១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១. មុសាវាទវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ ខុទ្ទកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ខុទ្ទក-សទ្ទោ ពហុ-សទ្ទបរិយាយោ. ពហុភាវតោ ឥមានិ ខុទ្ទកានិ នាម ជាតានី’’តិ វទន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ នវសុ វគ្គេសុ, តេសុ វា ខុទ្ទកេសុ. ការណេន ការណន្តរបដិច្ឆាទនមេវ វិភាវេតុំ ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិមាហ. រូបំ អនិច្ចន្តិ បដិជានិត្វា តត្ថ ការណំ វទន្តោ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ អាហ. ‘‘យទិ ឯវំ និព្ពានស្សបិ អនិច្ចតា អាបជ្ជតី’’តិ បរេន វុត្តោ តំ ការណំ បដិច្ឆាទេតុំ បុន ‘‘ជាតិធម្មតោ’’តិ អញ្ញំ ការណំ វទតិ.

‘‘សម្បជានំ មុសា ភាសតី’’តិ វត្តព្ពេ សម្បជាន មុសា ភាសតីតិ អនុនាសិកលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ជានន្តោ មុសា ភាសតី’’តិ.

២. ជានិត្វា ជានន្តស្ស ច មុសា ភណនេតិ បុព្ពភាគេបិ ជានិត្វា វចនក្ខណេបិ ជានន្តស្ស មុសា ភណនេ. ភណនញ្ច នាម ឥធ អភូតស្ស វា ភូតតំ ភូតស្ស វា អភូតតំ កត្វា កាយេន វា វាចាយ វា វិញ្ញាបនបយោគោ. សម្បជានមុសាវាទេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, តស្មា យោ សម្បជាន មុសា វទតិ, តស្ស តំនិមិត្តំ តំហេតុ តប្បច្ចយា បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អញ្ញេសុ ច ឦទិសេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣. វិសំវាទេន្តិ ឯតេនាតិ វិសំវាទនំ, វញ្ចនាធិប្បាយវសប្បវត្តំ ចិត្តំ. តេនាហ ‘‘វិសំវាទនចិត្តំ បុរតោ កត្វា វទន្តស្សា’’តិ. វទតិ ឯតាយាតិ វាចា, វចនសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. តេនាហ ‘‘មិច្ឆាវាចា…បេ… ចេតនា’’តិ. បភេទគតា វាចាតិ អនេកភេទភិន្នា. ឯវំ បឋមបទេន សុទ្ធចេតនា…បេ… កថិតាតិ វេទិតព្ពាតិ ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ – សុទ្ធចេតនា វា សុទ្ធសទ្ទោ វា សុទ្ធវិញ្ញត្តិ វា មុសាវាទោ នាម ន ហោតិ, វិញ្ញត្តិយា សទ្ទេន ច សហិតា តំសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោតិ. ចក្ខុវសេន អគ្គហិតារម្មណន្តិ ចក្ខុសន្និស្សិតេន វិញ្ញាណេន អគ្គហិតមារម្មណំ. ឃានាទីនំ តិណ្ណំ ឥន្ទ្រិយានំ សម្បត្តវិសយគ្គាហកត្តា វុត្តំ ‘‘តីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ឯកាពទ្ធំ វិយ កត្វា’’តិ. ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ អយំ វោហារោ លោកេ បាកដោតិ អាហ ‘‘ឱឡារិកេនេវ នយេនា’’តិ.

១១. អវីមំសិត្វាតិ អនុបបរិក្ខិត្វា. អនុបធារេត្វាតិ អវិនិច្ឆិនិត្វា. ជឡត្តាតិ អញ្ញាណតាយ. ទារុសកដំ យោជេត្វា គតោតិ ទារុសកដំ យោជេត្វា តត្ថ និសីទិត្វា គតោតិ អធិប្បាយោ. គតោ ភវិស្សតីតិ តថេវ សន្និដ្ឋានំ កត្វា វុត្តត្តា មុសាវាទោ ជាតោ. កេចិ បន ‘‘កេឡិំ កុរុមានោតិ វុត្តត្តា ឯវំ វទន្តោ ទុព្ភាសិតំ អាបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ជាតិអាទីហិយេវ ហិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ ទវកម្យតាយ វទន្តស្ស ទុព្ភាសិតំ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ហីនុក្កដ្ឋេហិ ឧក្កដ្ឋំ, ហីនំ វា ជាតិអាទិហិ;

ឧជុំ វាញ្ញាបទេសេន, វទេ ទុព្ភាសិតំ ទវា’’តិ.

ចិត្តេន ថោកតរភាវំយេវ អគ្គហេត្វា ពហុភាវំយេវ គហេត្វា វុត្តត្តា ‘‘គាមោ ឯកតេលោ’’តិអាទិនាបិ មុសាវាទោ ជាតោ. ចារេសុន្តិ ឧបនេសុំ. វិសំវាទនបុរេក្ខារតា, វិសំវាទនចិត្តេន យមត្ថំ វត្តុកាមោ, តស្ស បុគ្គលស្ស វិញ្ញាបនបយោគោ ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ មុសា ភណន្តស្ស បារាជិកំ, អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសនត្ថំ សង្ឃាទិសេសោ, សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសនត្ថំ បាចិត្តិយំ, អាចារវិបត្តិយា ទុក្កដំ, ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតី’’តិអាទិបរិយាយេន ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ បដិវិជានន្តស្ស មុសា ភណិតេ ថុល្លច្ចយំ, អប្បដិវិជានន្តស្ស ទុក្កដំ, កេវលំ មុសា ភណន្តស្ស ឥធ បាចិត្តិយំ វុត្តំ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.