លក្ខណកថាវណ្ណនា

៨៣៧. ឥតោតិ សាធារណាសាធារណកថាយ បរំ. សព្ពគន្តិ សព្ពសិក្ខាបទសាធារណំ. វទតោ មេតិ វទតោ មម វចនំ. និពោធថាតិ និសាមេថ, ឯកគ្គចិត្តា ហុត្វា សក្កច្ចំ សុណាថាតិ អត្ថោ.

៨៣៨-៩. ‘‘វិបត្តិ អាបត្តិ អនាបត្តី’’តិ បទច្ឆេទោ. ‘‘អាណត្តិ អង្គ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ. វជ្ជកម្មបភេទកន្តិ វជ្ជបភេទកំ កម្មបភេទកំ. តិកទ្វយន្តិ កុសលត្តិកវេទនាត្តិកទ្វយំ. សព្ពត្ថាតិ ឥទំ បន សត្តរសវិធសព្ពសាធារណលក្ខណំ. សព្ពត្ថ សព្ពេសុ សិក្ខាបទេសុ.

៨៤០. ឥធ ឥមស្មិំ សត្តរសវិធេ យំ លក្ខណំ បុព្ពេ វុត្តនយំ, យញ្ច ឧត្តានំ, តំ សព្ពំ វជ្ជេត្វា អត្ថជោតនំ អត្ថប្បកាសនំ ករិស្សាមីតិ យោជនា.

៨៤១. និទានំ នាម រាជគហាទិសិក្ខាបទបញ្ញត្តិដ្ឋានភូតានិ សត្ត នគរានិ, តំ បុព្ពេ ទស្សិតន្តិ អវសិដ្ឋានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘បុគ្គលោ’’តិអាទិ. បុគ្គលោ នាម កតមោ? យំ យំ ភិក្ខុនិំ, ភិក្ខុញ្ច អារព្ភ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, អយំ ភិក្ខុនី ច ភិក្ខុ ច សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អាទិកម្មិកោ បុគ្គលោតិ វុច្ចតីតិ យោជនា.

៨៤២. ធនិយាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ, វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខូ, សេយ្យសកោ, ឧទាយី, អាឡវកា ភិក្ខូ, ឆន្នោ, មេត្តិយភូមជកា, ទេវទត្តោ, អស្សជិបុនព្ពសុកា ភិក្ខូ, ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ, ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ, ហត្ថកោ សក្យបុត្តោ, អនុរុទ្ធោ, សត្តរសវគ្គិយា ភិក្ខូ, ចូឡបន្ថកោ, ពេលដ្ឋសីសោ, អាយស្មា អានន្ទោ, សាគតត្ថេរោ, អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ, អាយស្មា អានន្ទោតិ ឥមេ ឯកវីសតិ សង្គហិតា.

៨៤៣. ថុល្លនន្ទាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សុន្ទរីនន្ទា, ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខុនិយោ, អញ្ញតរា ភិក្ខុនី, ចណ្ឌកាឡី, សម្ពហុលា ភិក្ខុនិយោ, ទ្វេ ភិក្ខុនិយោតិ ឆយិមេ សង្គហិតា. សព្ពេតិ ឧភយបាតិមោក្ខេ អាទិកម្មិកា សព្ពេ បុគ្គលា.

៨៤៤. វត្ថូតិ វត្ថុ នាម សុទិន្នាទិនោ តស្ស តស្សេវ បុគ្គលស្ស មេថុនាទិកស្ស ច វត្ថុនោ សព្ពប្បការេន អជ្ឈាចារោ វីតិក្កមោ បវុច្ចតីតិ យោជនា.

៨៤៥-៦. កេវលា មូលភូតា បញ្ញត្តិ. អនុ ច អនុប្បន្នោ ច សព្ពត្ថ ច បទេសោ ច អន្វនុប្បន្នសព្ពត្ថបទេសា, តេយេវ បទានិ អន្វនុប្បន្នសព្ពត្ថបទេសបទានិ, តានិ បុព្ពកានិ យាសំ បញ្ញត្តីនំ តា អន្វនុប្បន្នសព្ពត្ថបទេសបទបុព្ពិកា. តថេវ សា បញ្ញត្តីតិ យោជនា. អនុបញ្ញត្តិ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ សព្ពត្ថបញ្ញត្តិ បទេសបញ្ញត្តិ ហោតិ. ឯកតោ ឧភតោ បុព្ពា កថេវ សា បញ្ញត្តីតិ យោជនា. ឯកតោបទំ ឧភតោបទញ្ច បុព្ពមស្សាតិ ឯកតោឧភតោបុព្ពា, ឯកតោបញ្ញត្តិ ឧភតោបញ្ញត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៨៤៧. តត្ថ នវធាសុ បញ្ញត្តីសុ. បញ្ញត្តិ នាម កតមាតិ អាហ ‘‘យោ មេថុន’’ន្តិអាទិ. ‘‘យោ ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ ច ‘‘យោ ភិក្ខុ អទិន្នំ អាទិយេយ្យា’’តិ ច ឯវមាទិកា សិក្ខាបទស្ស មូលភូតា បញ្ញត្តិ ហោតីតិ យោជនា.

៨៤៨. ឥច្ចេវមាទិកាតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ ច ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ ច ឯវមាទីនំ សង្គហោ.

៨៤៩. វជ្ជកេ អនុប្បន្នេយេវ បញ្ញត្តា អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ, សា អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ.

៨៥០-១. គុណង្គុណុបាហនសិក្ខាបទេន សហ ចម្មត្ថរណសិក្ខាបទញ្ច ធុវន្ហានំ ធុវនហានសិក្ខាបទំ, បញ្ចវគ្គេន ឧបសម្បាទនសិក្ខាបទញ្ចាតិ ឯសា ចតុព្ពិធា បញ្ញត្តិ បទេសបញ្ញត្តិ នាមាតិ វុត្តាតិ យោជនា. មជ្ឈិមទេសស្មិំយេវ ហោតីតិ មជ្ឈិមទេសស្មិំយេវ អាបត្តិករា ហោតិ. ន អញ្ញតោតិ ន អញ្ញត្រ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ ទេសន្តរេ ឋានេ.

៨៥២. ឥតោតិ ចតុព្ពិធបទេសបញ្ញត្តិតោ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ បញ្ញត្តិភេទេ. សាធារណទុកាទិកន្តិ សាធារណបញ្ញត្តិ អសាធារណបញ្ញត្តិ, ឯកតោបញ្ញត្តិ ឧភតោបញ្ញត្តីតិ ទុកទ្វយំ. អត្ថតោ ឯកមេវាតិ អត្ថតោ អញ្ញមញ្ញសមានមេវ. វិបត្តាបត្តានាបត្តិវិនិច្ឆយោ វិត្ថារិតោតិ ឥធ ន ទស្សិតោ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – វិបត្តីតិ សីលអាចារទិដ្ឋិអាជីវវិបត្តីនំ អញ្ញតរា. អាបត្តីតិ បុព្ពបយោគាទិវសេន អាបត្តិភេទោ. អនាបត្តីតិ អជាននាទិវសេន អនាបត្តិ.

៨៥៣. អាបត្តិ បន សាណត្តិកាបិ ហោតិ, អនាណត្តិកាបិ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘អាណត្តីតិ ច នាមេសា អាណាបនា’’តិ ឥមិនា អាណត្តិ-សទ្ទស្ស សភាវសាធារណត្តាតិ ឥធាហ.

៨៥៤. សព្ពសិក្ខាបទេសុបិ សព្ពាសំ អាបត្តីនំ សព្ពោ បន អង្គភេទោបិ វិភាវិនា ញាតព្ពោតិ យោជនា.

៨៥៦. ‘‘សា ច អក្រិយសមុដ្ឋានា’’តិ បទច្ឆេទោ. កាយេន, វាចាយ វា ទសាហព្ភន្តរេ អតិរេកចីវរស្ស អនធិដ្ឋានេន និស្សគ្គិយបាចិត្តិយំ ហោតីតិ ‘‘បឋមេ កថិនេ វិយា’’តិ ឧទាហរណំ កតំ.

៨៥៧. ក្រិយាក្រិយតោ ហោតីតិ កិរិយតោ ច អកិរិយតោ ច ហោតិ. តត្ថ ឧទាហរណមាហ ‘‘ចីវរគ្គហណេ វិយា’’តិ. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ ចីវរគ្គហណំ ក្រិយា, បារិវត្តកស្ស អទានំ អក្រិយាតិ ឯវំ កិរិយាយ ចេវ អកិរិយាយ ច ឥមំ អាបជ្ជតិ.

៨៥៨. សិយា បន ករោន្តស្ស អករោន្តស្សាតិ យា បន អាបត្តិ សិយា ករោន្តស្ស, សិយា អករោន្តស្ស ហោតិ, អយំ សិយា កិរិយតោ, សិយា អកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ. សិយាតិ ច កទាចិ-សទ្ទត្ថេ និបាតោ. អត្រោទាហរណមាហ ‘‘រូបិយោគ្គហណេ វិយា’’តិ. រូបិយស្ស ឧគ្គហណេ, ឧគ្គណ្ហាបនេ សិយា កទាចិ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, ឧបនិក្ខិត្តស្ស សាទិយនេ កាយវាចាហិ កាតព្ពស្ស អករណេន កទាចិ អករោន្តស្ស ហោតីតិ.

៨៥៩. យា ករោតោ អកុព្ពតោ, កទាចិ ករោន្តស្ស ច ហោតិ, សា អាបត្តិ សិយា កិរិយាកិរិយតោ, សិយា កិរិយតោបិ ច ហោតីតិ យោជនា. ‘‘កុដិការាបត្តិ វិយា’’តិ វត្តព្ពំ. សា ហិ វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កន្តំ ករោតោ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, អទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កន្តំ, បមាណយុត្តំ វា ករោតោ កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ.

៨៦១. យតោ អាបត្តិតោ. អយំ អាបត្តិ. សញ្ញាយ ករណភូតាយ វិមោក្ខោ ឯតាយាតិ សញ្ញាវិមោក្ខា. ឯត្ថ ច វីតិក្កមសញ្ញា អវិជ្ជមានាបិ អាបត្តិយា វិមុច្ចនស្ស សាធកតមដ្ឋេន គហិតា. យថា វុដ្ឋិយា អភាវេន ជាតំ ទុព្ភិក្ខំ ‘‘វុដ្ឋិកត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. អយំ សចិត្តកាបត្តិ.

៨៦២-៤. ឥតរា បន អចិត្តកាបត្តិ. វីតិក្កមសញ្ញាយ អភាវេន នត្ថិ វិមោក្ខោ ឯតាយាតិ នោសញ្ញាវិមោក្ខា. សុចិត្តេន សវាសនកិលេសប្បហានេន, សកលលោកិយលោកុត្តរកុសលសម្បយោគេន ច សុន្ទរចិត្តេន ភគវតា បកាសិតា សព្ពាវ អាបត្តិ ចិត្តស្ស វសេន ទុវិធា សិយុន្តិ យោជនា. សចិត្តកសមុដ្ឋានវសេន បនាតិ សចិត្តកសមុដ្ឋានវសេនេវ. សចិត្តកមិស្សកវិវជ្ជនត្ថាយ បន-សទ្ទោ ឯវការត្ថោ វុត្តោ.

យា សចិត្តកេហិ វា អចិត្តកមិស្សកសមុដ្ឋានវសេន វា សមុដ្ឋាតិ, អយំ អចិត្តកា.

៨៦៥. សុវិជ្ជេនាតិ សោភមានាហិ តីហិ វិជ្ជាហិ វា អដ្ឋហិ វា វិជ្ជាហិ សមន្នាគតត្តា សុវិជ្ជេន. អនវជ្ជេនាតិ សវាសនកិលេសាវជ្ជរហិតត្តា អនវជ្ជេន ភគវតា. លោកបណ្ណត្តិវជ្ជតោ លោកបណ្ណត្តិវជ្ជវសេន សព្ពាវ អាបត្តិយោ វជ្ជវសេន ទុវិធា ទុកា វុត្តាតិ យោជនា.

៨៦៦. យស្សា សចិត្តកេ បក្ខេ, ចិត្តំ អកុសលំ សិយាតិ យស្សា សចិត្តកាចិត្តកសមុដ្ឋានាយ អចិត្តកាយ សុរាបានាទិអាបត្តិយា សចិត្តកសមុដ្ឋានបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, អយំ លោកវជ្ជា នាមាតិ អត្ថោ. យស្សា បន សចិត្តកសមុដ្ឋានាយ បឋមបារាជិកាទិអាបត្តិយា ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តស្សា លោកវជ្ជតាយ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អចិត្តកាបិ វា អាបត្តិ សចិត្តកបក្ខេ កុសលចិត្តេ សតិ លោកវជ្ជតាយ សិទ្ធាយ អចិត្តកបក្ខេបិ លោកវជ្ជោ ហោតិ, កិមង្គំ បន អកុសលចិត្តេនេវ អាបជ្ជិតព្ពាយ អាបត្តិយា លោកវជ្ជតាតិ សា វិសុំ ន វុត្តា.

យស្មា បន បណ្ណត្តិវជ្ជាយ វត្ថុវីតិក្កមវជ្ជា សិយា កុសលំ, សិយា អព្យាកតំ, តស្មា តស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ កុសលមេវាតិ អយំ និយមោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជកា’’តិ. ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជកា’’តិ ឥមិនា ច លក្ខណេន វត្ថុវិជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ សិយា កុសលំ, សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកតំ, តស្មា តស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ អយំ និយមោ នត្ថីតិ អាហ.

៨៦៧. កាយទ្វារេន អាបជ្ជិតព្ពា កាយកម្មំ. ឧភយត្ថ អាបជ្ជិតព្ពា តទុភយំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ. មនោទ្វារេ អាបត្តិ នាម នត្ថីតិ មនោកម្មំ ន វុត្តំ. ‘‘មនោទ្វារេ អាបត្តិ នាម នត្ថីតិ ច ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនាទីសុ មនោទ្វារេបិ អាបត្តិសម្ភវតោ’’តិ អាចរិយា.

៨៦៨-៩. កុសលាទិតិកទ្វយន្តិ កុសលត្តិកញ្ចេវ វេទនាត្តិកញ្ច. អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ កុសលាកុសលចិត្តោ, តថា អព្យាកតចិត្តោ វា ហុត្វា អាបជ្ជតីតិ យោជនា.

ទុក្ខាទិសំយុតោតិ អាទិ-សទ្ទេន ឧបេក្ខាវេទនាសមង្គិនោ សង្គហោ. ឯវំ សន្តេបិ សព្ពសិក្ខាបទេសុ អកុសលចិត្តវសេន ឯកំ ចិត្តំ, កុសលាព្យាកតវសេន ទ្វេ ចិត្តានិ, សព្ពេសំ វសេន តីណិ ចិត្តានិ. ទុក្ខវេទនាវសេន ឯកា វេទនា, សុខឧបេក្ខាវសេន ទ្វេ, សព្ពាសំ វសេន តិស្សោ វេទនាតិ អយមេវ ភេទោ លព្ភតិ, ន អញ្ញោ ភេទោ.

កុសលត្តិកំ សចេបិ គហិតំ, ន បន សព្ពេសមេវ ចិត្តានំ វសេន លព្ភតិ, អថ ខោ អាបត្តិសមុដ្ឋាបកានំ ពាត្តិំសចិត្តានមេវ វសេន លព្ភតិ. ពាត្តិំសេវ ហិ ចិត្តានិ អាបត្តិសមុដ្ឋាបកានិ. ទ្វាទស អកុសលានិ, អដ្ឋ កាមាវចរកុសលានិ, ទស កាមាវចរកិរិយចិត្តានិ, កុសលតោ, កិរិយតោ ច ទ្វេ អភិញ្ញាចិត្តានិ ចាតិ ឯវំ ពាត្តិំសចិត្តេហិ សមុដ្ឋិតាបិ អាបត្តិ អកុសលា វា ហោតិ អព្យាកតា វា, នត្ថិ អាបត្តិ កុសលំ. យថាហ សមថក្ខន្ធកេ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកតំ, នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ (ចូឡវ. ២២២; បរិ. ៣០៣). អយំ បន បាឋោ បណ្ណត្តិវជ្ជំយេវ សន្ធាយ វុត្តោ, ន លោកវជ្ជំ. យស្មិញ្ហិ បថវិខណនភូតគាមបាតព្យតាទិកេ អាបត្តាធិករណេ កុសលចិត្តំ អង្គំ ហោតិ, តស្មិញ្ច សតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ. តស្មា នយិទំ អង្គបហោនកចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ តាវ អាបត្តាធិករណំ លោកវជ្ជំ, តំ ឯកន្តតោ អកុសលមេវ. តត្ថ ‘‘សិយា អកុសល’’ន្តិ វិកប្បោ នត្ថិ. យំ បន បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តំ យស្មា សញ្ចិច្ច ‘‘ឥមំ អាបត្តិំ វីតិក្កមាមី’’តិ វីតិក្កមន្តស្សេវ អកុសលំ ហោតិ, អសញ្ចិច្ច បន កិញ្ចិ អជានន្តស្ស សហសេយ្យាទិវសេន អាបជ្ជនតោ អព្យាកតំ ហោតិ, តស្មា តត្ថ សញ្ចិច្ចាសញ្ចិច្ចវសេន ឥមំ វិកប្បភាវំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកតំ, នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ. សចេ បន ‘‘យំ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, ឥទំ វុច្ចតិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វទេយ្យ, អចិត្តកានំ ឯឡកលោមបទសោធម្មាទិសមុដ្ឋានានម្បិ កុសលចិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ, ន ច តត្ថ វិជ្ជមានម្បិ កុសលចិត្តំ អាបត្តិយា អង្គំ, កាយវចីវិញ្ញត្តិវសេន បន ចលិតបវត្តានំ កាយវាចានំ អញ្ញតរមេវ អង្គំ, តញ្ច រូបក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា អព្យាកតន្តិ.

៨៧០. ឥទំ តុ លក្ខណន្តិ ឥទំ និទានាទិសាធារណវិនិច្ឆយលក្ខណំ.

៨៧១. ‘‘តរុ’’ន្តិអាទិគាថា បុព្ពេ វុត្តត្ថាវ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ ‘‘ទ្វយង្កុរ’’ន្តិ វុត្តំ, ឥធ ‘‘ចតុស្សិខ’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘ទ្វយង្កុរ’’ន្តិ លោកវជ្ជបណ្ណត្តិវជ្ជានំ គហណំ, ឥធ ចតុស្សិខន្តិ ចតុន្នំ វិបត្តីនំ. ចត្តារោ សីខា អង្កុរា ឯតស្សាតិ វិគ្គហោ. តត្ថ វិបត្តិ ‘‘សត្តផល’’ន្តិ សត្តផលេសុ អន្តោគធា, ឥធ វិបត្តិដ្ឋានេ វជ្ជំ គហេត្វា សត្តផលានិ.

៨៧២. អនុត្តរតំ គតំ អត្តនា ឧត្តរស្ស ឧត្តមស្ស កស្សចិ អវិជ្ជមានត្តា ឥមំ ឧត្តរំ ឧត្តរំ នាម បករណំ យោ ថេរនវមជ្ឈិមេសុ អញ្ញតរោ បរិយាបុណាតិ បាឋស្ស បគុណវាចុគ្គតករណេន អធីយតិ, បរិបុច្ឆតិ អត្ថញ្ច អត្ថវណ្ណនំ សុត្វា សក្កច្ចំ ឧគ្គហេត្វា មនសា បេក្ខិត្វា បញ្ញាយ សុប្បដិវិជ្ឈិត្វា ធារេតិ, សោ ច ភិក្ខុ ច-សទ្ទេន ឯវមេវ វិនយវិនិច្ឆយេ យោ ភិក្ខុ យុត្តោ, សោ ច កាយវាចវិនយេ កាយវាចាវីតិក្កមានំ វិនយនេ សំវរណេ វិនយេ វិនយបិដកេ អនុត្តរតំ ឧបយាតិ អត្តនោ ឧត្តរិតរស្ស អវិជ្ជមានតំ ឧបគច្ឆតិ. ឯត្ថ ការណមាហ ‘‘ឧត្តរតោ’’តិ, បគុណវាចុគ្គតករណេន អធីតេន អត្ថវណ្ណនំ សុត្វា ធារណេន សុដ្ឋុ ធារិតេន ឥមិនា ឧត្តរបករណេន ហេតុភូតេនាតិ អត្ថោ.

ឥតិ ឧត្តរេ លីនត្ថបកាសនិយា

លក្ខណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.