ សាដ្ឋកថំ តេបិដកំ បរិបុណ្ណំ កត្វា ធារយិំសុ.

ភយេ វូបសន្តេ សត្តសតា ភិក្ខូ អត្តនោ គតដ្ឋានេ សាដ្ឋកថេ តេបិដកេ ឯកក្ខរម្បិ ឯកព្យញ្ជនម្បិ អវិនាសេត្វា ឥមមេវ ទីបមាគម្ម កល្លគាមជនបទេ មណ្ឌលារាមវិហារំ បវិសិំសុ. ថេរានំ អាគតបវត្តិំ សុត្វា ឥមស្មិំ ទីបេ ឱហីនា សដ្ឋិ ភិក្ខូ ‘‘ថេរេ បស្សិស្សាមា’’តិ គន្ត្វា ថេរេហិ សទ្ធិំ តេបិដកំ សោធេន្តា ឯកក្ខរម្បិ ឯកព្យញ្ជនម្បិ អសមេន្តំ នាម ន បស្សិំសុ. តស្មិំ ឋានេ ថេរានំ អយំ កថា ឧទបាទិ ‘‘បរិយត្តិ នុ ខោ សាសនស្ស មូលំ, ឧទាហុ បដិបត្តី’’តិ. បំសុកូលិកត្ថេរា ‘‘បដិបត្តិ មូល’’ន្តិ អាហំសុ, ធម្មកថិកា ‘‘បរិយត្តី’’តិ. អថ នេ ថេរា ‘‘តុម្ហាកំ ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ វចនមត្តេនេវ ន សក្កា វិញ្ញាតុំ, ជិនភាសិតំ សុត្តំ អាហរថា’’តិ អាហំសុ. សុត្តំ អាហរិតុំ ន ភារោតិ –

‘‘ឥមេ ច, សុភទ្ទ, ភិក្ខូ សម្មា វិហរេយ្យុំ, អសុញ្ញោ លោកោ អរហន្តេហិ អស្សា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤). ‘‘បដិបត្តិមូលកំ, មហារាជ, សត្ថុសាសនំ, បដិបត្តិសារកំ, មហារាជ, សត្ថុសាសនំ, បដិបត្តិ តិដ្ឋន្តី តិដ្ឋតី’’តិ (មិ. ប. ៤.១.៧) –

សុត្តំ អាហរិំសុ.

ឥមំ សុត្តំ សុត្វា ធម្មកថិកា អត្តនោ វាទដ្ឋបនត្ថាយ ឥមំ សុត្តំ អាហរិំសុ –

‘‘យាវ តិដ្ឋន្តិ សុត្តន្តា, វិនយោ យាវ ទិប្បតិ;

តាវ ទក្ខន្តិ អាលោកំ, សូរិយេ អព្ភុដ្ឋិតេ យថា.

‘‘សុត្តន្តេសុ អសន្តេសុ, បមុដ្ឋេ វិនយម្ហិ ច;

តមោ ភវិស្សតិ លោកេ, សូរិយេ អត្ថង្គតេ យថា.

‘‘សុត្តន្តេ រក្ខិតេ សន្តេ, បដិបត្តិ ហោតិ រក្ខិតា;

បដិបត្តិយំ ឋិតោ ធីរោ, យោគក្ខេមា ន ធំសតី’’តិ.

ឥមស្មិំ សុត្តេ អាហដេ បំសុកូលិកត្ថេរា តុណ្ហី អហេសុំ. ធម្មកថិកត្ថេរានំយេវ វចនំ បុរតោ អហោសិ. យថា ហិ គវសតស្ស គវសហស្សស្ស វា អន្តរេ បវេណិបាលិកាយ ធេនុយា អសតិ សោ វំសោ សា បវេណី ន ឃដីយតិ, ឯវមេវ អារទ្ធវិបស្សកានំ ភិក្ខូនំ សតេបិ សហស្សេបិ វិជ្ជមានេ បរិយត្តិយា អសតិ អរិយមគ្គបដិវេធោ នាម ន ហោតិ. យថា ច និធិកុម្ភិយា ជាននត្ថាយ បាសាណបិដ្ឋេ អក្ខរេសុ ឧបនិពទ្ធេសុ យាវ អក្ខរានិ ធរន្តិ, តាវ និធិកុម្ភី នដ្ឋា នាម ន ហោតិ, ឯវមេវ បរិយត្តិយា ធរមានាយ សាសនំ អន្តរហិតំ នាម ន ហោតីតិ. តស្សាធេយ្យោតិ តស្សាយត្តោ.

៤៣៩. សោ បនាតិ សោ បាតិមោក្ខោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. គរហិតុកាមតា, ឧបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទវិវណ្ណនញ្ចាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ.

វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មោហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៤៣. តតិយំ ឧត្តានមេវ. មោហារោបនំ, មោហេតុកាមតា, វុត្តនយេន សុតភាវោ, មោហនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

មោហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥២. ចតុត្ថេ រត្តចិត្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេន រត្តចិត្តោ. សចេ បន មេថុនរាគេន រត្តោ បហារំ ទេតិ, ទុក្កដមេវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. កុបិតតា, ន មោក្ខាធិប្បាយតា, ឧបសម្បន្នស្ស បហារទានន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៧. បញ្ចមេ ន បហរិតុកាមតាយ ទិន្នត្តា ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ បហរិតុកាមតាយ បហដេ បុរិមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ, ឧច្ចារេតុកាមតាយ កេវលំ ឧគ្គិរណមត្តេ កតេ ឥមិនា បាចិត្តិយំ. ឥមិនា បន វិរជ្ឈិត្វា បហារោ ទិន្នោ, តស្មា ទុក្កដំ. កិមិទំ ទុក្កដំ បហារបច្ចយា, ឧទាហុ ឧគ្គិរណបច្ចយាតិ? តត្ថ កេចិ តាវ វទន្តិ ‘‘បហារបច្ចយា ឯវ ទុក្កដំ, ឧគ្គិរណបច្ចយា បាចិត្តិយន្តិ សទុក្កដំ បាចិត្តិយំ យុជ្ជតិ. បុរិមញ្ហិ ឧគ្គិរណំ, បច្ឆា បហារោ, ន ច បច្ឆា បហារំ និស្សាយ បុរិមំ ឧគ្គិរណំ អនាបត្តិវត្ថុកំ ភវិតុមរហតី’’តិ.

មយំ បនេត្ថ ឯវំ តក្កយាម ‘‘ឧគ្គិរណស្ស អត្តនោ សភាវេនេវ អសណ្ឋិតត្តា តប្បច្ចយា បាចិត្តិយេន ន ភវិតព្ពំ, អសុទ្ធចិត្តេន កតបយោគត្តា បន ន សក្កា ឯត្ថ អនាបត្តិយា ភវិតុន្តិ ទុក្កដំ វុត្តំ. ‘ន បហរិតុកាមតាយ ទិន្នត្តា’តិ ឥមិនា ច បហារបច្ចយា បុរិមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយាសម្ភវេ ការណំ វុត្តំ, ន បន បហារបច្ចយា ទុក្កដសម្ភវេ. ន ហិ អបហរិតុកាមតាយ បហារេ ទិន្នេ បុរិមសិក្ខាបទេន បហារបច្ចយា បាចិត្តិយេន ទុក្កដេន វា ភវិតុំ យុត្ត’’ន្តិ. ‘‘តិរច្ឆានាទីនំ អសុចិករណាទិំ ទិស្វា កុជ្ឈិត្វាបិ ឧគ្គិរន្តស្ស មោក្ខាធិប្បាយោ ឯវា’’តិ វទន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. កុបិតតា, ន មោក្ខាធិប្បាយតា, ឧបសម្បន្នស្ស តលសត្តិឧគ្គិរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. ឆដ្ឋំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឧបសម្បន្នតា, សង្ឃាទិសេសស្ស អមូលកតា, អនុទ្ធំសនា, តង្ខណវិជាននាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៦៤. សត្តមម្បិ ឧត្តានត្ថមេវ. ឧបសម្បន្នតា, អផាសុកាមតា, កុក្កុច្ចុប្បាទនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧១. អដ្ឋមេ សុតិសមីបន្តិ សទ្ទសមីបំ. សុយ្យតីតិ ហិ សុតិ, សទ្ទស្សេតំ អធិវចនំ. តស្ស សមីបំ ឧបស្សុតិ, សទ្ទសមីបន្តិ វុត្តំ ហោតិ. គណ្ឋិបទេសុ ច សុយ្យតីតិ សុតីតិ សទ្ទោវ វុត្តោ. យត្ថ បន ឋិតេន សក្កា ហោតិ សទ្ទំ សោតុំ, តត្ថ តិដ្ឋន្តោ សទ្ទសមីបេ ឋិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘យត្ថ ឋត្វា’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘សុណាតិ ឯត្ថាតិ សុតិ. យត្ថ ឋិតោ សុណាតិ, តស្ស ឋានស្សេតំ នាមំ. តស្ស សមីបំ ឧបស្សុតី’’តិ វទន្តិ, ឯវំ បន គយ្ហមានេ យស្មិំ ឋានេ ឋិតោ សុណាតិ, តស្ស អាសន្នេ អញ្ញស្មិំ បទេសេ តិដ្ឋតីតិ អាបជ្ជតិ. អដ្ឋកថាយញ្ច ឧបស្សុតិ-សទ្ទស្សេវ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យត្ថ ឋត្វា សក្កា ហោតិ, តេសំ វចនំ សោតុ’’ន្តិ វុត្តំ, ន សុតិ-សទ្ទស្ស. តស្មា បុព្ពនយោវេត្ថ បសត្ថតរោ. អថ វា ឧបេច្ច សុយ្យតិ ឯត្ថាតិ ឧបស្សុតិ, ឋានំ. យំ ឋានំ ឧបគតេន សក្កា ហោតិ កថេន្តានំ សទ្ទំ សោតុំ, តត្ថាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. មន្តេន្តន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘មន្តយមានេ’’តិ.

៤៧៣. ឯកបរិច្ឆេទានីតិ ‘‘សិយា កិរិយំ, សិយា អកិរិយ’’ន្តិ ឥមិនា នយេន ឯកបរិច្ឆេទានិ. ឥមានិ ហិ តីណិ សិក្ខាបទានិ កទាចិ កិរិយតោ សមុដ្ឋហន្តិ, កទាចិ អកិរិយតោ, ន ឯកក្ខណេយេវ កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋហន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឧបសម្បន្នតា, ចោទនាធិប្បាយោ, សវនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កម្មបដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧៤. នវមំ ឧត្តានត្ថមេវ. ធម្មកម្មតា, ធម្មកម្មន្តិ សញ្ញា, ឆន្ទំ ទត្វា ខិយ្យនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

កម្មបដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឆន្ទំ អទត្វា គមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧៩. ទសមំ ឧត្តានត្ថមេវ. វិនិច្ឆយកថាយ បវត្តមានតា, ធម្មកម្មតា, ធម្មកម្មសញ្ញិតា, សមានសីមាយំ ឋិតតា, សមានសំវាសកតា, កោបេតុកាមតាយ ហត្ថបាសវិជហនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ ឆ អង្គានិ.

ឆន្ទំ អទត្វា គមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៨៤. ឯកាទសមម្បិ ឧត្តានត្ថមេវ. ឧបសម្បន្នតា, ធម្មេន លទ្ធសម្មុតិតា, សង្ឃេន សទ្ធិំ វិកប្បនុបគចីវរទានំ, បច្ឆា ខីយិតុកាមតាយ ខិយ្យនាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤៨៩. ទ្វាទសមេ នត្ថិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ.

និដ្ឋិតោ សហធម្មិកវគ្គោ អដ្ឋមោ.