បាចិត្តិយកថាវណ្ណនា

៨៨៩. ឯវំ នាតិវិត្ថារសង្ខេបតោ និស្សគ្គិយវិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទនន្តរំ និទ្ទិដ្ឋស្ស បាចិត្តិយកណ្ឌស្ស វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សម្បជានមុសាវាទេតិ អត្តនោ វចនស្ស មុសាភាវំ ញត្វា, អទិដ្ឋំ ‘‘ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា នយេន មុសាវាទេ សម្បជានន្តស្ស មុសាភណនេតិបិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ជានិត្វា ជានន្តស្ស ច មុសាភណនេ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២). ‘‘មុសាវាទេ’’តិ ហិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, មុសាវាទនិមិត្តន្តិ អត្ថោ.

ទវា ភណន្តស្សាតិ យោជនា. អនុបបរិក្ខិត្វា វេគេន ទិដ្ឋម្បិ ‘‘អទិដ្ឋំ មេ’’តិ វទន្តស្សាតិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘ទវា ភណតិ នាម សហសា ភណតី’’តិ បទភាជនីអដ្ឋកថាយំ ‘‘សហសា ភណតីតិ អវីមំសិត្វា អនុបធារេត្វា វេគេន ទិដ្ឋម្បិ ‘អទិដ្ឋំ មេ’តិ ភណតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១). រវា ភណន្តស្សាតិ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វត្តុកាមស្ស ‘‘ចីរ’’ន្តិ វចនំ វិយ មន្ទត្តា មោមូហត្តា ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ ភណន្តស្ស. យថាហ ‘‘រវា ភណតិ នាម ‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’តិ អញ្ញំ ភណតី’’តិ.

៨៩០. អញ្ញត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកាទីសុ. អត្តនា អលទ្ធំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ‘‘លទ្ធំ មយា’’តិ មុសា យស្ស ភណតិ, តេន តង្ខណមេវ សុត្វា តទត្ថេ ញាតេ បារាជិកស្ស, អញ្ញាតេ កាលន្តរេន ញាតេ ច បរិយាយវចនេ ច ញាតេ ថុល្លច្ចយស្ស, បរិយាយវចនេ អវិញ្ញាតេ ទុក្កដស្ស, ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទេ បារាជិកំ អនាបន្នស្ស ‘‘អាបន្នោ’’តិ មុសាភណនេ សង្ឃាទិសេសស្ស, ឱមសវាទសិក្ខាបទេ ទុព្ភាសិតស្ស ច វុត្តត្តា អាហ ‘‘មុសាវាទស្ស ការណា បញ្ច អាបត្តិយោ’’តិ. ឥមាយ បាចិត្តិយា សទ្ធិំ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា ហោន្តិ.

សម្បជានមុសាវាទកថាវណ្ណនា.

៨៩១-៣. វុត្តេសុ ជាតិអាទីសុ ទសសុ អក្កោសវត្ថូសូតិ យោជនា, បទភាជនេ វុត្តេសុ ជាតិនាមគោត្តកម្មសិប្បអាពាធលិង្គកិលេសអាបត្តិអក្កោសានំ វសេន ទសសុ អក្កោសវត្ថូសូតិ អត្ថោ. តេសុ កិលេសំ វិនា សព្ពេតេ ហីនុក្កដ្ឋវសេន ទ្វិប្បការា ហោន្តិ. យថាហ បទភាជនេ ‘‘ជាតិ នាម ទ្វេ ជាតិយោ ហីនា ច ជាតិ ឧក្កដ្ឋា ច ជាតី’’តិអាទិ.

តត្ថ ចណ្ឌាលាទិជាតិ ហីនា, ខត្តិយព្រាហ្មណជាតិយោ ឧក្កដ្ឋា. នាមេសុ អវកណ្ណកជវកណ្ណកាទិនាមានិ ទាសនាមត្តា ហីនានិ, ពុទ្ធរក្ខិតាទិនាមានិ ឧក្កដ្ឋានិ. កោសិយាទិគោត្តំ ហីនំ, គោតមាទិគោត្តំ ឧក្កដ្ឋំ. កម្មេសុ វឌ្ឍកិមណិការាទិកម្មានិ ហីនានិ, កសិវាណិជ្ជាគោរក្ខកម្មានិ ឧក្កដ្ឋានិ. សិប្បេសុ នឡការកុម្ភការាទិសិប្បំ ហីនំ, មុទ្ទាគណនាទិសិប្បំ ឧក្កដ្ឋំ. អាពាធេសុ សព្ពេបិ អាពាធា ហីនា, អបិច មធុមេហោ បីឡាជនកត្តាភាវា ឧក្កដ្ឋោ. លិង្គេសុ អតិទីឃតាទយោ ហីនា, នាតិទីឃតាទយោ ឧក្កដ្ឋា. សព្ពេបិ កិលេសា ហីនា. សព្ពាបត្តិយោបិ ហីនា, អបិច សោតាបត្តិសមាបត្តិ ឧក្កដ្ឋា. អក្កោសេសុ ‘‘ឱដ្ឋោសិ មេណ្ឌោសិ គោណោសី’’តិអាទិកោ ហីនោ, ‘‘បណ្ឌិតោសិ ព្យត្តោសី’’តិអាទិកោ ឧក្កដ្ឋោ.

អញ្ញត្រញ្ញាបទេសេនាតិ បរិយាយកថនេន វិនា. ឱមសន្តស្សាតិ វចនបតោទេន ឱវិជ្ឈន្តស្ស. សម្ពុទ្ធេន បកាសិតាតិ ‘‘ចណ្ឌាលោសិ វេនោសិ នេសាទោសិ រថការោសិ បុក្កុសោសី’តិ ភណតិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយស្សា’’តិ សាមំ សព្ពធម្មាវពោធតោ ‘‘សម្ពុទ្ធោ’’តិ បញ្ញាតេន ភគវតា ទេសិតា.

៨៩៤. តេហេវាតិ ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហេវ. អញ្ញាបទេសេន ភូតេន វា…បេ… អាបន្នមេវ វា អនុបសម្បន្នំ អក្កោសន្តស្ស ទុក្កដំ សម្ពុទ្ធេន បកាសិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥធ ភូតាភូតបទានិ តេហីតិ អបេក្ខិត្វា ពហុវចនន្តានិ យោជេតព្ពានិ. ឯតេន ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ’’តិអាទិទុតិយវារត្ថំ (បាចិ. ២៦) ទស្សេន្តេន ទុក្កដសាធនត្ថេន តទេកការិយំ តតិយំ យេនូនវារញ្ច ចតុត្ថំ ន មយន្តិអាទិវារញ្ច សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ’តិ វារេ បន បរិហរិត្វា វុត្តភាវេន ទុក្កដំ. ឯសេវ នយោ ‘យេនូន…បេ… ន មយ’ន្តិ វារេសុបី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦).

បាឡិមុត្តបទេហិបីតិ ឯត្ថាបិ តថេវ ‘‘ភូតេន វា’’តិអាទីនិ បទានិ សម្ពន្ធិតព្ពានិ. ‘‘ចោរោសិ, គណ្ឋិភេទកោសី’’តិអាទិ បាឡិមុត្តបទំ នាម. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ចតូសុ វារេសុ, បាឡិមុត្តបទេសុ ច. វុត្តញ្ហិ ‘‘អនុបសម្បន្នេ បន ចតូសុបិ វារេសុ ទុក្កដមេវ. ‘ចោរោសិ, គណ្ឋិភេទកោសី’តិអាទិវចនេហិ បន ឧបសម្បន្នេបិ អនុបសម្បន្នេបិ សព្ពវារេសុ ទុក្កដមេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦). ‘‘អនុបសម្បន្ន’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ឥមស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ ឋបេត្វា ភិក្ខុំ ភិក្ខុនិអាទយោ សព្ពេ សត្តា អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋិតា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦) អដ្ឋកថាយំ វុត្តា អនុបសម្បន្នា សង្គហិតា. តេនេវេត្ថាបិ វក្ខតិ ‘‘បវិដ្ឋានុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឥធ ច ភិក្ខុនី’’តិ.

៨៩៥. ទវកម្យតាតិ ឯត្ថ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២, ២៣, ៤២២; អ. និ. ៦.៥៨; ៩.៩; មហានិ. ២០៦; វិភ. ៥១៨) វិយ យ-ការលោបោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វុត្តបាចិត្តិយវត្ថូសុ ច ទុក្កដវត្ថូសុ ចាតិ សព្ពត្ថេវ. ទុព្ភាសិតមុទីរិតន្តិ ‘‘ចណ្ឌាលោសិ…បេ… បុក្កុសោសី’តិ ភណតិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ ទុព្ភាសិតស្សា’’តិ (បាចិ. ៣២) វុត្តន្តិ អត្ថោ. បរម្មុខា បន បាចិត្តិយវត្ថូហិ ច ទុក្កដវត្ថូហិ ច អក្កោសនេ ទុក្កដមេវ. តថា ទវកម្យតាយ បរម្មុខា វទន្តស្សាបិ ទុព្ភាសិតមេវាតិ អាចរិយា វទន្តិ.

៨៩៦-៧. អត្ថំ បុរក្ខត្វា វទតោ ភិក្ខុស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា. ធម្មោ នាម ‘‘ចណ្ឌាលោសី’’តិអាទិបាឡិយេវ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បាឡិំ វាចេន្តោ ធម្មបុរេក្ខារោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៥). អនុសាសនី នាម ‘‘ឥទានិបិ ចណ្ឌាលោសិ, មា បាបធម្មំ អកាសិ, មា តមោ តមបរាយនោ អហោសី’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៥) នយេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តសរូបាយេវ អនុសាសនីបុរេក្ខតាយ ឋត្វា វទន្តស្ស ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតភាវតោ អន្តរា កោធេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ.

ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ ឱមសវាទសិក្ខាបទេ. បដិឃសម្បយុត្តចិត្តេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា មានសិកទុក្ខវេទនាវ ហោតិ.

ឱមសវាទកថាវណ្ណនា.

៨៩៨. ទុវិធាការតោ ភិក្ខុបេសុញ្ញេ អាបត្តិ សិយាតិ យោជនា. បិសតីតិ បិសុណា, វាចា, សមគ្គេ សត្តេ អវយវភូតេ វគ្គេ ភិន្នេ ករោតីតិ អត្ថោ. បិសុណា ឯវ បេសុញ្ញំ, តាយ វាចាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ សហចរិយនយេន បិសុណោ, តស្ស កម្មំ បេសុញ្ញំ, ភិក្ខូនំ បេសុញ្ញំ ភិក្ខុបេសុញ្ញំ, តស្មិំ ភិក្ខុបេសុញ្ញេ. បទភាជនេ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ឧបសម្បន្នស្ស សុត្វា ឧបសម្បន្នស្ស បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ ‘ឥត្ថន្នាមោ តំ ‘ចណ្ឌាលោ…បេ… បុក្កុសោ’តិ ភណតី’តិ អាបត្តិ…បេ… បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៩) វុត្តត្តា សយំ ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា ឧបសម្បន្នស្ស ជាតិអាទីសុ ទសសុ អក្កោសវត្ថូសុ អញ្ញតរេន អញ្ញំ ឧបសម្បន្នំ បរម្មុខា អក្កោសន្តស្ស សុត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វក្ខមានសរូបេសុ អត្តនោ បិយកាមតាភេទាធិប្បាយសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ ការណេសុ អញ្ញតរការណំ បដិច្ច ‘‘អសុកោ តុយ្ហំ ឯវំ វទតី’’តិ បេសុញ្ញំ ហរតិ, តស្ស បេសុញ្ញកថននិមិត្តំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អត្ថោ.

ទុវិធាការតោតិ ឯត្ថ អាការ-សទ្ទោ ការណបរិយាយោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទ្វីហាការេហីតិ ទ្វីហិ ការណេហី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨). ឯត្ថ ការណំ នាម អធិប្បាយវិសេសោ. តំ ការណំ អធិប្បាយមុខេន ទស្សេតុមាហ ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិ. អត្តនោ បិយកាមស្សាតិ អត្តនោ បិយភាវកាមស្ស បេសុញ្ញំ ភណន្តស្ស, អត្តនោ បិយភាវំ កាមយន្តស្សាតិ អត្ថោ, តាទិសេន អធិប្បាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯវំ អហំ ឯតស្ស បិយោ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តនោ បិយភាវំ បត្ថយមានស្សា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨). បរភេទត្ថិនោបិ វាតិ អក្កោសកស្ស ច អត្តនោ បេសុញ្ញវចនំ សុណន្តស្ស ចាតិ ឧភិន្នំ ភេទំ ឥច្ឆន្តស្សាតិ អត្ថោ, ភេទាធិប្បាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បរស្ស បរេន ភេទំ ឥច្ឆន្តស្សា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨).

៨៩៩. បរិយាយនយេន អក្កោសន្តស្ស វចនស្ស…បេ… ទុក្កដន្តិ យោជនា, បរិយាយអក្កោសវចនំ សុត្វា បរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វទន្តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ ហោតីតិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ សន្តិ ឥធេកច្ចេ ចណ្ឌាលា…បេ… ភណតិ, ន សោ អញ្ញំ ភណតិ, តំយេវ ភណតីតិ អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិ (បាចិ. ៤១). បាឡិមុត្តនយេន អក្កោសន្តស្ស វចនស្ស…បេ… ទុក្កដន្តិ យោជនា. ឯត្ថ ‘‘ចោរោសិ, គណ្ឋិភេទកោសី’’តិអាទិនា ទស្សិតោ បាឡិមុត្តនយោ នាម.

៩០០. អនុបសម្បន្នស្ស អក្កោសំ ឧបសម្បន្នំ ហរតោបិ ច តថា ទុក្កដន្តិ យោជនា. ច-សទ្ទេន ឧបសម្បន្នស្ស អក្កោសំ អនុបសម្បន្នំ ហរតោបិ ច, អនុបសម្បន្នស្ស អក្កោសំ អនុបសម្បន្នំ ហរតោបិ ច តថា ទុក្កដន្តិ វិកប្បទ្វយញ្ច សមុច្ចិនោតិ. ‘‘ឥធាបិ ភិក្ខុនិំ អាទិំ កត្វា សព្ពេ អនុបសម្បន្នា នាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨) អដ្ឋកថាវចនតោ ‘‘ភិក្ខុនី’’តិ ឧបលក្ខណំ.

៩០១. ន ចេវ បិយកាមស្សាតិ បិយភាវំ អកាមយន្តស្ស ច. ន ភេទត្ថិនោបិ ចាតិ ភេទំ អនិច្ឆន្តស្ស ច. បាបានំ គរហត្ថាយាតិ ឯត្ថ ‘‘កេវល’’ន្តិ សេសោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកំ អក្កោសន្តំ, ឯកញ្ច ខមន្តំ ទិស្វា ‘អហោ និល្លជ្ជោ, ឦទិសម្បិ នាម អាយស្មន្តំ បុន វត្តព្ពំ មញ្ញិស្សតី’តិ ឯវំ កេវលំ បាបគរហិតាយ ភណន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨).

បេសុញ្ញកថាវណ្ណនា.

៩០៣. អញ្ញេនាតិ សាមណេរាទិនា. ‘‘យញ្ច បទំ យញ្ច អនុបទំ យញ្ច អន្វក្ខរំ យញ្ច អនុព្យញ្ជនំ, សព្ពមេតំ បទសោ នាមា’’តិ (បាចិ. ៤៦) បទភាជនេ វុត្តត្តា អវយវេ សមុទាយោបចារវសេន ‘‘បិដកត្តយ’’ន្តិ តទេកទេសបទាទិ ឯវ វុត្តោតិ គហេតព្ពោ. ឯត្ថ បទាទិសរូបំ អដ្ឋកថាយ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘បទន្តិ ឯកោ គាថាបាទោ អធិប្បេតោ. អនុបទន្តិ ទុតិយោ បាទោ. អន្វក្ខរន្តិ ឯកេកមក្ខរំ. អនុព្យញ្ជនន្តិ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជន’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥). ឥទំ គាថាមយទេសនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘យំ កិញ្ចិ វា ឯកមក្ខរំ អន្វក្ខរំ, អក្ខរសមូហោ អនុព្យញ្ជនំ, អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទំ, បឋមបទំ បទមេវ, ទុតិយំ អនុបទន្តិ ឯវមេត្ថ នានាករណំ វេទិតព្ព’’ន្តិបិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥) វុត្តំ. ឥទំ ចុណ្ណិយទេសនំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ធម្មន្តិ ពុទ្ធភាសិតាទិបាឡិធម្មំ. បដិសម្ភិទាយញ្ហិ ធម្មបញ្ចកេ បាឡិបិ ធម្មោតិ វុត្តា. ធម្មបញ្ចកំ នាម ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, អរិយមគ្គោ, ភាសិតំ, កុសលាកុសលំ ចេតិ ឯតេ ធម្មសញ្ញិតាតិ និទ្ទិដ្ឋំ. ឯត្ថ ហិ ភាសិតន្តិ បាឡិ វុត្តា. អដ្ឋកថានិស្សិតោបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. សោ ច បុព្ពេ មគធភាសាយ ឋិតោ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហោ គហេតព្ពោ.

‘‘សហ ភណន្តស្ស បាចិត្តិយំ សិយា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឯកតោ បដ្ឋបេត្វា ឯកតោ ឱសាបេន្តី’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤៦) បទភាជនាគតនយេន អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ អារភិត្វា ឯកតោ ឧច្ចារណវសេន បទំ វា អនុបទំ វា អន្វក្ខរំ វា អនុព្យញ្ជនំ វា វទតោ បទាទិគណនាវសេន បាចិត្តិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៩០៤. សង្គីតិំ អនារុឡ្ហេសុ ធម្មេសុ រាជោវាទាទយោ សុត្តន្តា អាបត្តិជនកាយេវាតិ មហាបច្ចរិយាទិសុ វុត្តាតិ យោជនា. រាជោវាទោ នាម ឯកោ សុត្តន្តោ. អាទិ-សទ្ទេន តិក្ខិន្ទ្រិយាទិសុត្តន្តា គហិតា.

៩០៥. ភិក្ខុស្មិម្បិ ភិក្ខុនិយាបិ ច អនុបសម្បន្នសញ្ញិនោ, វិមតិស្ស វា ភិក្ខុស្ស តថា បទសោធម្មេ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា.

៩០៦-៧. ឯកតោ ឧទ្ទិសាបេតីតិ ឯកតោ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តេហិ អនុបសម្បន្នេហិ សទ្ធិំ ឧច្ចារណវសេន ឧទ្ទិសាបេតិ. សជ្ឈាយំ វា ករោតីតិ តថា ឯកតោ សជ្ឈាយតិ.

‘‘សចេ ឯកគាថាយ ឯកោ បាទោ ន អាគច្ឆតិ, សេសំ អាគច្ឆតិ, អយំ យេភុយ្យេន បគុណគន្ថោ នាម. ឯស នយោ សុត្តេបិ វេទិតព្ពោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៨) អដ្ឋកថាវចនតោ បគុណគន្ថន្តិ ឯត្ថ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ សេសោ. ឱបាតេតីតិ ‘‘ឯវំ ភណាហី’’តិ ឯកតោ ភណតិ. ឧទ្ទេសន្តិ ឧទ្ទិសិតព្ពំ. តេនាតិ អនុបសម្បន្នេន.

៩០៨. យស្មា ឥទំ បទសោធម្មសិក្ខាបទំ វាចតោ ច សមុដ្ឋាតិ, វាចាចិត្តទ្វយាបិ ច សមុដ្ឋាតិ, តស្មា ឥទំ សមុដ្ឋានំ បទសោធម្មសញ្ញិតន្តិ វុត្តន្តិ យោជនា.

បទសោធម្មកថាវណ្ណនា.

៩០៩-១០. សព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នេ សេនាសនេ តិស្សន្នំ បន រត្តីនំ យោ បន ភិក្ខុ រត្តិយំ ឋបេត្វា ភិក្ខុំ អញ្ញេន សចេ និបជ្ជេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា. ‘‘យំ កិញ្ចិ បដិច្ឆាទនសមត្ថំ ឥធ ឆទនញ្ច បរិច្ឆន្នញ្ច វេទិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ឆទនារហំ ឥដ្ឋកាសិលាសុធាតិណបណ្ណាទីនំ យេន កេនចិ សព្ពសោ ឆាទិតំ សេនាសនំ សព្ពច្ឆន្នំ. ‘‘ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ឆទនំ អាហច្ច បាការេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនបិ បរិក្ខិត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា យេន កេនចិ បរិក្ខិបិត្វា បដិច្ឆាទិតសេនាសនំ សព្ពបរិច្ឆន្នំ. ‘‘ឆទនំ អនាហច្ច សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការាទិនា បរិក្ខិត្តាបិ សព្ពបរិច្ឆន្នាយេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តំ ‘‘ទិយឌ្ឍា’’តិអាទិនា វក្ខតិ.

ឯវំ សព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នេ ឯកស្មិំ សេនាសនេ យោ ភិក្ខុ ឧបសម្បន្នតោ អញ្ញេន ឯកេន វា អនេកេហិ វា តិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេត្វា ចតុត្ថរត្តិំ អាទិំ កត្វា សព្ពរត្តីសុ សូរិយត្ថង្គមតោ បដ្ឋាយ សកលរត្តិយំ បឋមំ វា បច្ឆា វា អបុព្ពាចរិមំ វា បិដ្ឋិំ បសារេត្វា សចេ ឯកសេនាសនេ សេយ្យំ កប្បេតិ, តស្ស ទេវសិកំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឥទំ វិធានំ ‘‘អបិចេត្ថ ឯកាវាសាទិកម្បិ ចតុក្កំ វេទិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

‘‘យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នេ ឆន្នេ’’តិ ឥមិនាបិ ឯវមេវ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘យស្សា បន ឧបរិ ពហុតរំ ឋានំ ឆន្នំ, អប្បំ អច្ឆន្នំ, សមន្តតោ ច ពហុតរំ បរិក្ខិត្តំ, អប្បំ អបរិក្ខិត្តំ, អយំ យេភុយ្យេនឆន្នា យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នា នាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន យេភុយ្យេន ឆន្នបរិច្ឆន្នំ វេទិតព្ពំ. អត្ថោ វុត្តនយោយេវ. ‘‘យេភុយ្យេន បំសុកា’’តិ ឯតស្ស អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) តីសុ ទ្វេ យេភុយ្យំ នាម, ឥធ បន បទសោធម្មេ ‘‘យេភុយ្យេន បគុណំ គន្ថ’’ន្តិ ឯតស្ស អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៨) ‘‘ឯកគាថាយា’’តិអាទិវិវរណេ វិយ ចតូសុ តយោបិ ភាគា យេភុយ្យំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

៩១១. មេថុនស្ស បហោនកំ យំ បន វត្ថុ បឋមបារាជិកាយ និទ្ទិដ្ឋំ អន្តមសោ តិរច្ឆានគតេនបិ, តេន បឋមបារាជិកវត្ថុនា បុគ្គលេន សហ និបជ្ជិត្វា អាបត្តិ សហសេយ្យាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា.

៩១២-៣. ‘‘ឧភោ វា និបជ្ជន្តី’’តិ វិកប្បស្ស បឋមគាថាទ្វយេនេវ អត្ថតោ ទស្សិតត្តា បុព្ពាបរិយវសេនបិ សម្ភវន្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុបសម្បន្នេ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៥២-៥៤) នយេន ទស្សិតបក្ខទ្វយំ និទស្សេតុមាហ ‘‘និបន្នេ’’តិអាទិ. ‘‘ឧដ្ឋហិត្វា’’តិ ឥទំ វិច្ឆាវសេន គហេតព្ពំ. អនុបសម្បន្នគណនាយបិ វាតិ ពហូសុ អនុបសម្បន្នេសុ តេសំ គណនាយ ច. អនុបសម្បន្នេសុ ពហូសុ តេសំ គណនាយ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ពហូ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ ឯវំ ទស្សនេន ឧបសម្បន្នេសុ ពហូសុ ឯកស្មិំ អនុបសម្បន្នេ សតិ តេសញ្ច តស្ស បយោគគណនាយ អាបជ្ជិតព្ពា ពហូ អាបត្តិយោ ច ឧភោសុបិ ពហូសុ ឯកេកស្សេវ ឧបសម្បន្នស្ស អនុបសម្បន្នគណនាយ ពហូ អាបត្តិយោ ច ហោន្តីតិបិ ទស្សិតំ ហោតិ.

៩១៤. ឯកេនេវ ទ្វារេន វឡញ្ជិតព្ពតោ ឯកូបចារេ សតគព្ភេបិ សេនាសនេ ឧបសម្បន្នោ ឯកស្មិំ គព្ភេ វសន្តោ អត្តនា សយនគព្ភេ ទ្វារំ បិទហិត្វា វា អបិទហិត្វា វា ចតុត្ថរត្តិយំ សយតិ ចេ, ឧបរិមតលេ, អវសេសគព្ភេសុ ច សយន្តេហិ អនុបសម្បន្នេហិ បុព្ពេ វុត្តអាបត្តិនិយមោយេវាតិ ទស្សនត្ថមាហ ‘‘សចេ បិធាយា’’តិអាទិ. គព្ភទ្វារំ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘គព្ភ’’ន្តិ វុត្តំ. ចតុត្ថទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ សិយាតិ យោជនា. ‘‘អនុបសម្បន្នេន សហា’’តិ បករណតោ លព្ភតិ. អាបត្តិ បាចិត្តិយំ.

៩១៥. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេនាតិ វឌ្ឍកិរតនេន ទិយឌ្ឍរតនុព្ពេធេន. បាការោ នាម និដ្ឋិតោ. ចយនំ នាម វិប្បកតបាការោតិបិ វទន្តិ. ឥមិនា ច អាឡិន្ទស្ស អគ្គហណត្ថំ ‘‘ទសហត្ថុព្ពេធាបិ ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថា បមាណន្តិ វទន្តិ. ជគតីតិ អាឡិន្ទំ. អាទិ-សទ្ទេន ភិត្តិបណ្ណាវរណាទិគហណំ.

៩១៦. ទុស្សកុដិយន្តិ វត្ថកុដិយំ.

៩១៧. ‘‘សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆន្នាទិប្បភេទតោ យេភុយ្យាទិប្បភេទតោ’’តិ អាទិ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. បឋមេន អាទិ-សទ្ទេន សព្ពច្ឆន្នយេភុយ្យបរិច្ឆន្នសព្ពច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នយេភុយ្យច្ឆន្ន- សព្ពបរិច្ឆន្នឧបឌ្ឍច្ឆន្នសង្ខាតានិ ចត្តារិ សេនាសនានិ គហិតានិ. គាថាយ សរូបេន វុត្តសព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នេន សទ្ធិំ បញ្ច សេនាសនានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ. ទុតិយេន អាទិ-សទ្ទេន យេភុយ្យច្ឆន្នយេភុយ្យបរិច្ឆន្ន យេភុយ្យច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្ន យេភុយ្យបរិច្ឆន្នឧបឌ្ឍច្ឆន្នសង្ខាតានិ តីណិ សេនាសនានិ គហិតានិ. ឥមេ អដ្ឋ វិកប្បា លព្ភន្តិ. កស្មា វុត្តំ ‘‘សត្ត បាចិត្តិយានី’’តិ? មហាអដ្ឋកថាយ វុត្តត្តា. យថាហ ‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘សព្ពច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយេន សទ្ធិំ សត្ត បាចិត្តិយានី’តិ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣).

កស្មា បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘អដ្ឋ បាចិត្តិយានី’’តិ វត្វា ‘‘សត្តា’’តិ គណនបរិច្ឆេទោ កតោតិ? និស្សន្ទេហេ តាវ ‘‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា សព្ពបរិច្ឆន្នា, យេភុយ្យេនច្ឆន្នា យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នា’តិ (បាចិ. ៥២) បាឡិយំ អាគតេសុ ទ្វីសុ វិកប្បេសុ ឯកស្មិំ វុត្តបាចិត្តិយំ គហេត្វា បាឡិយំ វុត្តេន បាចិត្តិយេន ‘សត្តា’តិ វុត្ត’’ន្តិ បរិហារោ ទស្សិតោ. សារត្ថទីបនិយញ្ច ‘‘សត្ត បាចិត្តិយានី’តិ បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយទ្វយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ. វិសុំ បន គយ្ហមានេ សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយន្តិ អដ្ឋេវ បាចិត្តិយានិ ហោន្តី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៥៣) បរិហារោ វុត្តោ.

សព្ពយេភុយ្យឧបឌ្ឍបទេសុ ឆន្នបរិច្ឆន្នបទេហិ យោជិតេសុ នវ វិកប្បា សម្ភវន្តិ, តេសុ នវមេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នវិកប្បេ ទុក្កដស្ស ទស្សិតត្តា បារិសេសតោ ឥតរេសុ អដ្ឋសុ អដ្ឋ បាចិត្តិយានេវ សម្ភវន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គុណនូបគំ ន ហោតីតិ កត្វា ‘‘សត្តា‘‘តិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

៩១៨. ‘‘អឌ្ឍច្ឆន្នេ អឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ’’តិ យោជនា. ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នេ ចូឡច្ឆន្នេ’’តិ យថាក្កមេន យោជនា. ឥមិនា អដ្ឋកថាគតេសុ បញ្ចសុ វិកប្បេសុ តតិយវិកប្បំ ទស្សេត្វា អាទិ-សទ្ទេន សព្ពច្ឆន្នាទយោ សេសវិកប្បា គហិតា. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, បាឡិយំ អាគតទុក្កដេន សហ បញ្ច ទុក្កដានីហិ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣). បាឡិយំ អាគតទុក្កដំ នាម ឥមិស្សាយេវ គាថាយ អាទិម្ហិយេវ វុត្តទុក្កដំ. យថាហ ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៥៣).

ចូឡច្ឆន្នាទីនិ ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពានិ – យស្ស ចតូសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, សេសា អច្ឆន្នា, ឥទំ ចូឡកច្ឆន្នំ. យស្ស តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ឆន្នា, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ យេភុយ្យេនច្ឆន្នំ. យស្ស ទ្វីសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នំ នាម សេនាសនំ. ចូឡបរិច្ឆន្នាទីនិ ឥមិនា នយេន វេទិតព្ពានិ. ឆន្នាទីហិបីតិ សហត្ថេ ករណវចនំ. បិ-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. សព្ពចូឡបរិច្ឆន្នឆន្នាទីហិ ចតូហិបិ សហ អឌ្ឍច្ឆន្នបរិច្ឆន្នេ បញ្ចធា ទុក្កដំ បរិទីបិតន្តិ យោជនា.

៩២០. សព្ពច្ឆន្នាទិកេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នេ សព្ពអច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនអច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនអបរិច្ឆន្នេ’’តិ (បាចិ. ៥៤) បាឡិយំ វុត្តា អនាបត្តិវារសេសា ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តា ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ, ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ, ចូឡកច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣) តយោ អនាបត្តិវារា ច គហិតា.

៩២១. និបន្នេបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន ‘‘ភិក្ខុ និបន្នេ អនុបសម្បន្នោ និសីទតិ, ឧភោ វា និសីទន្តី’’តិ (បាចិ. ៥៤) បាឡិយំ វុត្តបការន្តរេ សមុច្ចិនោតិ.

សហសេយ្យកថាវណ្ណនា.

៩២២. អបិ-សទ្ទេន បគេវ មហត្តរិយាតិ ទស្សេតិ. សហសេយ្យំ បកប្បេយ្យាតិ យថាវុត្តលក្ខណំ សព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នាទិសេនាសនំ បវិសិត្វា សូរិយត្ថង្គមតោ បដ្ឋាយ បុព្ពេ វុត្តប្បការេនេវ បិដ្ឋិប្បសារណលក្ខណំ សេយ្យំ កប្បេយ្យ.

៩២៣-៤. ទេវិយាតិ ទេវិត្ថិយា. តិរច្ឆានគតិត្ថិយាតិ គោធាទិកាយ. ‘‘មេថុនវត្ថុភូតាយា’’តិ ឥមិនា មេថុនធម្មស្ស អវត្ថុភូតាយ សហសេយ្យាយ ទោសាភាវំ ទស្សេតិ. វត្ថូនំ គណនាយាតិ មាតុគាមស្ស គណនាយ ច តាសញ្ច អត្តនោ ច បយោគគណនាយ ច. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. មាតុគាមេន តយោ ទិវសេ សហសេយ្យាយ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ចតុត្ថទិវសេ សហសេយ្យាយ ទ្វីហិបិ សិក្ខាបទេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ឯត្ថ ទុក្កដវត្ថុភូតាយ ឥត្ថិយា តត្ថេវ សហសេយ្យាយ ឥមិនា សិក្ខាបទេន ទុក្កដំ អាបជ្ជិត្វា ចតុត្ថទិវសេ រត្តិយំ សហសេយ្យាយ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបជ្ជិតព្ពទុក្កដេន សហ បុរិមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយសហសេយ្យកថាវណ្ណនា.

៩២៦. ឆប្បញ្ចវាចាហិ ឧទ្ធំ ឥត្ថិយា ធម្មំ ភណន្តស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ឥត្ថិយាតិ ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី, ន បេតី, ន តិរច្ឆានគតា, វិញ្ញូ បដិពលា ហោតិ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុ’’ន្តិ បាឡិយំ វុត្តមនុស្សិត្ថិយា. ភណន្តស្សាតិ វក្ខមានលក្ខណំ ធម្មំ ឆហិ បទេហិ ឧត្តរិ ភណន្តស្ស. វិញ្ញុំ បុរិសវិគ្គហំ វិនាតិ ‘‘វិញ្ញូ នាម បុរិសវិគ្គហោ បដិពលោ ហោតិ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៦៤) បាឡិយំ វុត្តសវនូបចារគតមនុស្សបុរិសំ វិនា. ធម្មន្តិ វក្ខមានប្បការសរូបំ ទេសនាធម្មំ.

៩២៧. គាថាមយា, ចុណ្ណិយគន្ថមយាតិ ទុវិធា ទេសនា, តត្ថ គាថាមយទេសនាយ វាចា នាម គាថាបាទលក្ខណាតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘គាថាបាទោ’’តិអាទិ. ចុណ្ណិយទេសនាយំ បន វាចាបរិច្ឆេទោ វិភត្យន្តវសេន វេទិតព្ពោ. តេនាហ គណ្ឋិបទេ ‘‘ឯកោ គាថាបាទោ’តិ ឥទំ គាថាពន្ធមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ បន វិភត្តិអន្តបទមេវ គហេតព្ព’’ន្តិ. បទសោធម្មំ និទ្ទិដ្ឋំ ធម្មន្តិ បិដកត្តយំ. ‘‘អដ្ឋកថ’’ន្តិ ឥមិនា សង្គីតិត្តយារុឡ្ហំ បោរាណដ្ឋកថំ គហេតព្ពំ. តេនេវ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘អដ្ឋកថំ ធម្មបទជាតកាទិវត្ថុញ្ចា’’តិ. ឥមិនាបិ បោរាណកំ សង្គីតិអារុឡ្ហមេវ អដ្ឋកថំ វុត្តន្តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាទិបាឋំ ឋបេត្វា ទមិឡាទិភាសន្តរេន យថារុចិ កថេតុំ វដ្ដតីតិ.

៩២៨. បទាទីនំ វសា ឆន្នំ វាចានំ ឧបរិ ធម្មំ ទេសេន្តស្សាតិ យោជនា. ទេសេន្តស្សាតិ បទសោធម្មេ វុត្តលក្ខណបទាទិសរូបាហិ ឆហិ វាចាហិ ឧត្តរិ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស. បទាទិគណនាយាតិ យថាវុត្តលក្ខណបទអនុបទអន្វក្ខរអនុព្យញ្ជនគណនាយ.

៩២៩. បុរិសវិគ្គហន្តិ មនុស្សបុរិសវេសំ. ឯត្ថ តិរច្ឆានគតា នាម វេសនិម្មានារហា ឥទ្ធិមន្តា នាគសុបណ្ណា.

៩៣១. វទតោតិ អធិកំ ធម្មំ ភាសតោ.

៩៣២. ឥត្ថិរូបន្តិ មនុស្សិត្ថិវេសំ. តិរច្ឆានគតិត្ថិយាតិ វុត្តសរូបាយ តិរច្ឆានគតិត្ថិយា.

៩៣៣. សយំ ឧដ្ឋាយ និសីទិត្វា បុន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស អនាបត្តិ បកាសិតាតិ សម្ពន្ធោ. មាតុគាមស្ស វា តថាតិ ឯត្ថ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា វុត្តប្បការស្ស គហិតត្តា ឧដ្ឋាយ និសិន្នស្ស មាតុគាមស្ស បុន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស អនាបត្តិ បកាសិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឧដ្ឋាយា’’តិអាទិនា ឥរិយាបថបរិវត្តនទស្សនេន នានាឥរិយាបថេបិ អនាបត្តិំ ទីបេតិ.

៩៣៤. អញ្ញិស្សា បុន អញ្ញិស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘អាគតាគតាយា’’តិ សេសោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អញ្ញស្ស មាតុគាមស្សាតិ ឯកិស្សា ទេសេត្វា បុន អាគតាគតាយ អញ្ញិស្សាបិ ទេសេតីតិ ឯវំ ឯកាសនេ និសិន្នោ មាតុគាមសតសហស្សន្នម្បិ ទេសេតីតិ អត្ថោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៦). អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន ច-សទ្ទេន ‘‘បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតី’’តិ (បាចិ. ៦៦) ឥទំ សមុច្ចិនោតិ. ‘‘ទីឃនិកាយោ កិមត្ថិយោ ភន្តេ’’តិ បញ្ហំ បុច្ឆតោ មាតុគាមស្ស សព្ពំ ទីឃនិកាយំ វទតោបិ អនាបត្តិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បញ្ហំ បុច្ឆតិ, បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតីតិ មាតុគាមោ ‘ទីឃនិកាយោ នាម ភន្តេ កិមត្ថំ ទីបេតី’តិ បុច្ឆតិ, ឯវំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ភិក្ខុ សព្ពំ ចេបិ ទីឃនិកាយំ កថេតិ, អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៦). ឯត្ថ ច សព្ពំ ចេបិ ទីឃនិកាយំ កថេតីតិ យាវ ន និដ្ឋាតិ, តាវ បុនទិវសេបិ កថេតិ.

៩៣៥. ធម្មស្ស ទេសនាយ, វិញ្ញុមនុស្សបុរិសស្ស អសន្និហិតករណេន ច អាបជ្ជិតព្ពតោ ក្រិយាក្រិយំ.

ធម្មទេសនាកថាវណ្ណនា.

៩៣៦. មហគ្គតំ រូបារូបជ្ឈានំ. បណីតំ លោកុត្តរធម្មំ. បធានភាវំ នីតន្តិ បណីតំ. អារោចេន្តស្សាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិអាទិនា (បារា. ២០១) នយេន ចតុត្ថបារាជិកេ វុត្តនយេន វទន្តស្ស. បរិនិព្ពានកាលេ ច បុដ្ឋកាលេ ច ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ អត្តនា លទ្ធស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អារោចេតព្ពត្តា ‘‘ឋបេត្វា ភិក្ខុនិំ ភិក្ខុ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អញ្ញស្សា’’តិ សេសោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧបសម្បន្នស្ស ភូតំ អារោចេតីតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិនិព្ពានកាលេ, ហិ អន្តរា វា អតិកឌ្ឍិយមានេន ឧបសម្បន្នស្ស ភូតំ អារោចេតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៧). ភូតេតិ ឯត្ថ ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អារោចិតេ’’តិ វត្តព្ពំ, និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, អត្តនោ សន្តានេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ សិទ្ធឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អារោចននិមិត្តន្តិ អត្ថោ.

៩៣៧. នោ ចេ ជានាតិ សោ វុត្តន្តិ យស្ស អារោចេតិ, សោ សចេ សុតក្ខណេយេវ វុត្តនយេនេវ ‘‘ឯស បឋមជ្ឈានស្ស លាភី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តំ នោ ជានាតិ. បរិយាយវចនេតិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិ ឯវមាទិបរិយាយវចនេ. យស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អារោចេតិ, សោ សចេ សុតសមនន្តរំ ‘‘ឯស ឯវំ វទតី’’តិ វុត្តំ នោ ជានាតិ, តាទិសស្ស អារោចេន្តស្ស ភិក្ខុនោ ហោតិ អាបត្តិ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. អស្ស ភូតស្ស បរិយាយវចនេ ច ភិក្ខុនោ អាបត្តិ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា.

៩៣៨. តថារូបេ ការណេ សតីតិ បរស្ស ការណភាវំ ញត្វាបិ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនសមុត្តេជនសម្បហំសនាទិករសង្ខាតេ ការណេ សតិ. សព្ពស្សាបីតិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នស្ស សព្ពស្ស. សីលាទិន្តិ សីលសុតបរិយត្តិគុណំ. វទតោតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុនោ’’តិ បករណតោ លព្ភតិ.

៩៣៩. តទសម្ភវាតិ ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស ឧម្មាទាទីនំ អសម្ភវា. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទិដ្ឋិសម្បន្នានំ ឧម្មាទស្ស វា ចិត្តក្ខេបស្ស វា អភាវាតិ. មហាបច្ចរិយម្បិ ហិ វិចារិត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៧). ឧម្មត្តកបទស្ស អវចនេ ការណំ វទន្តេនេវ ខិត្តចិត្តាទិបទានំ អវចនេ ការណញ្ច ឧបលក្ខណតោ ទស្សិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច មគ្គផលទិដ្ឋិយា សមន្នាគតានំ អរិយានមេវ ហិ ឧម្មត្តកាទិភាវោ នត្ថិ. ឈានលាភិនោ បន តស្មិំ សតិ ឈានា បរិហាយន្តិ, តស្មា តេសំ អភូតារោចនបច្ចយា អនាបត្តិ វត្តព្ពា, ន ភូតារោចនបច្ចយា.

៩៤០. ឥមិស្សាបត្តិយា អញ្ញត្រ ឈានមគ្គាទិលាភីនំ អញ្ញស្ស អសម្ភវា ‘‘កុសលាព្យាកតេហេវ ទ្វិចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទញ្ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អរិយបុគ្គលេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. បណ្ណត្តិំ អជានន្តា បន ឈានលាភី បុថុជ្ជនា នានាវត្ថុម្ហិ លោភវសេន អកុសលចិត្តេនាបិ ន អារោចេន្តីតិ នត្ថិ, តស្មា ‘‘តិចិត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា, តថាបិ ពហុលេន កុសលាព្យាកតានមេវ សម្ភវោតិ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វិវេទនំ សុខោបេក្ខាវសេន. ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ បណ្ណត្តិអជាននវសេន អចិត្តកសមុដ្ឋានំ ហោតិ. អរិយា ចេត្ថ បណ្ណត្តិំ ជានន្តា វីតិក្កមំ ន ករោន្តិ, បុថុជ្ជនា បន បណ្ណត្តិំ ជានិត្វាបិ វីតិក្កមំ ករោន្តិ. តេ ច សត្ថុនោ អាណាវីតិក្កមចេតនាយ ពលវអកុសលភាវតោ ឈានា បរិហាយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ភូតារោចនកថាវណ្ណនា.

៩៤១. ភិក្ខុនោ ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ភិក្ខុសម្មុតិំ ឋបេត្វា អនុបសម្បន្នេ អារោចេន្តស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តីតិ យោជនា. ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិន្តិ សង្ឃាទិសេសោ. ននុ ច ‘‘ទុដ្ឋុល្លា នាម អាបត្តិ ចត្តារិ ច បារាជិកានិ តេរស ច សង្ឃាទិសេសា’’តិ (បាចិ. ៧៩) បទភាជនេ បារាជិកសង្ឃាទិសេសា ទស្សិតា, កស្មា ឥធ សង្ឃាទិសេសោវ គហិតោតិ? វុច្ចតេ – បារាជិកំ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឥធ បន សង្ឃាទិសេសោយេវ ភគវតា អធិប្បេតោតិ អដ្ឋកថាយំ វិចារិតមេតំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘បារាជិកានិ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, សង្ឃាទិសេសំ បន ឥធ អធិប្បេត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៨). វក្ខតិ ច ‘‘ឥធ សង្ឃាទិសេសាវ, ទុដ្ឋុល្លាបត្តិយោ មតា’’តិ. អនុបសម្បន្នេតិ ‘‘ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ’’តិ (បាចិ. ៨០) បទភាជនេ និទ្ទិដ្ឋអនុបសម្បន្នស្ស អារោចេន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឋបេត្វា ភិក្ខុសម្មុតិន្តិ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខុសម្មុតិ អាបត្តិបរិយន្តា ន កុលបរិយន្តា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៨០) បទភាជនេ ទស្សិតំ អភិណ្ហាបត្តិកស្ស ភិក្ខុនោ អាយតិំ សំវរត្ថំ ហិរោត្តប្បជននត្ថំ អាបត្តិយោ វា ឧបាសកកុលានិ វា ឧភយមេវ វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា វា អបរិច្ឆិន្ទិត្វា វា អាបត្តិយោ អារោចេតុំ សង្ឃេន សង្ឃមជ្ឈេ តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា កតសម្មុតិំ ឋបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អភិណ្ហាបត្តិកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘ឯវមេស បរេសុ ហិរោត្តប្បេនាបិ អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជិស្សតី’តិ តស្ស ភិក្ខុនោ ហិតេសិតាយ តិក្ខត្តុំ អបលោកេត្វា សង្ឃេន កាតព្ពា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨០).

៩៤២. ឃដេត្វា វទន្តស្សេវាតិ ឯវការោ យថាឋានេ យោជេតព្ពោ. ឯវការេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថំ វក្ខតិ ‘‘វត្ថុ’’ន្តិអាទិនា. ‘‘អសុចិំ មោចេត្វា’’តិ ឥមិនា វត្ថុមាហ, ‘‘សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ ឥមិនា អាបត្តិំ. វជ្ជមេវ វជ្ជតា. ‘‘បាចិត្តិយាបត្តី’’តិ ឥមស្សាយំ បរិយាយោ. ‘‘អយំ អសុចិំ មោចេត្វា សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ’’តិ វត្ថុនា សទ្ធិំ ឃដេត្វា អាបត្តិំ វទន្តស្ស វជ្ជតា បាចិត្តិយាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា.

៩៤៣. សុទ្ធស្សាតិ បារាជិកមនាបន្នស្ស. វទន្តិ វទនហេតុ, វត្ថុនា សទ្ធិំ សង្ឃាទិសេសស្ស កថនតោតិ អត្ថោ.

៩៤៤. អទុដ្ឋុល្លាយាតិ សង្ឃាទិសេសតោ អញ្ញាយ អាបត្តិយា. ទុដ្ឋុល្លសញ្ញិនោតិ សង្ឃាទិសេសសញ្ញិនោ. សេសា អាបត្តិយោបិ វាតិ សង្ឃាទិសេសំ វិនា សេសេ ឆឡាបត្តិក្ខន្ធេ.

៩៤៥. តថាតិ ទុក្កដំ អតិទិសតិ. បញ្ចធា មតំ អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ អជ្ឈាចារំ អារោចេន្តស្ស តថា ទុក្កដន្តិ យោជនា. អនុបសម្បន្នស្ស បញ្ចធា មតំ ទុដ្ឋុល្លំ អជ្ឈាចារន្តិ ច បាណាតិបាតាទិបញ្ចសិក្ខាបទវីតិក្កមា គហិតា. កេចិ បន ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទយោ បញ្ចា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. បាណាតិបាតាទីនិ ហិ ទសេវ សិក្ខាបទានិ សាមណេរានំ បញ្ញត្តានិ. តេសំ បញ្ញត្តេសុយេវ ច សិក្ខាបទេសុ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លវិចារណា កាតព្ពា, ន ច សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ វិសុំ តេសំ បញ្ញត្តានិ អត្ថីតិ.

អថ ភិក្ខុនោ ទុដ្ឋុល្លសង្ខាតានិ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ អនុបសម្បន្នស្ស កិំ នាម ហោន្តីតិ? អជ្ឈាចារោ នាម ហោន្តីតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ…បេ… អជ្ឈាចារោ នាមាតិ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨២). ឥមិនាបិ ចេតំ សិទ្ធំ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ ទុដ្ឋុល្លំ នាម ន ហោតី’’តិ. ‘‘អជ្ឈាចារោ នាមា’’តិ ហិ វទន្តោ អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ កេវលំ អជ្ឈាចារោ នាម ហោតិ, ន បន ទុដ្ឋុល្លោ នាម អជ្ឈាចារោតិ ទីបេតិ. ‘‘អជ្ឈាចារោ នាមា’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា, អកត្តព្ពរូបត្តា ច អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ ទណ្ឌកម្មវត្ថុបក្ខំ ភជន្តិ. តានិ ច អញ្ញស្ស អនុបសម្បន្នស្ស អវណ្ណកាមតាយ អារោចេន្តោ ភិក្ខុ ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ វទន្តិ. ឥធ បន អនុបសម្បន្នគ្គហណេន សាមណេរសាមណេរិសិក្ខមានានំ គហណំ វេទិតព្ពំ.

អទុដ្ឋុល្លំ អជ្ឈាចារន្តិ យោជនា. ‘‘អនុបសម្បន្នស្សា’’តិ ច អជ្ឈាហរិតព្ពានិ. អនុបសម្បន្នស្ស យថាវុត្តេហិ បញ្ចសិក្ខាបទេហិ អញ្ញំ វិកាលភោជនាទិំ អទុដ្ឋុល្លំ អជ្ឈាចារំ វា. យថាហ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ វា អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៨២).

៩៤៦. កេវលំ វត្ថុំ វា អារោចេន្តស្សាតិ ‘‘អយំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន វត្ថុមត្តំ អារោចេន្តស្ស. កេវលំ អាបត្តិំ វា អារោចេន្តស្សាតិ ‘‘អយំ បារាជិកំ អាបន្នោ, អយំ សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន អាបត្តិមត្តំ អារោចេន្តស្ស ច. ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ ឯត្ថ វត្ថុនា ឃដេត្វា អាបត្តិំ អារោចេន្តស្សាតិ គហេតព្ពំ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តី’’តិ ឯតំ បរាមសតិ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនកថាវណ្ណនា.

៩៤៨. អកប្បិយំ បថវិន្តិ បទភាជនេ ‘‘ទ្វេ បថវិយោ ជាតា ច បថវី អជាតា ច បថវី’’តិ (បាចិ. ៨៦) ឧទ្ទិសិត្វា –

‘‘ជាតា នាម បថវី សុទ្ធបំសុ សុទ្ធមត្តិកា អប្បបាសាណា អប្បសក្ខរា អប្បកថលា អប្បមរុម្ពា អប្បវាលិកា យេភុយ្យេនបំសុកា យេភុយ្យេនមត្តិកា, អទឌ្ឍាបិ វុច្ចតិ ជាតា បថវី. យោបិ បំសុបុញ្ជោ វា មត្តិកាបុញ្ជោ វា អតិរេកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោ, អយម្បិ វុច្ចតិ ជាតា បថវី’’តិ (បាចិ. ៨៦) ច,

‘‘អជាតា នាម បថវី សុទ្ធបាសាណា សុទ្ធសក្ខរា សុទ្ធកថលា សុទ្ធមរុម្ពា សុទ្ធវាលិកា អប្បបំសុ អប្បមត្តិកា យេភុយ្យេនបាសាណា យេភុយ្យេនសក្ខរា យេភុយ្យេនកថលា យេភុយ្យេនមរុម្ពា យេភុយ្យេនវាលិកា, ទឌ្ឍាបិ វុច្ចតិ អជាតា បថវី. យោបិ បំសុបុញ្ជោ វា មត្តិកាបុញ្ជោ វា ឩនចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោ, អយម្បិ វុច្ចតិ អជាតា បថវី’’តិ (បាចិ. ៨៦) ច –

និទ្ទិដ្ឋាសុ ទ្វីសុ បថវីសុ ជាតបថវិសង្ខាតំ អកប្បិយបថវិំ.

ឯត្ថ បាសាណាទីនំ លក្ខណំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘មុដ្ឋិប្បមាណតោ ឧបរិ បាសាណាតិ វេទិតព្ពា, មុដ្ឋិប្បមាណា សក្ខរា. កថលាតិ កបាលខណ្ឌានិ. មរុម្ពាតិ កដសក្ខរា. វាលិកាតិ វាលុកាយេវា’’តិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យេភុយ្យេនបំសុកាទីនំ លក្ខណំ ‘‘យេភុយ្យេនបំសុកាតិ តីសុ កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសា បំសុ, ឯកោ បាសាណាទីសុ អញ្ញតរោ កោដ្ឋាសោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) ច ‘‘អទឌ្ឍាបីតិ ឧទ្ធនបត្តបចនកុម្ភការាវាបាទិវសេន តថា តថា អទឌ្ឍា’’តិអាទិ អដ្ឋកថាតោ ច វេទិតព្ពំ. ‘‘អប្បបំសុអប្បមត្តិកា’’តិ ទ្វីសុបិ បទេសុ និទ្ទេសរូបេន យេភុយ្យេនបាសាណាទិបទបញ្ចកំ វុត្តំ, តត្ថាបិ អត្ថោ យេភុយ្យេនបំសុបទាទីសុ វុត្តវិបល្លាសេន វេទិតព្ពោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេសំយេវ ហិ ទ្វិន្នំ បភេទទស្សនមេត’’ន្តិ (បាចិ. ៨៦).

ខណេយ្យ វាតិ ឯវរូបំ អកប្បិយបថវិបទេសំ អន្តមសោ បាទង្គុដ្ឋេនាបិ សម្មុញ្ជនិសលាកាយបិ សយំ វា ខណតិ. ខណាបេយ្យ វាតិ អញ្ញេន វា ‘‘ឥទំ ខណាហី’’តិអាទិនា អកប្បិយវោហារេន ខណាបេយ្យ. ភេទាបេយ្យាតិ តថេវ ភេទាបេយ្យ. ភិន្ទេយ្យ វាតិ បស្សាវធារាទីហិបិ ភិន្ទេយ្យ. អធិការវសេន វា-សទ្ទស្ស សព្ពកិរិយាបទេហិ សម្ពន្ធោ លព្ភតីតិ ភេទាបេយ្យ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ឥធ អវុត្តស្ស ‘‘ទហតិ វា, ទហាបេតិ វា’’តិ បទទ្វយស្ស សមុច្ចយកោតិ វេទិតព្ពោ. អន្តមសោ បត្តម្បិ បចន្តោ សយំ វា ទហតិ, អញ្ញេន វា ទហាបេតីតិអាទិ ឥមេសំ បទានំ អដ្ឋកថាវសេន (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៧) វេទិតព្ពំ. បាចិត្តិយំ សិយាតិ ខណន្តស្ស, ភិន្ទន្តស្ស ច បហារេ បហារេ បាចិត្តិយំ.

៩៤៩. អាណាបេន្តស្ស អាណត្តិគណនាយ, ទហន្តស្ស អគ្គិបាតគណនាយ ហោតីតិ ឥទំ ‘‘បហារេ បហារេ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិអដ្ឋកថាវចនវសេន វេទិតព្ពំ, ឥមមេវ ទស្សេតុមាហ ‘‘សយមេវា’’តិអាទិ.

៩៥០. អាណាបេន្តស្សាតិ សកិំ អាណាបេន្តស្ស.

៩៥១. ‘‘ខណាបេយ្យា’’តិ សាមញ្ញវចនស្ស អបវាទទស្សនត្ថំ ‘‘ខណ បោក្ខរណិ’’ន្តិអាទិមាហ. កោចិ ទោសោ ន វិជ្ជតីតិ ឯត្ថ បោក្ខរណិអាវាដាទិសទ្ទានំ បថវិបរិយាយត្តាភាវតោ ឯវំវចនេន អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ.

៩៥២. ‘‘ឥមំ ឥធា’’តិអាទីនំ បទានំ បច្ចក្ខភូតាធិប្បេតភូមិវាចកត្តា តេហិ យោជេត្វា វុត្តស្ស តស្សេវ បយោគស្ស អាបត្តិករភាវំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឥម’’ន្តិអាទិ.

៩៥៣. កន្ទន្តិ តាលាទិកន្ទំ. កុរុន្ទន្តិ កុលចោចរុក្ខំ. ថូណន្តិ ថម្ភំ. ខាណុកន្តិ សាខាវិដបរហិតំ រុក្ខាវយវំ. មូលន្តិ បថវិយា សុប្បតិដ្ឋិតភាវករំ រុក្ខាវយវំ. វដ្ដតីតិ អនិយមេត្វា វចនេន អនាបត្តិភាវតោ វដ្ដតិ.

៩៥៤. ឥមន្តិ បច្ចក្ខបរាមាសបទេន និយមេត្វា វចនតោ អាបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘និយមេត្វាន វត្តុំ បន ន វដ្ដតី’’តិ.

៩៥៥. ឃដេហិ ឧស្សិញ្ចិតុន្តិ ឃដេហិ គហេត្វា អវសិញ្ចិតុំ. តនុកទ្ទមោតិ ជម្ពាលោ. ពហលំ កទ្ទមំ ភិក្ខុនា អបនេតុំ ន ច វដ្ដតីតិ យោជេតព្ពំ.

៩៥៦. នទិយាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន គង្គាកន្ទរាទីនំ គហណំ. ‘‘តដ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. វដ្ឋន្តិ វុដ្ឋីហិ ឱវដ្ឋញ្ច. ចាតុមាសន្តិ វិកោបនកិរិយាយ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, ចាតុមាសព្ភន្តរេ វិកោបេតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ.

៩៥៧. សចេ តោយស្មិំ បតតិ តដន្តិ យោជនា, សចេ កូលំ ភិជ្ជិត្វា អន្តោឧទកេ បតតីតិ. ទេវេ វុដ្ឋេបីតិ បជ្ជុន្នទេវេ វុដ្ឋេបិ. វុដ្ឋ-សទ្ទោ កត្តុសាធនោ. ចាតុមាសមតិក្កន្តេបីតិ យោជនា. តត្ថ ហេតុទស្សនត្ថមាហ ‘‘តោយេ ទេវោ ហិ វស្សតី’’តិ.

៩៥៨. សោណ្ឌិន្តិ បាសាណបោក្ខរណិំ. តត្ថ តូតិ ឧទករហិតេ តស្មិំ សោណ្ឌិអាវាដេ.

៩៥៩. អន្តោចាតុមាសំ សោធេតុំ ភិន្ទិតុន្តិ យោជនា. ‘‘សោធេតុំ ភិន្ទិតុំ វិកោបេតុ’’ន្តិ កិរិយាបទេហិ ‘‘រជ’’ន្តិ កម្មបទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តំ រជោរាសិំ ទេវេ វុដ្ឋេ បច្ឆា ឧទកស្ស ឆិន្នត្តា ពហលភូមិសុក្ខម្បិ វុដ្ឋិបាតទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តោចាតុមាសេ កោបេតុំ ភិន្ទិតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ.

៩៦០. បុណ្ណេ សោណ្ឌិម្ហិ តំ រជំ វិកោបេតុំ វដ្ដតិ ចាតុមាសតោ ឧទ្ធន្តិ យោជនា.

៩៦១. ‘‘ផុសាយន្តេ’’តិ ឯតេន ‘‘ទេវោ’’តិ ឥទំ ភុម្មវសេន វិបរិណាមេត្វា ‘‘ទេវេ ផុសាយន្តេ’’តិ យោជេតព្ពំ, បជ្ជុន្នទេវេ វុដ្ឋិបាតំ ករោន្តេតិ អត្ថោ. បិដ្ឋិបាសាណកេតិ បាសាណបិដ្ឋេ. តម្បីតិ តថា បាសាណបិដ្ឋេ លគ្គំ តម្បិ រជំ.

៩៦២. អកតបព្ភារោ នាម យថា ហេដ្ឋាភាគោ វុដ្ឋិផុសិតេហិ ន តេមីយតិ, តថា នមិត្វា ឋិតបព្ពតប្បទេសោ. ឥទំ អនោវស្សកដ្ឋានេ ឧដ្ឋិតវម្មិកានំ ឧបលក្ខណំ.

៩៦៣. អព្ភោកាសេ វុដ្ឋិតោ វម្មិកោ សចេ ឱវដ្ឋោ, កំ ចាតុមាសំ វិកោបេតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ចាតុមាសន្តិ វិកោបនកិរិយាយ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. រុក្ខេតិ ច ថម្ភបាសាណាទីនំ ឧបលក្ខណំ. ឧបចិកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន កាឡកិបិល្លិកាទីនំ គហណំ. សោ នយោតិ ‘‘ឱវដ្ឋទិវសតោ ឧត្តរិ ចាតុមាសព្ភន្តរេ កោបេតុំ វដ្ដតី’’តិ យថាវុត្តោ នយោ.

៩៦៤. មូសិកុក្កិរំ នាម មូសិកាហិ ឧទ្ធដបំសុ. មូសិកានំ ឧក្កិរោ មូសិកុក្កិរោតិ វិគ្គហោ. គោកណ្ដកំ នាម គុន្នំ ខុរានំ ឧដ្ឋិតមត្តិកា. គណ្ឌុប្បាទមលំ នាម ភូលតាយ មលមត្តិកា. សម្ពន្ធំ បន បកតិភូមិំ អកោបេន្តេន មត្ថកតោ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ.

៩៦៥. កសីតិ កសិតដ្ឋានំ, តត្ថ នង្គលេន ឧទ្ធដមត្តិកា កសិនង្គលមត្តិកា. ‘‘អច្ឆិន្នា’’តិឥមិនា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ កត្វា អាយតំ ហុត្វា ឋិតមត្តិកាបដលម្បិ អជាតបថវី សិយាតិ អាសង្កានិវត្តនត្ថមាហ ‘‘ភូមិសម្ពន្ធា’’តិ. សាតិ កសិនង្គលមត្តិកា.

៩៦៦. សេនាសនន្តិ ឯត្ថ ‘‘បុរាណ’’ន្តិ បាឋសេសោ គហេតព្ពោ. ឱវដ្ឋំ ចាតុមាសតោ ឧទ្ធំ ន វិកោបយេតិ យោជនា.

៩៦៧. តតោតិ ឱវដ្ឋទិវសតោ បដ្ឋាយ ចាតុមាសាតិក្កន្តគេហតោ. ‘‘គោបានសិ’’ន្តិ ឥមិនា គោបានសិមត្ថកេ ឋិតឧបចិកាបំសុម្ហិ ភិជ្ជន្តេបិ អនាបត្តិភាវំ ទីបេតិ. ‘‘ភិត្តិ’’ន្តិ ឥមិនា តទេកទេសំ ភិត្តិបាទាទិទារុមាហ. ឥទម្បិ ភិត្តិមត្តិកំ ឧបចិកាមត្តិកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ថម្ភ’’ន្តិ ឥទម្បិ តំសម្ពន្ធបាការភូមិមត្តិកាឧបចិកាទិបំសុំ សន្ធាយ វុត្តំ. បទរត្ថរន្តិ អត្ថតបទរំ. ឥទម្បិ បទរានំ ឧបរិ មត្តិកាឧបចិកាបំសុំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘គោបានសិ’’ន្តិអាទីហិ បទេហិ ‘‘គណ្ហិស្សាមី’’តិ បច្ចេកំ យោជនីយំ. ‘‘គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឥមិនា វិកោបនាធិប្បាយាភាវំ ទីបេតិ.

៩៦៨. គណ្ហន្តស្សាតិ ឯត្ថ អនាទរេ សាមិវចនំ, ‘‘សុទ្ធចិត្តេនា’’តិ បាឋសេសោ. ឥដ្ឋកាតិ ឆទនិដ្ឋកា. អាទិ-សទ្ទេន បាសាណសមុទ្ទផេណាទីនំ គហណំ. បតតីតិ សុទ្ធចិត្តេន គណ្ហន្តេ សចេ មត្តិកា ឆិជ្ជិត្វា បតតិ, អនាបត្តីតិ អត្ថោ. មត្តិកន្តិ ភិត្តិយំ, ឆទនេ ច ចាតុមាសាធិកោវដ្ឋមត្តិកំ, អនោវដ្ឋំ ចេ, គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ យា យា អតិន្តា, តំ តំ គណ្ហាតិ, អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦). យទិ គណ្ហតិ, អាបត្តិ សិយាតិ យោជនា.

៩៦៩. អតិន្តោតិ វស្សោទកេន អតិន្តោ, ឥមិនា វិនិច្ឆិតព្ពវត្ថុំ ទស្សេតិ. តស្ស អន្តោគេហេ ច ពហិ ច សម្ភវតោ អន្តោគេហេ ឋិតស្ស តាវ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អន្តោគេហេ សចេ សិយា’’តិ. វស្សោទកេន តិន្តាតិន្តេសុ ទ្វីសុ មត្តិកាបុញ្ជេសុ អតិន្តំ តាវ ទស្សេតុមាហ ‘‘អនោវដ្ឋោ ចា’’តិ.

៩៧០. វស្សោទកេន តិន្តេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘វុដ្ឋេ បុន ចា’’តិអាទិ. ‘‘វុដ្ឋេ’’តិ ឥមិនា ‘‘មត្តិកាបុញ្ជោ’’តិ បទំ ភុម្មវសេន វិបរិណាមេត្វា វុដ្ឋេ មត្តិកាបុញ្ជេតិ យោជេតព្ពំ, ‘‘ឯកទិវសម្បី’’តិ សេសោ, គេហស្មិន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឋិតេ’’តិ វត្តព្ពំ, គេហស្មិំ ឋិតេ មត្តិកាបុញ្ជេ វស្សោទកេន ឯកទិវសម្បិ តិន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. វក្ខមាននយេន អញ្ញត្ថ បហរិត្វា ឧដ្ឋិតេន តេន អតេមិត្វា ឧជុកំ បតិតេហិ វស្សផុសិតេហិ តិន្តេតិ គហេតព្ពំ. សចេ សព្ពោ តិន្តោ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘មត្តិកាបុញ្ជោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ.

៩៧១. ‘‘សព្ពោ’’តិ ឥមិនា វិសេសនេន ព្យវច្ឆិន្នំ ឯកទេសតិន្តេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘យត្តក’’ន្តិអាទិ. តុ-សទ្ទោ ឥមមេវ វិសេសំ ជោតេតិ. យត្តកន្តិ ហេដ្ឋា អនោតរិត្វា មត្ថកតោ, បរិយន្តកតោ ច យត្តកប្បមាណំ. តត្ថាតិ មត្តិកាបុញ្ជេ. ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘ចាតុមាសច្ចយេនា’’តិ អនុវត្តតិ. ‘‘អតិន្តំ…បេ… កប្បិយ’’ន្តិ ឥមិនា អកប្បិយដ្ឋានំ បរិហរិត្វា វា កប្បិយការកេហិ កប្បិយវចនេន ហរាបេត្វា វា អតិន្តំ ឋានំ យថាកាមំ វឡញ្ជេតព្ពន្តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កប្បិយការកេហី’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦).

៩៧២. វារិនាតិ ឧជុកំ អាកាសតោ បតិតវស្សោទកេន. អញ្ញត្ថ បហរិត្វា តត្ថ បតិត្វា តេមិតេ វដ្ដតិ. សោ មត្តិកាបុញ្ជោ. តតោ បរន្តិ ឯកាពទ្ធកាលតោ ឧត្តរិំ សោ មត្តិកាបុញ្ជោ វារិនា តេមិតោ ភូមិយា ឯកាពទ្ធោ ចេ ហោតិ, តតោ បរំ សា ជាតា បថវី ឯវ, កោបេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា.

៩៧៣. ‘‘ឱវដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា អនោវដ្ឋបាការោ កប្បិយោតិ ព្យតិរេកវសេន ទស្សេតិ. ‘‘មត្តិកាមយោ’’តិ វិសេសនេន ឥដ្ឋកបាការាទិំ ព្យវច្ឆិន្ទតិ. តស្ស បន កប្បិយភាវំ វក្ខតិ ‘‘សចេ ឥដ្ឋកបាការោ’’តិអាទិនា. ‘‘ចាតុមាសច្ចយេ’’តិ ឥមិនា តតោ អន្តោ វិកោបនីយភាវំ ទស្សេតិ.

៩៧៤. តត្ថាតិ ឱវដ្ឋេ មត្តិកបាការេ. អឃំសន្តោវាតិ បាការមត្តិកំ អកោបេន្តោ. មត្តសោ ឆុបិត្វាតិ បមាណតោ មុទុកំ កត្វា ហត្ថតលំ ឋបេត្វា. អល្លហត្ថេនាតិ ឧទកតិន្តេន ហត្ថតលេន. ហត្ថេកទេសោ ហត្ថោ នាម.

៩៧៥. យេភុយ្យកថលេ ឋានេតិ បុព្ពេ វុត្តនយេន យស្សា តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ភាគា កថលា ហោន្តិ, តាទិសេ កប្បិយបថវិដ្ឋានេ.

៩៧៦. អព្ភោកាសេតិ ឧបលក្ខណត្តា អន្តោគេហេបិ ថម្ភំ ចាលេត្វា ជាតបថវិំ វិកោបេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វីសុបិ ឋានេសុ សុទ្ធចិត្តេន និទ្ទោសភាវំ យថាវុត្តេន ‘‘ថម្ភំ វា បទរត្ថរំ. គណ្ហិស្សាមី’តិ សញ្ញាយ, គហេតុំ បន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា នយេនាហ. បថវិន្តិ អកប្បិយបថវិំ.

៩៧៧. ឧជុមុទ្ធរតោ ន ទោសោតិ យោជនា.

៩៧៨. ឧច្ចាលេត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា ចាលេត្វា បរិវត្តេត្វា. បវដ្ដតីតិ បវដ្ដេត្វា បវដ្ដេត្វា នេតីតិ អត្ថោ. សុទ្ធចិត្តស្សាតិ ‘‘ភូមិ ភិជ្ជតី’’តិ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘បាសាណំ បវដ្ដេត្វា បវដ្ដេត្វា ហរិស្សាមី’’តិ សុទ្ធចិត្តវតោ.

៩៧៩. ភូមិយំ ទារូនិ ផាលេន្តានម្បិ ភូមិយំ សាខាទីនិ កឌ្ឍតោ ចាតិ យោជនា.

៩៨០. កណ្ដកន្តិ រុក្ខកណ្ដកំ, មច្ឆកណ្ដកញ្ច. សូចិ នាម អយោមយទន្តមយតម្ពមយកដ្ឋមយាទិសូចីនំ អញ្ញតរា. អដ្ឋិំ វាតិ គោមហិំសាទីនំ អដ្ឋិំ វា. ហីរំ វាតិ នាឡិកេរាទិហីរំ វា. អាកោដេតុន្តិ យថា ឯកកោដិ ភូមិំ បវិសតិ, តថា តាឡេតុំ. បវេសេតុន្តិ ភូមិំ គមយិតុំ.

៩៨១. បស្សាវំ មុត្តំ. មេទនិន្តិ ឯត្ថ អកប្បិយបថវិមាហ. ភិន្ទិស្សាមីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯវំ ចិន្តេត្វា’’តិ សេសោ.

៩៨២. ករោន្តស្សាតិ សុទ្ធចិត្តេន បស្សាវំ ករោន្តស្សាតិយោជេតព្ពំ. ‘‘សម្មជ្ជតោ’’តិ ឥទំ ‘‘សម្មជ្ជន្តេនា’’តិ គហេតព្ពំ, ‘‘សម្មជ្ជនិយា’’តិ សេសោ, អនន្តរំ មេទនីបទំ ឧបយោគវសេន ‘‘មេទនិ’’ន្តិ គហេតព្ពំ, ‘‘វិសម’’ន្តិ សេសោ, ‘‘សមំ កាតុ’’ន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ, សម្មជ្ជន្តេន ឧច្ចដ្ឋានំ មទ្ទិត្វា, អាវាដដ្ឋានំ បវេសេត្វា សមំ កាតុំ សម្មជ្ជនិយា ឃំសេតុំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិសមំ ភូមិំ សមំ ករិស្សាមីតិ សម្មជ្ជនិយា ឃំសិតុម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦).

៩៨៣. បាទង្គុដ្ឋេន វាតិ ឯត្ថ សមុច្ចយត្ថេន វា-សទ្ទេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘កត្តរយដ្ឋិយា ភូមិំ កោដ្ដេន្តី’’តិ ឥទំ សង្គណ្ហាតិ. លិខិតុម្បីតិ រាជិំ កាតុម្បិ ភូមិំ ភិន្ទន្តេនាតិ យោជនា. បាទេហីតិ បាទតលេហិ.

៩៨៥. ភូមិន្តិ អកប្បិយភូមិំ. ទហតិ ទហាបេតីតិ ឯត្ថ ‘‘យោ’’តិ ច ‘‘តស្សា’’តិ ច សម្ពន្ធវសេន លព្ភតិ. បត្តំ ទហន្តស្សាតិ ឆវិយា ថិរភាវត្ថំ ធូមំ គាហាបេត្វា តិណុក្កាទីហិ បត្តំ គណ្ហន្តស្ស.

៩៨៦. តត្តកានេវាតិ ឋានប្បមាណានេវ. ឥធាបិ ‘‘យោ’’តិ ច ‘‘តស្សា’’តិ ច សាមត្ថិយា លព្ភតិ.

៩៨៧. ភូមិយន្តិ អកប្បិយភូមិយំ. បត្តំ បចីយតិ ឯត្ថាតិ បត្តបចនំ, កបាលំ, តស្មិំ កបាលេ.

៩៨៨. សោ អគ្គិ តានិ ទារូនិ ទហន្តោ គន្ត្វា ចេ ឯកំសេន ភូមិំ ទហតិ, តស្មា ទារូនំ ឧបរិ អគ្គិំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា.

៩៨៩. ឥដ្ឋកា អាវបីយន្តិ បច្ចន្តិ ឯត្ថាតិ ឥដ្ឋកាវាបោ, សោ ឯវ ឥដ្ឋកាវាបកោ, ឥដ្ឋកាបចនដ្ឋានំ. អាទិ-សទ្ទេន កុម្ភការាវាបាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

៩៩០. ឧបាទីយតីតិ ឧបាទានំ, ឥន្ធនំ, ន ឧបាទានំ អនុបាទានំ, ឥន្ធនតោ អញ្ញំ, តតោ អនុបាទានតោតិ អត្ថោ. ខាណុកេតិ មតខាណុកេ ច សុក្ខរុក្ខេ ច ភូមិគតំ អទត្វា ‘‘និព្ពាបេស្សាមី’’តិ អគ្គិទានំ វដ្ដតិ. បច្ឆា ឧស្សាហេ កតេបិ ន និព្ពាយតិ, ន ទោសោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន ភូមិំ អប្បត្តមេវា’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៧).

៩៩១. តិណុក្កន្តិ តិណេន ពទ្ធឧក្កំ. តិណុក្កន្តិ ឧបលក្ខណំ. នាឡិកេរបណ្ណាទីហិ ពទ្ធាបិ សង្គយ្ហន្តិ.

៩៩២. តស្ស អគ្គិស្ស បតិតដ្ឋានេ ឥន្ធនំ ទត្វា បុន តំ អគ្គិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិយំ រុតំ កថិតន្តិ យោជនា.

៩៩៣. ‘‘តស្ស អបថវិយ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ. វិមតិស្សុភយត្ថាបីតិ បថវិអបថវិទ្វយេបិ វេមតិកស្ស. តត្ថ ជាតា បថវី, ឥតរា អបថវី.

៩៩៤. ឥមន្តិ អាវាដំ, មត្តិកំ, បំសុំ វា.

បថវីខណនកថាវណ្ណនា.

មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.

៩៩៥. ភវន្តស្សាតិ ជាយន្តស្ស, វឌ្ឍមានស្ស ច. ភូតស្សាតិ ជាតស្ស, វឌ្ឍិតស្ស ចាតិ អត្ថោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភវន្តិ អហុវុញ្ចាតិ ភូតា, ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ, ជាតា វឌ្ឍិតា ចា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩០). ឯត្ថ ច ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមិនា វិរុឡ្ហមូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណគច្ឆេ ទស្សេតិ. ‘‘អហុវុ’’ន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តេ រុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘ជយន្តិ វឌ្ឍន្តី’’តិ, ‘‘អហុវុ’’ន្តិ ឥមស្ស ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. ឯវំ ភូត-សទ្ទោ បច្ចុប្បន្នាតីតវិសយោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ភវន្តស្ស ភូតស្សា’’តិ ឥមិនា បទទ្វយេន ‘‘ភូតគាមស្សា’’តិ បទស្ស តុល្យាធិករណតាទស្សនេន គាម-សទ្ទស្ស ទិដ្ឋិគតវនន្តាទិសទ្ទានំ ទិដ្ឋិវនាទិសទ្ទត្ថេ វិយ ភូតសទ្ទត្ថេ វុត្តិបក្ខមាហ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩០) ‘‘ភូតា ឯវ វា គាមោ ភូតគាមោ, បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនមេតំ អធិវចន’’ន្តិ. ភូតានំ ទេវតានំ គាមោ និវាសោតិ វា ភូតគាមោ. ភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ហិ ហរិតភាវមាបន្នា តិណរុក្ខគច្ឆាទយោ ទេវតាហិ បរិគយ្ហន្តីតិ. ជាយន្តស្ស វឌ្ឍន្តស្ស វា សម្បត្តវុទ្ធិមរិយាទស្ស វា រុក្ខាទិនោតិ អត្ថោ.

បាតព្យតានិមិត្តន្តិ ឯត្ថ បាតព្យភាវោ បាតព្យតា, ‘‘ឆេទនភេទនាទីហិ យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ បាតព្យតា-សទ្ទស្ស បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, សា និមិត្តំ ហេតុ យស្ស បាចិត្តិយស្ស តំ បាតព្យតានិមិត្តំ. រុក្ខាទីនំ ឆេទនផាលនាទិវសេន វិកោបនីយតាសង្ខាតបាតព្យតានិមិត្តំ បរិភុញ្ជិតព្ពតាហេតុ បាចិត្តិយំ ឧទីរិតំ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

៩៩៦-៧. សោតិ ភូតគាមោ. តិលពីជាទិកោតិ តិលពីជមេត្ថ សុខុមបណ្ណសេវាលាទិកោ. អាទិ-សទ្ទេន ច តាទិសា ឥតរា សេវាលជាតិ គហិតា. ‘‘ឧបរិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកបណ្ណង្កុរោ, ហេដ្ឋា ខុទ្ទានុខុទ្ទកមូលង្កុរោ សេវាលោ តិលពីជំ នាមា’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តន្តិ. វិកោបេន្តស្ស តំ សព្ពន្តិ ភូមិយំ បតិដ្ឋាយ ឧទកេ ជាយមានកសេវាលាទិំ ភូមិយា ឧប្បាដនច្ឆេទនវសេន ជលេ ឯវ បតិដ្ឋិតំ សុខុមបណ្ណនីលិកាទិំ ឧទកតោ ឧទ្ធរណច្ឆេទនវសេន តំ សព្ពំ សេវាលំ វិកោបេន្តស្សាតិ អត្ថោ.

៩៩៨. ហត្ថេន វិយូហិត្វាតិ ជលតោ អមោចេត្វា ហត្ថេន ទូរតោ អបនេត្វា. ‘‘ហោតី’’តិអាទិ តស្ស ហេតុសន្ទស្សនត្ថំ. សកលំ អនវសេសំ សព្ពំ ជលំ តស្ស យស្មា ឋានំ ហោតិ, តស្មាតិ អត្ថោ.

៩៩៩. ចេច្ចាតិ ជានន្តោ. តំ សេវាលជាតិកំ ជលា ឧទ្ធរិតុំ ឧទកេន វិនា ភិក្ខុស្ស ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ឋានសង្កមនញ្ហិ តន្តិ ហេតុទស្សនំ. តំ តថាករណំ យស្មា ឋានសង្កមនំ ឋានតោ ចាវនំ, តស្មា តំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា.

១០០០. យថាវុត្តស្ស ព្យតិរេកំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឧទកេនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឧទកេនាតិ សហត្ថេ ករណវចនំ. តំ សេវាលជាតិកំ. វារិសូតិ ឯត្ថ វាសំ វារយន្តីតិ វារី, តេសុ.

១០០១. ជលេ វល្លិតិណាទីនីតិ ជលមត្ថកេ វល្លិញ្ច ជាយមានករវល្លិតិណាទីនិ ច. ឧទ្ធរន្តស្សាតិ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតំ ភូមិតោ, ឧទកេ បតិដ្ឋិតំ ឧទកតោ ច ឧទ្ធរន្តស្ស. តត្ថ អន្តបក្ខំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តោយតោ’’តិ. វិកោបេន្តស្សាតិ ខណ្ឌនាទិវសេន កោបេន្តស្ស. តត្ថាតិ តស្មិំ ឧទកេ, ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ‘‘តត្ថេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២) អដ្ឋកថាវចនតោ.

១០០២. ឯត្ថាតិ ឧទកេ ឯវ. វិកោបេន្តស្សាតិ កប្បិយំ អការាបេត្វា ឆេទនាទិំ ករោន្តស្ស. តានីតិ តថា បរេហិ ឧប្បាដិតត្តា ភូតគាមភាវតោ មុត្តានិ វល្លិតិណាទីនិ. ពីជគាមេនាតិ មូលពីជគាមាទិវសេន.

១០០៣. ឯវំ ឧទកដ្ឋេ សង្ខេបតោ វិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥតរត្រាបិ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ថលដ្ឋេ’’តិអាទិ. ហរិតខាណុកោតិ ឯត្ថ ‘‘យោ’’តិ សេសោ. ‘‘តស្សា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, កកុធករញ្ជាទីនំ ឆិន្នាវសិដ្ឋខាណុកោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ភូតគាមេន សង្គហោ’’តិ ឥមិនា តំវិកោបនេ បាចិត្តិយភាវំ ទីបេតិ. ឯវមុបរិបិ.

១០០៤. នាឡិកេរាទិកានំ ខាណូតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឧបរិហរិតោ’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ. ‘‘ពីជគាមេន សង្គហោ’’តិ ឥមិនា ទុក្កដវត្ថុតមាហ. ឯវមុបរិបិ. កិញ្ចាបិ ហិ តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ អវឌ្ឍនកោ ភូតគាមស្ស ការណំ ន ហោតិ, តថាបិ ភូតគាមសង្ខាតនិព្ពត្តបណ្ណមូលពីជតោ សម្ភូតត្តា ភូតគាមតោ ឧប្បន្នោ នាម ហោតីតិ ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ.

១០០៥. តថាបកាសិតោតិ ‘‘ពីជគាមោ’’តិ វុត្តោ.

១០០៦. ផលិតា កទលី យាវ នីលបណ្ណា, តាវ សា ច ភូតគាមោតិ បកាសិតាតិ យោជនា. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កទលី បន ផលិតា យាវ នីលបណ្ណា, តាវ ភូតគាមេនេវ សង្គហិតា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២). នឡន្តិ ខុទ្ទកវេឡុ. វេឡូតិ មហាវេឡុ. តិណាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សស្សាទយោ គហិតា.

១០០៧. យោ អយំ បន វេឡុ អគ្គតោ បដ្ឋាយ យទា សុស្សតិ, តទា សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ នាម ហោតីតិ យោជនា. ពីជគាមេនាតិ ផឡុពីជគាមេន. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កតរពីជគាមេន? ផឡុពីជគាមេនា’’តិ.

១០០៨. ឥន្ទសាលោ សល្លកី. អាទិ-សទ្ទេន សោភញ្ជនាទីនំ សង្គហោ. តុ-សទ្ទេន អដ្ឋកថាយំ ‘‘កិញ្ចាបិ រាសិកតទណ្ឌកេហិ រតនប្បមាណាបិ សាខា និក្ខមន្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២) វុត្តវិសេសំ ជោតេតិ. ឆិន្ទិត្វា ឋបិតទណ្ឌកេសុ រតនមត្តាសុបិ សាខាសុ ឧដ្ឋិតាសុ ភូតគាមំ អហុត្វា ពីជគាមមេវ ហោតិ អវិរុឡ្ហមូលកត្តាតិ អយំ វិនិច្ឆយោ វិនយញ្ញុនា ញាតោ កុក្កុច្ចកានមុបការាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញេយ្យោ វិនយញ្ញុនា’’តិ. ឥមមេវត្ថំ ‘‘មូលមត្តេបិ វា’’តិអាទិនា វក្ខតិ.

១០០៩. មណ្ឌបាទីនមត្ថាយាតិ មណ្ឌបវតិបាការាទីនមត្ថាយ. សចេ តេ និក្ខណន្តីតិ យទិ តេ ឥន្ទសាលាទិទណ្ឌកេ ភូមិយំ និខណន្តិ. និគ្គតេ មូលបណ្ណស្មិន្តិ តថា និខាតទណ្ឌតោ មូលេ ច បណ្ណេ ច ជាតេ. ភូតគាមេន សង្គហោតិ ឯត្ថ ‘‘តេស’’ន្តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ, ‘‘វិញ្ញេយ្យោ’’តិ អធិការោ.

១០១០. និគ្គតេបីតិ តតិយេន បិ-សទ្ទេន អតិខុទ្ទកតំ សូចេតិ.

១០១១. សកន្ទា តាលដ្ឋីតិ សកន្ទតាលពីជំ. បត្តវដ្ដីតិ សូចិសណ្ឋានា អង្កុរបត្តវដ្ដិ. ន ច ពីជគាមោតិ វុច្ចតីតិ យោជនា. ‘‘ភូតគាមោ’’តិ ឥទំ យថាវុត្តស្ស ព្យតិរេកវសេន ទស្សេតិ.

១០១២. នាឡិកេរតចន្តិ នាឡិកេរផលឆល្លិំ. ទន្តសូចីវាតិ ទន្តមយសូចិ ឥវ. សោបីតិ នាឡិកេរោបិ. រុក្ខតចសទ្ទានំ ផលេសុ វត្តមានកាលេសុបិ តំលិង្គតា ន វិរុជ្ឈតីតិ ‘‘សោ’’តិ អាហាតិ វិញ្ញាយតិ.

១០១៣. មិគសិង្គសមានាយាតិ ហរិតវិសាណសទិសាយ. បត្តវដ្ដិយាតិ អង្កុរបត្តវដ្ដិយា. សតិយាតិ វិជ្ជមានាយ. ភូតគាមោតិ វុច្ចតីតិ អមូលកភូតគាមោតិ វុច្ចតិ. ឥទំ នាឡិកេរស្ស អាវេណិកំ កត្វា វុត្តំ.

ចតុភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០១៥-៦. អម្ពដ្ឋីតិ អម្ពពីជំ. ជម្ពុដ្ឋីតិ ជម្ពុពីជំ. អាទិ-សទ្ទេន មធុកបនសាទិពីជានំ គហណំ. វន្ទាកាតិ រុក្ខាទនី. អញ្ញំ វាតិ ភណ្ឌកទលិមនោរហំ វា. អស្សាតិ វន្ទាកាទិនោ. អមូលវល្លីតិ ឯវំនាមិកា វល្លិ.

១០១៧. សោ សេវាលោតិ យោជនា.

១០១៨. ឃំសិត្វាតិ យេន កេនចិ ឃំសិត្វា. តំ សេវាលំ. តស្មាតិ តស្មា បាការា.