៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៨-១១០. ចតុត្ថេ ហិមវស្សេនាតិ ហិមមេវ វុត្តំ. អបញ្ញាតេតិ អប្បតីតេ, អប្បសិទ្ធេតិ អត្ថោ. ‘‘មណ្ឌបេ វា រុក្ខមូលេ វាតិ វចនតោ វិវដង្គណេបិ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. គោចរប្បសុតាតិ គោចរដ្ឋានំ បដិបន្នា. ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ ឥមិនា វស្សានំ ចាតុមាសំ ចេបិ ទេវោ ន វស្សតិ, បដិក្ខិត្តមេវាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋ មាសេតិ វចនតោ…បេ… និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិយេវា’’តិ. តត្ថ ចត្តារោ មាសេតិ វស្សានស្ស ចត្តារោ មាសេ. អវស្សិកសង្កេតេតិ ឥមិនា អនុញ្ញាតេបិ អដ្ឋ មាសេ យត្ថ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ អបរេបិ ចត្តារោ មាសា បដិក្ខិត្តាតិ អាហ ‘‘អវស្សិកសង្កេតេតិ វចនតោ’’តិអាទិ. ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘យស្មិំ ទេសេ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ អដ្ឋ មាសេ បដិក្ខិបិត្វា ចត្តារោ មាសា អនុញ្ញាតា. យត្ថ បន វស្សានេយេវ វស្សតិ, តត្ថ ចត្តារោ មាសេ បដិក្ខិបិត្វា អដ្ឋ មាសា អនុញ្ញាតា’’តិ.

ឥមិនាវ នយេន មជ្ឈិមបទេសេ យត្ថ ហេមន្តេ ហិមវស្សំ វស្សតិ, តត្ថាបិ អដ្ឋេវ មាសា បដិក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា. តស្មា វស្សានកាលេ បកតិអជ្ឈោកាសេ ឱវស្សកមណ្ឌបេ រុក្ខមូលេ ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ, ហេមន្តកាលេ បកតិអជ្ឈោកាសេ ឱវស្សកមណ្ឌបាទីសុបិ វដ្ដតិ. តញ្ច ខោ យត្ថ ហិមវស្សេន សេនាសនំ ន តេមតិ, គិម្ហកាលេបិ បកតិអជ្ឈោកាសាទីសុ វដ្ដតិយេវ, តញ្ច ខោ អកាលមេឃាទស្សនេ, កាកាទីនំ និពទ្ធវាសរុក្ខមូលេ បន កទាចិបិ ន វដ្ដតីតិ ឯវមេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ឥមញ្ច បន អត្ថវិសេសំ គហេត្វា ភគវតា បឋមមេវ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ វិសុំ អនុបញ្ញត្តិ ន វុត្តា. តេនេវ ហិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘ឥតិ យត្ថ ច យទា ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ, តំ សព្ពមិធ អជ្ឈោកាសសង្ខមេវ គត’’ន្តិ. អថ វា អវិសេសេន អជ្ឈោកាសេ សន្ថរណសន្ថរាបនានិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ឦទិសេ កាលេ ឦទិសេ ច បទេសេ ឋបេថា’’តិ អនុជាននមត្តេនេវ អលន្តិ ន សិក្ខាបទេ វិសុំ អនុបញ្ញត្តិ ឧទ្ធដាតិ វេទិតព្ពា. បរិវារេ (បរិ. ៦៥-៦៧) បន ឥមស្សេវ សិក្ខាបទស្ស អនុរូបវសេន បញ្ញត្តត្តា ‘‘ឯកា អនុបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ.

នវវាយិមោ សីឃំ ន នស្សតីតិ អាហ ‘‘នវវាយិមោ វា’’តិ. ឱនទ្ធកោតិ ចម្មេន ឱនទ្ធោ. ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោតិ ឥទំ តស្ស បរិវិតក្កទស្សនមត្តំ, ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកស្ស បន ចីវរកុដិ ន វដ្ដតីតិ នត្ថិ. កាយានុគតិកត្តាតិ ភិក្ខុនោ តត្ថេវ សន្និហិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥមិនា ច តស្មិំយេវ កាលេ អនាបត្តិ វុត្តា, ចីវរកុដិតោ និក្ខមិត្វា បន អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស បិណ្ឌាយ បវិសន្តស្សបិ អាបត្តិយេវ. ‘‘យស្មា បន ទាយកេហិ ទានកាលេយេវ សហស្សគ្ឃនកម្បិ កម្ពលំ ‘បាទបុញ្ឆនិំ កត្វា បរិភុញ្ជថា’តិ ទិន្នំ តថេវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘ឥមំ មញ្ចបីឋាទិសេនាសនំ អព្ភោកាសេបិ យថាសុខំ បរិភុញ្ជថា’តិ ទាយកេហិ ទិន្នំ ចេ, សព្ពស្មិម្បិ កាលេ អព្ភោកាសេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. បេសេត្វា គន្តព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភិក្ខុ ឥមំ ឋានំ អាគន្ត្វា វសតិ, តស្ស ទេថា’’តិ វត្វា បេសេតព្ពំ.

វលាហកានំ អនុដ្ឋិតភាវំ សល្លក្ខេត្វាតិ ឥមិនា ច គិម្ហានេបិ មេឃេ ឧដ្ឋិតេ មញ្ចបីឋាទិំ យំកិញ្ចិ សេនាសនំ អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បាទដ្ឋានាភិមុខាតិ និសីទន្តានំ បាទបតនដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ កេចិ. ‘‘សម្មជ្ជន្តស្ស បាទដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ អបរេ. ‘‘ពហិ វាលុកាយ អគមននិមិត្តំ បាទដ្ឋានាភិមុខា វាលិកា ហរិតព្ពាតិ វុត្ត’’ន្តិ ឯកេ. កចវរំ ហត្ថេហិ គហេត្វា ពហិ ឆដ្ដេតព្ពន្តិ ឥមិនា កចវរំ ឆឌ្ឌេស្សាមីតិ វាលិកា ន ឆឌ្ឌេតព្ពាតិ ទីបេតិ.

១១១. អន្តោ សំវេឋេត្វា ពទ្ធន្តិ ឯរកបត្តាទីហិ វេណិំ កត្វា តាយ វេណិយា ឧភោសុ បស្សេសុ វិត្ថតដ្ឋានេសុ ពហុំ វេឋេត្វា តតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈដ្ឋានំ, តាវ អន្តោ អាកឌ្ឍនវសេន វេឋេត្វា មជ្ឈេ សង្ខិបិត្វា តិរិយំ តត្ថ តត្ថ ពន្ធិត្វា កតំ. កប្បំ លភិត្វាតិ គច្ឆាតិ វុត្តវចនេន កប្បំ លភិត្វា. ថេរស្ស ហិ អាណត្តិយា គច្ឆន្តស្ស អនាបត្តិ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘និសីទិត្វា សយំ គច្ឆន្តោ’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ. អញ្ញត្ថ គច្ឆតីតិ តំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ. លេឌ្ឌុបាតុបចារតោ ពហិ ឋិតត្តា ‘‘បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស បឋមបាទុទ្ធារេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. បាកតិកំ អកត្វាតិ អប្បដិសាមេត្វា. អន្តរសន្និបាតេតិ អន្តរន្តរា សន្និបាតេ.

អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោតិ ឯត្ថ អាគន្តុកេហិ អាគន្ត្វា កិញ្ចិ អវត្វា តត្ថ និសិន្នេបិ អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោតិ អធិប្បាយោ. មហាបច្ចរិវាទេ បន ‘‘អញ្ញេសុ អាគន្ត្វា និសិន្នេសូ’’តិ ឥទំ អម្ហាកន្តិ វត្វា វា អវត្វា វា និសិន្នេសូតិ អធិប្បាយោ. មហាអដ្ឋកថាវាទេ ‘‘អាបត្តី’’តិ បាចិត្តិយមេវ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយំ បន សន្ថរណសន្ថរាបនេ សតិ បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពន្តិ អនាណត្តិយា បញ្ញត្តត្តា ទុក្កដំ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ ឧស្សារកស្ស, ឥទំ ធម្មកថិកស្សា’’តិ វិសុំ បញ្ញត្តត្តា អនាណត្តិយា បញ្ញត្តេបិ បាចិត្តិយេនេវ ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘តស្មិំ អាគន្ត្វា និសិន្នេ តស្ស បលិពោធោ’’តិ វុត្តំ. កេចិ បន វទន្តិ ‘‘អនាណត្តិយា បញ្ញត្តេបិ ធម្មកថិកស្ស អនុដ្ឋាបនីយត្តា បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពំ, អាគន្តុកស្ស បន បច្ឆា អាគតេហិ វុឌ្ឍតរេហិ ឧដ្ឋាបេតព្ពត្តា ទុក្កដំ វុត្ត’’ន្តិ.

១១២. ភូមិយំ អត្ថរិតព្ពាតិ ចិមិលិកាយ សតិ តស្សា ឧបរិ, អសតិ សុទ្ធភូមិយំ អត្ថរិតព្ពា. សីហចម្មាទីនំ បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោតិ ឥមិនា –

‘‘ន, ភិក្ខវេ, មហាចម្មានិ ធារេតព្ពានិ សីហចម្មំ ព្យគ្ឃចម្មំ ទីបិចម្មំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥៥) –

ឯវំ វុត្តាយ ខន្ធកបាឡិយា អធិប្បាយំ វិភាវេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អន្តោបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, ពហិបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តី’’តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា មញ្ចបីឋេសុ អត្ថរិត្វា បរិភោគោយេវ បដិក្ខិត្តោ, ភូមត្ថរណវសេន បរិភោគោ បន អប្បដិក្ខិត្តោតិ. យទិ ឯវំ ‘‘បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? យថា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២០) វចនតោ បុគ្គលិកេបិ សេនាសនេ សេនាសនបរិភោគវសេន និយមិតំ សុវណ្ណឃដាទិកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដមានម្បិ កេវលំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវមិទំ ភូមត្ថរណវសេន បរិភុញ្ជិយមានម្បិ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា តំ តំ វិហារំ ហរិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ទារុមយបីឋន្តិ ផលកមយមេវ បីឋំ វុត្តំ. បាទកថលិកន្តិ អធោតបាទដ្ឋបនកំ. អជ្ឈោកាសេ រជនំ បចិត្វា…បេ… បដិសាមេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ថេវេ អសតិ រជនកម្មេ និដ្ឋិតេ បដិសាមេតព្ពំ.

១១៣. ‘‘ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតីតិ វុត្តត្តា អលជ្ជិំ អាបុច្ឆិត្វា គន្តុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឱតាបេន្តោ គច្ឆតីតិ ឯត្ថ ‘‘កិញ្ចាបិ ‘ឯត្តកំ ទូរំ គន្តព្ព’ន្តិ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, តថាបិ លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កម្ម នាតិទូរំ គន្តព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. មញ្ចាទីនំ សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ ទេសេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមោតិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) បន អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យាតិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតិ, អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតិ, តថារូបំ អនាបុច្ឆិត្វា តំ សេនាសនំ តស្ស អនិយ្យាតេត្វា និរបេក្ខោ គច្ឆតិ, ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមេយ្យ, ឯកេន បាទេន លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទាតិក្កមេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វត្វា អង្គេសុបិ និរបេក្ខតាយ សទ្ធិំ ឆ អង្គានិ វុត្តានិ. បាឡិយំ បន អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘និរបេក្ខោ គច្ឆតី’’តិ អយំ វិសេសោ ន ទិស្សតិ. ‘‘ឱតាបេន្តោ គច្ឆតី’’តិ ច ឱតាបនវិសយេ ឯវ សាបេក្ខគមនេ អនាបត្តិ វុត្តា. យទិ អញ្ញត្ថាបិ សាបេក្ខគមនេ អនាបត្តិ សិយា, ‘‘អនាបត្តិ សាបេក្ខោ គច្ឆតី’’តិ អវិសេសេន វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តស្មា វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពន្តិ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.