១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១. មុសាវាទវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ ខុទ្ទកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ខុទ្ទក-សទ្ទោ ពហុ-សទ្ទបរិយាយោ. ពហុភាវតោ ឥមានិ ខុទ្ទកានិ នាម ជាតានី’’តិ វទន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ នវសុ វគ្គេសុ, តេសុ វា ខុទ្ទកេសុ. ការណេន ការណន្តរបដិច្ឆាទនមេវ វិភាវេតុំ ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិមាហ. រូបំ អនិច្ចន្តិ បដិជានិត្វា តត្ថ ការណំ វទន្តោ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ អាហ. ‘‘យទិ ឯវំ និព្ពានស្សបិ អនិច្ចតា អាបជ្ជតី’’តិ បរេន វុត្តោ តំ ការណំ បដិច្ឆាទេតុំ បុន ‘‘ជាតិធម្មតោ’’តិ អញ្ញំ ការណំ វទតិ.

‘‘សម្បជានំ មុសា ភាសតី’’តិ វត្តព្ពេ សម្បជាន មុសា ភាសតីតិ អនុនាសិកលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ជានន្តោ មុសា ភាសតី’’តិ.

២. ជានិត្វា ជានន្តស្ស ច មុសា ភណនេតិ បុព្ពភាគេបិ ជានិត្វា វចនក្ខណេបិ ជានន្តស្ស មុសា ភណនេ. ភណនញ្ច នាម ឥធ អភូតស្ស វា ភូតតំ ភូតស្ស វា អភូតតំ កត្វា កាយេន វា វាចាយ វា វិញ្ញាបនបយោគោ. សម្បជានមុសាវាទេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, តស្មា យោ សម្បជាន មុសា វទតិ, តស្ស តំនិមិត្តំ តំហេតុ តប្បច្ចយា បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អញ្ញេសុ ច ឦទិសេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣. វិសំវាទេន្តិ ឯតេនាតិ វិសំវាទនំ, វញ្ចនាធិប្បាយវសប្បវត្តំ ចិត្តំ. តេនាហ ‘‘វិសំវាទនចិត្តំ បុរតោ កត្វា វទន្តស្សា’’តិ. វទតិ ឯតាយាតិ វាចា, វចនសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. តេនាហ ‘‘មិច្ឆាវាចា…បេ… ចេតនា’’តិ. បភេទគតា វាចាតិ អនេកភេទភិន្នា. ឯវំ បឋមបទេន សុទ្ធចេតនា…បេ… កថិតាតិ វេទិតព្ពាតិ ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ – សុទ្ធចេតនា វា សុទ្ធសទ្ទោ វា សុទ្ធវិញ្ញត្តិ វា មុសាវាទោ នាម ន ហោតិ, វិញ្ញត្តិយា សទ្ទេន ច សហិតា តំសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោតិ. ចក្ខុវសេន អគ្គហិតារម្មណន្តិ ចក្ខុសន្និស្សិតេន វិញ្ញាណេន អគ្គហិតមារម្មណំ. ឃានាទីនំ តិណ្ណំ ឥន្ទ្រិយានំ សម្បត្តវិសយគ្គាហកត្តា វុត្តំ ‘‘តីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ឯកាពទ្ធំ វិយ កត្វា’’តិ. ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ អយំ វោហារោ លោកេ បាកដោតិ អាហ ‘‘ឱឡារិកេនេវ នយេនា’’តិ.

១១. អវីមំសិត្វាតិ អនុបបរិក្ខិត្វា. អនុបធារេត្វាតិ អវិនិច្ឆិនិត្វា. ជឡត្តាតិ អញ្ញាណតាយ. ទារុសកដំ យោជេត្វា គតោតិ ទារុសកដំ យោជេត្វា តត្ថ និសីទិត្វា គតោតិ អធិប្បាយោ. គតោ ភវិស្សតីតិ តថេវ សន្និដ្ឋានំ កត្វា វុត្តត្តា មុសាវាទោ ជាតោ. កេចិ បន ‘‘កេឡិំ កុរុមានោតិ វុត្តត្តា ឯវំ វទន្តោ ទុព្ភាសិតំ អាបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ជាតិអាទីហិយេវ ហិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ ទវកម្យតាយ វទន្តស្ស ទុព្ភាសិតំ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ហីនុក្កដ្ឋេហិ ឧក្កដ្ឋំ, ហីនំ វា ជាតិអាទិហិ;

ឧជុំ វាញ្ញាបទេសេន, វទេ ទុព្ភាសិតំ ទវា’’តិ.

ចិត្តេន ថោកតរភាវំយេវ អគ្គហេត្វា ពហុភាវំយេវ គហេត្វា វុត្តត្តា ‘‘គាមោ ឯកតេលោ’’តិអាទិនាបិ មុសាវាទោ ជាតោ. ចារេសុន្តិ ឧបនេសុំ. វិសំវាទនបុរេក្ខារតា, វិសំវាទនចិត្តេន យមត្ថំ វត្តុកាមោ, តស្ស បុគ្គលស្ស វិញ្ញាបនបយោគោ ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ មុសា ភណន្តស្ស បារាជិកំ, អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសនត្ថំ សង្ឃាទិសេសោ, សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសនត្ថំ បាចិត្តិយំ, អាចារវិបត្តិយា ទុក្កដំ, ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតី’’តិអាទិបរិយាយេន ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ បដិវិជានន្តស្ស មុសា ភណិតេ ថុល្លច្ចយំ, អប្បដិវិជានន្តស្ស ទុក្កដំ, កេវលំ មុសា ភណន្តស្ស ឥធ បាចិត្តិយំ វុត្តំ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ កណ្ណកដុកតាយ អមនាបំ វទន្តា កណ្ណេសុ វិជ្ឈន្តា វិយ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឱមសន្តីតិ ឱវិជ្ឈន្តី’’តិ. បធំសេន្តីតិ អភិភវន្តិ.

១៣. ពោធិសត្តោ តេន សមយេន ហោតីតិ តេន សមយេន ពោធិសត្តោ នន្ទិវិសាលោ នាម អហោសីតិ អត្ថោ. អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ, កិរិយាកាលវចនិច្ឆាយ វា វត្តមានប្បយោគោ សទ្ទន្តរសន្និធានេន ភូតតាវគមោ សិយាតិ. បច្ចេសីតិ ‘‘អមនាបំ ឥទ’’ន្តិ អញ្ញាសិ. ហេដ្ឋារុក្ខេ ទត្វាតិ ឧបត្ថម្ភកេ ទត្វា. បុព្ពេ បតិដ្ឋិតារប្បទេសំ បុន អរេ បត្តេតិ បុព្ពេ ឧជុកំ ហេដ្ឋាមុខំ បតិដ្ឋិតអរស្ស ភូមិប្បទេសំ បុន តស្មិំយេវ អរេ បរិវត្តេត្វា ហេដ្ឋាមុខភាវេន សម្បត្តេ, បឋមំ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតនេមិប្បទេសេ បរិវត្តេត្វា បុន ភូមិយំ បតិដ្ឋិតេតិ វុត្តំ ហោតិ. សិថិលករណន្តិ សិថិលកិរិយា.

១៥. បុព្ពេតិ អដ្ឋុប្បត្តិយំ. តច្ឆកកម្មន្តិ វឌ្ឍកីកម្មំ. កោដ្ដកកម្មន្តិ វា បាសាណកោដ្ដកកម្មំ. ហត្ថមុទ្ទាគណនាតិ អង្គុលិសង្កោចេនេវ គណនា. បាទសិកមិលក្ខកាទយោ វិយ នវន្តវសេន គណនា អច្ឆិទ្ទកគណនា. អាទិ-សទ្ទេន សង្កលនបដុប្បាទនវោក្លនភាគហារាទិវសេន បវត្តា បិណ្ឌគណនា គហិតា. យស្ស សា បគុណា ហោតិ, សោ រុក្ខម្បិ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកានិ ឯត្ថ បណ្ណានី’’តិ ជានាតិ. យភ មេថុនេតិ វចនតោ យ-ការ ភ-ការេ ឯកតោ យោជិតេ អសទ្ធម្មវចនំ ហោតិ.

១៦-២៦. អាបត្តិយា ការេតព្ពោតិ បាចិត្តិយេន ការេតព្ពោ ឧបសគ្គាទិមត្តវិសិដ្ឋានំ អតិចណ្ឌាលាទិបទានំ បាឡិយំ អាគតេសុយេវ សង្គហិតត្តា. ចោរោសីតិអាទីនំ បន កេនចិ បរិយាយេន បាឡិយំ អនាគតត្តា ទុក្កដំ វុត្តំ. ហសាធិប្បាយតាតិ បុរិមបទស្ស អត្ថវិវរណំ. បាឡិយំ អវុត្តេបិ ‘‘ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហិ បរម្មុខា អក្កោសន្តស្ស វត្ថូនំ អនញ្ញភាវតោ យថា ទុក្កដំ, តថា ទវកម្យតាយ បរម្មុខា វទន្តស្សបិ ទុព្ភាសិតមេវា’’តិ អាចរិយា វទន្តិ. សព្ពសត្តាតិ ឯត្ថ វចនត្ថវិជាននបកតិកា តិរច្ឆានគតាបិ គហេតព្ពា.

៣៥. អនុសាសនិបុរេក្ខារតាយ ឋត្វា វទន្តស្ស ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិភាវតោ អន្តរា កោបេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ. យំ អក្កោសតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នតា, អនញ្ញាបទេសេន ជាតិអាទីហិ អក្កោសនំ, ‘‘មំ អក្កោសតី’’តិ ជាននា, អត្ថបុរេក្ខារតាទីនំ អភាវតាតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦. តតិយេ ភណ្ឌនំ ជាតំ ឯតេសន្តិ ភណ្ឌនជាតា. សម្មន្តនន្តិ រហោ សំសន្ទនំ. ហត្ថបរាមាសាទិវសេន មត្ថកំ បត្តោ កលហោ ជាតោ ឯតេសន្តិ កលហជាតា. អនាបត្តិគាមិកំ វិរុទ្ធវាទភូតំ វិវាទំ អាបន្នាតិ វិវាទាបន្នា. វិគ្គហសំវត្តនិកា កថា វិគ្គាហិកកថា. បិសតីតិ បិសុណា, វាចា, សមគ្គេ សត្តេ អវយវភូតេ វគ្គេ ភិន្នេ ករោតីតិ អត្ថោ. បិសុណា ឯវ បេសុញ្ញំ. តាយ វាចាយ វា សមន្នាគតោ បិសុណោ, តស្ស កម្មំ បេសុញ្ញំ. បិយភាវស្ស សុញ្ញករណវាចន្តិ ឥមិនា បន ‘‘បិយសុញ្ញករណតោ បិសុណា’’តិ និរុត្តិនយេន អត្ថំ វទតិ.

ឥធាបិ ‘‘ទសហាការេហិ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតី’’តិ វចនតោ ទសវិធអក្កោសវត្ថុវសេនេវ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តស្ស បាចិត្តិយំ. បាឡិមុត្តកានំ ចោរោតិអាទីនំ វសេន បន ទុក្កដមេវាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អនក្កោសវត្ថុភូតំ បន បេសុញ្ញករំ តស្ស កិរិយំ វចនំ វា បិយកម្យតាយ ឧបសំហរន្តស្ស កិញ្ចាបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ ន ទិស្សតិ, តថាបិ ទុក្កដេនេត្ថ ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ជាតិអាទីហិ អនញ្ញាបទេសេន អក្កោសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សុត្វា ភិក្ខុស្ស ឧបសំហរណំ, បិយកម្យតាភេទាធិប្បាយេសុ អញ្ញតរតា, តស្ស វិជាននាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥. ចតុត្ថេ ឯកតោតិ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ. បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជនន្តិ ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ អនិច្ច-សទ្ទេន សទិសំ ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឯត្ថ អនិច្ច-សទ្ទំ វទតិ. អក្ខរសមូហោតិ អវិភត្តិកោ អក្ខរសមូហោ. អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទន្តិ វិភត្តិអន្តំ បទមាហ. វិភត្តិអន្តមេវ បទំ គហេត្វា ‘‘បឋមបទំ បទមេវ, ទុតិយំ អនុបទ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯកំ បទន្តិ គាថាបទំ សន្ធាយ វទតិ. បទគណនាយាតិ គាថាបទគណនាយ. អបាបុណិត្វាតិ សទ្ធិំ អកថេត្វា. រុន្តិ ឱបាតេតីតិ ឯត្ថ អនុនាសិកោ អាគមវសេន វុត្តោ, សំយោគបុព្ពស្ស រស្សត្តំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘រូ-ការមត្តមេវា’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ ភណ សាមណេរា’’តិ វុច្ចមានោ សចេ រូ-ការំ អវត្វា រុ-ឥតិ រស្សំ កត្វា វទតិ, អញ្ញំ ភណិតំ នាម ហោតិ, តស្មា អនាបត្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឯត្ថាបិ អនិច្ច-សទ្ទមត្តេនេវ អាបត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯស នយោតិ ឯកមេវក្ខរំ វត្វា ឋានំ. ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ វុច្ចមានោ ហិ ម-ការមត្តមេវ វត្វា តិដ្ឋតិ. ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិសុត្តំ ភណាបិយមានោ ឯ-ការំ វត្វា តិដ្ឋតិ ចេ, អន្វក្ខរេន បាចិត្តិយំ, អបរិបុណ្ណបទំ វត្វា ឋិតេ អនុព្យញ្ជនេន. បទេសុ ឯកំ បឋមបទំ វិរជ្ឈតិ, ទុតិយេន អនុបទេន បាចិត្តិយំ.

អនង្គណសុត្តំ (ម. និ. ១.៥៧ អាទយោ) សម្មាទិដ្ឋិសុត្តំ (ម. និ. ១.៨៩ អាទយោ) មហាវេទល្លញ្ច (ម. និ. ១.៤៤៩ អាទយោ) ធម្មសេនាបតិនា ភាសិតំ, អនុមានសុត្តំ (ម. និ. ១.១៨១ អាទយោ) មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេន, ចូឡវេទល្លសុត្តំ (ម. និ. ១.៤៦០ អាទយោ) ធម្មទិន្នាយ ថេរិយា ភាសិតំ. បច្ចេកពុទ្ធភាសិតម្បិ ពុទ្ធភាសិតេយេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. អដ្ឋកថានិស្សិតោតិ បុព្ពេ មគធភាសាយ វុត្តំ ធម្មសង្គហារុឡ្ហំ អដ្ឋកថំ សន្ធាយ វទតិ. ឥទានិបិ ‘‘យថាបិ ទីបិកោ នាម, និលីយិត្វា គណ្ហតេ មិគេ’’តិ (មិ. ប. ៦.១.៥) ឯវមាទិកំ សង្គហារុឡ្ហំ អដ្ឋកថាវចនំ គហេតព្ពន្តិ វទន្តិ. បាឡិនិស្សិតោតិ ‘‘មក្កដី វជ្ជិបុត្តា ចា’’តិឯវមាទិនា (បារា. ៦៦) បាឡិយំយេវ អាគតោ. វិវដ្ដូបនិស្សិតន្តិ និព្ពានុបនិស្សិតំ. វិវដ្ដនិស្សិតំ បន សាមញ្ញតោ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ថេរស្សាតិ នាគសេនត្ថេរស្ស. មគ្គកថាទីនិ បករណានិ. ‘‘អក្ខរេន វាចេតិ, អក្ខរក្ខរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អក្ខរាយ វាចេតិ, អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ.

៤៨. អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តីតិ អនុបសម្បន្នេន សហ និសីទិត្វា ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ វុត្តា. ទហរភិក្ខុ និសិន្នោ…បេ… ភណតោ អនាបត្តីតិ ឯត្ថ ទ្វីសុបិ ឋិតេសុ និសិន្នេសុ វា ឧបសម្បន្នស្ស ភណាមីតិ ភណន្តស្ស អនាបត្តិយេវ. ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាតិ បរិសបរិយន្តតោ ទ្វាទសហត្ថំ មុញ្ចិត្វា. ‘‘និសិន្នេ វាចេមី’’តិ ភណន្តស្សបិ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា និសិន្នត្តា អនាបត្តិ. សចេ បន ទូរេ និសិន្នម្បិ វាចេមីតិ វិសុំ សល្លក្ខេត្វា ភណតិ, អាបត្តិយេវ. ឯកោ បាទោ ន អាគច្ឆតីតិ បុព្ពេ បគុណោយេវ បច្ឆា អសរន្តស្ស ន អាគច្ឆតិ, តំ ‘‘ឯវំ ភណាហី’’តិ ឯកតោ ភណន្តស្ស អនាបត្តិ. ឱបាតេតីតិ សទ្ធិំ កថេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អនុបសម្បន្នតា, វុត្តលក្ខណធម្មំ បទសោ វាចនតា, ឯកតោ ភណនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩-៥០. បញ្ចមេ វិកូជមានាតិ និត្ថុនន្តា. កាកច្ឆមានាតិ រោទន្តា. តត្រិទំ វត្ថុនិទស្សនំ វា. តេន នុ ខោ បាតិតន្តិ បុច្ឆាវសេន កថិតត្តា នត្ថិ មុសាវាទោ. កេចិ បន ‘‘សន្ទេហវសេន វចនំ មុសា នាម ន ហោតិ, តស្មា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. សន្តិកំ អគន្ត្វាតិ ‘‘យំ ឯតេសំ ន កប្បតិ, តំ តេសម្បិ ន កប្បតី’’តិ អធិប្បាយេន អគន្ត្វា.

៥១. ទិរត្តតិរត្តន្តិ ឯត្ថ វចនសិលិដ្ឋតាមត្តេន ទិរត្ត-គ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តិរត្តញ្ហិ សហវាសេ លព្ភមានេ ទិរត្តេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទិរត្តគ្គហណំ វិសុំ ន យោជេតិ. តេនេវាហ ‘‘ឧត្តរិទិរត្តតិរត្តន្តិ ភគវា សាមណេរានំ សង្គហករណត្ថាយ តិរត្តបរិហារំ អទាសី’’តិ. និរន្តរំ តិរត្តទស្សនត្ថំ វា ទិរត្តគ្គហណំ កតំ. កេវលញ្ហិ តិរត្តន្តិ វុត្តេ អញ្ញត្ថ វាសេន អន្តរិកម្បិ តិរត្តំ គណ្ហេយ្យ, ទិរត្តវិសិដ្ឋំ បន តិរត្តំ វុច្ចមានំ តេន អនន្តរិកមេវ តិរត្តំ ទីបេតិ. សយនំ សេយ្យា, សយន្តិ ឯត្ថាតិបិ សេយ្យាតិ អាហ ‘‘កាយប្បសារណសង្ខាត’’ន្តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា ឧភយម្បិ បរិគ្គហិតំ, តស្មា. បញ្ចហិ ឆទនេហីតិ ឥដ្ឋកសិលាសុធាតិណបណ្ណសង្ខអាតេហិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ. វាចុគ្គតវសេនាតិ បគុណវសេន. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធោ វឌ្ឍកីហត្ថេន គហេតព្ពោ. ឯកូបចារោតិ វឡញ្ជនទ្វារស្ស ឯកត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. សតគព្ភំ វា ចតុស្សាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្សាតិ ឥទំ តុលាយ អព្ភន្តរេ សយិត្វា បុន តេនេវ សុសិរេន និក្ខមិត្វា ភិត្តិអន្តរេន ហេដ្ឋិមតលំ បវិសិតុំ យោគ្គេបិ ឧបរិមតលេន អសម្ពទ្ធភិត្តិកេ សេនាសនេ អនាបត្តិយា វុត្តាយ តថា បវិសិតុំ អសក្កុណេយ្យេ សម្ពទ្ធភិត្តិកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន សម្ពទ្ធភិត្តិកេ អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ហេដ្ឋាបាសាទេ សយិតភិក្ខុស្ស អនាបត្តីតិ ឥទម្បិ តាទិសេ សេនាសនេ ហេដ្ឋិមតលេ សយិតស្សេវ អាបត្តិប្បសង្កា សិយាតិ តំនិវារណត្ថំ វុត្តំ, ន បន ឧបរិមតលេ សយិតស្ស អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ. នានូបចារេតិ យត្ថ ពហិ និស្សេណិំ កត្វា ឧបរិមតលំ អារោហន្តិ, តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧបរិមតលេបិ អាកាសង្គណេ និបជ្ជន្តស្ស អាបត្តិយា អភាវតោ ‘‘ឆទនព្ភន្តរេ’’តិ វុត្តំ.

សភាសង្ខេបេនាតិ សភាការេន. អឌ្ឍកុដ្ដកេ សេនាសនេតិ ឯត្ថ ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកំ នាម យត្ថ ឯកំ បស្សំ មុញ្ចិត្វា តីសុ បស្សេសុ ភិត្តិយោ ពទ្ធា ហោន្តិ, យត្ថ វា ឯកស្មិំ បស្សេ ភិត្តិំ ឧដ្ឋាបេត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ ឧបឌ្ឍំ ឧបឌ្ឍំ កត្វា ភិត្តិយោ ឧដ្ឋាបេន្តិ, តាទិសំ សេនាសន’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកេតិ ឆទនំ អឌ្ឍេន អសម្បត្តកុដ្ដកេ’’តិ វុត្តំ, តម្បិ នោ ន យុត្តំ. ‘‘វាឡសង្ឃាដោ នាម ថម្ភានំ ឧបរិ វាឡរូបេហិ កតសង្ឃាដោ វុច្ចតី’’តិ វទន្តិ. បរិក្ខេបស្ស ពហិគតេតិ ឯត្ថ យស្មិំ បស្សេ បរិក្ខេបោ នត្ថិ, តត្ថាបិ បរិក្ខេបារហប្បទេសតោ ពហិគតេ អនាបត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេតិ ឯត្ថ មជ្ឈេ វិវដង្គណវន្តាសុ បមុខមហាចតុស្សាលាសុ យថា អាកាសង្គណំ អនោតរិត្វា បមុខេនេវ គន្ត្វា សព្ពគព្ភេ បវិសិតុំ ន សក្កា ហោតិ, ឯវំ ឯកេកគព្ភស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ កុដ្ដំ នីហរិត្វា កតំ បរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារំ នាម, ឥទំ បន តាទិសំ ន ហោតីតិ ‘‘អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេ’’តិ វុត្តំ. សព្ពគព្ភេ បវិសន្តីតិ គព្ភូបចារស្ស អបរិច្ឆិន្នត្តា អាកាសង្គណំ អនោតរិត្វា បមុខេនេវ គន្ត្វា តំ តំ គព្ភំ បវិសន្តិ. អថ កុតោ តស្ស បរិក្ខេបោយេវ សព្ពបរិច្ឆន្នត្តាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘គព្ភបរិក្ខេបោយេវ ហិស្ស បរិក្ខេបោ’’តិ. ឥទញ្ច សមន្តា គព្ភភិត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋេបិ សេនាសនេ គព្ភបមុខំ វិសុំ អបរិក្ខិត្តម្បិ សមន្តា ឋិតគព្ភភិត្តីនំ វសេន បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ.

‘‘ននុ ច ‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ អវិសេសេន វុត្តំ, តស្មា ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋេបិ សេនាសនេ វិសុំ អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តិយេវា’’តិ យោ វទេយ្យ, តស្ស វាទបរិមោចនត្ថំ ឥទំ វុត្តំ ‘‘យំ បន…បេ… បាដេក្កសន្និវេសា ឯកច្ឆទនា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តីតិ យំ វុត្តំ, តំ ន ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្តំ, កិញ្ចរហិ វិសុំ សន្និវិដ្ឋំ ឯកមេវ គព្ភបាឡិំ សន្ធាយ. តាទិសាយ ហិ គព្ភបាឡិយា អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តិ, ន ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋាយា’’តិ. ឯកាយ ច គព្ភបាឡិយា តស្ស តស្ស គព្ភស្ស ឧបចារំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អន្តមសោ ឧភោសុ បស្សេសុ ខុទ្ទកភិត្តីនំ ឧដ្ឋាបនមត្តេនបិ បមុខំ បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ, ចតុស្សាលវសេន សន្និវិដ្ឋាសុ បន គព្ភបាឡីសុ ឧភោសុ បស្សេសុ គព្ភភិត្តីនំ វសេនបិ បមុខំ បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ. តស្មា យំ ឥមិនា លក្ខណេន បរិក្ខិត្តំ បមុខំ, តត្ថ អាបត្តិ, ឥតរត្ថ អនាបត្តីតិ ឥទមេត្ថ សន្និដ្ឋានំ.

ឥទានិ ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’’តិ វត្វា តស្សេវ វចនស្ស អធិប្បាយំ បកាសេន្តេន យំ វុត្តំ ‘‘ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិត’’ន្តិ, តស្ស អយុត្តតាវិភាវនត្ថំ ‘‘យញ្ច តត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិតន្តិ ហិ ឥមស្ស វចនស្ស អយមធិប្បាយោ – ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’’តិ យំ វុត្តំ, តំ វិនា វត្ថុំ ភូមិយំ កតគេហស្ស បមុខំ សន្ធាយ កថិតំ. សចេ បន ឧច្ចវត្ថុកំ បមុខំ ហោតិ, បរិក្ខិត្តសង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ. តេនេវាហ ‘‘ទសហត្ថុព្ពេធាបិ ហិ ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ. ហេដ្ឋាបិ ឥទមេវ មនសិ សន្និធាយ វុត្តំ ‘‘ឧច្ចវត្ថុកំ ចេបិ ហោតិ, បមុខេ សយិតោ គព្ភេ សយិតានំ អាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. ជគតិយា បមាណំ វត្វាតិ ‘‘សចេ ជគតិយា ឱតរិត្វា ភូមិយំ សយិតោ, ជគតិយា ឧបរិ សយិតំ ន បស្សតី’’តិ ឯវំ ជគតិយា ឧព្ពេធេន បមាណំ វត្វា. ឯកសាលាទីសុ ឧជុកមេវ ទីឃំ កត្វា សន្និវេសិតោ បាសាទោ ឯកសាលសន្និវេសោ. ទ្វិសាលសន្និវេសាទយោបិ វុត្តានុសារតោ វេទិតព្ពា. សាលប្បភេទទីបនមេវ ចេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តតោ វិសេសោ.

មជ្ឈេបាការំ ករោន្តីតិ ឯត្ថាបិ បរិក្ខេបស្ស ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធត្តា ទិយឌ្ឍហត្ថំ ចេបិ មជ្ឈេ បាការំ ករោន្តិ, នានូបចារមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ ឆិទ្ទេន គេហំ ឯកូបចារំ នាម ហោតីតិ ឯត្ថ សចេ ឧព្ពេធេន ទិយឌ្ឍហត្ថព្ភន្តរេ មនុស្សានំ សញ្ចារប្បហោនកំ ឆិទ្ទំ ហោតិ, តម្បិ ទ្វារមេវាតិ ឯកូបចារំ ហោតិ. កិំ បរិក្ខេបោវិទ្ធស្តោតិ បមុខស្ស បរិក្ខេបំ សន្ធាយ វទតិ. សព្ពត្ថ បញ្ចន្នំយេវ ឆទនានំ អាគតត្តា វទតិ ‘‘បញ្ចន្នំ អញ្ញតរេន ឆទនេន ឆន្នា’’តិ.

៥៣. បាឡិយំ ‘‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា សព្ពបរិច្ឆន្នា យេភុយ្យេនច្ឆន្នា យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នា’’តិ វទន្តេន យេភុយ្យេនច្ឆន្នយេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នសេនាសនំ បាចិត្តិយស្ស អវសានំ វិយ កត្វា ទស្សិតំ, ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វទន្តេន ច ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នសេនាសនំ ទុក្កដស្ស អាទិំ កត្វា ទស្សិតំ, ឧភិន្នមន្តរា កេន ភវិតព្ពំ បាចិត្តិយេន, ឧទាហុ ទុក្កដេនាតិ? លោកវជ្ជសិក្ខាបទស្សេវ អនវសេសំ កត្វា បញ្ញាបនតោ ឥមស្ស ច បណ្ណត្តិវជ្ជត្តា យេភុយ្យេនច្ឆន្នយេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នស្ស ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នស្ស ច អន្តរា បាចិត្តិយំ អនិវារិតមេវ, តស្មា វិនយវិនិច្ឆយេ ច គរុកេយេវ ឋាតព្ពត្តា អដ្ឋកថាយម្បិ បាចិត្តិយមេវ ទស្សិតំ. សត្ត បាចិត្តិយានីតិ បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ. វិសុំ បន គយ្ហមានេ ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ អដ្ឋេវ បាចិត្តិយានិ ហោន្តិ.

សេនម្ពមណ្ឌបវណ្ណំ ហោតីតិ សីហឡទីបេ កិរ ឧច្ចវត្ថុកោ សព្ពច្ឆន្នោ សព្ពអបរិច្ឆន្នោ ឯវំនាមកោ សន្និបាតមណ្ឌបោ អត្ថិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យទិ ជគតិបរិក្ខេបសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ឧច្ចវត្ថុកត្តា មណ្ឌបស្ស សព្ពអបរិច្ឆន្នតា ន យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ឥមិនាបេតំ វេទិតព្ព’’ន្តិអាទិ. ចូឡកច្ឆន្នាទីនិ ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពានិ – យស្ស ចតូសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, សេសា អច្ឆន្នា, ឥទំ ចូឡកច្ឆន្នំ. យស្ស តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ឆន្នា, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ យេភុយ្យេនច្ឆន្នំ. យស្ស ទ្វីសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នំ នាម សេនាសនំ. ចូឡកបរិច្ឆន្នាទីនិបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពានិ. សេសំ ឧត្តានមេវ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ តត្ថ អនុបសម្បន្នេន សហ និបជ្ជនំ, ចតុត្ថទិវសេ សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥. ឆដ្ឋេ ‘‘បឋមសិក្ខាបទេ ‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ នាមា’តិ វុត្តត្តា ‘មាតុគាមោបិ អនុបសម្បន្នគ្គហណេន គហិតោយេវា’តិ ចតុត្ថទិវសេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សយន្តស្ស ទ្វីហិ សិក្ខាបទេហិ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ‘‘ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ មាតុគាមស្ស វិសុំ វុច្ចមានត្តា បឋមសិក្ខាបទេ ‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ នាមា’តិ បុរិសស្សេវ គហណំ អនុច្ឆវិក’’ន្តិ វុត្តំ, តទេវ ច យុត្តតរំ.

យញ្ច ឥធ ‘‘បឋមទិវសេបីតិ បិ-សទ្ទេន ចតុត្ថទិវសេបីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ ការណំ វទន្តិ, តម្បិ អការណំ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោយេវាតិ និយមាភាវតោ អវធារណត្ថស្ស ច សម្ភវតោ. សម្ភាវនេ វា បិ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន ឥធ បឋមទិវសេបិ តាវ អាបត្តិ, ទុតិយាទិទិវសេ កិមេវ វត្តព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. សម្បិណ្ឌនត្ថេបិ បិ-សទ្ទេ គយ្ហមានេ ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយា អញ្ញស្មិម្បិ ទិវសេ អាបជ្ជនំ ទីបេតិ, ន បឋមសិក្ខាបទេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយាតិ អការណមេវ តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘មតិត្ថី បារាជិកវត្ថុភូតាបិ អនុបាទិន្នបក្ខេ ឋិតត្តា សហសេយ្យាបត្តិំ ន ជនេតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អត្ថង្គតេ សូរិយេ មាតុគាមេ និបន្នេ ភិក្ខុ និបជ្ជតី’’តិ វចនតោ ទិវា សយន្តស្ស សហសេយ្យាបត្តិ ន ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ មាតុគាមេន សហ និបជ្ជនំ, សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦០-៦៤. សត្តមេ ឃរំ នយតីតិ ឃរណី, ឃរនាយិកា. តេនាហ ‘‘ឃរសាមិនី’’តិ. សុណ្ហាតិ សុណិសា. ន យក្ខេនាតិអាទីនំ ‘‘អញ្ញត្រា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. បុរិសវិគ្គហំ គហេត្វា ឋិតេន យក្ខេន វា បេតេន វា តិរច្ឆានេន វា សទ្ធិំ ឋិតាយបិ ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ. អក្ខរាយ ទេសេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឆប្បញ្ចវាចតោ ឧត្តរិ ‘ឥមំ បទំ ភាសិស្សាមី’តិ ឯកម្បិ អក្ខរំ វត្វា តិដ្ឋតិ, អាបត្តិយេវា’’តិ វទន្តិ.

៦៦. ‘‘ឯកោ គាថាបាទោតិ ឥទំ គាថាពន្ធមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ បន វិភត្តិអន្តបទមេវ គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘អដ្ឋកថំ ធម្មបទំ ជាតកាទិវត្ថុំ វាតិ ឥមិនាបិ បោរាណំ សង្គីតិអារុឡ្ហមេវ អដ្ឋកថាទិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាទិបាឋំ ឋបេត្វា ទមិឡាទិភាសន្តរេន យថារុចិ កថេតុំ វដ្ដតិ. បទសោធម្មេ វុត្តប្បភេទោតិ ឥមិនា អញ្ញត្ថ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ. ឧដ្ឋហិត្វា បុន និសីទិត្វាតិ ឥរិយាបថបរិវត្តននយេន នានាឥរិយាបថេនបិ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ. សព្ពំ ចេបិ ទីឃនិកាយំ កថេតីតិ យាវ ន និដ្ឋាតិ, តាវ បុនទិវសេបិ កថេតិ.

ទុតិយស្ស វិញ្ញូបុរិសស្ស អគ្គហណំ អកិរិយា. មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឋិតស្ស ច វិញ្ញូបុរិសស្ស ច ឧបចារោ អនិយតេសុ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវ. វុត្តលក្ខណស្ស ធម្មស្ស ឆន្នំ វាចានំ ឧបរិ ទេសនា, វុត្តលក្ខណោ មាតុគាមោ, ឥរិយាបថបអវត្តនាភាវោ, វិញ្ញូបុរិសាភាវោ, អបញ្ហវិស្សជ្ជនាតិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៧. អដ្ឋមេ អន្តរាតិ បរិនិព្ពានសមយតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ. អតិកឌ្ឍិយមានេនាតិ ‘‘វទថ, ភន្តេ, កិំ តុម្ហេហិ អធិគត’’ន្តិ ឯវំ និប្បីឡិយមានេន. អនតិកឌ្ឍិយមានេនបិ បុច្ឆិតេ វា អបុច្ឆិតេ វា តថារូបេ ការណេ សតិ អារោចេតុំ វដ្ដតិយេវ. តេនេវ អញ្ញតរេន ទហរភិក្ខុនា ឧបវទិតោ អញ្ញតរោ ថេរោ ‘‘អាវុសោ, ឧបរិមគ្គត្ថាយ វាយាមំ មា អកាសិ, ខីណាសវោ តយា ឧបវទិតោ’’តិ អាហ. ថេរេន ច ‘‘អត្ថិ តេ, អាវុសោ, ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋា’’តិ វុត្តោ ទហរភិក្ខុ ‘‘អាម, ភន្តេ, សោតាបន្នោ អហ’’ន្តិ អវោច. ‘‘ការកោ អយ’’ន្តិ ញត្វាបិ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនេន សមុត្តេជនាយ សម្បហំសនាយ ច អរិយា អត្តានំ បកាសេន្តិយេវ. សុតបរិយត្តិសីលគុណន្តិ សុតគុណំ បរិយត្តិគុណំ សីលគុណញ្ច. ឧម្មត្តកស្ស ឥធ អវចនេ ការណំ វទន្តេន ខិត្តចិត្តវេទនដ្ដានម្បិ អវចនេ ការណំ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតិ-សទ្ទេន វា អាទិអត្ថេន ខិត្តចិត្តវេទនដ្ដេ សង្គណ្ហាតិ. តេនេវ វទតិ ‘‘ចិត្តក្ខេបស្ស វា អភាវា’’តិ. ទិដ្ឋិសម្បន្នានន្តិ មគ្គផលទិដ្ឋិយា សមន្នាគតានំ. អរិយានមេវ ហិ ឧម្មត្តកាទិភាវោ នត្ថិ. ឈានលាភិនោ បន តស្មិំ សតិ ឈានា បរិហាយន្តិ, តស្មា តេសំ អភូតារោចនបច្ចយា អនាបត្តិ វត្តព្ពា, ន ភូតារោចនបច្ចយា. តេនេវាហ ‘‘ភូតារោចនបច្ចយា អនាបត្តិ ន វត្តព្ពា’’តិ.

បុព្ពេ អវុត្តេហីតិ ចតុត្ថបារាជិកេ អវុត្តេហិ. ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ បណ្ណត្តិអជាននវសេន អចិត្តកសមុដ្ឋានំ ហោតិ. អរិយា ចេត្ថ បណ្ណត្តិំ ជានន្តា វីតិក្កមំ ន ករោន្តិ, បុថុជ្ជនា បន បណ្ណត្តិំ ជានិត្វាបិ វីតិក្កមំ ករោន្តិ, តេ ច សត្ថុនោ អាណាវីតិក្កមចេតនាយ ពលវអកុសលភាវតោ ឈានា បរិហាយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អរិយបុគ្គលេ ឯវ សន្ធាយ ‘‘កុសលាព្យាកតចិត្តេហិ ទ្វិចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. បណ្ណត្តិំ អជានន្តា បន ឈានលាភី បុថុជ្ជនា វត្ថុម្ហិ លោភវសេន អកុសលចិត្តេនបិ ន អារោចេន្តីតិ នត្ថិ. ឥធ ទុក្ខវេទនាយ អភាវតោ ‘‘ទ្វិវេទន’’ន្តិ ឥមស្ស អនុរូបំ កត្វា ទ្វិចិត្តន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស ភូតតា, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, តង្ខណវិជាននា, អនញ្ញប្បទេសោតិ ឥមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៨. នវមេ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថទស្សនត្ថន្តិ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទស្ស អត្ថទស្សនត្ថំ. អត្ថេ ហិ ទស្សិតេ សទ្ទោបិ ‘‘អយំ ឯតេសុ អត្ថេសុ វត្តតី’’តិ ទស្សិតោយេវ ហោតិ. ‘‘យំ យំ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទេន អភិធីយតិ, តំ សព្ពំ ទស្សេតុំ បារាជិកានិ វុត្តានី’’តិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. តត្រាយំ វិចារណាតិ តត្រ បាឡិយំ អយំ វិចារណា, តត្រ បាឡិអដ្ឋកថាសុ វា អយំ វិចារណា. តត្ថ ភវេយ្យាតិ តត្ថ កស្សចិ វិមតិ ឯវំ ភវេយ្យ. អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លារោចនេ វិយ ទុក្កដេន ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ. អក្កោសន្តោបិ ទុក្កដំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ឱមសវាទេន ទុក្កដំ អាបជ្ជេយ្យ. អធិប្បាយំ អជានន្តេនបិ អដ្ឋកថាចរិយានំ វចនេយេវ ឋាតព្ពន្តិ ទីបនត្ថំ ‘‘អដ្ឋកថាចរិយាវ ឯត្ថ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ. បុនបិ អដ្ឋកថាវចនមេវ ឧបបត្តិតោ ទឡ្ហំ កត្វា បតិដ្ឋបេន្តោ ‘‘ឥមិនាបិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ.

៨០. ‘‘អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា’’តិ វុត្តត្តា សម្មុតិ អត្ថីតិ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘ឥធ វុត្តត្តាយេវា’’តិអាទិ.

៨២. អាទិតោ បញ្ច សិក្ខាបទានីតិ បាណាតិបាតាទីនិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ. ‘‘សេសានីតិ វិកាលភោជនាទីនិ បញ្ចា’’តិ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ បញ្ច សិក្ខាបទានីតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ បញ្ចា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. បាណាតិបាតាទីនិ ហិ ទសេវ សិក្ខាបទានិ សាមណេរានំ បញ្ញត្តានិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អថ ខោ សាមណេរានំ ឯតទហោសិ ‘កតិ នុ ខោ អម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ, កត្ថ ច អម្ហេហិ សិក្ខិតព្ព’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាមណេរានំ ទស សិក្ខាបទានិ, តេសុ ច សាមណេរេហិ សិក្ខិតុំ, បាណាតិបាតា វេរមណី អទិន្នាទានា វេរមណី’’តិអាទិ (មហាវ. ១០៦).

តេសំ បញ្ញត្តេសុយេវ សិក្ខាបទេសុ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លវិចារណា កាតព្ពា, ន ច សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ វិសុំ តេសំ បញ្ញត្តានិ អត្ថីតិ. អថ ភិក្ខុនោ ទុដ្ឋុល្លសង្ខាតានិ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ អនុបសម្បន្នស្ស កិំ នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ…បេ… អជ្ឈាចារោ នាមាតិ វុត្ត’’ន្តិ. ឥមិនាបិ ចេតំ សិទ្ធំ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ ទុដ្ឋុល្លំ នាម ន ហោតី’’តិ. អជ្ឈាចារោ នាមាតិ ហិ វទន្តោ អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ កេវលំ អជ្ឈាចារោ នាម ហោតិ, ន បន ទុដ្ឋុល្លោ នាម អជ្ឈាចារោតិ ទីបេតិ. ‘‘អជ្ឈាចារោ នាមាតិ ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា អកត្តព្ពរូបត្តា ច អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ ទណ្ឌកម្មវត្ថុបក្ខំ ភជន្តិ, តានិ ច អញ្ញស្ស អនុបសម្បន្នស្ស អវណ្ណកាមតាយ អារោចេន្តោ ភិក្ខុ ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ. ឥធ បន អនុបសម្បន្នគ្គហណេន សាមណេរសាមណេរីសិក្ខមានានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អន្តិមវត្ថុំ អនជ្ឈាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ សវត្ថុកោ សង្ឃាទិសេសោ, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, ភិក្ខុសម្មុតិយា អភាវោតិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៤-៨៦. ទសមេ ឯកិន្ទ្រិយន្តិ ‘‘កាយិន្ទ្រិយំ អត្ថី’’តិ មញ្ញមានា វទន្តិ. មុដ្ឋិប្បមាណាតិ មុដ្ឋិនា សង្គហេតព្ពប្បមាណា. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ យេភុយ្យបំសុំ អប្បបំសុញ្ច បថវិំ វត្វា ឧបឌ្ឍបំសុកា បថវី ន វុត្តា, តថាបិ បណ្ណត្តិវជ្ជសិក្ខាបទេសុ សាវសេសបញ្ញត្តិយាបិ សម្ភវតោ ឧបឌ្ឍបំសុកាយបិ បថវិយា បាចិត្តិយមេវាតិ គហេតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘សព្ពច្ឆន្នាទីសុ ឧបឌ្ឍេ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា ឥធាបិ ទុក្កដំ យុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ បាចិត្តិយវត្ថុកញ្ច អនាបត្តិវត្ថុកញ្ច ទុវិធំ បថវិំ ឋបេត្វា អញ្ញិស្សា ទុក្កដវត្ថុកាយ តតិយាយ បថវិយា អភាវតោ. ទ្វេយេវ ហិ បថវិយោ វុត្តា ‘‘ជាតា ច បថវី អជាតា ច បថវី’’តិ. តស្មា ទ្វីសុ អញ្ញតរាយ បថវិយា ភវិតព្ពំ, វិនយវិនិច្ឆយេ ច សម្បត្តេ គរុកេយេវ ឋាតព្ពត្តា ន សក្កា ឯត្ថ អនាបត្តិយា ភវិតុំ. សព្ពច្ឆន្នាទីសុ បន ឧបឌ្ឍេ ទុក្កដំ យុត្តំ តត្ថ តាទិសស្ស ទុក្កដវត្ថុនោ សព្ភាវា.

‘‘បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ វទតិ, វដ្ដតីតិ ‘‘ឥមស្មិំ ឱកាសេ’’តិ អនិយមេត្វា វុត្តត្តា វដ្ដតិ. ‘‘ឥមំ វល្លិំ ខណា’’តិ វុត្តេបិ បថវីខណនំ សន្ធាយ បវត្តវោហារត្តា ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន អាបត្តិ, ន ភូតគាមបាតព្យតាយ. កុដេហីតិ ឃដេហិ. តនុកកទ្ទមោតិ ឧទកមិស្សកកទ្ទមោ. សោ ច ឧទកគតិកត្តា វដ្ដតិ. ឱមកចាតុមាសន្តិ ឩនចាតុមាសំ. ឱវដ្ឋន្តិ ទេវេន ឱវដ្ឋំ. អកតបព្ភារេតិ អវឡញ្ជនដ្ឋានទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តាទិសេ ហិ វម្មិកស្ស សព្ភាវោតិ. មូសិកុក្កុរំ នាម មូសិកាហិ ខណិត្វា ពហិ កតបំសុរាសិ. ឯសេវ នយោតិ ឱមកចាតុមាសឱវដ្ឋោយេវ វដ្ដតីតិ អត្ថោ.

ឯកទិវសម្បិ ន វដ្ដតីតិ ឱវដ្ឋឯកទិវសាតិក្កន្តោបិ វិកោបេតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ហេដ្ឋាភូមិសម្ពន្ធេបិ ច គោកណ្ដកេ ភូមិតោ ឆិន្ទិត្វា ឧទ្ធំ ឋិតត្តា អច្ចុគ្គតមត្ថកតោ ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. សកដ្ឋានេ អតិដ្ឋមានំ កត្វា បាទេហិ មទ្ទិត្វា ឆិន្ទិត្វា អាលោឡិតកទ្ទមម្បិ គហេតុំ វដ្ដតិ. តតោតិ តតោ បុរាណសេនាសនតោ. ឥដ្ឋកំ គណ្ហាមីតិអាទិ សុទ្ធចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧទកេនាតិ ឧជុកំ អាកាសតោយេវ បតនកឧទកេន. ‘‘សចេ បន អញ្ញត្ថ បហរិត្វា បតិតេន ឧទកេន តេមិតំ ហោតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឧច្ចាលេត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា. តេន អបទេសេនាតិ តេន លេសេន.

៨៧-៨៨. អវិសយត្តា អនាបត្តីតិ ឯត្ថ សចេបិ និព្ពាបេតុំ សក្កា ហោតិ, បឋមំ សុទ្ធចិត្តេន ទិន្នត្តា ‘‘ទហតូ’’តិ សល្លក្ខេត្វាបិ តិដ្ឋតិ, អនាបត្តិ. ឱវដ្ឋំ ឆន្នន្តិ បឋមំ ឱវដ្ឋំ បច្ឆា ឆន្នំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ជាតបថវី, បថវីសញ្ញិតា, ខណនខណាបនានំ អញ្ញតរន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.