៩. រាជវគ្គោ

១. អន្តេបុរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩៧-៤៩៩. រាជវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ អដ្ឋកថាយំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ. បាឡិយំ បន អយមនុត្តានបទត្ថោ. កតំ វា ករិស្សន្តិ វាតិ មេថុនវីតិក្កមនំ កតំ វា ករិស្សន្តិ វា. ឥមេសន្តិ បទំ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា ឧភយត្ថ យោជេតព្ពំ ‘‘ឥមេហិ កតំ ឥមេ ករិស្សន្តី’’តិ. រតនន្តិ មណិរតនាទីសុ យំកិញ្ចិ. ឧភតោតិ ទ្វីហិ បក្ខេហិ. ‘‘ឧភតោ សុជាតោ’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ ភាគេហិ សុជាតតា វិញ្ញាយេយ្យ, សុជាត-សទ្ទោ ច ‘‘សុជាតោ ចារុទស្សនោ’’តិអាទីសុ អារោហសម្បត្តិបរិយាយោតិ ជាតិវសេនេវ សុជាតតំ វិភាវេតុំ ‘‘មាតិតោ ច បិតិតោ ចា’’តិ វុត្តំ. អនោរសបុត្តវសេនបិ លោកេ មាតុបិតុសមញ្ញា ទិស្សតិ, ឥធ បន សា ឱរសបុត្តវសេនេវ ឥច្ឆិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សំសុទ្ធគហណិកោ’’តិ វុត្តំ. គព្ភំ គណ្ហាតិ ធារេតីតិ គហណី, គព្ភាសយសញ្ញិតោ មាតុកុច្ឆិប្បទេសោ. សំសុទ្ធា គហណី អស្សាតិ សំសុទ្ធគហណិកោ, សំសុទ្ធា តស្ស មាតុកុច្ឆីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សមវេបាកិនិយា គហណិយា’’តិ ឯត្ថ បន យថាភុត្តស្ស អាហារស្ស វិបាចនវសេន គណ្ហនតោ អឆឌ្ឌនតោ កម្មជតេជោធាតុ ‘‘គហណី’’តិ វុច្ចតិ.

យាវ សត្តមា បិតាមហយុគាតិ ឯត្ថ បិតុ បិតា បិតាមហោ, បិតាមហស្ស យុគំ បិតាមហយុគំ. ‘‘យុគ’’ន្តិ អាយុប្បមាណំ វុច្ចតិ. អភិលាបមត្តមេវ ចេតំ, អត្ថតោ បន បិតាមហោយេវ បិតាមហយុគំ. បិតា ច មាតា ច បិតរោ, បិតូនំ បិតរោ បិតាមហា, តេសំ យុគោ បិតាមហយុគោ, តស្មា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា, បិតាមហទ្វន្ទាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ បិតាមហគ្គហណេនេវ មាតាមហោបិ គហិតោ ហោតិ. យុគ-សទ្ទោ ចេត្ថ ឯកសេសេន ទដ្ឋព្ពោ យុគោ ច យុគោ ច យុគោតិ. ឯវញ្ហិ តត្ថ តត្ថ ទ្វន្ទំ គហិតមេវ ហោតិ, តស្មា តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហយុគគ្គហណេនេវ គហិតា. ឯវំ យាវ សត្តមោ បិតាមហយុគោ, តាវ សំសុទ្ធគហណិកោ.

អក្ខិត្តោតិ ‘‘អបនេថ ឯតំ, កិំ ឥមិនា’’តិ ឯវំ អក្ខិត្តោ អនវក្ខិត្តោ. អនុបកុដ្ឋោតិ ន ឧបកុដ្ឋោ, ន អក្កោសំ វា និន្ទំ វា បត្តបុព្ពោ. កេន ការណេនាតិ អាហ ‘‘ជាតិវាទេនា’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឧភតោ…បេ… បិតាមហយុគា’’តិ ឯតេន តស្ស យោនិទោសាភាវោ ទស្សិតោ សំសុទ្ធគហណិកភាវកិត្តនតោ, ‘‘អក្ខិត្តោ’’តិ ឥមិនា កិរិយាបរាធាភាវោ. កិរិយាបរាធេន ហិ សត្តា ខេបំ បាបុណន្តិ. ‘‘អនុបកុដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា អយុត្តសំសគ្គាភាវោ. អយុត្តសំសគ្គញ្ហិ បដិច្ច សត្តា អក្កោសំ លភន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ខត្តិយតា, អភិសិត្តតា, ឧភិន្នម្បិ សយនិឃរតោ អនិក្ខន្តតា, អប្បដិសំវិទិតតា, ឥន្ទខីលាតិក្កមោតិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

អន្តេបុរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រតនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០២. ទុតិយេ មហាលតំ នាមាតិ បតិកុលំ គច្ឆន្តិយា កិរ តស្សា បិតា មហាលតាបិឡន្ធនំ នាម ការាបេសិ. តស្មិំ បិឡន្ធនេ ចតស្សោ វជិរនាឡិយោ តត្ថ តត្ថ អប្បេតព្ពដ្ឋានេ អប្បនវសេន វិនិយោគំ អគមំសុ, មុត្តានំ ឯកាទស នាឡិយោ, បវាឡស្ស ទ្វាវីសតិ នាឡិយោ, មណីនំ តេត្តិំស នាឡិយោ. ឥតិ ឯតេហិ ច អញ្ញេហិ ច វេឡុរិយលោហិតង្កមសារគល្លាទីហិ សត្តវណ្ណេហិ ច រតនេហិ និដ្ឋានំ អគមាសិ. តំ សីសេ បដិមុក្កំ យាវ បាទបិដ្ឋិយា ភស្សតិ, បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារយមានាវ ឥត្ថី នំ ធារេតុំ សក្កោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

៥០៦. អាវសថស្ស បន សុប្បបាតោ វា មុសលបាតោ វា ឧបចារោ នាមាតិ យោជេតព្ពំ. អាវសថោតិ ចេត្ថ អន្តោអារាមេ វា ហោតុ អញ្ញត្ថ វា, អត្តនោ វសនដ្ឋានំ វុច្ចតិ. ឆន្ទេនបិ ភយេនបីតិ វឌ្ឍកីអាទីសុ ឆន្ទេន, រាជវល្លភេសុ ភយេន. តមេវ ភិក្ខុំ អាសង្កន្តីតិ វិស្សរិត្វា គមនកាលេ អត្តនោ បច្ឆតោ អញ្ញស្សាភាវា អាសង្កន្តិ. បតិរូបំ នាម រតនសម្មតេ បំសុកូលគ្គហណំ វា រតនេ និរុស្សុក្កគមនំ វា. យទិ ហិ តំ រតនសម្មតំ អាមាសំ ចេ, ‘‘នត្ថិ ឯតស្ស សាមី’’តិ បំសុកូលំ គហេស្សតិ. អនាមាសំ ចេ, ‘‘នត្ថិ ឯតស្ស សាមី’’តិ បំសុកូលឆិន្នបលិពោធោ និរបេក្ខោ គមិស្សតិ. សមាទបេត្វាតិ អញ្ញំ សមាទបេត្វា, ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយានយាចនា’’តិ (ជា. ១.៧.៥៩) វុត្តនយេន យាចិត្វាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អននុញ្ញាតករណំ, បរសន្តកតា, វិស្សាសគ្គាហបំសុកូលសញ្ញានំ អភាវោ, ឧគ្គហណំ វា ឧគ្គហាបនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

រតនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វិកាលគាមប្បវិសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៨. តតិយេ អរិយមគ្គស្សាតិ ឯត្ថ សគ្គមគ្គោបិ សង្គហេតព្ពោ. អនិយ្យានិកត្តា សគ្គមោក្ខមគ្គានំ តិរច្ឆានភូតា ហិ កថា តិរច្ឆានកថា. តិរច្ឆានភូតន្តិ តិរោករណភូតំ វិពន្ធនភូតំ. រាជបដិសំយុត្តំ កថន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៧; ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១០៨០; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.១០.៦៩-៧០) រាជានំ អារព្ភ ‘‘មហាសម្មតោ មន្ធាតា ធម្មាសោកោ ឯវំមហានុភាវោ’’តិអាទិនា នយេន បវត្តកថំ. ឯត្ថ ច ‘‘អសុកោ រាជា អភិរូបោ ទស្សនីយោ’’តិអាទិនា នយេន គេហស្សិតកថាវ តិរច្ឆានកថា ហោតិ. ‘‘សោបិ នាម ឯវំមហានុភាវោ ខយំ គតោ’’តិ ឯវំ បវត្តា បន អនិច្ចតាបដិសំយុត្តា កម្មដ្ឋានភាវេ តិដ្ឋតិ. ចោរេសុបិ ‘‘មូលទេវោ ឯវំមហានុភាវោ, មេឃមាលោ ឯវំមហានុភាវោ’’តិ តេសំ កម្មំ បដិច្ច ‘‘អហោ សូរា’’តិ គេហស្សិតកថាវ តិរច្ឆានកថា. យុទ្ធេបិ ភរតយុទ្ធាទីសុ ‘‘អសុកេន អសុកោ ឯវំ មារិតោ ឯវំ វិទ្ធោ’’តិ កាមស្សាទវសេនេវ កថា តិរច្ឆានកថា. ‘‘តេបិ នាម ខយំ គតា’’តិ ឯវំ បវត្តា បន សព្ពត្ថ កម្មដ្ឋានមេវ ហោតិ.

អបិច អន្នាទីសុ ‘‘ឯវំ វណ្ណវន្តំ គន្ធវន្តំ រសវន្តំ ផស្សសម្បន្នំ ខាទិម្ហ ភុញ្ជិម្ហ បិវិម្ហ បរិភុញ្ជិម្ហា’’តិ កាមស្សាទវសេន កថេតុំ ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘បុព្ពេ ឯវំ វណ្ណាទិសម្បន្នំ អន្នំ បានំ វត្ថំ សយនំ មាលាគន្ធំ សីលវន្តានំ អទម្ហ, ចេតិយបូជំ អករិម្ហា’’តិ កថេតុំ វដ្ដតិ. ញាតិកថាទីសុបិ ‘‘អម្ហាកំ ញាតកា សូរា សមត្ថា’’តិ វា ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវំ វិចិត្រេហិ យានេហិ វិចរិម្ហា’’តិ វា អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘តេបិ នោ ញាតកា ខយំ គតា’’តិ វា ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវរូបា ឧបាហនា សង្ឃស្ស អទម្ហា’’តិ វា កថេតព្ពំ. គាមកថាបិ សុនិវិដ្ឋទុន្និវិដ្ឋសុភិក្ខទុព្ភិក្ខាទិវសេន វា ‘‘អសុកគាមវាសិនោ សូរា សមត្ថា’’តិ វា ឯវំ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិ វា ‘‘ខយវយំ គតា’’តិ វា វត្តុំ វដ្ដតិ. និគមនគរជនបទកថាសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥត្ថិកថាបិ វណ្ណសណ្ឋានាទីនិ បដិច្ច អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា, ខយំ គតា’’តិ ឯវំ វត្តុំ វដ្ដតិ. សូរកថាបិ ‘‘នន្ទិមិត្តោ នាម យោធោ សូរោ អហោសី’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធោ អហោសិ, ខយំ គតោ’’តិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. វិសិខាកថាបិ ‘‘អសុកា វិសិខា សុនិវិដ្ឋា ទុន្និវិដ្ឋា សូរា សមត្ថា’’តិ អស្សាទវសេនេវ ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា, ខយំ គតា’’ឥច្ចេវ វដ្ដតិ.

កុម្ភដ្ឋានកថាតិ កុដដ្ឋានកថា ឧទកតិត្ថកថា វុច្ចតិ, កុម្ភទាសីកថា វា. សាបិ ‘‘បាសាទិកា នច្ចិតុំ គាយិតុំ ឆេកា’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិអាទិនា នយេនេវ វដ្ដតិ. បុព្ពបេតកថាតិ អតីតញាតិកថា. តត្ថ វត្តមានញាតិកថាសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

នានត្តកថាតិ បុរិមបច្ឆិមកថាវិមុត្តា អវសេសា នានាសភាវា និរត្ថកកថា. លោកក្ខាយិកាតិ ‘‘អយំ លោកោ កេន និម្មិតោ, អសុកេន បជាបតិនា ព្រហ្មុនា ឥស្សរេន វា និម្មិតោ, កាកោ សេតោ អដ្ឋីនំ សេតត្តា, ពកា រត្តា លោហិតស្ស រត្តត្តា’’តិ ឯវមាទិកា លោកាយតវិតណ្ឌសល្លាបកថា. ឧប្បត្តិឋិតិសំហារាទិវសេន លោកំ អក្ខាយតីតិ លោកក្ខាយិកា. សមុទ្ទក្ខាយិកា នាម កស្មា សមុទ្ទោ សាគរោ, សាគរស្ស រញ្ញោ បុត្តេហិ ខតត្តា សាគរោ. ខតោ អម្ហេហីតិ ហត្ថមុទ្ទាយ និវេទិតត្តា សមុទ្ទោតិ ឯវមាទិកា និរត្ថកា សមុទ្ទក្ខាយិកកថា.

ឥតិ ភវោ ឥតិ អភវោតិ យំ វា តំ វា និរត្ថកការណំ វត្វា បវត្តិតកថា ឥតិភវាភវកថា. ឯត្ថ ច ភវោតិ សស្សតំ, អភវោតិ ឧច្ឆេទំ. ភវោតិ វុទ្ធិ, អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ កាមសុខំ, អភវោតិ អត្តកិលមថោ. ឥតិ ឥមាយ ឆព្ពិធាយ ឥតិភវាភវកថាយ សទ្ធិំ ពាត្តិំស តិរច្ឆានកថា នាម ហោតិ. អថ វា បាឡិយំ សរូបតោ អនាគតាបិ អរញ្ញបព្ពតនទីទីបកថា ឥតិ-សទ្ទេន សង្គហេត្វា ឆត្តិំស តិរច្ឆានកថាតិ វុច្ចតិ. ឥតិ វាតិ ហិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថេ, វា-សទ្ទោ វិកប្បត្ថេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ឯវំបការំ ឥតោ អញ្ញំ វា តាទិសំ និរត្ថកកថំ កថេន្តី’’តិ. អាទិអត្ថេ វា ឥតិ-សទ្ទោ ‘‘ឥតិ វា ឥតិ ឯវរូបា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វិយ, ឯវមាទិំ អញ្ញម្បិ តាទិសំ កថំ កថេន្តីតិ អត្ថោ.

៥១២. អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ ឥមិនា ទុតិយលេឌ្ឌុបាតោ ឥធ ឧបចារោតិ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆនា, អនុញ្ញាតការណាភាវោ, វិកាលេ គាមប្បវិសនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

វិកាលគាមប្បវិសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សូចិឃរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥១៧. ចតុត្ថេ តំ អស្ស អត្ថីតិ បឋមំ ភិន្ទិត្វា បច្ឆា ទេសេតព្ពត្តា តំ ភេទនកំ តស្ស បាចិត្តិយស្ស អត្ថីតិ ភេទនកំ, បាចិត្តិយំ. អស្សត្ថិអត្ថេ អ-ការបច្ចយោ ទដ្ឋព្ពោ. វាសិជដេតិ វាសិទណ្ឌកេ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. សូចិឃរតា, អដ្ឋិមយាទិតា, អត្តនោ អត្ថាយ ករណំ វា ការាបេត្វា វា បដិលាភោតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

សូចិឃរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មញ្ចបីឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២២. បញ្ចមេ ឆេទនកំ វុត្តនយមេវាតិ ឆេទនមេវ ឆេទនកំ, តំ តស្ស អត្ថីតិ ឆេទនកន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិស្សតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. បមាណាតិក្កន្តមញ្ចបីឋតា, អត្តនោ អត្ថាយ ករណំ វា ការាបេត្វា វា បដិលាភោតិ ឥមានិ បនេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ.

មញ្ចបីឋសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. តូលោនទ្ធសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២៦. ឆដ្ឋេ តូលំ បក្ខិបិត្វាតិ ហេដ្ឋា ចិមិលិកំ បត្ថរិត្វា តស្ស ឧបរិ តូលំ បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. បោដកិតូលន្តិ ឯរកតូលាទិ យំកិញ្ចិ តិណជាតីនំ តូលំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. តូលោនទ្ធមញ្ចបីឋតា, អត្តនោ អត្ថាយ ករណំ វា ការាបេត្វា វា បដិលាភោតិ ឥមានិ បនេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. អត្តនា ការាបិតស្ស ហិ បដិលាភមត្តេនេវ បាចិត្តិយំ. តេនេវ បទភាជនេ ‘‘បដិលាភេន ឧទ្ទាលេត្វា បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. កេនចិ បន ‘‘បដិលាភេន ឧទ្ទាលេត្វា បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ បដិលាភមត្តេនេវ បាចិត្តិយំ វិយ ទិស្សតិ, បរិភោគេយេវ អាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា. ‘អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’តិ វចនំ ឯត្ថ សាធក’’ន្តិ វុត្តំ, តំ តស្ស មតិមត្តំ. ន ហិ ‘‘អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥទំ អត្តនា ការាបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ករណការាបនបច្ចយា ច ឥមិនា សិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ វុត្តំ, ន បរិភោគបច្ចយា. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តូលោនទ្ធំ មញ្ចំ វា បីឋំ វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ, យោ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ហិ ខន្ធកេ វុត្តត្តា អត្តនា វា កតំ ហោតុ អញ្ញេន វា, បរិភុញ្ជន្តស្ស បរិភោគបច្ចយា ទុក្កដមេវ, ន បាចិត្តិយំ.

តូលោនទ្ធសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣១. សត្តមេ យំ វត្តព្ពំ, តំ និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទេ វុត្តមេវ. និសីទនស្ស បមាណាតិក្កន្តតា, អត្តនោ អត្ថាយ ករណំ វា ការាបេត្វា វា បដិលាភោតិ ឥមានិ បនេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ.

និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៣៧-៥៤២. អដ្ឋមនវមទសមេសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ, អង្គានិបិ សត្តមេវ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

និដ្ឋិតោ រាជវគ្គោ នវមោ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ

ខុទ្ទកវណ្ណនា សមត្តា.

បាចិត្តិយកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.