៧. សប្បាណកវគ្គោ

១. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨២. សប្បាណកវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ ឧសុំ សរំ អស្សតិ ខិបតីតិ ឥស្សាសោ, ធនុសិប្បកុសលោតិ អាហ ‘‘ធនុគ្គហាចរិយោ’’តិ. បដិសត្តុវិធមនត្ថំ ធនុំ គណ្ហន្តីតិ ធនុគ្គហា, តេសំ អាចរិយោ ធនុគ្គហាចរិយោ. អប្បមត្តេន វត្តំ កាតព្ពន្តិ យថា តេ បាណា ន មរន្តិ, ឯវំ សូបដ្ឋិតស្សតិនា សេនាសនេ វត្តំ កាតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អង្គានិបិ មនុស្សវិគ្គហេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពានីតិ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨៧. ទុតិយេ ឧទកសណ្ឋានកប្បទេសេតិ យត្ថ ភូមិភាគេ ឧទកំ និក្ខិត្តំ សន្តិដ្ឋតិ, ន សហសា បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, តាទិសេ បទេសេ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អង្គានិ សិញ្ចនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវ.

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧក្កោដនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៩២. តតិយេ យថាបតិដ្ឋិតភាវេន បតិដ្ឋាតុំ ន ទេន្តីតិ តេសំ បវត្តិអាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យំ បន ធម្មេន អធិករណំ និហតំ, តំ សុនិហតមេវ. សចេ វិប្បកតេ កម្មេ បដិក្កោសតិ, តំ សញ្ញាបេត្វាវ កាតព្ពំ. ឥតរថា កម្មញ្ច កុប្បតិ, ការកានញ្ច អាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. យថាធម្មំ និហតភាវោ, ជាននា, ឧក្កោដនាតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ឧក្កោដនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៩៩. ចតុត្ថេ តស្សេវាតិ យោ អាបន្នោ, តស្សេវ. អារោចេតីតិ បដិច្ឆាទនត្ថមេវ មា កស្សចិ អារោចេសីតិ វទតិ. វត្ថុបុគ្គលោតិ អាបន្នបុគ្គលោ. យេនស្ស អារោចិតន្តិ យេន ទុតិយេន អស្ស តតិយស្ស អារោចិតំ. កោដិ ឆិន្នា ហោតីតិ យស្មា បដិច្ឆាទនបច្ចយា អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាវ ទុតិយេន តតិយស្ស អារោចិតំ, តស្មា តប្បច្ចយា បុន តេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយា អភាវតោ អាបត្តិយា កោដិ ឆិន្នា នាម ហោតិ.

៤០០. ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិ ច កាយសំសគ្គោ ចាតិ អយំ ទុដ្ឋុល្លអជ្ឈាចារោ នាមា’’តិ ឥទំ ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨២) ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ វា អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារន្តិ ឯត្ថ អាទិតោ បញ្ច សិក្ខាបទានិ ទុដ្ឋុល្លោ នាម អជ្ឈាចារោ, សេសានិ អទុដ្ឋុល្លោ, សុក្កវិស្សដ្ឋិកាយសំសគ្គទុដ្ឋុល្លអត្តកាមា បនស្ស អជ្ឈាចារោ នាមា’’តិ. ‘‘អារោចនេ អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ អញ្ញថា អធិប្បេតំ, បដិច្ឆាទនេ អញ្ញថា’’តិ ឯត្ថាបិ វិសេសការណំ ន ទិស្សតិ, តស្មា អដ្ឋកថាយ បុព្ពេនាបរំ ន សមេតិ. អវិរោធំ ឥច្ឆន្តេន បន វីមំសិតព្ពមេត្ថ ការណំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឧបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លាបត្តិជាននំ, បដិច្ឆាទេតុកាមតាយ នារោចេស្សាមីតិ ធុរនិក្ខេបោតិ ឥមានិ បនេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ.

ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤០២. បញ្ចមេ រូបសុត្តន្តិ ហេរញ្ញិកានំ សុត្តំ. ទុរុត្តានន្តិ អក្កោសវសេន ទុរុត្តានំ, ទុរុត្តត្តាយេវ ទុរាគតានំ. វចនបថានន្តិ ឯត្ថ វចនមេវ តទត្ថំ ញាតុកាមានំ ញាបេតុកាមានញ្ច បថោតិ វចនបថោ. ទុក្ខមានន្តិ ទុក្ខេន ខមិតព្ពានំ.

៤០៤. គព្ភេ សយិតកាលេន សទ្ធិំ វីសតិមំ វស្សំ អស្សាតិ គព្ភវីសោ. ហាយនវឌ្ឍនន្តិ គព្ភមាសេសុ អធិកេសុ ឧត្តរិហាយនំ, ឩនេសុ វឌ្ឍនន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកូនវីសតិវស្សន្តិ ទ្វាទសមាសេ មាតុកុច្ឆិស្មិំ វសិត្វា មហាបវារណាយ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯកូនវីសតិវស្សំ. បាដិបទទិវសេតិ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបគមនទិវសេ. ‘‘តិំសរត្តិទិវោ មាសោ’’តិ (អ. និ. ៣.៧១; ៨.៤៣; វិភ. ១០២៣) វចនតោ ‘‘ចត្តារោ មាសា បរិហាយន្តី’’តិ វុត្តំ. វស្សំ ឧក្កឌ្ឍន្តីតិ វស្សំ ឧទ្ធំ កឌ្ឍន្តិ, តតិយេ សំវច្ឆរេ ឯកមាសំ អធិកមាសវសេន បរិច្ចជន្តា វស្សំ ឧទ្ធំ កឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ, តស្មា តតិយោ សំវច្ឆរោ តេរសមាសិកោ ហោតិ, សំវច្ឆរស្ស បន ទ្វាទសមាសិកត្តា អដ្ឋារសសុ វស្សេសុ អធិកមាសេ វិសុំ គហេត្វា ‘‘ឆ មាសា វឌ្ឍន្តី’’តិ វុត្តំ. តតោតិ ឆមាសតោ. និក្កង្ខា ហុត្វាតិ អធិកមាសេហិ សទ្ធិំ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សត្តា និព្ពេមតិកា ហុត្វា. យំ បន វុត្តំ តីសុ គណ្ឋិបទេសុ ‘‘អដ្ឋារសន្នំយេវ វស្សានំ អធិកមាសេ គហេត្វា គណិតត្តា សេសវស្សទ្វយស្សបិ អធិកានិ ទិវសានិ ហោន្តេវ, តានិ អធិកទិវសានិ សន្ធាយ ‘និក្កង្ខា ហុត្វា’តិ វុត្ត’’ន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ ទ្វីសុ វស្សេសុ អធិកទិវសានិ នាម វិសុំ ឧបលព្ភន្តិ តតិយេ វស្សេ វស្សុក្កឌ្ឍនវសេន អធិកមាសេ បរិច្ចត្តេយេវ អតិរេកមាសសម្ភវតោ. តស្មា ទ្វីសុ វស្សេសុ អតិរេកទិវសានិ នាម វិសុំ ន សម្ភវន្តិ.

ននុ ច ‘‘តេ ទ្វេ មាសេ គហេត្វា វីសតិវស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ឯកូនវីសតិវស្សម្ហិ បុន អបរស្មិំ វស្សេ បក្ខិត្តេ វីសតិវស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ បន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. អនេកត្ថត្តា និបាតានំ បន-សទ្ទោ ហិ-សទ្ទត្ថេ, ឯត្ថ ហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ហិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនវសេន វុត្តំ. ឥមិនា ច ឥមំ ទីបេតិ ‘‘យំ វុត្តំ ‘ឯកូនវីសតិវស្សំ សាមណេរំ និក្ខមនីយបុណ្ណមាសិំ អតិក្កម្ម បាដិបទទិវសេ ឧបសម្បាទេន្តី’តិ, តត្ថ គព្ភមាសេបិ អគ្គហេត្វា ទ្វីហិ មាសេហិ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សំ សន្ធាយ ‘ឯកូនវីសតិវស្ស’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា អធិកមាសេសុ ទ្វីសុ គហិតេសុ វីសតិវស្សានិ បរិបុណ្ណានិ នាម ហោន្តី’’តិ. តស្មាតិ យស្មា គព្ភមាសាបិ គណនូបគា ហោន្តិ, តស្មា. ឯកវីសតិវស្សោ ហោតីតិ ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ វីសតិវស្សោ សមានោ គព្ភមាសេហិ សទ្ធិំ ឯកវីសតិវស្សោ ហោតិ.

៤០៦. អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតីតិ ឧបជ្ឈាយោ កម្មវាចាចរិយោ វា ហុត្វា ឧបសម្បាទេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឩនវីសតិវស្សតា, ឩនកសញ្ញិតា, ឧបសម្បាទនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤០៧. ឆដ្ឋសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ. ថេយ្យសត្ថកភាវោ, ជាននំ, សំវិធានំ, អវិសង្កេតេន គមនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤១២. សត្តមេ នត្ថិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ.

៨. អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤១៧. អដ្ឋមេ ពាធយិំសូតិ ហនិំសុ. តំតំសម្បត្តិយា វិពន្ធនវសេន សត្តសន្តានស្ស អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ អន្តរាយោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថោ. អនតិក្កមនដ្ឋេន តស្មិំ អន្តរាយេ និយុត្តា, អន្តរាយំ វា ផលំ អរហន្តិ, អន្តរាយស្ស វា ករណសីលាតិ អន្តរាយិកា. តេនាហ ‘‘អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ. អានន្តរិយធម្មាតិ អានន្តរិកសភាវា ចេតនាធម្មា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ចុតិអនន្តរផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តា, តំនិព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលា, អនន្តរប្បយោជនាតិ វា អានន្តរិកា, តេ ឯវ អានន្តរិយាតិ វុត្តា. កម្មានិ ឯវ អន្តរាយិកាតិ កម្មន្តរាយិកា. មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្សាតិ មិច្ឆាចារលក្ខណាភាវតោ វុត្តំ. ន ហិ ភិក្ខុនិយា ធម្មរក្ខិតភាវោ អត្ថិ. បាកតិកភិក្ខុនីវសេន ចេតំ វុត្តំ. អរិយាយ បន បវត្តំ អបាយសំវត្តនិកមេវ, នន្ទមាណវកោ ចេត្ថ និទស្សនំ. ឧភិន្នំ សមានច្ឆន្ទតាវសេន វា ន សគ្គន្តរាយិកតា, មោក្ខន្តរាយិកតា បន មោក្ខត្ថាយ បដិបត្តិយា វិទូសនតោ. អភិភវិត្វា បន បវត្តិយំ សគ្គន្តរាយិកតាបិ ន សក្កា និវារេតុន្តិ.

អហេតុកទិដ្ឋិអកិរិយទិដ្ឋិនត្ថិកទិដ្ឋិយោវ និយតភាវំ បត្តា និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា. បដិសន្ធិធម្មាតិ បដិសន្ធិចិត្តុប្បាទមាហ. បណ្ឌកាទិគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ សព្ពាយបិ អហេតុកបដិសន្ធិយា វិបាកន្តរាយិកភាវតោ. យាហិ អរិយេ ឧបវទតិ, តា ចេតនា អរិយូបវាទា ជាតា. តតោ បរន្តិ ខមាបនតោ ឧបរិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ទិព្ពចក្ខុកថាយំ វុត្តមេវ. សញ្ចិច្ច អាបន្នា អាបត្តិយោតិ សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា. សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តញ្ហិ អន្តមសោ ទុក្កដទុព្ភាសិតម្បិ សគ្គមគ្គផលានំ អន្តរាយំ ករោតិ. យាវ ភិក្ខុភាវំ បដិជានាតិ បារាជិកំ អាបន្នោ, ន វុដ្ឋាតិ សេសគរុកាបត្តិំ អាបន្នោ, ន ទេសេតិ លហុកាបត្តិំ អាបន្នោ.

អយំ ភិក្ខូតិ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ. រសេន រសំ សំសន្ទិត្វាតិ អនវជ្ជេន បច្ចយបរិភុញ្ជនរសេន សាវជ្ជកាមគុណបរិភោគរសំ សមានេត្វា. យោនិសោ បច្ចវេក្ខណេន នត្ថិ ឯត្ថ ឆន្ទរាគោតិ និច្ឆន្ទរាគោ, បច្ចយបរិភោគោ. ឧបនេន្តោ វិយាតិ ពន្ធនំ ឧបនេន្តោ វិយ. ‘‘ឃដេន្តោ វិយា’’តិបិ បាឋោ. ឧបសំហរន្តោ វិយាតិ សទិសតំ ឧបសំហរន្តោ វិយ ឯកន្តសាវជ្ជេ អនវជ្ជភាវបក្ខេបនតោ. បាបកន្តិ លាមកដ្ឋេន ទុគ្គតិសម្បាបនដ្ឋេន ច បាបកំ. មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តេន វិយាតិ សេតុករណវសេន មហាសាគរំ ពន្ធន្តេន វិយ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈន្តោតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ‘‘សាវជ្ជ’’ន្តិ ទិដ្ឋំ ‘‘អនវជ្ជ’’ន្តិ គហណេន តេន សហ បដិវិរុជ្ឈន្តោ. អាណាចក្កេតិ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទសង្ខាតេ, ‘‘អព្រហ្មចរិយំ បហាយា’’តិអាទិទេសនាសង្ខាតេ ច អាណាចក្កេ.

អដ្ឋិកង្កលំ នាម ឧរដ្ឋិ វា បិដ្ឋិកណ្ដកំ វា សីសដ្ឋិ វា. តញ្ហិ និម្មំសត្តា ‘‘កង្កល’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិគតមំសាយ ហិ អដ្ឋិសង្ខលិកាយ ឯកដ្ឋិម្ហិ វា កង្កល-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ. អនុទហនដ្ឋេនាតិ អនុបាយបដិបត្តិយា សម្បតិ អាយតិញ្ច អនុទហនដ្ឋេន. មហាភិតាបនដ្ឋេន អនវដ្ឋិតសភាវតាយ, ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន មុហុត្តករណីយតាយ, តាវកាលិកដ្ឋេន បរេហិ អភិភវនតាយ, សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន ភេទនាទិអធិករណភាវេន, ឧគ្ឃាដសទិសតាយ អធិកុដ្ដនដ្ឋេន, អវណេ វណំ ឧប្បាទេត្វា អន្តោ អនុបវិសនភាវតាយ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន, ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកអនត្ថនិមិត្តតាយ សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន.

បាឡិយំ ‘‘ថាមសា បរាមាសា’’តិអាទីសុ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ថាមសាតិ ទិដ្ឋិថាមេន, តស្សា ទិដ្ឋិយា ថាមគតភាវេនាតិ អត្ថោ. បរាមាសាតិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន, ទិដ្ឋិសង្ខាតបរាមាសេនាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិយេវ ហិ ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសនេន បរាមាសោ. អភិនិវិស្សាតិ តណ្ហាភិនិវេសបុព្ពង្គមេន ទិដ្ឋាភិនិវេសេន ‘‘ឥទមេត្ថ សច្ច’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា. វោហរតីតិ កថេតិ. យតោ ច ខោ តេ ភិក្ខូតិ យទា តេ ភិក្ខូ. ឯវំព្យាខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតាតិ ឥទំ ឯស អត្តនោ លទ្ធិំ និគូហិតុកាមតាយ នត្ថីតិ វត្តុកាមោបិ ភគវតោ អានុភាវេន សម្បដិច្ឆតិ. ពុទ្ធានំ កិរ សម្មុខា ទ្វេ កថា កថេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. កស្ស នុ ខោ នាម ត្វំ មោឃបុរិសាតិ ត្វំ មោឃបុរិស កស្ស ខត្តិយស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា វេស្សស្ស វា សុទ្ទស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វា មយា ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាសិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ធម្មកម្មតា, សមនុភាសនា, អប្បដិនិស្សជ្ជនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤២៤. នវមេ បយោគគណនាយាតិ ទានគ្គហណប្បយោគគណនាយ. សំវាសេ កម្មបរិយោសានវសេន, សហសេយ្យាយ ឯកស្មិំ និបន្នេ ឥតរស្ស និបជ្ជនបយោគវសេន អាបត្តិបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច បទភាជនេ ‘‘ឯកច្ឆន្នេ’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា នានូបចារេបិ ឯកច្ឆន្នេ និបជ្ជន្តស្ស អាបត្តិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘សហ វា សេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ នានូបចារេបិ ឯកច្ឆន្នេ និបជ្ជេយ្យា’’តិ. បណ្ណត្តិំ អជានន្តេន អរហតាបិ កិរិយាព្យាកតចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា ‘‘តិចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បន កេនចិ វុត្តំ ‘‘តិចិត្តន្តិ ឯត្ថ វិបាកាព្យាកតចិត្តេន សហ វា សេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, អញ្ញថា សចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស កិរិយាព្យាកតំ សន្ធាយ ន យុជ្ជតី’’តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ សចិត្តកសិក្ខាបទវីតិក្កមោ អរហតោ ន សម្ភវតិ. តេនេវ បថវីខណនាទីសុ សចិត្តកសិក្ខាបទេសុ តិចិត្តមេវ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អកតានុធម្មតា, ជាននា, សម្ភោគាទិករណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤២៨. ទសមេ បិរេតិ និបាតបទំ. សម្ពោធនេ វត្តមានំ បរ-សទ្ទេន សមានត្ថំ វទន្តីតិ អាហ ‘‘បរ អមាមកា’’តិ, អម្ហាកំ អនជ្ឈត្តិកភូតាតិ អត្ថោ. បិរេតិ វា ‘‘បរតោ’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ និបាតបទំ, តស្មា ចរ បិរេតិ បរតោ គច្ឆ, មា ឥធ តិដ្ឋាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសមេត្ថ បុរិមសិក្ខាបទទ្វយេ វុត្តនយមេវ.

កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ សប្បាណកវគ្គោ សត្តមោ.