២. អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៥៣. ទុតិយេ កុសលានំ ធម្មានំ សាតច្ចកិរិយាយាតិ បុព្ពភាគប្បដិបត្តិវសេន វុត្តំ. មុនាតីតិ ជានាតិ. តេន ញាណេនាតិ តេន អរហត្តផលបញ្ញាសង្ខាតេន ញាណេន. បថេសូតិ ឧបាយមគ្គេសុ. អរហតោ បរិនិដ្ឋិតសិក្ខត្តា អាហ ‘‘ឥទញ្ច…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. អថ វា ‘‘អប្បមជ្ជតោ សិក្ខតោ’’តិ ឥមេសំ បទានំ ហេតុអត្ថតា ទដ្ឋព្ពា, តស្មា អប្បមជ្ជនហេតុ សិក្ខនហេតុ ច អធិចេតសោតិ អត្ថោ. សោកាតិ ចិត្តសន្តាបា. ឯត្ថ ច អធិចេតសោតិ ឥមិនា អធិចិត្តសិក្ខា, អប្បមជ្ជតោតិ ឥមិនា អធិសីលសិក្ខា, មុនិនោ មោនបថេសុ សិក្ខតោតិ ឯតេហិ អធិបញ្ញាសិក្ខា, មុនិនោតិ វា ឯតេន អធិបញ្ញាសិក្ខា, មោនបថេសុ សិក្ខតោតិ ឯតេន តាសំ លោកុត្តរសិក្ខានំ បុព្ពភាគប្បដិបទា, សោកា ន ភវន្តីតិអាទីហិ សិក្ខាបារិបូរិយា អានិសំសា បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ.

កោកនុទន្តិ បទុមវិសេសនំ យថា ‘‘កោកាសយ’’ន្តិ, តំ កិរ ពហុបត្តំ វណ្ណសម្បន្នំ អតិវិយ សុគន្ធញ្ច ហោតិ. ‘‘កោកនុទំ នាម សេតបទុម’’ន្តិបិ វទន្តិ. បាតោតិ បគេវ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា កោកនុទសង្ខាតំ បទុមំ បាតោ សូរិយុគ្គមនវេលាយំ ផុល្លំ វិកសិតំ អវីតគន្ធំ សិយា វិរោចមានំ, ឯវំ សរីរគន្ធេន គុណគន្ធេន ច សុគន្ធំ សរទកាលេ អន្តលិក្ខេ អាទិច្ចមិវ អត្តនោ តេជសា តបន្តំ អង្គេហិ និច្ឆរណជុតិតាយ អង្គីរសំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សាតិ.

អភព្ពោតិ បដិបត្តិសារមិទំ សាសនំ, បដិបត្តិ ច បរិយត្តិមូលិកា, ត្វញ្ច បរិយត្តិំ ឧគ្គហេតុំ អសមត្ថោ, តស្មា អភព្ពោតិ អធិប្បាយោ. សុទ្ធំ បិលោតិកខណ្ឌន្តិ ឥទ្ធិយា អភិសង្ខតំ បរិសុទ្ធំ ចោឡខណ្ឌំ. តទា កិរ ភគវា ‘‘ន សជ្ឈាយំ កាតុំ អសក្កោន្តោ មម សាសនេ អភព្ពោ នាម ហោតិ, មា សោចិ ភិក្ខូ’’តិ តំ ពាហាយំ គហេត្វា វិហារំ បវិសិត្វា ឥទ្ធិយា បិលោតិកខណ្ឌំ អភិនិម្មិនិត្វា ‘‘ហន្ទ, ភិក្ខុ, ឥមំ បរិមជ្ជន្តោ ‘រជោហរណំ រជោហរណ’ន្តិ បុនប្បុនំ សជ្ឈាយំ ករោហី’’តិ វត្វា អទាសិ តត្ថ បុព្ពេកតាធិការត្តា.

សោ កិរ បុព្ពេ រាជា ហុត្វា នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ នលាដតោ សេទេ មុច្ចន្តេ បរិសុទ្ធេន សាដកេន នលាដំ បុញ្ឆិ, សាដកោ កិលិដ្ឋោ អហោសិ. សោ ‘‘ឥមំ សរីរំ និស្សាយ ឯវរូបោ បរិសុទ្ធសាដកោ បកតិំ ជហិត្វា កិលិដ្ឋោ ជាតោ, អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភតិ, តេន ការណេនស្ស រជោហរណមេវ បច្ចយោ ជាតោ. រជំ ហរតីតិ រជោហរណំ. សំវេគំ បដិលភិត្វាតិ អសុភសញ្ញំ អនិច្ចសញ្ញញ្ច ឧបដ្ឋបេន្តោ សំវេគំ បដិលភិត្វា. សោ ហិ យោនិសោ ឧម្មជ្ជន្តោ ‘‘បរិសុទ្ធំ វត្ថំ, នត្ថេត្ថ ទោសោ, អត្តភាវស្ស បនាយំ ទោសោ’’តិ អសុភសញ្ញំ អនិច្ចសញ្ញញ្ច បដិលភិត្វា នាមរូបបរិគ្គហាទិនា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ញាណំ ឱតារេត្វា កលាបសម្មសនាទិក្កមេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឧទយព្ពយញាណាទិបអបាដិយា វិបស្សនំ អនុលោមគោត្រភុសមីបំ បាបេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘វិបស្សនំ អារភី’’តិ. ឱភាសគាថំ អភាសីតិ ឱភាសវិស្សជ្ជនបុព្ពកភាសិតគាថា ឱភាសគាថា, តំ អភាសីតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច ‘‘អធិចេតសោតិ ឥមំ ឱភាសគាថំ អភាសី’’តិ ឥធេវ វុត្តំ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៨៦) បន ធម្មបទដ្ឋកថាយំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.ចូឡបន្ថកត្ថេរវត្ថុ) ថេរគាថាសំវណ្ណនាយញ្ច (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.៥៦៦) –

‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ;

រាគស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វា បណ្ឌិតា;

វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘ទោសោ…បេ… សាសនេ.

‘‘មោហោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ;

មោហស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វា បណ្ឌិតា;

វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេតិ. –

ឥមា តិស្សោ ឱភាសគាថា អភាសី’’តិ វុត្តំ. អធិចេតសោតិ ច អយំ ចូឡបន្ថកត្ថេរស្ស ឧទានគាថាតិ ឥមិស្សាយេវ បាឡិយា អាគតំ. ថេរគាថាយំ បន ចូឡបន្ថកត្ថេរស្ស ឧទានគាថាសុ អយំ អនារុឡ្ហា, ‘‘ឯកុទានិយត្ថេរស្ស បន អយំ ឧទានគាថា’’តិ (ថេរគា. អដ្ឋ. ១.ឯកុទានិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា) តត្ថ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ឥមិស្សា បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច ឯវមាគតត្តា ចូឡបន្ថកត្ថេរស្សបិ អយំ ឧទានគាថា ឱភាសគាថាវសេន ច ភគវតា ភាសិតាតិ គហេតព្ពំ. អរហត្តំ បាបុណីតិ អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាបរិវារំ អរហត្តំ បាបុណិ. អភព្ពោ ត្វន្តិអាទិវចនតោ អនុកម្បាវសេន សទ្ធិវិហារិកាទិំ សង្ឃិកវិហារា និក្កឌ្ឍាបេន្តស្ស អនាបត្តិ វិយ ទិស្សតិ. អភព្ពោ ហិ ថេរោ សញ្ចិច្ច តំ កាតុំ, និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទេ វា អបញ្ញត្តេ ថេរេន ឯវំ កតន្តិ គហេតព្ពំ.

១៥៦. ឱវទន្តស្ស បាចិត្តិយន្តិ អត្ថង្គតេ សូរិយេ គរុធម្មេហិ វា អញ្ញេន វា ធម្មេនេវ ឱវទន្តស្ស សម្មតស្សបិ បាចិត្តិយំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អត្ថង្គតសូរិយតា, បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, ឱវទនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.