១. ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤៤. ភិក្ខុនិវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ កថានុសារេនាតិ ‘‘សោ ថេរោ កិំសីលោ កិំសមាចារោ កតរកុលា បព្ពជិតោ’’តិអាទិនា បុច្ឆន្តានំ បុច្ឆាកថានុសារេន. កថេតុំ វដ្ដន្តីតិ និរាមិសេនេវ ចិត្តេន កថេតុំ វដ្ដន្តិ. អនិយ្យានិកត្តា សគ្គមោក្ខមគ្គានំ តិរច្ឆានភូតា កថា តិរច្ឆានកថាតិ អាហ ‘‘សគ្គមគ្គគមនេបី’’តិអាទិ. អបិ-សទ្ទេន បគេវ មោក្ខមគ្គគមនេតិ ទីបេតិ. តិរច្ឆានភូតន្តិ តិរោករណភូតំ, ពាធិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. លទ្ធាសេវនា ហិ តិរច្ឆានកថា សគ្គមោក្ខានំ ពាធិកាវ ហោតិ. សមិទ្ធោតិ បរិបុណ្ណោ. សហិតត្ថោតិ យុត្តត្ថោ. អត្ថគម្ភីរតាទិយោគតោ គម្ភីរោ. ពហុរសោតិ អត្ថរសាទិពហុរសោ. លក្ខណបដិវេធសំយុត្តោតិ អនិច្ចាទិលក្ខណបដិវេធរសអាវហនតោ លក្ខណបដិវេធសំយុត្តោ.

១៤៥-១៤៧. បរតោតិ បរត្ថ, ឧត្តរិន្តិ អត្ថោ. ករោន្តោវាតិ បរិពាហិរេ ករោន្តោយេវ. បាតិមោក្ខោតិ ចារិត្តវារិត្តប្បភេទំ សិក្ខាបទសីលំ. តញ្ហិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហិ, តស្មា ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សំវរណំ សំវរោ, កាយវចីទ្វារានំ បិទហនំ. យេន ហិ តេ សំវុតា បិហិតា ហោន្តិ, សោ សំវរោ, កាយិកវាចសិកស្ស អវីតិក្កមស្សេតំ នាមំ. បាតិមោក្ខសំវរេន សំវុតោតិ បាតិមោក្ខសំវរេន បិហិតកាយវចីទ្វារោ. តថាភូតោ ច យស្មា តេន សមង្គី នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ. វត្តតីតិ អត្តភាវំ បវត្តេតិ. វិហរតីតិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឥរិយាបថវិហារោ ទស្សិតោ.

សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ បាឡិយា វិភាវេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ. សីលំ បតិដ្ឋាតិអាទីនិ បាតិមោក្ខស្សេវ វេវចនានិ. តត្ថ (វិភ. អដ្ឋ. ៥១១) សីលន្តិ កាមញ្ចេតំ សហ កម្មវាចាបរិយោសានេន ឥជ្ឈនកស្ស បាតិមោក្ខស្សេវ វេវចនំ, ឯវំ សន្តេបិ ធម្មតោ ឯតំ សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនាទយោ ធម្មា វេទិតព្ពា. យស្មា បន បាតិមោក្ខសីលេន ភិក្ខុ សាសនេ បតិដ្ឋាតិ នាម, តស្មា តំ ‘‘បតិដ្ឋា’’តិ វុត្តំ. បតិដ្ឋហតិ វា ឯត្ថ ភិក្ខុ, កុសលធម្មា ឯវ វា ឯត្ថ បតិដ្ឋហន្តីតិ បតិដ្ឋា. អយមត្ថោ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២) ច ‘‘បតិដ្ឋា, មហារាជ, សីលំ សព្ពេសំ កុសលានំ ធម្មាន’’ន្តិ (មិ. ប. ២.១.៩) ច ‘‘សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ខោ, មហារាជ, សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តី’’តិ ច អាទិសុត្តវសេន វេទិតព្ពោ.

តទេតំ បុព្ពុប្បត្តិអត្ថេន អាទិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ឧត្តិយ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៨២).

យថា ហិ នគរវឌ្ឍកី នគរំ មាបេតុកាមោ បឋមំ នគរដ្ឋានំ សោធេតិ, តតោ អបរភាគេ វីថិចតុក្កសិង្ឃាដកាទិបរិច្ឆេទេន វិភជិត្វា នគរំ មាបេតិ, ឯវមេវ យោគាវចរោ អាទិម្ហិ សីលំ សោធេតិ, តតោ អបរភាគេ សមាធិវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានានិ សច្ឆិករោតិ. យថា វា បន រជកោ បឋមំ តីហិ ខារេហិ វត្ថំ ធោវិត្វា បរិសុទ្ធេ វត្ថេ យទិច្ឆកំ រង្គជាតំ ឧបនេតិ, យថា វា បន ឆេកោ ចិត្តការោ រូបំ លិខិតុកាមោ អាទិតោ ភិត្តិបរិកម្មំ ករោតិ, តតោ អបរភាគេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវមេវ យោគាវចរោ អាទិតោវ សីលំ វិសោធេត្វា អបរភាគេ សមថវិបស្សនាទយោ ធម្មេ សច្ឆិករោតិ. តស្មា សីលំ ‘‘អាទី’’តិ វុត្តំ.

តទេតំ ចរណសរិក្ខតាយ ចរណំ. ‘‘ចរណា’’តិ បាទា វុច្ចន្តិ. យថា ហិ ឆិន្នចរណស្ស បុរិសស្ស ទិសំគមនាភិសង្ខារោ ន ជាយតិ, បរិបុណ្ណបាទស្សេវ ជាយតិ, ឯវមេវ យស្ស សីលំ ភិន្នំ ហោតិ ខណ្ឌំ អបរិបុណ្ណំ, តស្ស និព្ពានគមនាយ ញាណគមនំ ន សម្បជ្ជតិ. យស្ស បន តំ អភិន្នំ ហោតិ អខណ្ឌំ បរិបុណ្ណំ, តស្ស និព្ពានគមនាយ ញាណគមនំ សម្បជ្ជតិ. តស្មា សីលំ ‘‘ចរណ’’ន្តិ វុត្តំ.

តទេតំ សំយមនវសេន សំយមោ, សំវរណវសេន សំវរោតិ ឧភយេនបិ សីលសំយមោ ចេវ សីលសំវរោ ច កថិតោ. វចនត្ថោ បនេត្ថ សំយមេតិ វីតិក្កមវិប្ផន្ទនំ, បុគ្គលំ វា សំយមេតិ វីតិក្កមវសេន តស្ស វិប្ផន្ទិតុំ ន ទេតីតិ សំយមោ, វីតិក្កមស្ស បវេសនទ្វារំ សំវរតិ បិទហតីតិ សំវរោ. មោក្ខន្តិ ឧត្តមំ មុខភូតំ វា. យថា ហិ សត្តានំ ចតុព្ពិធោ អាហារោ មុខេន បវិសិត្វា អង្គមង្គានិ ផរតិ, ឯវំ យោគិនោបិ ចតុភូមកកុសលំ សីលមុខេន បវិសិត្វា អត្ថសិទ្ធិំ សម្បាទេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មោក្ខ’’ន្តិ. បមុខេ សាធូតិ បមោក្ខំ, បុព្ពង្គមំ សេដ្ឋំ បធានន្តិ អត្ថោ. កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយាតិ ចតុភូមកកុសលានំ បដិលាភត្ថាយ បមោក្ខំ បុព្ពង្គមំ សេដ្ឋំ បធានន្តិ វេទិតព្ពំ.

កាយិកោ អវីតិក្កមោតិ តិវិធំ កាយសុចរិតំ. វាចសិកោតិ ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ. កាយិកវាចសិកោតិ តទុភយំ. ឥមិនា អាជីវដ្ឋមកសីលំ បរិយាទាយ ទស្សេតិ. សំវុតោតិ បិហិតោ, សំវុតិន្ទ្រិយោ បិហិតិន្ទ្រិយោតិ អត្ថោ. យថា ហិ សំវុតទ្វារំ គេហំ ‘‘សំវុតគេហំ បិហិតគេហ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវមិធ សំវុតិន្ទ្រិយោ ‘‘សំវុតោ’’តិ វុត្តោ. បាតិមោក្ខសំវរេនាតិ បាតិមោក្ខសង្ខាតេន សំវរេន. ឧបេតោតិអាទីនិ សព្ពានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ.

ឥរិយតីតិអាទីហិ សត្តហិបិ បទេហិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឥរិយាបថវិហារោ កថិតោ. តត្ថ ឥរិយតីតិ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ អញ្ញតរសមង្គិភាវតោ ឥរិយតិ. តេហិ ឥរិយាបថចតុក្កេហិ កាយសកដវត្តនេន វត្តតិ. ឯកំ ឥរិយាបថទុក្ខំ អបរេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា ចិរដ្ឋិតិភាវេន សរីររក្ខណតោ បាលេតិ. ឯកស្មិំ ឥរិយាបថេ អសណ្ឋហិត្វា សព្ពឥរិយាបថេ វត្តនតោ យបេតិ. តេន តេន ឥរិយាបថេន តថា តថា កាយស្ស យាបនតោ យាបេតិ. ចិរកាលវត្តាបនតោ ចរតិ. ឥរិយាបថេន ឥរិយាបថំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ជីវិតហរណតោ វិហរតិ.

មិច្ឆាជីវបដិសេធកេនាតិ –

‘‘ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេន វា បត្តទានេន វា បុប្ផ ផល សិនានទន្តកដ្ឋទានេន វា ចាដុកម្យតាយ វា មុគ្គសូប្យតាយ វា បារិភដយតាយ វា ជង្ឃបេសនិកេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ’’តិ (វិភ. ៥១៣) –

ឯវំ វុត្តអនាចារសង្ខាតមិច្ឆាជីវបដិបក្ខេន.

ន វេឡុទានាទិនា អាចារេនាតិ –

‘‘ឥធេកច្ចោ ន វេឡុទានេន ន បត្ត ន បុប្ផ ន ផល ន សិនាន ន ទន្តកដ្ឋ ន ចាដុកម្យតាយ ន មុគ្គសូប្យតាយ ន បារិភដយតាយ ន ជង្ឃបេសនិកេន ន អញ្ញតរញ្ញតរេន ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ’’តិ (វិភ. ៥១៣) –

ឯវំ វុត្តេន ន វេឡុទានាទិនា អាចារេន.

វេសិយាទិអគោចរំ បហាយាតិ –

‘‘ឥធេកច្ចោ វេសិយគោចរោ វា ហោតិ វិធវ ថុល្លកុមារិ បណ្ឌក ភិក្ខុនិ បានាគារគោចរោ វា, សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន សំសគ្គេន, យានិ បន តានិ កុលានិ អស្សទ្ធានិ អប្បសន្នានិ អនោបានភូតានិ អក្កោសកបរិភាសកានិ អនត្ថកាមានិ អហិតកាមានិ អផាសុកកាមានិ អយោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ, តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ, អយំ វុច្ចតិ អគោចរោ’’តិ (វិភ. ៥១៤) –

ឯវមាគតំ វេសិយាទិអគោចរំ បហាយ.

សទ្ធាសម្បន្នកុលាទិនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឧបនិស្សយគោចរាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តិវិធោ ហិ គោចរោ ឧបនិស្សយគោចរោ អារក្ខគោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោតិ. កតមោ ឧបនិស្សយគោចរោ? ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ កល្យាណមិត្តោ, យំ និស្សាយ អសុតំ សុណាតិ, សុតំ បរិយោទបេតិ, កង្ខំ វិតរតិ, ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ, ចិត្តំ បសាទេតិ. យស្ស វា បន អនុសិក្ខមានោ សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន សុតេន ចាគេន បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ, អយំ ឧបនិស្សយគោចរោ. កតមោ អារក្ខគោចរោ? ឥធ ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិំ បដិបន្នោ ឱក្ខិត្តចក្ខុ យុគមត្តទស្សាវី សំវុតោ គច្ឆតិ, ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, ន អស្សំ, ន រថំ, ន បត្តិំ, ន ឥត្ថិំ, ន បុរិសំ ឱលោកេន្តោ, ន ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ, ន អធោ ឱលោកេន្តោ, ន ទិសាវិទិសំ វិបេក្ខមានោ គច្ឆតិ, អយំ អារក្ខគោចរោ. កតមោ ឧបនិពន្ធគោចរោ? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, យត្ថ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ? យទិទំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២), អយំ ឧបនិពន្ធគោចរោ. ឥតិ អយំ តិវិធោ គោចរោ ឥធ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

អប្បមត្តកេសុ វជ្ជេសូតិ អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយអកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសុ វជ្ជេសុ. ភយតោ ទស្សនសីលោតិ បរមាណុមត្តំ វជ្ជំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធសិនេរុបព្ពតសទិសំ កត្វា ទស្សនសភាវោ, សព្ពលហុកំ វា ទុព្ភាសិតមត្តំ បារាជិកសទិសំ កត្វា ទស្សនសភាវោ. សម្មា អាទាយាតិ សម្មទេវ សក្កច្ចំ សព្ពសោ វា អាទិយិត្វា.

វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ សោតព្ពតោ សុតំ, បរិយត្តិធម្មោ. តំ ធារេតីតិ សុតធរោ, សុតស្ស អាធារភូតោ. យស្ស ហិ ឥតោ គហិតំ ឯត្តោ បលាយតិ, ឆិទ្ទឃដេ ឧទកំ វិយ ន តិដ្ឋតិ, បរិសមជ្ឈេ ឯកំ សុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេតុំ វា វាចេតុំ វា ន សក្កោតិ, អយំ ន សុតធរោ នាម. យស្ស បន ឧគ្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហិតកាលសទិសមេវ ហោតិ, ទសបិ វីសតិបិ វស្សានិ សជ្ឈាយំ អករោន្តស្ស ន នស្សតិ, អយំ សុតធរោ នាម. តេនេវាហ ‘‘យទស្ស ត’’ន្តិអាទិ. ឯកបទម្បិ ឯកក្ខរម្បិ អវិនដ្ឋំ ហុត្វា សន្និចិយតីតិ សន្និចយោ, សុតំ សន្និចយោ ឯតស្មិន្តិ សុតសន្និចយោតិ អាហ ‘‘សុតំ សន្និចិតំ អស្មិន្តិ សុតសន្និចយោ’’តិ. យស្ស ហិ សុតំ ហទយមញ្ជុសាយំ សន្និចិតំ សិលាយ លេខា វិយ សុវណ្ណឃដេ បក្ខិត្តា សីហវសា វិយ ច សាធុ តិដ្ឋតិ, អយំ សុតសន្និចយោ នាម. តេនាហ ‘‘ឯតេន…បេ… អវិនាសំ ទស្សេតី’’តិ.

ធាតាតិ បគុណា វាចុគ្គតា. ឯកស្ស ហិ ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនំ និច្ចកាលិកំ ន ហោតិ, ‘‘អសុកសុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សជ្ឈាយិត្វា អញ្ញេហិ សំសន្ទិត្វា បរិបុច្ឆាវសេន អត្ថំ ឱគាហិត្វា ជានិស្សាមី’’តិ វទតិ. ឯកស្ស បគុណំ បពន្ធវិច្ឆេទាភាវតោ គង្គាសោតសទិសំ ភវង្គសោតសទិសញ្ច អកិត្តិមំ សុខប្បវត្តិ ហោតិ, ‘‘អសុកសុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេហី’’តិ វុត្តេ ឧទ្ធរិត្វា តមេវ កថេតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ធាតា’’តិ. វាចាយ បគុណា កតាតិ សុត្តទសកវគ្គទសកបណ្ណាសទសកវសេន វាចាយ សជ្ឈាយិតា, ទស សុត្តានិ គតានិ, ទស វគ្គានិ គតានីតិអាទិនា សល្លក្ខេត្វា វាចាយ សជ្ឈាយិតាតិ អត្ថោ. សុត្តេកទេសស្ស ហិ សុត្តមត្តស្ស ច វចសា បរិចយោ ឥធ នាធិប្បេតោ, អថ ខោ វគ្គាទិវសេនេវ. មនសា អនុបេក្ខិតាតិ មនសា អនុ អនុ បេក្ខិតា, ភាគសោ និជ្ឈាយិតា ចិន្តិតាតិ អត្ថោ. អាវជ្ជន្តស្សាតិ វាចាយ សជ្ឈាយិតុំ ពុទ្ធវចនំ មនសា ចិន្តេន្តស្ស. សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធាតិ និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា សុដ្ឋុ យាថាវតោ បដិវិទ្ធា.

ទ្វេ មាតិកាតិ ភិក្ខុមាតិកា ភិក្ខុនីមាតិកា ច. វាចុគ្គតាតិ បុរិមស្សេវ វេវចនំ. តិស្សោ អនុមោទនាតិ សង្ឃភត្តេ ទានានិសំសបដិសំយុត្តអនុមោទនា, វិហារាទិមង្គលេ មង្គលសុត្តាទិអនុមោទនា, មតកភត្តាទិអវមង្គលេ តិរោកុដ្ដាទិអនុមោទនាតិ ឥមា តិស្សោ អនុមោទនា. កម្មាកម្មវិនិច្ឆយោតិ បរិវារាវសានេ កម្មវគ្គេ វុត្តវិនិច្ឆយោ. ‘‘វិបស្សនាវសេន ឧគ្គណ្ហន្តេន ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន ឧគ្គហេតព្ព’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ចតូសុ ទិសាសុ អប្បដិហតត្តា ចតស្សោ ទិសា ឯតស្សាតិ ចតុទ្ទិសោ, ចតុទ្ទិសោយេវ ចាតុទ្ទិសោ, ចតស្សោ វា ទិសា អរហតិ, ចតូសុ វា ទិសាសុ សាធូតិ ចាតុទ្ទិសោ.

អភិវិនយេតិ សកលេ វិនយបិដកេ. វិនេតុន្តិ សិក្ខាបេតុំ. ‘‘ទ្វេ វិភង្គា បគុណា វាចុគ្គតា កាតព្ពាតិ ឥទំ បរិបុច្ឆាវសេន ឧគ្គហណម្បិ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ឯកស្ស បមុដ្ឋំ, ឥតរស្ស បគុណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘តីហិ ជនេហិ សទ្ធិំ បរិវត្តនក្ខមា កាតព្ពា’’តិ. អភិធម្មេតិ នាមរូបបរិច្ឆេទេ. ហេដ្ឋិមា វា តយោ វគ្គាតិ មហាវគ្គតោ ហេដ្ឋា សគាថកវគ្គោ និទានវគ្គោ ខន្ធកវគ្គោតិ ឥមេ តយោ វគ្គា. ‘‘ធម្មបទម្បិ សហ វត្ថុនា ឧគ្គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តត្តា ជាតកភាណកេន សាដ្ឋកថំ ជាតកំ ឧគ្គហេត្វាបិ ធម្មបទម្បិ សហ វត្ថុនា ឧគ្គហេតព្ពមេវ.

កល្យាណា សុន្ទរា បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា វាចា អស្សាតិ កល្យាណវាចោ. តេនាហ ‘‘សិថិលធនិតាទីនំ…បេ… វាចាយ សមន្នាគតោ’’តិ. តត្ថ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនាយាតិ ឋានករណសម្បត្តិយា សិក្ខាសម្បត្តិយា ច កត្ថចិបិ អនូនតាយ បរិមណ្ឌលបទានិ ព្យញ្ជនានិ អក្ខរានិ ឯតិស្សាតិ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា, បទមេវ វា អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ បទព្យញ្ជនំ, តំ អក្ខរបារិបូរិំ កត្វា សិថិលធនិតាទិទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អបរិហាបេត្វា វុត្តំ បរិមណ្ឌលំ នាម ហោតិ. អក្ខរបារិបូរិយា ហិ បទព្យញ្ជនស្ស បរិមណ្ឌលតា. តេន វុត្តំ ‘‘សិថិលធនិតាទីនំ យថាវិធានវចនេនា’’តិ, បរិមណ្ឌលំ បទព្យញ្ជនំ ឯតិស្សាតិ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា. អថ វា បជ្ជតិ ញាយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, នាមាទិ. យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ. តេសំ បរិបុណ្ណតាយ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា.

អបិច យោ ភិក្ខុ បរិសតិ ធម្មំ ទេសេន្តោ សុត្តំ វា ជាតកំ វា និក្ខិបិត្វា អញ្ញំ ឧបារម្ភករំ សុត្តំ អាហរតិ, តស្ស ឧបមំ កថេតិ, តទត្ថំ ឱតារេតិ, ឯវំ ឥទំ គហេត្វា ឯត្ថ ខិបន្តោ ឯកបស្សេនេវ បរិហរន្តោ កាលំ ញត្វា វុដ្ឋហតិ, និក្ខិត្តសុត្តំ បន និក្ខិត្តមត្តមេវ ហោតិ, តស្ស កថា អបរិមណ្ឌលា នាម ហោតិ អត្ថស្ស អបរិបុណ្ណភាវតោ. យោ បន សុត្តំ វា ជាតកំ វា និក្ខិបិត្វា ពហិ ឯកបទម្បិ អគន្ត្វា យថានិក្ខិត្តស្ស សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាវសេនេវ សុត្តន្តរម្បិ អានេន្តោ បាឡិយា អនុសន្ធិញ្ច បុព្ពាបរញ្ច អបេក្ខន្តោ អាចរិយេហិ ទិន្ននយេ ឋត្វា តុលិកាយ បរិច្ឆិន្ទន្តោ វិយ តំ តំ អត្ថំ សុវវត្ថិតំ កត្វា ទស្សេន្តោ គម្ភីរមាតិកាយ ឧទកំ បេសេន្តោ វិយ គម្ភីរមត្ថំ គមេន្តោ វគ្គិហារិគតិយា បទេ បទំ កោដ្ដេន្តោ សិន្ធវាជានីយោ វិយ ឯកំយេវ បទំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ បុនប្បុនំ សំវណ្ណន្តោ គច្ឆតិ, តស្ស កថា បរិមណ្ឌលា នាម ហោតិ ធម្មតោ អត្ថតោ អនុសន្ធិតោ បុព្ពាបរតោ អាចរិយុគ្គហតោតិ សព្ពសោ បរិបុណ្ណភាវតោ. ឯវរូបម្បិ កថំ សន្ធាយ ‘‘បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនាយា’’តិ វុត្តំ.

គុណបរិបុណ្ណភាវេន បុរេ ភវាតិ បោរី, តស្ស ភិក្ខុនោ តេនេតំ ភាសិតព្ពំ អត្ថស្ស គុណបរិបុណ្ណភាវេន បុរេ បុណ្ណភាវេ ភវាតិ អត្ថោ. បុរេ វា ភវត្តា បោរិយា នាគរិកិត្ថិយា សុខុមាលត្តនេន សទិសាតិ បោរី, បុរេ សំវឌ្ឍនារី វិយ សុកុមារាតិ អត្ថោ. បុរស្ស ឯសាតិបិ បោរី, បុរស្ស ឯសាតិ នគរវាសីនំ កថាតិ អត្ថោ. នគរវាសិនោ ហិ យុត្តកថា ហោន្តិ បិតិមត្តំ ‘‘បិតា’’តិ, ភាតិមត្តំ ‘‘ភាតា’’តិ វទន្តិ. ឯវរូបី ហិ កថា ពហុនោ ជនស្ស កន្តា ហោតិ មនាបា, តាយ បោរិយា.

វិស្សដ្ឋាយាតិ បិត្តសេម្ហាទីហិ អបលិពុទ្ធាយ សន្ទិដ្ឋវិលម្ពិតាទិទោសរហិតាយ. អថ វា នាតិសីឃំ នាតិសណិកំ និរន្តរំ ឯករសញ្ច កត្វា បរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ កថេន្តស្ស វាចា វិស្សដ្ឋា នាម. យោ ហិ ភិក្ខុ ធម្មំ កថេន្តោ សុត្តំ វា ជាតកំ វា អារភិត្វា អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ តុរិតតុរិតោ អរណិំ មន្ថេន្តោ វិយ ឧណ្ហខាទនីយំ ខាទន្តោ វិយ បាឡិយា អនុសន្ធិបុព្ពាបរេសុ គហិតំ គហិតមេវ, អគ្គហិតំ អគ្គហិតមេវ កត្វា បុរាណបណ្ណន្តរេសុ ចរមានំ គោធំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ តត្ថ តត្ថ បហរន្តោ ឱសាបេត្វា ឧដ្ឋាយ គច្ឆតិ. បុរាណបណ្ណន្តរេសុ ហិ បរិបាតិយមានា គោធា កទាចិ ទិស្សតិ កទាចិ ន ទិស្សតិ, ឯវមេកច្ចស្ស អត្ថវណ្ណនា កត្ថចិ ទិស្សតិ កត្ថចិ ន ទិស្សតិ. យោបិ ធម្មំ កថេន្តោ កាលេន សីឃំ, កាលេន សណិកំ, កាលេន មន្ទំ, កាលេន មហាសទ្ទំ, កាលេន ខុទ្ទកសទ្ទំ ករោតិ, យថា និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតស្ស មុខតោ និច្ឆរណកអគ្គិ កាលេន ជលតិ កាលេន និព្ពាយតិ, ឯវំ បេតធម្មកថិកោ នាម ហោតិ, បរិសាយ ឧដ្ឋាតុកាមាយ បុន អារភតិ. យោបិ កថេន្តោ តត្ថ តត្ថ វិត្ថាយតិ, អប្បដិភានតាយ អាបជ្ជតិ, កេនចិ រោគេន និត្ថុនន្តោ វិយ កន្ទន្តោ វិយ កថេតិ, ឥមេសំ សព្ពេសម្បិ កថា វិស្សដ្ឋា នាម ន ហោតិ សុខេន អប្បវត្តភាវតោ. យោ បន សុត្តំ អាហរិត្វា អាចរិយេហិ ទិន្ននយេ ឋិតោ អាចរិយុគ្គហំ អមុញ្ចន្តោ យថា ច អាចរិយា តំ តំ សុត្តំ សំវណ្ណេសុំ, តេនេវ នយេន សំវណ្ណេន្តោ នាតិសីឃំ នាតិសណិកន្តិអាទិនា វុត្តនយេន កថាបពន្ធំ អវិច្ឆិន្នំ កត្វា នទីសោតោ វិយ បវត្តេតិ, អាកាសគង្គាតោ ភស្សមានឧទកំ វិយ និរន្តរកថំ បវត្តេតិ, តស្ស កថា វិស្សដ្ឋា នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘វិស្សដ្ឋាយា’’តិ.

អនេលគឡាយាតិ ឯលគឡវិរហិតាយ. កស្សចិ ហិ កថេន្តស្ស ឯលំ គឡតិ, លាលា បគ្ឃរតិ, ខេឡផុសិតានិ វា និក្ខមន្តិ, តស្ស វាចា ឯលគឡា នាម ហោតិ, តព្ពិបរីតាយាតិ អត្ថោ. អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយាតិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ បាកដំ កត្វា ភាសិតត្ថស្ស វិញ្ញាបនសមត្ថតាយ អត្ថញាបនេ សាធនាយ.

វាចាវ ករណន្តិ វាក្ករណំ, ឧទាហារឃោសោ. កល្យាណំ មធុរំ វាក្ករណំ អស្សាតិ កល្យាណវាក្ករណោ. តេនេវាហ ‘‘មធុរស្សរោ’’តិ. ហីឡេតីតិ អវជានាតិ. មាតុគាមោតិ សម្ពន្ធោ. មនំ អបាយតិ វឌ្ឍេតីតិ មនាបោ. តេនាហ ‘‘មនវឌ្ឍនកោ’’តិ. វដ្ដភយេន តជ្ជេត្វាតិ យោព្ពនមទាទិមត្តា ភិក្ខុនិយោ សំសារភយេន តាសេត្វា. គិហិកាលេតិ អត្តនោ គិហិកាលេ. ភិក្ខុនិយា មេថុនេន ភិក្ខុនីទូសកោ ហោតីតិ ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គមេវ វទតិ. សិក្ខមានាសាមណេរីសុ បន មេថុនេនបិ ភិក្ខុនីទូសកោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘សិក្ខមានាសាមណេរីសុ មេថុនធម្ម’’ន្តិ. ‘‘កាសាយវត្ថវសនាយា’’តិ វចនតោ ទុស្សីលាសុ ភិក្ខុនីសិក្ខមានាសាមណេរីសុ គរុធម្មំ អជ្ឈាបន្នបុព្ពោ បដិក្ខិត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សា ភិក្ខុនិយា អភាវេបិ យា យា តស្សា វចនំ អស្សោសុំ, តា តា តថេវ មញ្ញន្តីតិ អាហ ‘‘មាតុគាមោ ហី’’តិអាទិ.

ឥទានិ អដ្ឋ អង្គានិ សមោធានេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឥមេហិ បន អដ្ឋហង្គេហិ អសមន្នាគតំ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន សម្មន្នេន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ភិក្ខុ បន សម្មតោយេវ ហោតិ.

១៤៨. គរុកេហីតិ គរុកាតព្ពេហិ. ឯកតោឧបសម្បន្នាយាតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនំ. ‘‘ឱវទតី’’តិ វា ឥមស្ស ‘‘វទតី’’តិ អត្ថេ សតិ សម្បទានវចនម្បិ យុជ្ជតិ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នា នាម បរិវត្តលិង្គា វា បញ្ចសតសាកិយានិយោ វា.

១៤៩. អាសនំ បញ្ញបេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘សចេ ភូមិ មនាបា ហោតិ, អាសនំ អបញ្ញាបេតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. មាតុគាមគ្គហណេន ភិក្ខុនីបិ សង្គហិតាតិ អាហ ‘‘ធម្មទេសនាបត្តិមោចនត្ថ’’ន្តិ. សម្មតស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ បាដិបទេ ឱវាទត្ថាយ សព្ពាហិ ភិក្ខុនីហិ អាគន្តព្ពតោ ‘‘សមគ្គាត្ថ ភគិនិយោ’’តិ ឥមិនា សព្ពាសំ អាគមនំ បុច្ឆតីតិ អាហ ‘‘សព្ពា អាគតាត្ថា’’តិ. គិលានាសុ អនាគតាសុបិ គិលានានំ អនាគមនស្ស អនុញ្ញាតត្តា អាគន្តុំ សមត្ថាហិ ច សព្ពាហិ អាគតត្តា ‘‘សមគ្គាម្ហយ្យា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អន្តោគាមេ វាតិអាទីសុ យត្ថ បញ្ច អង្គានិ ភូមិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា វន្ទិតុំ ន សក្កា ហោតិ, តត្ថ ឋិតាយ ឯវ កាយំ បុរតោ នាមេត្វា ‘‘វន្ទាមិ អយ្យា’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ គន្តុម្បិ វដ្ដតិ. អន្តរឃរន្តិ កត្ថចិ នគរទ្វារស្ស ពហិឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អន្តោគាមោ វុច្ចតិ, កត្ថចិ ឃរុម្មារតោ បដ្ឋាយ អន្តោគេហំ. ឥធ បន ‘‘អន្តោគាមេ វា’’តិ វិសុំ វុត្តត្តា ‘‘អន្តរឃរេ វា’’តិ អន្តោគេហំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យត្ថ កត្ថចីតិ អន្តោគាមាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ.

វដ្ដតីតិ ‘‘វសថ អយ្យេ, មយំ ភិក្ខូ អានេស្សាមា’’តិ វុត្តវចនំ សទ្ទហន្តីហិ វសិតុំ វដ្ដតិ. ន និមន្តិតា ហុត្វា គន្តុកាមាតិ មនុស្សេហិ និមន្តិតា ហុត្វា គន្តុកាមា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ, តត្ថេវ វស្សំ ឧបគន្តុកាមា ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. យតោតិ ភិក្ខុនុបស្សយតោ. យាចិត្វាតិ ‘‘តុម្ហេហិ អានីតឱវាទេនេវ មយម្បិ វសិស្សាមា’’តិ យាចិត្វា. តត្ថាតិ តស្មិំ ភិក្ខុនុបស្សយេ. អាគតានំ សន្តិកេ ឱវាទេន វសិតព្ពន្តិ បច្ឆិមិកាយ វស្សំ វសិតព្ពំ. អភិក្ខុកាវាសេ វសន្តិយា អាបត្តីតិ ចោទនាមុខេន សាមញ្ញតោ អាបត្តិប្បសង្គំ វទតិ, ន បន តស្សា អាបត្តិ. វស្សច្ឆេទំ កត្វា គច្ឆន្តិយាបិ អាបត្តីតិ វស្សានុបគមមូលំ អាបត្តិំ វទតិ. ឥតរាយ អាបត្តិយា អនាបត្តិការណសព្ភាវតោ ‘‘សា រក្ខិតព្ពា’’តិ វុត្តំ, សា វស្សានុបគមមូលា អាបត្តិ រក្ខិតព្ពាតិ អត្ថោ, អភិក្ខុកេបិ អាវាសេ ឦទិសាសុ អាបទាសុ វស្សំ ឧបគន្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អាបទាសុ ហិ…បេ… អនាបត្តិ វុត្តា’’តិ. ឥតរាយ បន អាបត្តិយា អនាបត្តិ, ការណេ អសតិ បច្ឆិមិកាយបិ វស្សំ ន ឧបគន្តព្ពំ. សន្តេសុ ហិ ភិក្ខូសុ វស្សំ អនុបគច្ឆន្តិយា អាបត្តិ. តត្ថ គន្ត្វា បវារេតព្ពន្តិ ឯត្ថ អបវារេន្តីនំ អាបត្តិសម្ភវតោ. សចេ ទូរេបិ ភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានំ ហោតិ, សក្កា ច ហោតិ នវមិយំ គន្ត្វា បវារេតុំ, តត្ថ គន្ត្វា បវារេតព្ពំ. សចេ បន នវមិយំ និក្ខមិត្វា សម្បាបុណិតុំ ន សក្កា ហោតិ, អគច្ឆន្តីនំ អនាបត្តិ.

ឧបោសថស្ស បុច្ឆនំ ឧបោសថបុច្ឆា, សាយេវ ក-ប្បច្ចយំ រស្សត្តញ្ច កត្វា ឧបោសថបុច្ឆកន្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឧបោសថបុច្ឆន’’ន្តិ. ឧបោសថោ បុច្ឆិតព្ពោតិ ‘‘កទា, អយ្យ, ឧបោសថោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ. ភិក្ខុនាបិ ‘‘ស្វេ, ភគិនិ, ឧបោសថោ’’តិ វត្តព្ពំ. ភិក្ខូ កទាចិ កេនចិ ការណេន បន្នរសិកំ វា ចាតុទ្ទសីឧបោសថំ, ចាតុទ្ទសិកំ វា បន្នរសីឧបោសថំ ករោន្តិ, យស្មិញ្ច ទិវសេ ភិក្ខូហិ ឧបោសថោ កតោ, តស្មិំយេវ ភិក្ខុនីហិបិ ឧបោសថោ កាតព្ពោតិ អធិប្បាយេន ‘‘បក្ខស្ស តេរសិយំយេវ គន្ត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ បុច្ឆិតេន ភិក្ខុនា សចេ ចាតុទ្ទសិយំ ឧបោសថំ ករោន្តិ, ‘‘ចាតុទ្ទសិកោ ភគិនី’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ បន បន្នរសិយំ ករោន្តិ, ‘‘បន្នរសិកោ ភគិនី’’តិ អាចិក្ខិតព្ពំ. ឱវាទត្ថាយាតិ ឱវាទយាចនត្ថាយ. បាដិបទទិវសតោ បន បដ្ឋាយ ធម្មសវនត្ថាយ គន្តព្ពន្តិ បាដិបទទិវសេ ឱវាទគ្គហណត្ថាយ ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តរន្តរា ធម្មសវនត្ថាយ គន្តព្ពំ. ឱវាទគ្គហណម្បិ ហិ ‘‘ធម្មសវនមេវា’’តិ អភេទេន វុត្តំ. និរន្តរំ វិហារំ ឧបសង្កមិំសូតិ យេភុយ្យេន ឧបសង្កមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតន្តិអាទិនា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិស្សាមាតិ សព្ពាសំយេវ ភិក្ខុនីនំ ឧបសង្កមនទីបនត្ថំ បាឡិ និទស្សិតា. ឱវាទំ គច្ឆតីតិ ឱវាទំ យាចិតុំ គច្ឆតិ. ទ្វេ តិស្សោតិ ទ្វីហិ តីហិ. ករណត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ.

បាសាទិកេនាតិ បសាទជនកេន និទ្ទោសេន កាយកម្មាទិនា. សម្បាទេតូតិ តិវិធំ សិក្ខំ សម្បាទេតុ. សចេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកំយេវ ទិស្វា តាហិ ភិក្ខុនីហិ ឱវាទោ យាចិតោ ភវេយ្យ, តេន កិំ កាតព្ពន្តិ? ឧបោសថគ្គេ សន្និបតិតេ ភិក្ខុសង្ឃេ បុព្ពកិច្ចវសេន ‘‘អត្ថិ កាចិ ភិក្ខុនិយោ ឱវាទំ យាចមានា’’តិ បុច្ឆិយមានេ ‘‘ឯវំ វទេហី’’តិ ឱវាទបដិគ្គាហកេន វត្តព្ពវចនំ អញ្ញេន ភិក្ខុនា កថាបេត្វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វត្តព្ពវចនំ អត្តនា វត្វា បុន សយមេវ គន្ត្វា ភិក្ខុនីនំ អារោចេតព្ពំ, អញ្ញេន វា ភិក្ខុនា តស្មិំ ទិវសេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសាបេតព្ពំ. ឯតំ វុត្តន្តិ ‘‘តាហី’’តិ ឯតំ ពហុវចនំ វុត្តំ.

ឯកា ភិក្ខុនី វាតិ ឥទំ ពហូហិ ភិក្ខុនុបស្សយេហិ ឯកាយ ឯវ ភិក្ខុនិយា សាសនបដិគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ទុតិយិកាយ អភាវំ សន្ធាយ. ពហូហិ ភិក្ខុនុបស្សយេហីតិ អន្តរាមគ្គេ វា តស្មិំយេវ វា គាមេ ពហូហិ ភិក្ខុនុបស្សយេហិ. ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច អយ្យ ភិក្ខុនិយោ ច ភិក្ខុនី ចា’’តិ ឥមិនា នានាឧបស្សយេហិ សាសនំ គហេត្វា អាគតភិក្ខុនិយា វត្តព្ពវចនំ ទស្សេតិ. ឥទញ្ច ឯកេន បការេន មុខមត្តនិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, តស្មិំ តស្មិំ បន ភិក្ខុនុបស្សយេ ភិក្ខុនីនំ បមាណំ សល្លក្ខេត្វា តទនុរូបេន នយេន វត្តព្ពំ. ភិក្ខុសង្ឃស្ស អយ្យានំ អយ្យស្សាតិ ឥទំ សង្ខិបិត្វា វុត្តំ.

បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេនបីតិ ឥទំ សង្ឃុបោសថវសេនេវ ទស្សិតំ. យត្ថ បន តិណ្ណំ ទ្វិន្នំ វា វសនដ្ឋានេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ នត្ថិ, តត្ថាបិ ញត្តិឋបនកេន ឥតរេន វា ភិក្ខុនា ឥមិនាវ នយេន វត្តព្ពំ. ឯកបុគ្គលេនបិ ឧបោសថទិវសេ ឱវាទយាចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា បាដិបទេ អាគតានំ ភិក្ខុនីនំ ‘‘នត្ថិ កោចី’’តិអាទិ វត្តព្ពមេវ. សចេ សយមេវ, ‘‘សម្មតោ អហ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ឥមំ វិធិំ អជានន្តោ ឥធ ពាលោតិ អធិប្បេតោ.

១៥០. អធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិអាទីសុ វិជ្ជមានេសុបិ វគ្គាទិភាវនិមិត្តេសុ ទុក្កដេសុ អធម្មកម្មមូលកំ បាចិត្តិយមេវ បាឡិយំ សព្ពត្ថ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អធម្មកម្មេ ទ្វិន្នំ នវកានំ វសេន អដ្ឋារស បាចិត្តិយានី’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អសម្មតតា, ភិក្ខុនិយា បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, ឱវាទវសេន អដ្ឋគរុធម្មភណនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.