៤. ភោជនវគ្គោ

១. អាវសថបិណ្ឌសិក្ខាបទវណ្ណនា

២០៦. ភោជនវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ អទ្ធយោជនំ វា យោជនំ វា គន្តុំ សក្កោតីតិ ឯត្ថ តត្តកំ គន្តុំ សក្កោន្តស្សបិ តាវតកំ គន្ត្វា អលទ្ធភិក្ខស្ស ឥតោ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឥមេសំយេវាតិ ឥមេសំ បាសណ្ឌានំយេវ. ឯត្តកានន្តិ ឥមស្មិំ បាសណ្ឌេ ឯត្តកានំ. ឯកទិវសំ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ ឯកទិវសំ សកិំយេវ ភុញ្ជិតព្ពំ. ‘‘ឯកទិវសំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វចនតោ បន ឯកស្មិំ ទិវសេ បុនប្បុនំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ន គហេតព្ពំ. បុន អាទិតោ បដ្ឋាយ ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ ឥមិនា បឋមំ ភុត្តដ្ឋានេសុ បុន ឯកស្មិម្បិ ឋានេ ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

២០៨. ‘‘គច្ឆន្តោ វា អាគច្ឆន្តោ វាតិ ឥទំ អទ្ធយោជនវសេន គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. អន្តរាមគ្គេ គតដ្ឋានេតិ ឯកស្សេវ សន្តកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អាគច្ឆន្តេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘គន្ត្វា បច្ចាគច្ឆន្តោ’’តិអាទិមាហ. អាបត្តិដ្ឋានេយេវ បុន ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ វត្តព្ពាតិ គមនេ អាគមនេ ច បឋមំ ភោជនំ អវត្វា អន្តរាមគ្គេ ឯកទិវសំ គតដ្ឋានេ ច ឯកទិវសន្តិ បុនប្បុនំ ភោជនមេវ ទស្សិតំ, គមនទិវសេ បន អាគមនទិវសេ ច ‘‘គមិស្សាមិ អាគមិស្សាមី’’តិ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវ. សុទ្ធចិត្តេន បុនប្បុនំ ភុញ្ជន្តស្សបិ បុនប្បុនំ ភោជនេ អនាបត្តិ. អញ្ញស្សត្ថាយ ឧទ្ទិសិត្វា បញ្ញត្តំ ភិក្ខុនោ គហេតុមេវ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ភិក្ខូនំយេវ អត្ថាយា’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អាវសថបិណ្ឌតា, អគិលានតា, អនុវសិត្វា ភោជនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

អាវសថបិណ្ឌសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២០៩. ទុតិយេ អភិមារេតិ អភិគន្ត្វា ភគវតោ មារណត្ថាយ និយោជិតេ ធនុទ្ធរេ. គុឡ្ហបដិច្ឆន្នោតិ អបាកដោ. បវិជ្ឈីតិ វិស្សជ្ជេសិ. ននុ រាជានម្បិ មារាបេសីតិ វចនតោ ឥទំ សិក្ខាបទំ អជាតសត្តុនោ កាលេ បញ្ញត្តន្តិ សិទ្ធំ, ឯវញ្ច សតិ បរតោ អនុបញ្ញត្តិយំ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស ញាតិសាលោហិតោ អាជីវកេសុ បព្ពជិតោ ហោតិ. អថ ខោ សោ អាជីវកោ យេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ មាគធំ សេនិយំ ពិម្ពិសារំ ឯតទវោច…បេ… កុក្កុច្ចាយន្តា នាធិវាសេន្តី’’តិ –

ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? សោ កិរ អាជីវកោ តំ ទានំ ទេន្តោ ពិម្ពិសារកាលតោ បដ្ឋាយ អទាសិ, បច្ឆា អជាតសត្តុកាលេ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា តំ ទានំ ន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តស្មា អាទិតោ បដ្ឋាយ តំ វត្ថុ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អថ ខោ សោ អាជីវកោ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ទូតំ បាហេសី’’តិ ឥទញ្ច តតោ បភុតិ សោ អាជីវកោ អន្តរន្តរា ភិក្ខូ និមន្តេត្វា ទានំ ទេន្តោ អជាតសត្តុកាលេ សិក្ខាបទេ បញ្ញត្តេ យំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ.

២១៥. អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋត្តា វិសទិសំ រជ្ជំ វិរជ្ជំ, តតោ អាគតា, តត្ថ វា ជាតា, ភវាតិ វា វេរជ្ជា, តេ ឯវ វេរជ្ជកា. តេ បន យស្មា គោត្តចរណាទិវិភាគេន នានប្បការា, តស្មា វុត្តំ ‘‘នានាវេរជ្ជកេ’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន នានាវិធេហិ អញ្ញរជ្ជេហិ អាគតេតិ រជ្ជានំយេវ វសេន នានប្បការតា វុត្តា.

២១៧-២១៨. ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស វិញ្ញត្តិំ កត្វា ភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តត្តា វិញ្ញត្តិតោ គណភោជនំ វត្ថុវសេនេវ បាកដន្តិ តំ អវត្វា ‘‘គណភោជនំ នាម យត្ថ…បេ… និមន្តិតា ភុញ្ជន្តី’’តិ និមន្តនវសេនេវ បទភាជនេ គណភោជនំ វុត្តំ. ‘‘កិញ្ចិ បន សិក្ខាបទំ វត្ថុអននុរូបម្បិ សិយាតិ បទភាជនេ វុត្តនយេន និមន្តនវសេនេវ គណភោជនំ ហោតីតិ កេសញ្ចិ អាសង្កា ភវេយ្យា’’តិ តំនិវត្តនត្ថំ ‘‘តំ បនេតំ គណភោជនំ ទ្វីហាការេហិ បសវតី’’តិ វុត្តំ. បញ្ចន្នំ ភោជនានំ នាមំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ភោជនំ គណ្ហថាតិ វុត្តេបិ គណភោជនំ ហោតិយេវា’’តិ វទន្តិ. ‘‘ហេដ្ឋា អទ្ធានគមនវត្ថុស្មិំ នាវាភិរុហនវត្ថុស្មិញ្ច ‘ឥធេវ, ភន្តេ, ភុញ្ជថា’តិ វុត្តេ យស្មា កុក្កុច្ចាយន្តា ន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តស្មា ‘ភុញ្ជថា’តិ វុត្តេបិ គណភោជនំ ន ហោតិយេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ‘‘បញ្ចន្នំ ភោជនានំ នាមំ គហេត្វា និមន្តេតី’’តិ វុត្តត្តា បន ‘‘ឱទនំ ភុញ្ជថា’’តិ វា ‘‘ភត្តំ ភុញ្ជថា’’តិ វា ភោជននាមំ គហេត្វាវ វុត្តេ គណភោជនំ ហោតិ, ន អញ្ញថា. ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, ភុញ្ជថា’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឱទន’’ន្តិ វា ‘‘ភត្ត’’ន្តិ វា វត្វាវ តេ ឯវំ និមន្តេសុន្តិ គហេតព្ពំ. គណវសេន វា និមន្តិតត្តា តេ ភិក្ខូ អបកតញ្ញុតាយ កុក្កុច្ចាយន្តា ន បដិគ្គណ្ហិំសូតិ អយំ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

ឯកតោ គណ្ហន្តីតិ ឯត្ថ អញ្ញមញ្ញស្ស ទ្វាទសហត្ថំ អមុញ្ចិត្វា ឋិតា ឯកតោ គណ្ហន្តិ នាមាតិ គហេតព្ពំ. ‘‘អម្ហាកំ ចតុន្នម្បិ ភត្តំ ទេហីតិ វា វិញ្ញាបេយ្យុ’’ន្តិ វចនតោ ហេដ្ឋា ‘‘ត្វំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ភត្តំ ទេហិ, ត្វំ ទ្វិន្នន្តិ ឯវំ វិញ្ញាបេត្វា’’តិ វចនតោ ច អត្តនោ អត្ថាយ អញ្ញេហិ វិញ្ញត្តម្បិ សាទិយន្តស្ស គណភោជនំ ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ វិញ្ញត្តិតោ បសវតីតិ ឯត្ថ វិញ្ញត្តិយា សតិ គណ្ហន្តស្ស ឯកតោ ហុត្វា គហណេ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ, វិសុំ គហណេ បណីតភោជនសូបោទនវិញ្ញត្តីហិ អាបត្តិ វេទិតព្ពា.

វិចារេតីតិ បញ្ចខណ្ឌាទិវសេន សំវិទហតិ. ឃដ្ដេតីតិ អនុវាតំ ឆិន្ទិត្វា ហត្ថេន ទណ្ឌកេន វា ឃដ្ដេតិ. សុត្តំ ករោតីតិ សុត្តំ វដ្ដេតិ. វលេតីតិ ទណ្ឌកេ វា ហត្ថេ វា អាវដ្ដេតិ. ‘‘អភិនវស្សេវ ចីវរស្ស ករណំ ឥធ ចីវរកម្មំ នាម, បុរាណចីវរេ សូចិកម្មំ នាម ន ហោតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘ចតុត្ថេ អាគតេ ន យាបេន្តីតិ វចនតោ សចេ អញ្ញោ កោចិ អាគច្ឆន្តោ នត្ថិ, ចត្តារោយេវ ច តត្ថ និសិន្នា យាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

២២០. គណភោជនាបត្តិជនកនិមន្តនភាវតោ ‘‘អកប្បិយនិមន្តន’’ន្តិ វុត្តំ. សម្បវេសេត្វាតិ និសីទាបេត្វា. គណោ ភិជ្ជតីតិ គណោ អាបត្តិំ ន អាបជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យត្ថ ចត្តារោ ភិក្ខូ…បេ… ភុញ្ជន្តី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា សំសន្ទនតោ ‘‘ឥតរេសំ បន គណបូរកោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អវិសេសេនាតិ ‘‘គិលានោ វា ចីវរការកោ វា’’តិ អវិសេសេត្វា សព្ពសាធារណវចនេន. តស្មាតិ អវិសេសិតត្តា. ភុត្វា គតេសូតិ ឯត្ថ អគតេសុបិ ភោជនកិច្ចេ និដ្ឋិតេ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. តានិ ច តេហិ ឯកតោ ន គហិតានីតិ យេហិ ភោជនេហិ វិសង្កេតោ នត្ថិ, តានិ ភោជនានិ តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកតោ ន គហិតានិ ឯកេន បច្ឆា គហិតត្តា. មហាថេរេតិ ភិក្ខូ សន្ធាយ វុត្តំ. ទូតស្ស បុន បដិបថំ អាគន្ត្វា ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វចនភយេន ‘‘គាមទ្វារេ អដ្ឋត្វាវា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថ គន្ត្វាតិ អន្តរវីថិអាទីសុ តត្ថ តត្ថ ឋិតានំ សន្តិកំ គន្ត្វា. ភិក្ខូនំ អត្ថាយ ឃរទ្វារេ ឋបេត្វា ទិយ្យមានេបិ ឯសេវ នយោ. និវត្តថាតិ វុត្តបទេ និវត្តិតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘និវត្តថា’’តិ វិច្ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តត្តា វដ្ដតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. គណភោជនតា, សមយាភាវោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២២១. តតិយេ កុលបដិបាដិយា អព្ពោច្ឆិន្នំ កត្វា និរន្តរំ ទិយ្យមានត្តា ‘‘ភត្តបដិបាដិ អដ្ឋិតា ហោតី’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ, អន្តរា អដ្ឋត្វា និរន្តរំ បវត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបចារវសេនាតិ វោហារវសេន. ន ហិ សោ ពទរមត្តមេវ ទេតិ, ឧបចារវសេន បន ឯវំ វទតិ. ពទរចុណ្ណសក្ខរាទីហិ បយោជិតំ ‘‘ពទរសាឡវ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

២២៦. វិកប្បនាវសេនេវ តំ ភត្តំ អសន្តំ នាម ហោតីតិ អនុបញ្ញត្តិវសេន វិកប្បនំ អដ្ឋបេត្វា យថាបញ្ញត្តំ សិក្ខាបទមេវ ឋបិតំ. បរិវារេ បន វិកប្បនាយ អនុជាននម្បិ អនុបញ្ញត្តិសមានន្តិ កត្វា ‘‘ចតស្សោ អនុបញ្ញត្តិយោ’’តិ វុត្តំ. មហាបច្ចរិអាទីសុ វុត្តនយំ បច្ឆា វទន្តោ បាឡិយា សំសន្ទនតោ បរម្មុខាវិកប្បនមេវ បតិដ្ឋាបេសិ. កេចិ បន ‘‘តទា អត្តនោ សន្តិកេ ឋបេត្វា ភគវន្តំ អញ្ញស្ស អភាវតោ ថេរោ សម្មុខាវិកប្បនំ នាកាសិ, ភគវតា ច វិសុំ សម្មុខាវិកប្បនា ន វុត្តា, តថាបិ សម្មុខាវិកប្បនាបិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. តេនេវ មាតិកាអដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘យោ ភិក្ខុ បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរស្ស ‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ តុយ្ហំ ទម្មី’តិ វា ‘វិកប្បេមី’តិ វា ឯវំ សម្មុខា វា ‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’តិ វា ‘វិកប្បេមី’តិ វា ឯវំ បរម្មុខា វា បឋមនិមន្តនំ អវិកប្បេត្វា បច្ឆា និមន្តិតកុលេ លទ្ធភិក្ខតោ ឯកសិត្ថម្បិ អជ្ឈោហរតិ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ.

២២៩. បញ្ចហិ ភោជនេហិ និមន្តិតស្ស យេន យេន បឋមំ និមន្តិតោ, តស្ស តស្ស ភោជនតោ ឧប្បដិបាដិយា អវិកប្បេត្វា វា បរស្ស បរស្ស ភោជនំ បរម្បរភោជនន្តិ អាហ ‘‘សចេ បន មូលនិមន្តនំ ហេដ្ឋា ហោតិ, បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ ឧបរិ, តំ ឧបរិតោ បដ្ឋាយ ភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តី’’តិ. ហត្ថំ អន្តោ បវេសេត្វា សព្ពហេដ្ឋិមំ គណ្ហន្តស្ស មជ្ឈេ ឋិតម្បិ អន្តោហត្ថគតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ហត្ថំ បន…បេ… យថា តថា វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ. ខីរស្ស រសស្ស ច ភត្តេន អមិស្សំ ហុត្វា ឧបរិ ឋិតត្តា ‘‘ខីរំ វា រសំ វា បិវតោ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ.

មហាឧបាសកោតិ គេហសាមិកោ. ‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ ‘អាបត្តី’តិ វចនេន កុរុន្ទិយំ ‘វដ្ដតី’តិ វចនំ វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ, ទ្វិន្នម្បិ អធិប្បាយោ មហាបច្ចរិយំ វិភាវិតោ’’តិ មហាគណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. សព្ពេ និមន្តេន្តីតិ អកប្បិយនិមន្តនេន និមន្តេន្តិ. ‘‘បរម្បរភោជនំ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន ភោជនេន និមន្តិតោ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ ភុញ្ជតិ, ឯតំ បរម្បរភោជនំ នាមា’’តិ វុត្តត្តា សតិបិ ភិក្ខាចរិយាយ បឋមំ លទ្ធភាវេ ‘‘បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធភត្តំ ភុញ្ជតិ, អាបត្តី’’តិ វុត្តំ. អវិកប្បវសេន ‘‘វចីកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. បរម្បរភោជនតា, សមយាភាវោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៣០-២៣១. ចតុត្ថេ កាណាយ មាតាតិ កាណាតិ លទ្ធនាមាយ ទារិកាយ មាតា. កស្មា បនេសា កាណា នាម ជាតាតិ អាហ ‘‘សា កិរស្សា’’តិអាទិ. ឥមិស្សា ទហរកាលេ មាតាបិតរោ សិនេហវសេន ‘‘អម្ម កាណេ, អម្ម កាណេ’’តិ វោហរិំសុ, សា តទុបាទាយ កាណា នាម ជាតា, តស្សា ច មាតា ‘‘កាណមាតា’’តិ បាកដា អហោសីតិ ឯវមេត្ថ ការណំ វទន្តិ. បដិយាលោកន្តិ បច្ឆិមំ ទិសំ, បច្ចាទិច្ចន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

២៣៣. បូវគណនាយ បាចិត្តិយន្តិ មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមលេខតោ ឧបរិដ្ឋិតបូវគណនាយ បាចិត្តិយំ. ‘‘ទ្វត្តិបត្តបូរា បដិគ្គហេតព្ពា’’តិ ហិ វចនតោ មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមលេខំ អនតិក្កន្តេ ទ្វេ វា តយោ វា បត្តបូរេ គហេតុំ វដ្ដតិ.

២៣៥. អដ្ឋកថាសុ បន…បេ… វុត្តន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាសុ តថា អាគតភាវមត្តទីបនត្ថំ វុត្តំ, ន បន តស្ស វាទស្ស បតិដ្ឋាបនត្ថំ. អដ្ឋកថាសុ វុត្តញ្ហិ បាឡិយា ន សមេតិ. តតុត្តរិគហណេ អនាបត្តិទស្សនត្ថញ្ហិ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញថា ‘‘អនាបត្តិ ទ្វត្តិបត្តបូរេ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ ឥមិនាវ បមាណយុត្តគ្គហណេ អនាបត្តិសិទ្ធិតោ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ វិសុំ ន វត្តព្ពំ. យទិ ឯវំ ‘‘តំ បាឡិយា ន សមេតី’’តិ កស្មា ន វុត្តន្តិ? ហេដ្ឋា តតុត្តរិសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ ន វុត្តំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២៦) ‘‘អដ្ឋកថាសុ បន ញាតកបវារិតដ្ឋានេ បកតិយាវ ពហុម្បិ វដ្ដតិ, អច្ឆិន្នការណា បមាណមេវ វដ្ដតីតិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា ន សមេតី’’តិ. ‘‘អបាថេយ្យាទិអត្ថាយ បដិយាទិត’’ន្តិ សញ្ញាយ គណ្ហន្តស្សបិ អាបត្តិយេវ អចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស. អត្តនោយេវ គហណត្ថំ ‘‘ឥមស្ស ហត្ថេ ទេហី’’តិ វចនេនបិ អាបជ្ជនតោ ‘‘វចីកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. វុត្តលក្ខណបូវមន្ថតា, អសេសកតា, អបដិប្បស្សទ្ធគមនតា, ន ញាតកាទិតា, អតិរេកបដិគ្គហណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៣៦. បញ្ចមេ ភុត្តាវីតិ ភុត្តាវិនោ ភុត្តវន្តោ, កតភត្តកិច្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. បវារិតាតិ ឯត្ថ ចតូសុ បវារណាសុ យាវទត្ថបវារណា បដិក្ខេបបវារណា ច លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណេន…បេ… បដិក្ខេបបវារណាយ បវារិតា’’តិ. ចតុព្ពិធា ហិ បវារណា វស្សំវុត្ថបវារណា, បច្ចយបវារណា, បដិក្ខេបបវារណា, យាវទត្ថបវារណាតិ. តត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុត្ថានំ ភិក្ខូនំ តីហិ ឋានេហិ បវារេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២០៩) អយំ វស្សំវុត្ថបវារណា. បការេហិ ទិដ្ឋាទីហិ វារេតិ សង្ឃាទិកេ ភជាបេតិ ភត្តេ ករោតិ ឯតាយាតិ បវារណា, អាបត្តិវិសោធនាយ អត្តវោស្សគ្គោកាសទានំ. សា បន យស្មា យេភុយ្យេន វស្សំវុត្ថេហិ កាតព្ពា វុត្តា, តស្មា ‘‘វស្សំវុត្ថបវារណា’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ចាតុមាសំ ភេសជ្ជេន បវារេតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៣០៣) ច, ‘‘អញ្ញត្រ បុន បវារណាយ អញ្ញត្រ និច្ចបវារណាយា’’តិ (បាចិ. ៣០៦) ច អយំ បច្ចយបវារណា បវារេតិ បច្ចយេ ឥច្ឆាបេតិ ឯតាយាតិ កត្វា, ចីវរាទីហិ ឧបនិមន្តនាយេតំ អធិវចនំ. ‘‘បវារិតោ នាម អសនំ បញ្ញាយតិ, ភោជនំ បញ្ញាយតិ, ហត្ថបាសេ ឋិតោ អភិហរតិ, បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតិ, ឯសោ បវារិតោ នាមា’’តិ (បាចិ. ២៣៩) អយំ បដិក្ខេបបវារណា. វិប្បកតភោជនតាទិបញ្ចង្គសហិតោ ភោជនបដិក្ខេបោយេវ ហេត្ថ បការយុត្តា វារណាតិ បវារណា. ‘‘បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសី’’តិ (ម. និ. ១.៣៦៣) អយំ យាវទត្ថបវារណា. យាវទត្ថំ ភោជនស្ស បវារណា យាវទត្ថបវារណា.

២៣៧. តិ-ការំ អវត្វា…បេ… វត្តុំ វដ្ដតីតិ ឥទំ វត្តព្ពាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘តិ-ការេ បន វុត្តេបិ អកតំ នាម ន ហោតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

២៣៨-២៣៩. បវារិតោតិ បដិក្ខេបិតោ. យោ ហិ ភុញ្ជន្តោ បរិវេសកេន ឧបនីតំ ភោជនំ អនិច្ឆន្តោ បដិក្ខិបតិ, សោ តេន បវារិតោ បដិក្ខេបិតោ នាម ហោតិ. ព្យញ្ជនំ បន អនាទិយិត្វា អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘កតបវារណោ កតបដិក្ខេបោ’’តិ វុត្តំ. យស្មា ‘‘អសន’’ន្តិ ឥមិនាវ បទេន ‘‘ភុត្តាវី’’តិ ឥមស្ស អត្ថោ វុត្តោ, តស្មា ន តស្ស កិញ្ចិ បយោជនំ វិសុំ ឧបលព្ភតិ. យទិ ហិ ឧបលព្ភេយ្យ, បវារណា ឆឡង្គសមន្នាគតា អាបជ្ជេយ្យាតិ មនសិ កត្វា បញ្ចសមន្នាគតត្តំយេវ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិនា បាឡិំ អាហរតិ. កេចិ បន ‘‘ហត្ថបាសេ ឋិតោ អភិហរតី’’តិ ឯកមេវ អង្គំ កត្វា ‘‘ចតុរង្គសមន្នាគតា បវារណា’’តិបិ វទន្តិ.

អម្ពិលបាយាសាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ខីរបាយាសាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ អម្ពិលបាយាសគ្គហណេន តក្កាទិអម្ពិលសំយុត្តា ឃនយាគុ វុត្តា. ខីរបាយាសគ្គហណេន ខីរសំយុត្តា យាគុ សង្គយ្ហតិ. បវារណំ ន ជនេតីតិ អនតិរិត្តភោជនាបត្តិនិពន្ធនំ បដិក្ខេបំ ន សាធេតិ. កតោបិ បដិក្ខេបោ អនតិរិត្តភោជនាបត្តិនិពន្ធនោ ន ហោតីតិ អកតដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘បវារណំ ន ជនេតី’’តិ. ‘‘យាគុ-សទ្ទស្ស បវារណជនកយាគុយាបិ សាធារណត្តា ‘យាគុំ គណ្ហថា’តិ វុត្តេបិ បវារណា ហោតីតិ បវារណំ ជនេតិយេវាតិ វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តំ បរតោ តត្ថេវ ‘‘ភត្តមិស្សកំ យាគុំ អាហរិត្វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តការណេន ន សមេតិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ហេដ្ឋា អយាគុកេ និមន្តនេ ឧទកកញ្ជិកខីរាទីហិ សទ្ធិំ មទ្ទិតំ ភត្តមេវ សន្ធាយ ‘យាគុំ គណ្ហថា’តិ វុត្តត្តា បវារណា ហោតិ, ‘ភត្តមិស្សកំ យាគុំ អាហរិត្វា’តិ ឯត្ថ បន វិសុំ យាគុយា វិជ្ជមានត្តា បវារណា ន ហោតី’’តិ. តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ ខីរាទីហិ សំមទ្ទិតំ ភត្តមេវ សន្ធាយ ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តត្តា យាគុយា ច តត្ថ អភាវតោ បវារណា ហោតីតិ ឯវមេត្ថ ការណំ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ បរតោ ‘‘យេនាបុច្ឆិតោ, តស្ស អត្ថិតាយា’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តការណេនបិ សំសន្ទតិ, អញ្ញថា គណ្ឋិបទេសុយេវ បុព្ពាបរវិរោធោ អាបជ្ជតិ. អដ្ឋកថាវចនេន ច ន សមេតិ. សចេ…បេ… បញ្ញាយតីតិ ឥមិនា វុត្តប្បមាណស្ស មច្ឆមំសខណ្ឌស្ស នហារុនោ វា សព្ភាវមត្តំ ទស្សេតិ. តាហីតិ បុថុកាហិ.

សាលិវីហិយវេហិ កតសត្តូតិ យេភុយ្យនយេន វុត្តំ, សត្ត ធញ្ញានិ បន ភជ្ជិត្វា កតោបិ សត្តុយេវ. តេនេវាហ ‘‘កង្គុវរក…បេ… សត្តុសង្គហមេវ គច្ឆតី’’តិ. សត្តុមោទកោតិ សត្តុយោ បិណ្ឌេត្វា កតោ អបក្កោ សត្តុគុឡោ. បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរវសេន វិប្បកតភោជនភាវស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា ‘‘មុខេ សាសបមត្តម្បិ…បេ… ន បវារេតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អកប្បិយមំសំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតី’’តិ វចនតោ សចេ សង្ឃិកំ លាភំ អត្តនោ អបាបុណន្តំ ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ បដិក្ខិបិតព្ពស្សេវ បដិក្ខិត្តត្តា. អលជ្ជិសន្តកំ បដិក្ខិបន្តោបិ ន បវារេតិ. អវត្ថុតាយាតិ អនតិរិត្តាបត្តិសាធិកាយ បវារណាយ អវត្ថុភាវតោ. ឯតេន បដិក្ខិបិតព្ពស្សេវ បដិក្ខិត្តភាវំ ទីបេតិ. យញ្ហិ បដិក្ខិបិតព្ពំ ហោតិ, តស្ស បដិក្ខេបោ អាបត្តិអង្គំ ន ហោតីតិ តំ ‘‘បវារណាយ អវត្ថូ’’តិ វុច្ចតិ.

ឧបនាមេតីតិ ឥមិនា កាយាភិហារំ ទស្សេតិ. ហត្ថបាសតោ ពហិ ឋិតស្ស សតិបិ ទាតុកាមាភិហារេ បដិក្ខិបន្តស្ស ទូរភាវេនេវ បវារណាយ អភាវតោ ថេរស្សបិ ទូរភាវមត្តំ គហេត្វា បវារណាយ អភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ថេរស្ស ទូរភាវតោ’’តិ អាហ, ន បន ថេរស្ស អភិហារសព្ភាវតោ. សចេបិ គហេត្វា គតោ ហត្ថបាសេ ឋិតោ ហោតិ, កិញ្ចិ បន អវត្វា អាធារកដ្ឋានេ ឋិតត្តា អភិហារោ នាម ន ហោតីតិ ‘‘ទូតស្ស ច អនភិហរណតោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘គហេត្វា គតេន ‘ភត្តំ គណ្ហថា’តិ វុត្តេ អភិហារោ នាម ហោតីតិ ‘សចេ បន គហេត្វា អាគតោ ភិក្ខុ…បេ… បវារណា ហោតី’តិ វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘បត្តំ កិញ្ចិ ឧបនាមេត្វា ‘ឥមំ ភត្តំ គណ្ហថា’តិ វុត្តន្តិ គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ វាចាភិហារស្ស ឥធ អនធិប្បេតត្តា.

បរិវេសនាយាតិ ភត្តគ្គេ. អភិហដាវ ហោតីតិ បរិវេសកេនេវ អភិហដា ហោតិ. តតោ ទាតុកាមតាយ គណ្ហន្តំ បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ហោតីតិ ឯត្ថ អគណ្ហន្តម្បិ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិយេវ. កស្មា? ទាតុកាមតាយ អភិហដត្តា. ‘‘តស្មា សា អភិហដាវ ហោតី’’តិ ហិ វុត្តំ. តេនេវ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ ‘‘ទាតុកាមាភិហារេ សតិ កេវលំ ‘ទស្សាមី’តិ គហណមេវ អភិហារោ នាម ន ហោតិ, ‘ទស្សាមី’តិ គណ្ហន្តេបិ អគណ្ហន្តេបិ ទាតុកាមាភិហារោវ អភិហារោ នាម ហោតិ, តស្មា គហណសមយេ វា អគ្គហណសមយេ វា តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ អសតិ តស្ស ទាតុកាមាភិហារេ គហណសមយេបិ បដិក្ខិបតោ បវារណា ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘រសំ គណ្ហថា’’តិ អបវារណជនកស្ស នាមំ គហេត្វា វុត្តត្តា ‘‘តំ សុត្វា បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថី’’តិ វុត្តំ. មច្ឆរសំ មំសរសន្តិ ឯត្ថ បន ន កេវលំ មច្ឆស្ស រសំ មច្ឆរសមិច្ចេវ វិញ្ញាយតិ, អថ ខោ មច្ឆោ ច មច្ឆរសញ្ច មច្ឆរសន្តិ ឯវំ បវារណជនកសាធារណនាមវសេនបិ វិញ្ញាយមានត្តា តំ បដិក្ខិបតោ បវារណាវ ហោតិ. បរតោ មច្ឆសូបន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ឥទំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេបីតិ ឯត្ថ ឯវំ អវត្វាបិ បវារណបហោនកំ យំកិញ្ចិ អភិហដំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ករម្ពកោតិ មិស្សកាធិវចនមេតំ. យញ្ហិ អញ្ញេនញ្ញេន មិស្សេត្វា ករោន្តិ, សោ ‘‘ករម្ពកោ’’តិ វុច្ចតិ. សោ សចេបិ មំសេន មិស្សេត្វា កតោវ ហោតិ, ‘‘ករម្ពកំ គណ្ហថា’’តិ អបវារណារហស្ស នាមេន វុត្តត្តា បដិក្ខិបតោ បវារណា ន ហោតិ. ‘‘មំសករម្ពកំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ បន មំសមិស្សកំ គណ្ហថាតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា បវារណាវ ហោតិ.

‘‘ឧទ្ទិស្សកត’’ន្តិ មញ្ញមានោតិ ឯត្ថ ‘‘វត្ថុនោ កប្បិយត្តា អកប្បិយសញ្ញាយ បដិក្ខិបតោបិ អចិត្តកត្តា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស បវារណា ហោតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘ហេដ្ឋា អយាគុកេ និមន្តនេ ឧទកកញ្ជិកខីរាទីហិ សទ្ធិំ មទ្ទិតំ ភត្តមេវ សន្ធាយ ‘យាគុំ គណ្ហថា’តិ វុត្តត្តា បវារណា ហោតិ, ‘ភត្តមិស្សកំ យាគុំ អាហរិត្វា’តិ ឯត្ថ បន វិសុំ យាគុយា វិជ្ជមានត្តា បវារណា ន ហោតី’’តិ វទន្តិ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោតិ ‘‘យេនាបុច្ឆិតោ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ សន្ធាយ វទតិ. ការណំ បនេត្ថ ទុទ្ទសន្តិ ឯត្ថ ឯកេ តាវ វទន្តិ ‘‘យស្មា យាគុមិស្សកំ នាម ភត្តមេវ ន ហោតិ, ខីរាទិកម្បិ ហោតិយេវ, តស្មា ករម្ពកេ វិយ បវារណាយ ន ភវិតព្ពំ. ឯវញ្ច សតិ យាគុ ពហុតរា វា ហោតិ សមសមា វា, ន បវារេតិ. ‘យាគុ មន្ទា, ភត្តំ ពហុតរំ, បវារេតី’តិ ឯត្ថ ការណំ ទុទ្ទស’’ន្តិ. កេចិ បន វទន្តិ ‘‘យាគុមិស្សកំ នាម ភត្តំ, តស្មា តំ បដិក្ខិបតោ បវារណាយ ឯវ ភវិតព្ពំ. ឯវញ្ច សតិ ‘ឥធ បវារណា ហោតិ ន ហោតី’តិ ឯត្ថ ការណំ ទុទ្ទស’’ន្តិ.

យថា ចេត្ថ ការណំ ទុទ្ទសំ, ឯវំ បរតោ ‘‘មិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ ឯត្ថាបិ ការណំ ទុទ្ទសមេវាតិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ បវារណប្បហោនកស្ស អប្បពហុភាវោ បវារណាយ ភាវាភាវនិមិត្តំ, កិញ្ចរហិ បវារណជនកស្ស នាមគ្គហណមេវេត្ថ បមាណំ, តស្មា ‘‘ឥទញ្ច ករម្ពកេន ន សមានេតព្ព’’ន្តិអាទិនា យម្បិ ការណំ វុត្តំ, តម្បិ បុព្ពេ វុត្តេន សំសន្ទិយមានំ ន សមេតិ. យទិ ហិ ‘‘មិស្សក’’ន្តិ ភត្តមិស្សកេយេវ រុឡ្ហំ សិយា, ឯវំ សតិ យថា ‘‘ភត្តមិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ ភត្តំ ពហុតរំ វា សមំ វា អប្បតរំ វា ហោតិ, បវារេតិយេវ, ឯវំ ‘‘មិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេបិ អប្បតរេបិ ភត្តេ បវារណាយ ភវិតព្ពំ មិស្សកន្តិ ភត្តមិស្សកេយេវ រុឡ្ហត្តា. តថា ហិ ‘‘មិស្សកន្តិ ភត្តមិស្សកេយេវ រុឡ្ហវោហារត្តា ឥទំ បន ‘ភត្តមិស្សកមេវា’តិ វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អថ ‘‘មិស្សក’’ន្តិ ភត្តមិស្សកេ រុឡ្ហំ ន ហោតិ, មិស្សកភត្តំ បន សន្ធាយ ‘‘មិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តន្តិ. ឯវម្បិ យថា អយាគុកេ និមន្តនេ ខីរាទីហិ សទ្ធិំ មទ្ទិតំ ភត្តមេវ សន្ធាយ ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ បវារណា ហោតិ, ឯវមិធាបិ មិស្សកភត្តមេវ សន្ធាយ ‘‘មិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ ភត្តំ អប្បំ វា ហោតុ ពហុ វា, បវារណា ឯវ សិយា. តស្មា ‘‘មិស្សក’’ន្តិ ភត្តមិស្សកេ រុឡ្ហំ វា ហោតុ សន្ធាយភាសិតំ វា, ឧភយត្ថាបិ បុព្ពេនាបរំ ន សមេតីតិ កិមេត្ថ ការណចិន្តាយ, ឦទិសេសុ បន ឋានេសុ អដ្ឋកថាបមាណេនេវ គន្តព្ពន្តិ អយំ អម្ហាកំ ខន្តិ.

‘‘វិសុំ កត្វា ទេតីតិ ភត្តស្ស ឧបរិ ឋិតំ រសាទិំ វិសុំ គហេត្វា ទេតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេនចិ បន ‘‘យថា ភត្តសិត្ថំ ន បតតិ, តថា គាឡ្ហំ ហត្ថេន បីឡេត្វា បរិស្សាវេត្វា ទេតី’’តិ វុត្តំ. តថាបិ ការណំ ន ទិស្សតិ. យថា ហិ ភត្តមិស្សកំ យាគុំ អាហរិត្វា ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ វត្វា យាគុមិស្សកំ ភត្តម្បិ ទេន្តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ន ហោតិ, ឯវមិធាបិ ពហុខីររសាទីសុ ភត្តេសុ ‘‘ខីរំ គណ្ហថា’’តិអាទីនិ វត្វា ខីរាទីនិ វា ទេតុ ខីរាទិមិស្សកភត្តំ វា, ឧភយថាបិ បវារណាយ ន ភវិតព្ពំ, តស្មា ‘‘វិសុំ កត្វា ទេតី’’តិ តេនាការេន ទេន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ភត្តមិស្សកំ កត្វា ទិយ្យមានំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតីតិ ទស្សនត្ថន្តិ គហេតព្ពំ. យទិ បន ភត្តមិស្សកំ កត្វា ទិយ្យមានេ បវារណា ហោតីតិ អធិប្បាយេន អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិសុំ កត្វា ទេតី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ អដ្ឋកថាយេវេត្ថ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ, ន បន ការណន្តរំ គវេសិតព្ពំ.

សចេ ឧក្កុដិកំ និសិន្នោ បាទេ អមុញ្ចិត្វាបិ ភូមិយំ និសីទតិ, ឥរិយាបថំ វិកោបេន្តោ នាម ហោតីតិ ឧក្កុដិកាសនំ អវិកោបេត្វាវ សុខេន និសីទិតុំ ‘‘តស្ស បន ហេដ្ឋា…បេ… និសីទនកំ ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អាសនំ អចាលេត្វាតិ បីឋេ ផុដ្ឋោកាសតោ អានិសទមំសំ អមោចេត្វា, អនុដ្ឋហិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ, អទិន្នាទានេ វិយ ឋានាចាវនំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

អកប្បិយកតន្តិ ឯត្ថ អកប្បិយកតស្សេវ អនតិរិត្តភាវតោ កប្បិយំ អការាបេត្វា តស្មិំ បត្តេ បក្ខិត្តមូលផលាទិយេវ អតិរិត្តំ ន ហោតិ, សេសំ បន បត្តបរិយាបន្នំ អតិរិត្តមេវ ហោតិ, បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. តំ បន មូលផលាទិំ បរិភុញ្ជិតុកាមេន តតោ នីហរិត្វា កប្បិយំ ការាបេត្វា អញ្ញស្មិំ ភាជនេ ឋបេត្វា អតិរិត្តំ ការាបេត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ.

សោ បុន កាតុំ ន លភតីតិ តស្មិំយេវ ភាជនេ ករិយមានំ បឋមំ កតេន សទ្ធិំ កតំ ហោតីតិ បុន សោយេវ កាតុំ ន លភតិ, អញ្ញោ លភតិ. អញ្ញស្មិំ បន ភាជនេ តេន វា អញ្ញេន វា កាតុំ វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘យេន អកតំ, តេន កាតព្ពំ. យញ្ច អកតំ, តំ កាតព្ព’’ន្តិ. តេនបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ ន កេវលំ អញ្ញេន វាតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. ឯវំ កតន្តិ អញ្ញស្មិំ ភាជនេ កតំ. បេសេត្វាតិ អនុបសម្បន្នស្ស ហត្ថេ បេសេត្វា. ឥមស្ស វិនយកម្មភាវតោ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ហត្ថេ ឋិតំ ន ការេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

សចេ បន អាមិសសំសដ្ឋានីតិ ឯត្ថ សចេ មុខគតេនបិ អនតិរិត្តេន អាមិសេន សំសដ្ឋានិ ហោន្តិ, បាចិត្តិយមេវាតិ វេទិតព្ពំ. តស្មា បវារិតេន ភោជនំ អតិរិត្តំ ការាបេត្វា ភុញ្ជន្តេនបិ យថា អកតេន មិស្សំ ន ហោតិ, ឯវំ មុខញ្ច ហត្ថញ្ច សុទ្ធំ កត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. កិញ្ចាបិ អប្បវារិតស្ស បុរេភត្តំ យាមកាលិកាទីនិ អាហារត្ថាយ បរិភុញ្ជតោបិ អនាបត្តិ, បវារិតស្ស បន បវារណមូលកំ ទុក្កដំ ហោតិយេវាតិ ‘‘យាមកាលិកំ…បេ… អជ្ឈោហារេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ.

២៤១. កាយេន ភុញ្ជនតោ វាចាយ អាណាបេត្វា អតិរិត្តំ អការាបនតោ ច អាបជ្ជតីតិ ‘‘កាយវាចតោ’’តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. បវារិតភាវោ, អាមិសស្ស អនតិរិត្តតា, កាលេ អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៤៣. ឆដ្ឋេ សាធារណមេវាតិ ‘‘ហន្ទ ភិក្ខុ ខាទ វា’’តិអាទិនា វុត្តបវារណាយ សាធារណំ. ‘‘ភុត្តស្មិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ មាតិកាយំ វុត្តត្តា ភោជនបរិយោសានេ អាបត្តិ, ន អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ. អភិហដ្ឋុំ បវារេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឥទញ្ច ភោជនបរិយោសានំយេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. បវារិតតា, បវារិតសញ្ញិតា, អាសាទនាបេក្ខតា, អនតិរិត្តេន អភិហដ្ឋុំ បវារណា, ភោជនបរិយោសានន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៤៧. សត្តមេ អគ្គសមជ្ជោតិ ឧត្តមំ នច្ចំ. តំ កិរ បព្ពតមត្ថកេ ឋត្វា ឯកំ ទេវតំ ឧទ្ទិស្ស ករោន្តិ. នដានំ នាដកានិ នដនាដកានិ, សីតាហរណាទីនិ. អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទេ អបញ្ញត្តេ. អទំសូតិ ‘‘វិហារំ នេត្វា ខាទិស្សថា’’តិ អទំសុ.

២៤៨-២៤៩. មូលកមូលាទីនិ ឧបទេសតោយេវ វេទិតព្ពានិ. ន ហិ តានិ បរិយាយន្តរេន វុច្ចមានានិបិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. បរិយាយន្តរេបិ ហិ វុច្ចមានេ តំ តំ នាមំ អជានន្តានំ សម្មោហោយេវ សិយា, តស្មា តត្ថ ន កិញ្ចិ វក្ខាម. ខាទនីយត្ថន្តិ ខាទនីយេន កត្តព្ពកិច្ចំ. នេវ ផរន្តីតិ ន និប្ផាទេន្តិ. តេសុ តេសុ ជនបទេសូតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកស្មិំ ជនបទេ អាហារកិច្ចំ សាធេន្តំ សេសជនបទេសុបិ ន កប្បតី’’តិ វទន្តិ. រុក្ខវល្លិអាទីនន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ សម្បិណ្ឌេត្វា វុត្តំ. អន្តោបថវីគតោតិ សាលកល្យាណីខន្ធំ សន្ធាយ វុត្តំ. សព្ពកប្បិយានីតិ មូលខន្ធតចបត្តាទិវសេន សព្ពសោ កប្បិយានិ. តេសម្បិ នាមវសេន ន សក្កា បរិយន្តំ ទស្សេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. អច្ឆិវាទីនំ អបរិបក្កានេវ ផលានិ យាវជីវិកានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបរិបក្កានី’’តិ វុត្តំ.

ហរីតកាទីនំ អដ្ឋីនីតិ ឯត្ថ មិញ្ជំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតកបាលានិ យាវជីវិកានីតិ អាចរិយា. មិញ្ជម្បិ យាវជីវិកន្តិ ឯកេ. ហិង្គូតិ ហិង្គុរុក្ខតោ បគ្ឃរិតនិយ្យាសោ. ហិង្គុជតុអាទយោបិ ហិង្គុវិកតិយោ ឯវ. តត្ថ ហិង្គុជតុ នាម ហិង្គុរុក្ខស្ស ទណ្ឌបត្តានិ បចិត្វា កតនិយ្យាសោ, ហិង្គុសិបាដិកំ នាម ហិង្គុបត្តានិ បចិត្វា កតនិយ្យាសោ. ‘‘អញ្ញេន មិស្សេត្វា កតោ’’តិបិ វទន្តិ. តកន្តិ អគ្គកោដិយា និក្ខន្តសិលេសោ. តកបត្តិន្តិ បត្តតោ និក្ខន្តសិលេសោ. តកបណ្ណិន្តិ បលាសេ ភជ្ជិត្វា កតសិលេសោ. ‘‘ទណ្ឌតោ និក្ខន្តសិលេសោ តិបិ វទន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. វិកាលតា, យាវកាលិកតា, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៥២-៣. អដ្ឋមេ តាទិសន្តិ អសូបព្យញ្ជនំ. យំកិញ្ចិ យាវកាលិកំ វា យាមកាលិកំ វាតិ ឯត្ថ ‘‘យាមកាលិក’’ន្តិ ឥមិនា ន កេវលំ យាវកាលិកេ ឯវ សន្និធិបច្ចយា បាចិត្តិយំ, អថ ខោ យាមកាលិកេបីតិ ទស្សេតិ. ននុ ច យាមកាលិកំ នេវ ខាទនីយេសុ អន្តោគធំ, ន ភោជនីយេសុ. តេនេវ បទភាជនីយេ ‘‘ខាទនីយំ នាម បញ្ច ភោជនានិ យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ ឋបេត្វា អវសេសំ ខាទនីយំ នាម. ភោជនីយំ នាម បញ្ច ភោជនានី’’តិ វុត្តំ, ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សន្និធិការកំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ខាទេយ្យ វា ភុញ្ជេយ្យ វា, បាចិត្តិយ’’ន្តិ ច វុត្តំ, តស្មា យាមកាលិកេ បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពន្តិ កថំ វិញ្ញាយតីតិ? វុច្ចតេ – បទភាជនេ ខាទនីយ-សទ្ទស្ស អត្ថទស្សនត្ថំ ‘‘យាមកាលិកំ ឋបេត្វា’’តិ វុត្តំ, ន បន សន្និធិបច្ចយា អនាបត្តិទស្សនត្ថំ. ខាទិតព្ពញ្ហិ យំកិញ្ចិ ខាទនីយន្តិ អធិប្បេតំ, ន ច យាមកាលិកេសុ កិញ្ចិ ខាទិតព្ពំ អត្ថិ បាតព្យភាវតោ. តស្មា កិញ្ចាបិ យាមកាលិកំ ខាទនីយភោជនីយេហិ ន សង្គហិតំ, តថាបិ អនាបត្តិំ ទស្សេន្តេន ‘‘អនាបត្តិ យាមកាលិកំ យាមេ និទហិត្វា ភុញ្ជតី’’តិ វចនតោ យាមាតិក្កមេ សន្និធិបច្ចយា បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពន្តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘យាមកាលិកេន, ភិក្ខវេ, សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ តទហុបដិគ្គហិតំ យាមេ កប្បតិ, យាមាតិក្កន្តេ ន កប្បតី’’តិ (មហាវ. ៣០៥) ឥមិនាបិ ចាយមត្ថោ សិទ្ធោ. តេនេវ ភគវតោ អធិប្បាយញ្ញូហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ យាមកាលិកេ បាចិត្តិយមេវ វុត្តំ.

បដិគ្គហណេតិ គហណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. បដិគ្គហិតមេវ ហិ តំ, បុន បដិគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ. តេនេវ ‘‘អជ្ឈោហរិតុកាមតាយ គណ្ហន្តស្ស បដិគ្គហណេ’’តិ វុត្តំ. មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា) បន ‘‘អជ្ឈោហរិស្សាមីតិ គណ្ហន្តស្ស បដិគ្គហណេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. យន្តិ យំ បត្តំ. សន្ទិស្សតីតិ យាគុយា ឧបរិ សន្ទិស្សតិ. តេលវណ្ណេ បត្តេ សតិបិ និស្នេហភាវេ អង្គុលិយា ឃំសន្តស្ស វណ្ណវសេនេវ លេខា បញ្ញាយតិ, តស្មា តត្ថ អនាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘សា អព្ពោហារិកា’’តិ វុត្តំ. សយំ បដិគ្គហេត្វា អបរិច្ចត្តមេវ ហិ ទុតិយទិវសេ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ បដិគ្គហណេ អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេន អនុបសម្បន្នស្ស និរបេក្ខទានេន វា វិជហិតបដិគ្គហណំ បរិច្ចត្តមេវ ហោតីតិ ‘‘អបរិច្ចត្ត’’ន្តិ ឥមិនា ឧភយថាបិ អវិជហិតបដិគ្គហណមេវ វុត្តំ. តស្មា យំ បរស្ស បរិច្ចជិត្វា អទិន្នម្បិ សចេ បដិគ្គហណេ និរបេក្ខវិស្សជ្ជនេន វិជហិតបដិគ្គហណំ ហោតិ, តម្បិ ទុតិយទិវសេ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ.

យទិ ឯវំ ‘‘បត្តោ ទុទ្ធោតោ ហោតី’’តិអាទីសុ កស្មា អាបត្តិ វុត្តាតិ? ‘‘បដិគ្គហណំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ សយំ វា អញ្ញេន វា តុច្ឆំ កត្វា ន សម្មា ធោវិត្វា និដ្ឋាបិតេ បត្តេ លគ្គម្បិ អវិជហិតបដិគ្គហណមេវ ហោតីតិ តត្ថ អាបត្តី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘សាមណេរានំ បរិច្ចជន្តីតិ ឥមស្មិំ អធិការេ ឋត្វា ‘អបរិច្ចត្តមេវា’តិ វុត្តត្តា អនុបសម្បន្នស្ស បរិច្ចត្តមេវ វដ្ដតិ, អបរិច្ចត្តំ ន វដ្ដតីតិ អាបន្នំ, តស្មា និរាលយភាវេន បដិគ្គហណេ វិជហិតេបិ អនុបសម្បន្នស្ស អបរិច្ចត្តំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ វិយ ន ទិស្សតិ. យទគ្គេន ហិ បដិគ្គហណំ វិជហតិ, តទគ្គេន សន្និធិម្បិ ន ករោតិ វិជហិតបដិគ្គហណស្ស អប្បដិគ្គហិតសទិសត្តា. បដិគ្គហេត្វា និទហិតេយេវ ច សន្និធិបច្ចយា អាបត្តិ វុត្តា. ‘‘បដិគ្គហេត្វា ឯករត្តំ វីតិនាមិតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ ហិ វុត្តំ.

បាឡិយំ ‘‘សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ អាហារត្ថាយ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិនា សន្និហិតេសុ សត្តាហកាលិកយាវជីវិកេសុ បុរេភត្តម្បិ អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរណេបិ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា យាមកាលិកេបិ អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរណេ វិសុំ ទុក្កដេនបិ ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរតោ ទុក្កដេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ. បកតិអាមិសេតិ ឱទនាទិកប្បិយាមិសេ. យាមកាលិកំ សតិ បច្ចយេ សាមិសេន មុខេន អជ្ឈោហរតោ ទ្វេតិ ហិយ្យោ បដិគ្គហិតយាមកាលិកំ អជ្ជ បុរេភត្តំ សាមិសេន មុខេន ភុញ្ជតោ សន្និហិតយាមកាលិកបច្ចយា ឯកំ បាចិត្តិយំ, សន្និហិតេន សំសដ្ឋអាមិសបច្ចយា ឯកន្តិ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ. វិកប្បទ្វយេបីតិ សាមិសេន និរាមិសេនាតិ វុត្តវិធានទ្វយេ. ទុក្កដំ វឌ្ឍតីតិ អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរណបច្ចយា ទុក្កដំ វឌ្ឍតិ. ថុល្លច្ចយញ្ច ទុក្កដញ្ច វឌ្ឍតីតិ មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយំ, សេសអកប្បិយមំសេសុ ទុក្កដំ វឌ្ឍតិ.

២៥៥. បដិគ្គហណបច្ចយា តាវ ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ សន្និហិតត្តា បុរេភត្តម្បិ ទុក្កដមេវ. សតិ បច្ចយេ បន សន្និហិតម្បិ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ ភេសជ្ជត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស បរិភុញ្ជន្តស្ស ច អនាបត្តិយេវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. យាវកាលិកយាមកាលិកតា, សន្និធិភាវោ, តស្ស អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៥៧-២៥៩. នវមេ បណីតសំសដ្ឋានិ ភោជនានិ បណីតភោជនានិ. យថា ហិ អាជញ្ញយុត្តោ រថោ ‘‘អាជញ្ញរថោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ បណីតសំសដ្ឋានិ សត្តធញ្ញនិព្ពត្តានិ ភោជនានិ ‘‘បណីតភោជនានី’’តិ វុត្តានិ. យេហិ បន បណីតេហិ សំសដ្ឋានិ, តានិ ‘‘បណីតភោជនានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ បភេទទស្សនត្ថំ ‘‘សេយ្យថិទំ, សប្បិ នវនីត’’ន្តិអាទិ បាឡិយំ វុត្តំ. ‘‘យេសំ មំសំ កប្បតី’’តិ ឥទញ្ច បាចិត្តិយវត្ថុបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន កប្បិយវត្ថុបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ. ន ហិ អកប្បិយមំសសត្តានំ សប្បិអាទីនិ ន កប្បន្តិ. ឯកញ្ហិ មនុស្សវសាតេលំ ឋបេត្វា សព្ពេសំ ខីរសប្បិនវនីតវសាតេលេសុ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ. សប្បិភត្តន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សប្បិសំសដ្ឋំ ភត្តំ សប្បិភត្តំ, សប្បិ ច ភត្តញ្ច សប្បិភត្តន្តិបិ វិញ្ញាយតិ, អដ្ឋកថាសុ បន ‘‘សាលិភត្តំ វិយ សប្បិភត្តំ នាម នត្ថី’’តិ ការណំ វត្វា ទុក្កដស្សេវ ទឡ្ហតរំ កត្វា វុត្តត្តា ន សក្កា អញ្ញំ វត្តុំ. អដ្ឋកថាចរិយា ឯវ ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ បមាណំ.

មូលន្តិ កប្បិយភណ្ឌំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនាបត្តីតិ វិសង្កេតត្តា សព្ពាហិយេវ អាបត្តីហិ អនាបត្តិ. កេចិ បន ‘‘បាចិត្តិយេនេវ អនាបត្តិ វុត្តា, សូបោទនវិញ្ញត្តិទុក្កដំ បន ហោតិយេវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. កប្បិយសប្បិនា អកប្បិយសប្បិនាតិ ច ឥទំ កប្បិយាកប្បិយមំសានំ វសេន វុត្តំ, តស្មា កប្បិយមំសសប្បិនា អកប្បិយមំសសប្បិនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. នានាវត្ថុកានីតិ សប្បិនវនីតាទីនំ វសេន វុត្តំ.

២៦១. មហានាមសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោតិ ឯត្ថ –

‘‘អគិលានេន ភិក្ខុនា ចតុមាសបច្ចយបវារណា សាទិតព្ពា អញ្ញត្រ បុនបវារណាយ អញ្ញត្រ និច្ចបវារណាយ, តតោ ចេ ឧត្តរិ សាទិយេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣០៦) –

ឥទំ មហានាមសិក្ខាបទំ នាម. ឥមិនា ច សិក្ខាបទេន សង្ឃវសេន គិលានបច្ចយបវារណាយ បវារិតដ្ឋានេ សចេ តត្ថ រត្តីហិ វា ភេសជ្ជេហិ វា បរិច្ឆេទោ កតោ ហោតិ, ឯត្តកាយេវ រត្តិយោ ឯត្តកានិ វា ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេតព្ពានីតិ. អថ តតោ រត្តិបរិយន្តតោ វា ភេសជ្ជបរិយន្តតោ វា ឧត្តរិ ន ភេសជ្ជករណីយេន វា ភេសជ្ជំ អញ្ញភេសជ្ជករណីយេន វា អញ្ញំ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តស្ស បាចិត្តិយំ វុត្តំ. តស្មា អគិលានោ គិលានសញ្ញី ហុត្វា បញ្ច ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេន្តោ ន ភេសជ្ជករណីយេន ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តោ នាម ហោតីតិ ‘‘មហានាមសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ឯតានិ បាដិទេសនីយវត្ថូនីតិ បាឡិយំ អាគតសប្បិអាទីនិ សន្ធាយ វុត្តំ. បាឡិយំ អនាគតានិ បន អកប្បិយសប្បិអាទីនិ ភិក្ខុនីនម្បិ ទុក្កដវត្ថូនីតិ វេទិតព្ពំ. សូបោទនវិញ្ញត្តិយន្តិ ភិក្ខូនំ បាចិត្តិយវត្ថូនិ ភិក្ខុនីនំ បាដិទេសនីយវត្ថូនិ ច ឋបេត្វា អវសេសវិញ្ញត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. បណីតភោជនតា, អគិលានតា, អកតវិញ្ញត្តិយា បដិលាភោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៦៣. ទសមេ អយ្យវោសាដិតកានីតិ បិតុបិណ្ឌស្សេតំ អធិវចនំ. ឧម្មារេតិ សុសានេ កតគេហស្ស អត្តនោ គេហស្ស វា ឧម្មារេ. ឃនពទ្ធោតិ ឃនមំសេន សម្ពទ្ធោ, កថិនសំហតសរីរោតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៦៤. មុខទ្វារន្តិ គលនាឡិកំ. អាហារន្តិ អជ្ឈោហរិតព្ពំ យំកិញ្ចិ យាវកាលិកាទិំ. អាហរេយ្យាតិ មុខទ្វារំ បវេសេយ្យ. មុខេន វា បវិដ្ឋំ ហោតុ នាសិកាយ វា, គលេន អជ្ឈោហរណីយត្តា សព្ពម្បិ តំ មុខទ្វារំ បវេសិតមេវ ហោតិ. យស្មា បន តេ ភិក្ខូ អនាហារេបិ ឧទកេ អាហារសញ្ញាយ ទន្តបោនេ ច មុខទ្វារំ អាហដំ ឥទន្តិ សញ្ញាយ កុក្កុច្ចាយិំសុ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តេ ភិក្ខូ អទិន្នំ…បេ… សម្មា អត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា កុក្កុច្ចាយិំសូ’’តិ. ឧទកញ្ហិ យថាសុខំ បាតុំ ទន្តកដ្ឋញ្ច ទន្តបោនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, តស្ស បន រសំ គិលិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេបិ ទន្តកដ្ឋរសោ អជានន្តស្ស អន្តោ បវិសតិ, បាចិត្តិយមេវ. អនជ្ឈោហរន្តេន បន ទន្តកដ្ឋំ វា ហោតុ អញ្ញំ វា, កិញ្ចិ មុខេ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ.

២៦៥. អកល្លកោតិ គិលានោ សហត្ថា បរិភុញ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ មុខេន បដិគ្គណ្ហាតិ. ឧច្ចារណមត្តន្តិ ឧក្ខិបនមត្តំ. ឯកទេសេនបីតិ អង្គុលិយាបិ ផុដ្ឋមត្តេន. តំ ចេ បដិគ្គណ្ហាតិ, សព្ពំ បដិគ្គហិតមេវាតិ វេណុកោដិយា ពន្ធិត្វា ឋបិតត្តា. សចេបិ ភូមិយំ ឋិតមេវ ឃដំ ទាយកេន ហត្ថបាសេ ឋត្វា ឃដំ ទស្សាមីតិ ទិន្នវេណុកោដិគ្គហណវសេន បដិគ្គណ្ហាតិ, ឧភយកោដិពទ្ធំ សព្ពម្បិ បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. ភិក្ខុស្ស អត្ថាយ អបីឡេត្វា បកតិយា បីឡិយមានឧច្ឆុរសំ សន្ធាយ ‘‘គណ្ហថា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អភិហារោ ន បញ្ញាយតី’’តិ វុត្តំ. ហត្ថបាសេ ឋិតស្ស បន ភិក្ខុស្ស អត្ថាយ បីឡិយមានា ឧច្ឆុតោ បគ្ឃរន្តំ រសំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ, ទោណិកាយ សយំ បគ្ឃរន្តំ ឧច្ឆុរសំ មជ្ឈេ អាវរិត្វា អាវរិត្វា វិស្សជ្ជិតម្បិ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. កត្ថចិ អដ្ឋកថាសុ.

អសំហារិមេតិ ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន អសំហារិយេ. ‘‘តិន្តិណិកាទិបណ្ណេសូ’’តិ វចនតោ សាខាសុ បដិគ្គហណំ រុហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុញ្ឆិត្វា បដិគ្គហេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘បុញ្ឆិតេ បដិគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ, តស្មា បុញ្ឆិត្វា គហេត្វាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. បុញ្ឆិត្វា បដិគ្គហេត្វា វាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បត្តេ បតិតរជនចុណ្ណញ្ហិ អព្ភន្តរបរិភោគត្ថាយ អបរិហដភាវតោ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. បុព្ពាភោគស្ស អនុរូបេន ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វា…បេ… វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន តំ ‘‘អញ្ញស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិត្តុប្បាទមត្តេន បរសន្តកំ នាម ន ហោតិ, តស្មា តស្ស អទត្វាបិ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

ភិក្ខុស្ស ទេតីតិ អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្ស ទេតិ. កញ្ជិកន្តិ ខីររសាទិំ យំកិញ្ចិ ទ្រវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ហត្ថតោ មោចេត្វា បុន គណ្ហាតិ, ឧគ្គហិតកំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ហត្ថតោ អមោចេន្តេនេវា’’តិ. អាលុលេន្តានន្តិ អាលោលេន្តានំ, អយមេវ វា បាឋោ. អាហរិត្វា ភូមិយំ ឋបិតត្តា អភិហារោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘បត្តោ បដិគ្គហេតព្ពោ’’តិ. បឋមតរំ ឧឡុង្កតោ ថេវា បត្តេ បតន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘យថា បឋមតរំ បតិតថេវេ ទោសោ នត្ថិ, តថា អាកិរិត្វា អបនេន្តានំ បច្ឆា បតិតថេវេបិ អភិហដត្តា នេវត្ថិ ទោសោ’’តិ វទន្តិ. ចរុកេនាតិ ខុទ្ទកភាជនេន. មុខវដ្ដិយាបិ គហេតុំ វដ្ដតីតិ មុខវដ្ដិំ ឧក្ខិបិត្វា ហត្ថេ ផុសាបិតេ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. ឯស នយោតិ កាយបដិពទ្ធបដិពទ្ធម្បិ កាយបដិពទ្ធមេវាតិ អយំ នយោ. តថា ច តត្ថ កាយបដិពទ្ធេ តំបដិពទ្ធេ ច ថុល្លច្ចយមេវ វុត្តំ.

តេនាតិ យស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គតំ, តេន. តស្មាតិ យស្មា មូលដ្ឋស្សេវ បរិភោគោ អនុញ្ញាតោ, តស្មា. តំ ទិវសំ ហត្ថេន គហេត្វា ទុតិយទិវសេ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ឧគ្គហិតកបដិគ្គហិតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនាមសិត្វា’’តិ. អប្បដិគ្គហិតត្តា ‘‘សន្និធិបច្ចយា អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. អប្បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អទិន្នមុខទ្វារាបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិគ្គហេត្វា បន បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ. ‘‘តំ ទិវសំ…បេ… ន តតោ បរ’’ន្តិ វចនតោ តំ ទិវសំ ហត្ថេន គហេត្វា វា អគ្គហេត្វា វា ឋបិតំ ទុតិយទិវសេ អប្បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អទិន្នមុខទ្វារាបត្តិ ហោតិ, ហត្ថេន គហេត្វា ឋបិតំ ទុតិយទិវសេ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស បន ឧគ្គហិតកបដិគ្គហិតំ ហោតិ. អប្បដិគ្គហិតមេវ ហិ ហត្ថេន គហេត្វា ឋបិតំ. ‘‘សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ហិ វចនតោ អប្បដិគ្គហិតស្សេវ តស្មិំ ទិវសេ បរិភោគោ អនុញ្ញាតោ. តស្មា យំ វុត្តំ គណ្ឋិបទេ ‘‘តំ ទិយ្យមានំ បតតីតិ ឯត្ថ យថា គណភោជនាទីសុ គិលានាទីនំ កុក្កុច្ចាយន្តានំ គណភោជនំ អនុញ្ញាតំ, ឯវមិធាបិ ភគវតា បដិគ្គហិតមេវ កុក្កុច្ចវិនោទនត្ថំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ‘‘តំ ទិយ្យមានំ បតតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា ចតូសុបិ កាលិកេសុ អយំ នយោ វេទិតព្ពោ.

សត្ថកេនាតិ បដិគ្គហិតសត្ថកេន. កស្មា បនេត្ថ ឧគ្គហិតបច្ចយា សន្និធិបច្ចយា វា ទោសោ ន សិយាតិ អាហ ‘‘ន ហិ តំ បរិភោគត្ថាយ បរិហរន្តី’’តិ. ឥមិនាវ ពាហិរបរិភោគត្ថំ សាមំ គហេត្វា អនុបសម្បន្នេន ទិន្នំ វា គហេត្វា បរិហរិតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. តស្មា បត្តសម្មក្ខនាទិអត្ថំ សាមំ គហេត្វា បរិហដតេលាទិំ សចេ បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ. អព្ភន្តរបរិភោគត្ថំ បន សាមំ គហិតំ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ឧគ្គហិតកបដិគ្គហិតំ ហោតិ, អប្បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អទិន្នមុខទ្វារាបត្តិ ហោតិ, អព្ភន្តរបរិភោគត្ថមេវ អនុបសម្បន្នេន ទិន្នំ គហេត្វា បរិហរន្តស្ស សិង្គីលោណកប្បោ វិយ សន្និធិបច្ចយា អាបត្តិ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ឧច្ចារណមត្តំ ហោតីតិអាទិនា វុត្តបញ្ចង្គសម្បត្តិយា បដិគ្គហណស្ស រុហនតោ ពាហិរបរិភោគត្ថម្បិ សចេ អនុបសម្បន្នេន ទិន្នំ គណ្ហាតិ, បដិគ្គហិតមេវា’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ឥធ ពាហិរបរិភោគត្ថំ អនុបសម្បន្នេន ទិន្នំ គហេត្វា បរិហរន្តស្ស សន្និធិបច្ចយា អាបត្តិ វត្តព្ពា សិយា, ‘‘ន ហិ តំ បរិភោគត្ថាយ បរិហរន្តី’’តិ ច ន វត្តព្ពំ, តស្មា ពាហិរបរិភោគត្ថំ គហិតំ បដិគ្គហិតំ នាម ន ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. យទិ ឯវំ បញ្ចសុ បដិគ្គហណង្គេសុ ‘‘បរិភោគត្ថាយា’’តិ វិសេសនំ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពំ. បដិគ្គហណញ្ហិ បរិភោគត្ថមេវ ហោតីតិ ‘‘បរិភោគត្ថាយា’’តិ វិសុំ អវត្វា ‘‘តញ្ចេ ភិក្ខុ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘សតិបិ បដិគ្គហណេ ‘ន ហិ តំ បរិភោគត្ថាយ បរិហរន្តី’តិ ឥធ អបរិភោគត្ថាយ បរិហរណេ អនាបត្តិ វុត្តា’’តិ វទន្តិ. ឧទុក្ខលមុសលានិ ខិយ្យន្តីតិ ឯត្ថ ឧទុក្ខលមុសលានំ ខយេន បិសិតកោដ្ដិតភេសជ្ជេសុ សចេ អាគន្តុកវណ្ណោ បញ្ញាយតិ, ន វដ្ដតិ.

សុទ្ធំ ឧទកំ ហោតីតិ រុក្ខសាខាទីហិ គឡិត្វា បតនឧទកំ សន្ធាយ វុត្តំ. បត្តោ វាស្ស បដិគ្គហេតព្ពោតិ ឯត្ថាបិ បត្តគតំ ឆុបិត្វា ទេន្តស្ស ហត្ថលគ្គេន អាមិសេន ទោសាភាវត្ថំ បត្តបដិគ្គហណន្តិ អព្ភន្តរបរិភោគត្ថមេវ បដិគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. យំ សាមណេរស្ស បត្តេ បតតិ…បេ… បដិគ្គហណំ ន វិជហតីតិ ឯត្ថ បុនប្បុនំ គណ្ហន្តស្ស អត្តនោ បត្តេ បក្ខិត្តមេវ ‘‘អត្តនោ សន្តក’’ន្តិ សន្និដ្ឋានករណតោ ហត្ថគតំ បដិគ្គហណំ ន វិជហតិ, បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិន្នំ បន គណ្ហន្តស្ស គហណសមយេយេវ ‘‘អត្តនោ សន្តក’’ន្តិ សន្និដ្ឋានស្ស កតត្តា ហត្ថគតំ បដិគ្គហណំ វិជហតិ. កេសញ្ចិ អត្ថាយ ឱទនំ បក្ខិបតីតិ ឯត្ថ អនុបសម្បន្នស្ស អត្ថាយ បក្ខិបន្តេបិ ‘‘អាគន្ត្វា គណ្ហិស្សតី’’តិ សយមេវ បក្ខិបិត្វា ឋបនតោ បដិគ្គហណំ ន វិជហតិ, អនុបសម្បន្នស្ស ហត្ថេ បក្ខិត្តំ បន អនុបសម្បន្នេនេវ ឋបិតំ នាម ហោតីតិ បដិគ្គហណំ វិជហតិ បរិច្ចត្តភាវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សាមណេរ…បេ… បរិច្ចត្តត្តា’’តិ.

បដិគ្គហណូបគំ ភារំ នាម ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ឧក្ខេបារហំ. កិញ្ចាបិ អវិស្សជ្ជេត្វាវ អញ្ញេន ហត្ថេន បិទហន្តស្ស ទោសោ នត្ថិ, តថាបិ ន បិទហិតព្ពន្តិ អដ្ឋកថាបមាណេនេវ គហេតព្ពំ. មច្ឆិកវារណត្ថន្តិ ឯត្ថ ‘‘សចេបិ សាខាយ លគ្គរជំ បត្តេ បតតិ, សុខេន បរិភុញ្ជិតុំ សក្កាតិ សាខាយ បដិគ្គហិតត្តា អព្ភន្តរបរិភោគត្ថមេវិធ បដិគ្គហណន្តិ មូលបដិគ្គហណមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘មច្ឆិកវារណត្ថន្តិ ឯត្ថ វចនមត្តំ គហេត្វា ពាហិរបរិភោគត្ថំ គហិត’’ន្តិ វទន្តិ. តស្មិម្បិ អសតីតិ ចាដិយា វា កុណ្ឌកេ វា អសតិ. អនុបសម្បន្នំ គាហាបេត្វាតិ តំយេវ អជ្ឈោហរណីយភណ្ឌំ អនុបសម្បន្នេន គាហាបេត្វា. ថេរស្ស បត្តំ អនុថេរស្សាតិ ថេរស្ស បត្តំ អត្តនា គហេត្វា អនុថេរស្ស ទេតិ. តុយ្ហំ យាគុំ មយ្ហំ ទេហីតិ ឯត្ថ ឯវំ វត្វា សាមណេរស្ស បត្តំ គហេត្វា អត្តនោបិ បត្តំ តស្ស ទេតិ. ឯត្ថ បនាតិ បណ្ឌិតោ សាមណេរោតិអាទិបត្តបរិវត្តនកថាយ. ការណំ ឧបបរិក្ខិតព្ពន្តិ យថា មាតុអាទីនំ តេលាទីនិ ហរន្តោ តថារូបេ កិច្ចេ អនុបសម្បន្នេន អបរិវត្តេត្វាវ បរិភុញ្ជិតុំ លភតិ, ឯវមិធ បត្តបរិវត្តនំ អកត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន លភតីតិ ឯត្ថ ការណំ វីមំសិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឯត្ថ បន ‘‘សាមណេរេហិ គហិតតណ្ឌុលេសុ បរិក្ខីណេសុ អវស្សំ អម្ហាកំ សាមណេរា សង្គហំ ករោន្តីតិ វិតក្កុប្បត្តិ សម្ភវតិ, តស្មា តំ បរិវត្តេត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. មាតាបិតូនំ អត្ថាយ បន ឆាយត្ថាយ វា គហណេ បរិភោគាសា នត្ថិ, តស្មា តំ វដ្ដតី’’តិ ការណំ វទន្តិ. តេនេវ អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេនបិ វុត្តំ –

‘‘មាតាបិតូនមត្ថាយ, តេលាទិហរតោបិ ច;

សាខំ ឆាយាទិអត្ថាយ, ឥមេសំ ន វិសេសតិ.

‘‘តស្មា ហិស្ស វិសេសស្ស, ចិន្តេតព្ពំ តុ ការណំ;

តស្ស សាលយភាវំ តុ, វិសេសំ តក្កយាម ត’’ន្តិ.

ឥទមេវេត្ថ យុត្តតរំ អវស្សំ តថាវិធវិតក្កុប្បត្តិយា សម្ភវតោ. ន សក្កា ហិ ឯត្ថ វិតក្កំ សោធេតុន្តិ. មាតាទីនំ អត្ថាយ ហរណេ បន នាវស្សំ តថាវិធវិតក្កុប្បត្តីតិ សក្កា វិតក្កំ សោធេតុំ. យត្ថ ហិ វិតក្កំ សោធេតុំ សក្កា, តត្ថ នេវត្ថិ ទោសោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សចេ បន សក្កោតិ វិតក្កំ សោធេតុំ, តតោ លទ្ធំ ខាទិតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ.

និច្ចាលេតុំ ន សក្កោតីតិ និច្ចាលេត្វា សក្ខរា អបនេតុំ ន សក្កោតិ. អាធារកេ បត្តោ ឋបិតោ ហោតីតិ បដិគ្គហេតព្ពបត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ចាលេតីតិ វិនា ការណំ ចាលេតិ. សតិបិ ការណេ ភិក្ខូនំ បរិភោគារហំ ចាលេតុំ ន វដ្ដតិ. កិញ្ចាបិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អមនុស្សិកាពាធេ អាមកមំសំ អាមកលោហិត’’ន្តិ (មហាវ. ២៦៤) តាទិសេ អាពាធេ អត្តនោ អត្ថាយ អាមកមំសបដិគ្គហណំ អនុញ្ញាតំ, ‘‘អាមកមំសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ ច សាមញ្ញតោ បដិក្ខិត្តំ, តថាបិ អត្តនោ អញ្ញស្ស វា ភិក្ខុនោ អត្ថាយ អគ្គហិតត្តា ‘‘សីហវិឃាសាទិំ…បេ… វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. សក្កោតិ វិតក្កំ សោធេតុន្តិ មយ្ហម្បិ ទេតីតិ វិតក្កស្ស អនុប្បន្នភាវំ សល្លក្ខេតុំ សក្កោតិ, សាមណេរស្ស ទស្សាមីតិ សុទ្ធចិត្តេន មយា គហិតន្តិ វា សល្លក្ខេតុំ សក្កោតិ.

សចេ បន មូលេបិ បដិគ្គហិតំ ហោតីតិ ឯត្ថ ‘‘គហេត្វា គតេ មយ្ហម្បិ ទទេយ្យុន្តិ សញ្ញាយ សចេ បដិគ្គហិតំ ហោតី’’តិ វទន្តិ. កោដ្ឋាសេ ករោតីតិ ភិក្ខុសាមណេរា ច អត្តនោ អត្តនោ អភិរុចិតំ កោដ្ឋាសំ គណ្ហន្តូតិ សព្ពេសំ សមកេ កោដ្ឋាសេ ករោតិ. គហិតាវសេសន្តិ សាមណេរេហិ គហិតកោដ្ឋាសតោ អវសេសំ. គណ្ហិត្វាតិ ‘‘មយ្ហំ ឥទំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ គហេត្វា. ឥធ គហិតាវសេសំ នាម តេន គណ្ហិត្វា បុន ឋបិតំ. បដិគ្គហេត្វាតិ តទហុ បដិគ្គហេត្វា. តេនេវ ‘‘យាវកាលិកេន យាវជីវិកសំសគ្គេ ទោសោ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. សចេ បន បុរិមទិវសេ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតា ហោតិ, សាមិសេន មុខេន តស្សា វដ្ដិយា ធូមំ បិវិតុំ ន វដ្ដតិ. សមុទ្ទោទកេនាតិ អប្បដិគ្គហិតសមុទ្ទោទកេន. យស្មា កតកដ្ឋិ ឧទកំ បសាទេត្វា វិសុំ តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘អព្ពោហារិក’’ន្តិ វុត្តំ. លគ្គតីតិ មុខេ ហត្ថេ ច ឧទកេ សុក្ខេ សេតវណ្ណំ ទស្សេន្តំ លគ្គតិ. បានីយំ គហេត្វាតិ អត្តនោយេវ អត្ថាយ គហេត្វា. សចេ បន បីតាវសេសំ តត្ថេវ អាកិរិស្សាមីតិ គណ្ហាតិ, បុន បដិគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ. វិក្ខម្ភេត្វាតិ វិយូហិត្វា, អបនេត្វាតិ អត្ថោ.

មហាភូតេសូតិ សរីរនិស្សិតេសុ មហាភូតេសុ. បតតីតិ វិច្ឆិន្ទិត្វា បតតិ. វិច្ឆិន្ទិត្វា បតិតមេវ ហិ បដិគ្គហេតព្ពំ, ន ឥតរំ. អល្លទារុំ រុក្ខតោ ឆិន្ទិត្វាបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ មត្តិកត្ថាយ បថវិំ ខណិតុម្បិ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. សប្បទដ្ឋក្ខណេយេវ វដ្ដតីតិ អសតិ កប្បិយការកេ សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, អញ្ញទា បដិគ្គហាបេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អប្បដិគ្គហិតតា, អននុញ្ញាតតា, ធូមាទិអព្ពោហារិកាភាវោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ភោជនវគ្គោ ចតុត្ថោ.