៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩-៥០. បញ្ចមេ វិកូជមានាតិ និត្ថុនន្តា. កាកច្ឆមានាតិ រោទន្តា. តត្រិទំ វត្ថុនិទស្សនំ វា. តេន នុ ខោ បាតិតន្តិ បុច្ឆាវសេន កថិតត្តា នត្ថិ មុសាវាទោ. កេចិ បន ‘‘សន្ទេហវសេន វចនំ មុសា នាម ន ហោតិ, តស្មា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. សន្តិកំ អគន្ត្វាតិ ‘‘យំ ឯតេសំ ន កប្បតិ, តំ តេសម្បិ ន កប្បតី’’តិ អធិប្បាយេន អគន្ត្វា.

៥១. ទិរត្តតិរត្តន្តិ ឯត្ថ វចនសិលិដ្ឋតាមត្តេន ទិរត្ត-គ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តិរត្តញ្ហិ សហវាសេ លព្ភមានេ ទិរត្តេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទិរត្តគ្គហណំ វិសុំ ន យោជេតិ. តេនេវាហ ‘‘ឧត្តរិទិរត្តតិរត្តន្តិ ភគវា សាមណេរានំ សង្គហករណត្ថាយ តិរត្តបរិហារំ អទាសី’’តិ. និរន្តរំ តិរត្តទស្សនត្ថំ វា ទិរត្តគ្គហណំ កតំ. កេវលញ្ហិ តិរត្តន្តិ វុត្តេ អញ្ញត្ថ វាសេន អន្តរិកម្បិ តិរត្តំ គណ្ហេយ្យ, ទិរត្តវិសិដ្ឋំ បន តិរត្តំ វុច្ចមានំ តេន អនន្តរិកមេវ តិរត្តំ ទីបេតិ. សយនំ សេយ្យា, សយន្តិ ឯត្ថាតិបិ សេយ្យាតិ អាហ ‘‘កាយប្បសារណសង្ខាត’’ន្តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា ឧភយម្បិ បរិគ្គហិតំ, តស្មា. បញ្ចហិ ឆទនេហីតិ ឥដ្ឋកសិលាសុធាតិណបណ្ណសង្ខអាតេហិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ. វាចុគ្គតវសេនាតិ បគុណវសេន. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធោ វឌ្ឍកីហត្ថេន គហេតព្ពោ. ឯកូបចារោតិ វឡញ្ជនទ្វារស្ស ឯកត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. សតគព្ភំ វា ចតុស្សាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្សាតិ ឥទំ តុលាយ អព្ភន្តរេ សយិត្វា បុន តេនេវ សុសិរេន និក្ខមិត្វា ភិត្តិអន្តរេន ហេដ្ឋិមតលំ បវិសិតុំ យោគ្គេបិ ឧបរិមតលេន អសម្ពទ្ធភិត្តិកេ សេនាសនេ អនាបត្តិយា វុត្តាយ តថា បវិសិតុំ អសក្កុណេយ្យេ សម្ពទ្ធភិត្តិកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន សម្ពទ្ធភិត្តិកេ អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ហេដ្ឋាបាសាទេ សយិតភិក្ខុស្ស អនាបត្តីតិ ឥទម្បិ តាទិសេ សេនាសនេ ហេដ្ឋិមតលេ សយិតស្សេវ អាបត្តិប្បសង្កា សិយាតិ តំនិវារណត្ថំ វុត្តំ, ន បន ឧបរិមតលេ សយិតស្ស អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ. នានូបចារេតិ យត្ថ ពហិ និស្សេណិំ កត្វា ឧបរិមតលំ អារោហន្តិ, តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧបរិមតលេបិ អាកាសង្គណេ និបជ្ជន្តស្ស អាបត្តិយា អភាវតោ ‘‘ឆទនព្ភន្តរេ’’តិ វុត្តំ.

សភាសង្ខេបេនាតិ សភាការេន. អឌ្ឍកុដ្ដកេ សេនាសនេតិ ឯត្ថ ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកំ នាម យត្ថ ឯកំ បស្សំ មុញ្ចិត្វា តីសុ បស្សេសុ ភិត្តិយោ ពទ្ធា ហោន្តិ, យត្ថ វា ឯកស្មិំ បស្សេ ភិត្តិំ ឧដ្ឋាបេត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ ឧបឌ្ឍំ ឧបឌ្ឍំ កត្វា ភិត្តិយោ ឧដ្ឋាបេន្តិ, តាទិសំ សេនាសន’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកេតិ ឆទនំ អឌ្ឍេន អសម្បត្តកុដ្ដកេ’’តិ វុត្តំ, តម្បិ នោ ន យុត្តំ. ‘‘វាឡសង្ឃាដោ នាម ថម្ភានំ ឧបរិ វាឡរូបេហិ កតសង្ឃាដោ វុច្ចតី’’តិ វទន្តិ. បរិក្ខេបស្ស ពហិគតេតិ ឯត្ថ យស្មិំ បស្សេ បរិក្ខេបោ នត្ថិ, តត្ថាបិ បរិក្ខេបារហប្បទេសតោ ពហិគតេ អនាបត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេតិ ឯត្ថ មជ្ឈេ វិវដង្គណវន្តាសុ បមុខមហាចតុស្សាលាសុ យថា អាកាសង្គណំ អនោតរិត្វា បមុខេនេវ គន្ត្វា សព្ពគព្ភេ បវិសិតុំ ន សក្កា ហោតិ, ឯវំ ឯកេកគព្ភស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ កុដ្ដំ នីហរិត្វា កតំ បរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារំ នាម, ឥទំ បន តាទិសំ ន ហោតីតិ ‘‘អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេ’’តិ វុត្តំ. សព្ពគព្ភេ បវិសន្តីតិ គព្ភូបចារស្ស អបរិច្ឆិន្នត្តា អាកាសង្គណំ អនោតរិត្វា បមុខេនេវ គន្ត្វា តំ តំ គព្ភំ បវិសន្តិ. អថ កុតោ តស្ស បរិក្ខេបោយេវ សព្ពបរិច្ឆន្នត្តាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘គព្ភបរិក្ខេបោយេវ ហិស្ស បរិក្ខេបោ’’តិ. ឥទញ្ច សមន្តា គព្ភភិត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋេបិ សេនាសនេ គព្ភបមុខំ វិសុំ អបរិក្ខិត្តម្បិ សមន្តា ឋិតគព្ភភិត្តីនំ វសេន បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ.

‘‘ននុ ច ‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ អវិសេសេន វុត្តំ, តស្មា ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋេបិ សេនាសនេ វិសុំ អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តិយេវា’’តិ យោ វទេយ្យ, តស្ស វាទបរិមោចនត្ថំ ឥទំ វុត្តំ ‘‘យំ បន…បេ… បាដេក្កសន្និវេសា ឯកច្ឆទនា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តីតិ យំ វុត្តំ, តំ ន ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្តំ, កិញ្ចរហិ វិសុំ សន្និវិដ្ឋំ ឯកមេវ គព្ភបាឡិំ សន្ធាយ. តាទិសាយ ហិ គព្ភបាឡិយា អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តិ, ន ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋាយា’’តិ. ឯកាយ ច គព្ភបាឡិយា តស្ស តស្ស គព្ភស្ស ឧបចារំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អន្តមសោ ឧភោសុ បស្សេសុ ខុទ្ទកភិត្តីនំ ឧដ្ឋាបនមត្តេនបិ បមុខំ បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ, ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋាសុ បន គព្ភបាឡីសុ ឧភោសុ បស្សេសុ គព្ភភិត្តីនំ វសេនបិ បមុខំ បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ. តស្មា យំ ឥមិនា លក្ខណេន បរិក្ខិត្តំ បមុខំ, តត្ថ អាបត្តិ, ឥតរត្ថ អនាបត្តីតិ ឥទមេត្ថ សន្និដ្ឋានំ.

ឥទានិ ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’’តិ វត្វា តស្សេវ វចនស្ស អធិប្បាយំ បកាសេន្តេន យំ វុត្តំ ‘‘ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិត’’ន្តិ, តស្ស អយុត្តតាវិភាវនត្ថំ ‘‘យញ្ច តត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិតន្តិ ហិ ឥមស្ស វចនស្ស អយមធិប្បាយោ – ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’’តិ យំ វុត្តំ, តំ វិនា វត្ថុំ ភូមិយំ កតគេហស្ស បមុខំ សន្ធាយ កថិតំ. សចេ បន ឧច្ចវត្ថុកំ បមុខំ ហោតិ, បរិក្ខិត្តសង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ. តេនេវាហ ‘‘ទសហត្ថុព្ពេធាបិ ហិ ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ. ហេដ្ឋាបិ ឥទមេវ មនសិ សន្និធាយ វុត្តំ ‘‘ឧច្ចវត្ថុកំ ចេបិ ហោតិ, បមុខេ សយិតោ គព្ភេ សយិតានំ អាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. ជគតិយា បមាណំ វត្វាតិ ‘‘សចេ ជគតិយា ឱតរិត្វា ភូមិយំ សយិតោ, ជគតិយា ឧបរិ សយិតំ ន បស្សតី’’តិ ឯវំ ជគតិយា ឧព្ពេធេន បមាណំ វត្វា. ឯកសាលាទីសុ ឧជុកមេវ ទីឃំ កត្វា សន្និវេសិតោ បាសាទោ ឯកសាលសន្និវេសោ. ទ្វិសាលសន្និវេសាទយោបិ វុត្តានុសារតោ វេទិតព្ពា. សាលប្បភេទទីបនមេវ ចេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តតោ វិសេសោ.

មជ្ឈេបាការំ ករោន្តីតិ ឯត្ថាបិ បរិក្ខេបស្ស ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធត្តា ទិយឌ្ឍហត្ថំ ចេបិ មជ្ឈេ បាការំ ករោន្តិ, នានូបចារមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ ឆិទ្ទេន គេហំ ឯកូបចារំ នាម ហោតីតិ ឯត្ថ សចេ ឧព្ពេធេន ទិយឌ្ឍហត្ថព្ភន្តរេ មនុស្សានំ សញ្ចារប្បហោនកំ ឆិទ្ទំ ហោតិ, តម្បិ ទ្វារមេវាតិ ឯកូបចារំ ហោតិ. កិំ បរិក្ខេបោវិទ្ធស្តោតិ បមុខស្ស បរិក្ខេបំ សន្ធាយ វទតិ. សព្ពត្ថ បញ្ចន្នំយេវ ឆទនានំ អាគតត្តា វទតិ ‘‘បញ្ចន្នំ អញ្ញតរេន ឆទនេន ឆន្នា’’តិ.

៥៣. បាឡិយំ ‘‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា សព្ពបរិច្ឆន្នា យេភុយ្យេនច្ឆន្នា យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នា’’តិ វទន្តេន យេភុយ្យេនច្ឆន្នយេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នសេនាសនំ បាចិត្តិយស្ស អវសានំ វិយ កត្វា ទស្សិតំ, ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វទន្តេន ច ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នសេនាសនំ ទុក្កដស្ស អាទិំ កត្វា ទស្សិតំ, ឧភិន្នមន្តរា កេន ភវិតព្ពំ បាចិត្តិយេន, ឧទាហុ ទុក្កដេនាតិ? លោកវជ្ជសិក្ខាបទស្សេវ អនវសេសំ កត្វា បញ្ញាបនតោ ឥមស្ស ច បណ្ណត្តិវជ្ជត្តា យេភុយ្យេនច្ឆន្នយេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នស្ស ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នស្ស ច អន្តរា បាចិត្តិយំ អនិវារិតមេវ, តស្មា វិនយវិនិច្ឆយេ ច គរុកេយេវ ឋាតព្ពត្តា អដ្ឋកថាយម្បិ បាចិត្តិយមេវ ទស្សិតំ. សត្ត បាចិត្តិយានីតិ បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ. វិសុំ បន គយ្ហមានេ ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ អដ្ឋេវ បាចិត្តិយានិ ហោន្តិ.

សេនម្ពមណ្ឌបវណ្ណំ ហោតីតិ សីហឡទីបេ កិរ ឧច្ចវត្ថុកោ សព្ពច្ឆន្នោ សព្ពអបរិច្ឆន្នោ ឯវំនាមកោ សន្និបាតមណ្ឌបោ អត្ថិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យទិ ជគតិបរិក្ខេបសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ឧច្ចវត្ថុកត្តា មណ្ឌបស្ស សព្ពអបរិច្ឆន្នតា ន យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ឥមិនាបេតំ វេទិតព្ព’’ន្តិអាទិ. ចូឡកច្ឆន្នាទីនិ ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពានិ – យស្ស ចតូសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, សេសា អច្ឆន្នា, ឥទំ ចូឡកច្ឆន្នំ. យស្ស តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ឆន្នា, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ យេភុយ្យេនច្ឆន្នំ. យស្ស ទ្វីសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នំ នាម សេនាសនំ. ចូឡកបរិច្ឆន្នាទីនិបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពានិ. សេសំ ឧត្តានមេវ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ តត្ថ អនុបសម្បន្នេន សហ និបជ្ជនំ, ចតុត្ថទិវសេ សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.