និស្សគ្គិយកថាវណ្ណនា

៥៥១. ឯវំ អនិយតកថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ និស្សគ្គិយកថំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ខោម’’ន្តិអាទិ. ខោមន្តិ ឯវំនាមកំ ចីវរំ. ខោមន្តិ គច្ឆវិសេសស្ស នាមំ, តស្ស វាកេហិ កតចីវរំ ការណោបចារវោហារវសេន ‘‘ខោម’’ន្តិ វុត្តំ. កប្បាសន្តិ កប្បាសសុត្តមយំ ចីវរំ, ឥទម្បិ វុត្តនយេនេវ ‘‘កប្បាស’’ន្តិ វុច្ចតិ. កោសេយ្យំ នាម កោសការកិមិកោសំ, កោសេន និព្ពត្តំ សុត្តំ កោសេយ្យំ. ឥធ បន តេន កោសេយ្យសុត្តេន និព្ពត្តំ ចីវរំ ‘‘កោសេយ្យ’’ន្តិ វុត្តំ. សាណន្តិ សាណវាកសុត្តេហិ វាយិត្វា កតចីវរំ. ឥទញ្ច ខោមំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. ភង្គន្តិ ខោមសុត្តាទីនិ សព្ពានិ, ឯកច្ចានិ វា មិស្សេត្វា កតចីវរំ. ឥទម្បិ ករណប្បការេន លទ្ធនាមកំ. ‘‘ភង្គំ នាម ឯកា គច្ឆជាតិ, តស្សា វាកមយសុត្តេហិ វាយិត្វា កតចីវរ’’ន្តិ កេចិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ខោមំ វិយ គហេតព្ពំ. កម្ពលន្តិ មនុស្សលោមវាឡលោមំ វិនា សេសលោមេហិ វាយិត្វា កតចីវរំ វុត្តន្តិ. ឥទំ ‘‘ចីវរំ នាម ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរ’’ន្តិ (បារា. ៤៦៣) បទភាជនេ ច ‘‘ខោមំ កប្បាសិកំ កោសេយ្យំ កម្ពលំ សាណំ ភង្គ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦២-៤៦៣) អដ្ឋកថាយ ច វុត្តំ សន្ធាយាហ. ‘‘ជាតិតោ’’តិ ឥទំ បមាណាទិភេទស្ស វក្ខមានត្តា វុត្តំ. ជាតិតោតិ ខោមាទិសាមញ្ញតោ. សាមញ្ញញ្ហិ ‘‘ជាតី’’តិ វុច្ចតិ. ទីឃរស្សថូលសុខុមនីលបីតាទិភេទភិន្នានំ សព្ពេសំ វត្ថាវយវានំ សង្គាហិកខោមសុត្តមយតាសាមញ្ញំ ជាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សេសេសុបិ.

៥៥២. ទុកូលន្តិ ឯវំនាមកំ រុក្ខវាកមយចីវរំ. បត្តុណ្ណន្តិ បត្តុណ្ណទេសេ សញ្ជាតវត្ថំ. ‘‘បត្តុណ្ណំ កោសេយ្យវិសេសោ’’តិ អភិធានកោសេ វុត្តំ. ចិនន្តិ ចិនទេសេ ឧប្បន្នវត្ថំ. សោមារបដ្ដកន្តិ សោមារទេសេ ឧប្បន្នវត្ថំ. ‘‘សោមារចិនបដក’’ន្តិបិ លិខន្តិ, សោយេវត្ថោ. ឥទ្ធិជន្តិ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តំ ចីវរំ. ទេវទិន្នន្តិ ទេវតាហិ ទិន្នំ ចីវរំ. តញ្ហិ កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ, ជាលិនិយា ទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថសទិសំ. តស្សាតិ ជាតិតោ ឆព្ពិធស្ស កប្បិយចីវរស្ស. ឥទំ ឆព្ពិធចីវរំ យថារហំ អនុលោមិកំ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ទុកូលញ្ហិ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា, បត្តុណ្ណាទីនិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា, ឥទ្ធិជម្បិ ខោមាទីនំយេវ អញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំ អនុលោមំ, ទេវទិន្នម្បិ ខោមាទីនំយេវ អនុលោមំ ហោតិ តេសំ អញ្ញតរភាវតោ. យថាហ –

‘‘សាណស្ស តុ ទុកូលញ្ហិ, ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នកំ;

ខោមាទីនំវសិដ្ឋំតុ, កោសេយ្យស្សានុលោមិក’’ន្តិ.

៥៥៣. តិណ្ណំ ចីវរានំ សមាហារោ តិចីវរន្តិ បមាណយុត្តំ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋិតចីវរស្សេវ នាមត្តា តទេវ វុច្ចតិ. គណនវសេន យំ កិញ្ចិ ចីវរត្តយំ ន វត្តព្ពំ. សមុទ្ទេកទេសោបិ យថា ‘‘សមុទ្ទោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ អធិដ្ឋិតេសុ តីសុ ចីវរេសុ អញ្ញតរំ ‘‘តិចីវរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បរិក្ខារចោឡន្តិ សង្ឃាដិអាទិវិសិដ្ឋនាមេហិ អនធិដ្ឋិតំ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ អាយាមេន អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមំ ចីវរ’’ន្តិ (បារា. ៣៥៨) អនុញ្ញាតំ បច្ឆិមចីវរបរិយន្តំ កត្វា កតាកតស្ស យស្ស កស្សចិ ចីវរស្ស រុឡ្ហិសញ្ញា.

មុខំ សន្ទមានលាលំ បុញ្ឆតិ ឯតេនាតិ មុខបុញ្ឆនន្តិ កបោលតោ និច្ចំ សន្ទមានលាលានំ បុញ្ឆនត្ថាយ អនុញ្ញាតស្ស ចីវរវិសេសស្ស នាមំ. និសីទន្តិ ឯត្ថាតិ និសីទនន្តិ ច ភិក្ខូនំ អត្ថរិត្វា និសីទិតុំ អនុញ្ញាតស្ស ចីវរស្ស នាមំ. អធិដ្ឋេយ្យាតិ ‘‘ឥមំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ’’ន្តិអាទិនា (វិ. វិ. ៥៨៥) វក្ខមាននយេន នាមំ គហេត្វា អធិដ្ឋេយ្យាតិ អត្ថោ. បច្ចត្ថរណមេវ ចាតិ សង្ឃិកេ មញ្ចបីឋេ សរីរសម្ផុសនេន អាបជ្ជិតព្ពាយ អាបត្តិយា មោចនត្ថាយ តត្ថ អត្ថរិត្វា បរិភោគត្ថាយ អនុញ្ញាតំ បច្ចត្ថរណចីវរញ្ច.

៥៥៤. ឯកាហន្តិ វសនកិរិយាយ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. តិចីវរន្តិ តិចីវរេន. វិប្បវសេយ្យាតិ ‘‘សង្ឃាដិយា វា ឧត្តរាសង្គេន វា អន្តរវាសកេន វា’’តិ (បារា. ៤៧៦) វុត្តត្តា ឯកទេសេ សមុទាយោបចារវសេន អវយវស្ស វចនតោ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរេនាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘វិនា’’តិ ឥទំ បច្ចាមសតិ. អធិដ្ឋាតិ អធិដ្ឋាយាតិ គហេតព្ពំ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិ (ម. និ. ១.២២, ២៣; អ. និ. ៦.៥៨) យថា, ឯត្ថ ‘‘វឡញ្ជិយមាន’’ន្តិ សេសោ, អធិដ្ឋាយ វឡញ្ជិយមានំ និសីទនំ តថា វិនា ចតុមាសំ ន វសេយ្យាតិ យោជនា.

៥៥៥. កប្បិយន្តិ កប្បិយការណំ នីលាទិវណ្ណភេទករណំ. កប្បិយន្តិ ច ការណេ ការិយូបចារេន គហេតព្ពំ. ពិន្ទុំ ទត្វាតិ ‘‘នីលំ វា កទ្ទមំ វា កាឡសាមំ វា’’តិ (បាចិ. ៣៦៨) វុត្តលោហមលាទិនា យេន កេនចិបិ មង្គុលបិដ្ឋិប្បមាណាទិកំ ពិន្ទុំ ទត្វា. តត្ថាតិ តេសុ អធិដ្ឋាតព្ពេសុ តិចីវរាទីសុ, និទ្ធារណេ ភុម្មំ. តិចីវរន្តិ និទ្ធារិតព្ពំ. ឧបបន្នន្តិ យុត្តំ. បមាណេនាតិ អនន្តរំ វក្ខមានេន បមាណេន. អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា វក្ខមាននយេន នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. ឯវការេន បន នាមំ វត្វា ន វិកប្បេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ សេសចីវរេសុបិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ, ន វិកប្បេតុ’’ន្តិអាទិ (មហាវ. ៣៥៨). តស្មា តិចីវរាទីនិ អធិដ្ឋហន្តេន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. វិកប្បេន្តេន បន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិអាទិនា តស្ស ចីវរស្ស នាមំ អគ្គហេត្វា ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វិកប្បេតព្ពំ. តិចីវរំ វា ហោតុ អញ្ញំ វា, យទិ តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតិ, អវិកប្បិតំ ហោតិ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. តំ ចីវរន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៥៦-៧. ‘‘ឧបបន្នំ បមាណេនា’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បមាណំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បច្ឆិមន្តេនា’’តិអាទិ. សង្ឃដិតដ្ឋេន សង្ឃាដិ. វត្ថខណ្ឌានិ សិព្ពនកម្មេន សង្ឃដេត្វា កតត្តា ‘‘សង្ឃាដី’’តិ ចីវរានំ សាមញ្ញនាមំ. ឥធ បន រុឡ្ហិយា អន្តរវាសកាទិវិសេសនាមព្យតិរិត្តេ ចីវរវិសេសេ វត្តតិ. មុដ្ឋិបញ្ចកាតិ ឯត្ថ ឯកាទីនមដ្ឋារសន្តានំ សង្ខ្យាសទ្ទានំ សង្ខ្យេយ្យេ វត្តមានត្តា បញ្ចសទ្ទោ ចីវរប្បមាណប្បករណតោ លព្ភមានហត្ថសង្ខាតរតនេយេវ បវត្តតិ, តេនេវ មុដ្ឋិសទ្ទោបិ ឧត្តរបទលោបេន មុដ្ឋិរតនេ វត្តតិ. បញ្ចន្នំ បូរណោ បញ្ចមោ, មុដ្ឋិយា បញ្ចមោ មុដ្ឋិបញ្ចមោ. មុដ្ឋិបញ្ចមោ បរិមាណមេតិស្សាតិ ‘‘មុដ្ឋិបញ្ចមកា’’តិ វត្តព្ពេ ម-ការលោបេន ‘‘មុដ្ឋិបញ្ចកា’’តិ សង្ឃាដិ វុត្តា.

មុដ្ឋិត្តិកាតិ ឯត្ថ វុត្តនយេន សង្ខ្យេយ្យេ វត្តមានោ តិ-សទ្ទោ ចីវរប្បមាណប្បករណតោ លព្ភមានហត្ថសង្ខាតរតនេយេវ វត្តតិ, តេនេវ មុដ្ឋិសទ្ទោបិ ឧត្តរបទលោបេន មុដ្ឋិរតនេ វត្តតិ. តិណ្ណំ បូរណោ តតិយោ, មុដ្ឋិយា តតិយោ មុដ្ឋិតតិយោ, មុដ្ឋិតតិយោ បរិមាណមេតិស្សាតិ ‘‘មុដ្ឋិតតិយកា’’តិ វត្តព្ពេ តិយ-បច្ចយលោបេន ‘‘មុដ្ឋិត្តិកា’’តិ សង្ឃាដិយេវ វុច្ចតិ. ឯវមុបរិបិ. តិរិយន្តិ តិរិយតោ.

ឧត្តមន្តេនាតិ ឧក្កដ្ឋបរិមាណន្តេន. សត្ថុនោ ចីវរូនាបីតិ ‘‘តត្រិទំ សុគតស្ស សុគតចីវរប្បមាណំ, ទីឃសោ នវ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ ឆ វិទត្ថិយោ’’តិ (បាចិ. ៥៤៨) វុត្តប្បមាណសុគតចីវរតោ ឩនាបិ. បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន តត្តកម្បិ វដ្ដតិ, តតោ ចេ ឩនំ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អត្ថោ. អន្តទ្វយសន្ទស្សនេន ឧភយមជ្ឈេ យំ បហោនករុច្ចនកប្បមាណំ, តំ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

៥៥៨. មុដ្ឋិបញ្ចកសទ្ទោ បុព្ពេ វុត្តនយេនិធ ទីឃន្តេ វត្តតិ. មុដ្ឋិបញ្ចកោ ទីឃន្តោ យស្ស, យស្មិំ វា បមាណេតិ វិគ្គហោ, ទីឃន្តតោ មុដ្ឋិបញ្ចកប្បមាណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘មុដ្ឋិបញ្ចម’’ន្តិបិ លិខន្តិ. តិរិយន្តតោតិ វិត្ថារន្តតោ. អឌ្ឍហត្ថោ អឌ្ឍោ ឧត្តរបទលោបេន, សោ តេយ្យោ តតិយោ យស្ស បមាណស្សាតិ គហេតព្ពំ, តំ, អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ទ្វិហត្ថំ វាតិ ទ្វេ ហត្ថា យស្ស បមាណស្សាតិ វិគ្គហោ, ទ្វិរតនប្បមាណំ វា ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច ‘‘តិរិយំ ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតិ. បារុបនេនបិ ហិ សក្កា នាភិំ បដិច្ឆាទេតុ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អដ្ឋកថាគតត្តា វុត្តំ. ‘‘សេសេ អន្តរវាសកេ’’តិ ឥទំ យថាវុត្តបរិមាណេន បរិមិតចីវរនិទស្សនំ.

៥៥៩. អហតាហតកប្បានន្តិ ឯត្ថ ‘‘វត្ថាន’’ន្តិ សេសោ. អហតានំ វត្ថានន្តិ នវវត្ថានំ. អហតតោ កិញ្ចិ ឩនានិ អហតកប្បានិ, តេសំ នវវោហារូបគានំ កតិបយធោតានំ វត្ថានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សង្ឃាដីតិ សង្ឃាដិនាមកចីវរំ. ទិគុណាតិ ទុបដ្ដកតា.

៥៦០. ឧតុទ្ធដានន្តិ អតិក្កន្តទិវសានំ, ពហុកាលំ និវាសេត្វា បរិច្ចត្តានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យានិ ឧតុតោ ឧទ្ធដានិ, តេសំ វត្ថានន្តិ គហេតព្ពំ, តិណ្ណំ ឧតូនមញ្ញតរំ អតិក្កមិត្វា ឋិតានំ បុរាណវត្ថានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ចីវរានន្តិ ចីវរត្ថានិ វត្ថានេវ គហិតានិ. ចតុគ្គុណាតិ ចតុបដ្ដា. សេសា ទុវេតិ អន្តរវាសកឧត្តរាសង្គា ទ្វេ. យថាសុខន្តិ យថារុចិ. បំសុកូលន្តិ សុសានាទីសុ បតិតបិលោតិកចីវរំ.

៥៦១. ‘‘តីណិបី’’តិអាទីសុ ‘‘តិចីវរេ កយិរមានេ សព្ពំ ឆិន្នកំ នប្បហោតី’’តិ បាឡិយំ អាគតវត្ថុម្ហិ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ទ្វេ ឆិន្នកានិ ឯកំ អឆិន្នក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦០) អាទិវចនតោ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ សេសោ. ឆិន្ទិតព្ពន្តិ វត្ថានិ ឆិន្ទិត្វា សិព្ពេត្វា កាតព្ពំ. បហោតិ ចេតិ វត្ថានិ ឆិន្ទិត្វា ករណេ យទិ ចីវរស្ស បហោតិ. សព្ពេសូតិ តីសុ ចីវរេសុ. អប្បហោន្តេសូតិ វត្ថានំ ឆិន្ទិត្វា សិព្ពនេន អប្បហោន្តេសុ. អន្វាធិកន្តិ វត្ថេ ឩនាតិរេកំ អបនេត្វា អាគន្តុកបត្តសង្ខាតំ អនុវាតំ ចីវរស្ស បរិយន្តេ, មជ្ឈេ ច យថារហំ ទីឃរស្សបរិមាណយុត្តំ អល្លិយាបេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៦២. អច្ឆិន្នំ វាតិ យថាវុត្តនយេន អច្ឆិន្នំ វា. អនាទិន្នន្តិ អនាទិន្នអាគន្តុកបត្តំ. តិចីវរន្តិ តីសុ ចីវរេសុ ឯកេកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទុព្ភោគេនាតិ ទុដ្ឋុ បរិភោគេន. យថា បរិភុត្តំ នស្សតិ, តថា កិលិដ្ឋានំ ធោវនាទិមកត្វា និវាសនាទិនា បរិភោគេន.

៥៦៣-៤. កុសិន្តិ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច អនុវាតំ ចីវរមជ្ឈេ តាទិសមេវ ទីឃបត្តញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ ចីវរក្ខន្ធអដ្ឋកថាយំ ‘‘កុសីតិ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច អនុវាតាទីនំ ទីឃបត្តានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥). អឌ្ឍកុសិន្តិ អនុវាតសទិសំ ចីវរមជ្ឈេ តត្ថ តត្ថ រស្សបត្តំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អឌ្ឍកុសីតិ អន្តរន្តរា រស្សបត្តានំ នាម’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥). មណ្ឌលន្តិ ឯកេកស្មិំ ខណ្ឌេ មហាមណ្ឌលំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘មណ្ឌលន្តិ បញ្ចខណ្ឌិកចីវរស្ស ឯកេកស្មិំ ខណ្ឌេ មហាមណ្ឌល’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥). អឌ្ឍមណ្ឌលន្តិ មណ្ឌលស្ស អន្តោ និវេសិយមានំ ខុទ្ទកមណ្ឌលំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អឌ្ឍមណ្ឌលន្តិ ខុទ្ទកមណ្ឌល’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥). វិវដ្ដន្តិ មណ្ឌលំ, អឌ្ឍមណ្ឌលញ្ចាតិ ទ្វេ ឯកតោ កត្វា សិព្ពិតំ វេមជ្ឈេ ខណ្ឌំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘វិវដ្ដន្តិ មណ្ឌលញ្ច អឌ្ឍមណ្ឌលញ្ច ឯកតោ កត្វា សិព្ពិតំ មជ្ឈិមខណ្ឌ’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥). អនុវិវដ្ដន្តិ មជ្ឈិមខណ្ឌស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ សិព្ពិតំ តថេវ ទ្វិមណ្ឌលបត្តំ ខណ្ឌទ្វយំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អនុវិវដ្ដន្តិ តស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ ទ្វេ ខណ្ឌានី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥). ពាហន្តន្តិ តេសំ អនុវិវដ្ដានំ ពាហិរបស្សេ សិព្ពិតំ ពាហិរខណ្ឌទ្វយំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ពាហន្តន្តិ តេសំ អនុវិវដ្ដានំ ពហិ ឯកេកំ ខណ្ឌ’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥).

បញ្ចន្នំ សមាហារោ បញ្ចកំ, ទស្សិតប្បការបញ្ចខណ្ឌេហិ សិព្ពិតចីវរំ បញ្ចកំ នាម. អាទិ-សទ្ទេន សត្តខណ្ឌាទីហិ សិព្ពិតចីវរានំ គហណំ. តេនេវេត្ថាហ ‘‘កត្តព្ពំ តុ តិចីវរ’’ន្តិ. សត្តខណ្ឌស្ស ចីវរស្ស ឯកំ មជ្ឈិមខណ្ឌំ វិវដ្ដនាមមេវ ហោតិ, តស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ ទ្វេ ទ្វេ ខណ្ឌានិ ចូឡានុវិវដ្ដមហានុវិវដ្ដសង្ខាតានិ អនុវិវដ្ដនាមានេវ ហោន្តិ. វុត្តញ្ចេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អថ វា អនុវិវដ្ដន្តិ វិវដ្ដស្ស ឯកបស្សតោ ទ្វិន្នំ, ឯកបស្សតោ ទ្វិន្នន្តិ ចតុន្នម្បិ ខណ្ឌានមេតំ នាម’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥). ពាហន្តន្តិ ទ្វីសុ បរិយន្តេសុ សិព្ពនីយំ ពាហិរខណ្ឌទ្វយំ, តញ្ច សង្ឃដេត្វា ពាហមត្ថកេ ឋបិយមានត្តា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិអាទីសុ វិយ អាធេយ្យេ អាធារោបចារវសេន ពាហាតិ ច ចីវរស្ស បរិយន្តាវយវត្តា ‘‘អន្ត’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ពាហន្តន្តិ សុប្បមាណំ ចីវរំ បារុបន្តេន សំហរិត្វា ពាហាយ ឧបរិ ឋបិតា ឧភោ អន្តា ពហិមុខា តិដ្ឋន្តិ, តេសំ ឯតំ នាម’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៥). ឥទំ សត្តខណ្ឌចីវរមេវ មហាអដ្ឋកថាយំ វិហិតន្តិ ឥទានិបិ តទេវ វដ្ដតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អយមេវ ហិ នយោ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តោ’’តិ. ភិក្ខុនា កុសិំ…បេ… ពាហន្តម្បិចាតិ សព្ពំ វិធិំ ទស្សេត្វាវ ឆិន្នំ បញ្ចកាទិប្បភេទកំ សមណសារុប្បំ តិចីវរំ កត្តព្ពន្តិ យោជនា.

៥៦៥-៦. យថាវុត្តវិធិំ អវិរាធេត្វា ចីវរំ កប្បពិន្ទុំ ទត្វា សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋាយ បរិភុញ្ជន្តស្ស អធិដ្ឋានំ កថំ ភិជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ទានេនា’’តិអាទិ. ទានេនាតិ អញ្ញស្ស ទានេន. អច្ឆិជ្ជគាហេនាតិ អញ្ញេន អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន. វិស្សាសគ្គហណេន ចាតិ អត្តនិ វិស្សាសេន អញ្ញស្ស គហណេន. ហីនាយាវត្តនេនាតិ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនេន អញ្ញស្ស ទានេ វិយ ចីវរេ និរាលយភាវេនេវ បរិច្ចត្តា.

កេចិ បន ‘‘ហីនាយាវត្តនេនាតិ ភិក្ខុនិយា គិហិភាវូបគមនេនាតិ ឯវមត្ថំ គហេត្វា ភិក្ខុ បន វិព្ភន្តោបិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, តាវ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ ‘‘ភិក្ខុនិយា ហីនាយាវត្តនេនា’’តិ វិសេសេត្វា អវុត្តត្តា, ភិក្ខុនិយា ច គិហិភាវូបគមនេ អធិដ្ឋានវិជហនំ វិសុំ វត្តព្ពន្តិ នត្ថិ តស្សា វិព្ភមនេនេវ អស្សមណិភាវតោ.

សិក្ខាយាតិ ភិក្ខុសិក្ខាយ. បហានេនាតិ បច្ចក្ខានេន. សិក្ខាបច្ចក្ខានំ បនេត្ថ សចេ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, តស្ស កាយលគ្គម្បិចីវរំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ ទស្សនត្ថំ គហិតំ. ‘‘សិក្ខាយ ច បហានតោ’’តិ ច លិខន្តិ, តំ ‘‘ហីនាយាវត្តនេនាបិ, សិក្ខាយ ច បហានតោ’’តិ បាឋក្កមេ សតិ យុជ្ជតិ. យថាវុត្តោ បន បាឋោ ‘‘សិក្ខាយ ច បហានេន, ហីនាយាវត្តនេនបី’’តិ បាឋក្កមេ យុជ្ជតិ. យថា តថា វា ហោតុ, ន កោចិ វិរោធោ.

បច្ចុទ្ធារេនាតិ ចីវរស្ស បច្ចុទ្ធរណេន. ‘‘កាលកិរិយាយា’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ វិនាសេនាតិ ចីវរសាមិកស្ស ជីវិតវិនាសោវ វុច្ចតីតិ. លិង្គស្ស បរិវត្តនាតិ ភិក្ខុស្ស ឥត្ថិលិង្គបរិវត្តនា, ភិក្ខុនិយា បុរិសលិង្គបរិវត្តនាតិ ឯវំ ឧភយថា លិង្គស្ស បរិវត្តនេន. សព្ពំ នវវិធម្បិ ចីវរំ. អធិដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឥមេហិ អដ្ឋហី’’តិ សេសោ. វុត្តោវាយមត្ថោ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តត្ថ បុរិមេហិ អដ្ឋហិ សព្ពចីវរានិ អធិដ្ឋានំ វិជហន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩). ភិជ្ជតីតិ បជហតិ. ឆិទ្ទស្ស ភាវោ ឆិទ្ទភាវោ, តស្មិំ, ឆិទ្ទេ សតិ ឆិទ្ទេ ជាតេតិ វុត្តំ ហោតិ. តិចីវរន្តិ តីសុ ចីវរេសុ អញ្ញតរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តិចីវរមេវ វាតិ គហេតព្ពំ. វុត្តញ្ច ‘‘ឆិទ្ទភាវេន បន តិចីវរស្សេវា’’តិ.

៥៦៧. កីវប្បមាណេ ឆិទ្ទេ ជាតេតិ អាហ ‘‘កនិដ្ឋស្សា’’តិអាទិ. ‘‘កនិដ្ឋ…បេ… មាណក’’ន្តិ ឥមិនា ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ.

៥៦៨. ឯកោ តន្តុបីតិ ទីឃតោ វា តិរិយតោ វា ឯកម្បិ សុត្តំ.

៥៦៩. ជិណ្ណដ្ឋានេ អគ្គឡំ ទេន្តេន តេចីវរិកេន វត្តិតព្ពវិធិំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បឋម’’ន្តិអាទិ. បឋមន្តិ ឆិន្នដ្ឋានស្ស ឆិន្ទនតោ បុព្ពេយេវ. អគ្គឡំ ទត្វាតិ វត្ថខណ្ឌំ អល្លិយាបេត្វា. រក្ខតីតិ ឯត្ថ ‘‘អធិដ្ឋាន’’ន្តិ អនុវត្តតេ, ‘‘តេចីវរិកោ ភិក្ខូ’’តិ លព្ភតិ, ឯវំ វត្ថខណ្ឌំ អល្លិយាបេន្តោ តេចីវរិកោ ភិក្ខុ អធិដ្ឋានំ រក្ខតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិបរិយាយេន អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតីតិ លព្ភតិ. បឋមំ ទ្វេ កោដិយោ ឃដេត្វាតិ យោជនា. មជ្ឈេ ជិណ្ណំ អធិដ្ឋិតចីវរំ មជ្ឈេ ឆិន្ទន្តោ តតោ បុព្ពេយេវ ទ្វេ កោដិយោ ឯកតោ ឃដេត្វា សិព្ពិត្វា. បច្ឆាតិ កោដិឃដនតោ បច្ឆា. ឆិន្ទតីតិ មជ្ឈំ ឧភយកោដិំ កាតុំ ឆិន្ទតិ. រក្ខតីតិ វុត្តប្បការមេវ.

៥៧០. តិចីវរេ កត្ថ ជាតំ ឆិទ្ទមធិដ្ឋានំ ភិន្ទតីតិ អាហ ‘‘ចតុរង្គុលា’’តិអាទិ. ចត្តារិ ច អដ្ឋ ច ចតុរដ្ឋំ, ចតុន្នំ អដ្ឋន្នំ វា អង្គុលានំ សមាហារោ ចតុរដ្ឋង្គុលំ, តស្មាតិ គហេតព្ពំ. ចតុរង្គុលា អដ្ឋង្គុលាតិ យោជនា. ឱរន្តិ អព្ភន្តរំ. ឯកញ្ច ទ្វេ ច ឯកទ្វេ, តេសំ ឯកទ្វិន្នំ, ‘‘ចីវរាន’’ន្តិ បករណតោ លព្ភតិ, ឯកស្ស ចីវរស្ស, ទ្វិន្នញ្ច ចីវរានន្តិ យោជនា. យថាសង្ខ្យានុទ្ទេសវសេន ឯកស្ស តិរិយតោ ចតុរង្គុលតោ ឱរំ, ទ្វិន្នំ តិរិយតោ អដ្ឋង្គុលតោ ឱរន្តិ យោជនា. វាក្យទ្វយេបិ ‘‘ឆិទ្ទំ ភិន្ទតេវា’’តិ យោជេតព្ពំ.

ឯកស្ស ចីវរស្សាតិ អន្តរវាសកចីវរស្ស. តិរិយតោតិ វិត្ថារតោ. ចតុរង្គុលំ ឱរន្តិ ចតុរង្គុលតោ អព្ភន្តរេ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ. ទ្វិន្នន្តិ ឧត្តរាសង្គសង្ឃាដីនំ. តិរិយតោតិ វិត្ថារតោ. អដ្ឋង្គុលតោ ឱរន្តិ អដ្ឋង្គុលតោ អព្ភន្តរេ. តិណ្ណម្បិ ទីឃតោ វិទត្ថិយា ឱរំ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតេវាតិ យោជនា. ឯត្ថ វិទត្ថិ វឌ្ឍកិវិទត្ថិ គហេតព្ពា. ឯវំ វុត្តបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ឆិទ្ទេ ជាតេ តស្ស ចីវរស្ស អតិរេកចីវរត្តា ទសាហមនតិក្កមិត្វា សូចិកម្មំ កត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. តថា អករោន្តេន បន បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពំ.

៥៧១. ‘‘និសីទនស្សា’’តិ ‘‘និសីទនចីវរស្សា’’តិ វត្តព្ពេ ឧត្តរបទលោបេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទិយឌ្ឍាតិ ឯត្ថ វិសេសិតព្ពា វិទត្ថិ ‘‘ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិ ច ‘‘សុគតស្ស វិទត្ថិយា’’តិ ច វុត្តសាមត្ថិយា លព្ភតិ. អឌ្ឍេន ទុតិយា ទិយឌ្ឍា, ទុតិយំ អឌ្ឍមេតស្សាតិ ‘‘ទុតិយឌ្ឍា’’តិ វត្តព្ពេ តិយ-បច្ចយលោបេន ‘‘ទិយឌ្ឍា’’តិ វុត្តំ, អឌ្ឍទុតិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សុគតស្ស វិទត្ថិយា’’តិ បមាណនិយមស្ស កតត្តា វឌ្ឍកិវិទត្ថិយា តិស្សោ វិទត្ថិយោ ឯកា សុគតវិទត្ថិ ហោតិ. ឥទំ និសីទនចីវរំ ទីឃតោ វឌ្ឍកិហត្ថេន តិហត្ថំ, វិត្ថារតោ ឆឡង្គុលាធិកទ្វិហត្ថប្បមាណំ ហោតិ. ‘‘ទសា វិទត្ថី’’តិ (បាចិ. ៥៣៣) វុត្តត្តា ទិយឌ្ឍហត្ថា ទសាតិ វេទិតព្ពា.

៥៧២. ចតស្សោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘វិទត្ថិយោ’’តិ សាមត្ថិយាវ លព្ភតិ. ‘‘កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិយា’’តិ វិភត្តិបរិណាមេន ទីឃតោតិ យោជនា.

៥៧៣. អឌ្ឍំ តេយ្យំ តតិយំ យស្សា សា អឌ្ឍតេយ្យា, អឌ្ឍតតិយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៧៤. តតោ ឧត្តរិំ តទុត្តរិំ, តស្ស តស្ស វុត្តប្បមាណតោ អតិរេកំ. អធិកច្ឆេទនន្តិ អធិកស្ស បមាណាតិរិត្តដ្ឋានស្ស ឆេទនំ អស្ស បាចិត្តិយស្ស ទេសនាយាតិ អធិកច្ឆេទនំ, វុត្តប្បមាណតោ អធិកដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា ទេសេតព្ពំ បាចិត្តិយំ. ឧទីរិតំ វុត្តំ បាឡិយាតិ អត្ថោ.

៥៧៥. អប្បមាណេនាតិ គុណវសេន អប្បមាណេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន.

៥៧៦. សព្ពំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សព្ព’’ន្តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាយ អាគតំ នីលាទិំ សង្គណ្ហាតិ. មហន្តាទិភេទំ សព្ពំ បច្ចត្ថរណចីវរំ វដ្ដតិ.

៥៧៧. ‘‘មុខបុញ្ឆនចោឡំ ឯក’’ន្តិ បទច្ឆេទោ. ឯកំ ធោវិត្វា យាវ សុក្ខាបីយតិ, តាវ អញ្ញេន មុខបុញ្ឆនេន ភវិតព្ពត្តា អាហ ‘‘ទ្វេបិ វដ្ដន្តិ សព្ពថា’’តិ.

៥៧៩. បមាណតោ, គណនតោ ច អតីតាតិ បមាណគណនាតីតា. ‘‘បមាណាតីតា’’តិ វចនេន វិនយធរានំ អប្បមាណគុណតំ ទស្សេតិ, ‘‘គណនាតីតា’’តិ ឥមិនា អតិក្កន្តគណនតំ. បកតំ វិនយេ បឋមំ កតំ ពុទ្ធេន ភគវតា បញ្ញត្តំ ជានន្តីតិ បកតញ្ញូ, វិនយធរា, តេ បកតញ្ញុនោ. អបរិមាណគុណមណិគណភូសិតឧបាលិទាសកាទិមហាថេរាចរិយបរម្បរាគតា សង្ខ្យាបថាតីតា វិនយធរាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៨០. សុគតដ្ឋង្គុលាយាមន្តិ វឌ្ឍកិរតនប្បមាណទីឃំ. ចតុរង្គុលវិត្ថតន្តិ វឌ្ឍកិវិទត្ថិប្បមាណវិត្ថារំ. វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមំ ចីវរំ នាម ហោតិ. បច្ឆិមំ ចីវរន្តិ បរិស្សាវនបដាទីនំ វិសេសនំ, បច្ឆិមចីវរប្បមាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៨១. បរិស្សាវបដន្តិ ឧទកបរិស្សាវនត្ថំ បដំ. បត្តត្ថវិកន្តិ បត្តកញ្ចុកំ. បោត្ថកត្ថវិកន្តិ បោត្ថកកញ្ចុកំ. អាទិគ្គហណេន បច្ឆិមប្បមាណាទិំ យំ កិញ្ចិ បដំ, ទណ្ឌបដញ្ច សង្គណ្ហាតិ.

៥៨២. អធិដ្ឋាតុន្តិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ. ឋបិតេតិ អនធិដ្ឋាយ ឋបិតេ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘អនាបត្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អាហ. នត្ថិ ទោសតាតិ ទោសោ ឯវ ទោសតា. ‘‘អត្តនោ សន្តកភាវតោ មោចេត្វា ឋបិតំ សន្ធាយ មហាបច្ចរិយំ អនាបត្តិ វុត្តា’’តិ វទន្តិ. ‘‘ឥមិនា ភេសជ្ជំ ចេតាបេស្សាមិ, ឥទំ មាតុយា ទស្សាមី’’តិ ឋបេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. ‘‘ឥទំ ភេសជ្ជស្ស, មាតុយា’’តិ វិភជិត្វា សសន្តកភាវតោ មោចិតេ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘យំ វត្ថំ ភិក្ខុនា លទ្ធំ, កតំ មាតាទិសន្តកំ;

និស្សគ្គិយំ ន ហោតីតិ, តមាហុ វិនយញ្ញុនោ’’តិ.

៥៨៣. វស្សមាសេ ចតុរោតិ វស្សានេ ចតុរោ មាសេ, អធិដ្ឋានកិរិយាយ ចត្តារោ មាសេ អវិច្ឆេទោតិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ និវាសេតព្ពា សាដិកា វស្សិកសាដិកា.

៥៨៤. កណ្ឌុំ បដិច្ឆាទេតីតិ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ, កណ្ឌុរោគាតុរស្ស ភិក្ខុនោ តប្បដិច្ឆាទនត្ថមនុញ្ញាតចីវរស្សេតមធិវចនំ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘មាតិកដ្ឋកថាយស្សា, កណ្ឌុច្ឆាទិកសាដិយា;

ន កាលាតិក្កមេ វុត្តំ, អធិដ្ឋានវិវដ្ដនំ.

អធិដ្ឋានបហានង្គេ-សុ វុត្តត្តា វិសេសតោ;

វីមំសិតព្ពំ វិញ្ញូហិ, តត្ថ យំ ការណំ សិយា’’តិ.

៥៨៦. ‘‘អសម្មុខេ ឯតន្តិ ចា’’តិ វចនេនេវ សម្មុខេ ‘‘ឥម’’ន្តិ វិញ្ញាយតិ. វិចក្ខណោ បច្ចុទ្ធរេយ្យាតិ យោជនា.

៥៨៧. អធិដ្ឋិតន្តិ អធិដ្ឋានំ.

៥៨៨. ឥតិ សព្ពមិទន្តិ ឯវំ វុត្តំ ឥទំ តិចីវរាទីនំ បមាណាទិសព្ពវិធានំ. តេចីវរិកភិក្ខុនោតិ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតតេចីវរិកស្ស វិនយតេចីវរិកស្ស. តិណ្ណំ ចីវរានំ សមាហារោ តិចីវរំ, តិណ្ណំ តិចីវរានំ សមាហារោតិ ‘‘តិតិចីវរ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន ‘‘តិចីវរ’’ន្តិ នវចីវរានិ សង្គហិតានិ, តិចីវរេ និយុត្តោ តេចីវរិកោតិ វិនយតេចីវរិកោ វុច្ចតិ. ធុតង្គតេចីវរិកស្សាបិ តិចីវរេ ឥទមេវ វិធានន្តិ សោបិ សង្គយ្ហតិ. អញ្ញេសុ វា បន ឆសុ ចីវរេសុ បរិក្ខារចោឡំ ឯកំ អំសកាសាវមេវ វដ្ដតិ. តថា វត្វាវាតិ ‘‘ឥមំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នយេន វត្វា. តំ បរិក្ខារចោឡំ. បរិក្ខារចោឡមស្ស អត្ថិ, តត្ថ វា និយុត្តោតិ បរិក្ខារចោឡិកោ.

៥៨៩. ‘‘តិចីវរំ បន បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ, ន វដ្ដតី’’តិ អនុយោគំ កត្វា ‘‘វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អដ្ឋកថាយ វុត្តត្តា ឥធ ‘‘តិចីវរ’’ន្តិ ចីវរត្តយមេវ វុត្តំ. ‘‘សុខបរិហារត្ថំ ឯកម្បិ វិកប្បេតព្ព’’ន្តិ វចនតោ ឯកទេសេ សមុទាយោបចារវសេន ឯកម្បិ វិកប្បេតព្ពមេវ ហោតិ.

បរិក្ខារចោឡំ កាតុម្បិ វដ្ដតីតិ ពទ្ធសីមតោ ពហិ វសន្តេន ឯកកេន តេចីវរិកេន អន្តោអរុណេ អសតិយា តីសុ ចីវរេសុ ហត្ថបាសេ អកតេសុ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ, វិនយកម្មំ កាតុំ សភាគបុគ្គលានំ ទុល្លភត្តា ច សុខបរិហារត្ថំ តីសុ ឯកំ វា សព្ពានិ ឯវ វា តិចីវរនាមេន កតាធិដ្ឋានានិ បច្ចុទ្ធរិត្វា បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ អគ្គហេត្វា ‘‘សចេ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានំ លភេយ្យ, ឧទោសិតសិក្ខាបទេ បរិហារោ និរត្ថកោ ភវេយ្យា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វុត្តំ មហាបទុមត្ថេរស្ស មតំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯវំ ចុទោសិតេ’’តិអាទិ. ឯវំ ចេតិ ឯវំ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិហរិតុំ វដ្ដតិ ចេ. ឧទោសិតេតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អនន្តរេ ទុតិយកថិនសិក្ខាបទេ. វុត្តោ បរិហារោតិ ‘‘ឯកកុលស្ស គាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច. អន្តោគាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោគាមេ វត្ថព្ព’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៤៧៨) នយេន បទភាជនាវសានេ វុត្តោ, ឥធ ច ‘‘គាមាទីសុ បទេសេសូ’’តិអាទិនា នយេន អនន្តរំ វក្ខមានោ តិចីវរស្ស បរិហរណវិធិ. និរត្ថកោតិ បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋិតចីវរស្ស តេន វិធិនា តិចីវរំ អបរិហរន្តស្សាបិ ភិក្ខុនោ អនាបត្តិភាវតោ និប្បយោជនោតិ អត្ថោ.

៥៩០. តប្បរិហរិតុមាហ ‘‘ន’’ឥច្ចាទិ. ន និរត្ថកោតិ យោជនា. ហេតុំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តេចីវរិកស្សេវា’’តិអាទិ. យោ តិចីវរនាមេន អធិដ្ឋានំ អបច្ចុទ្ធរិត្វា សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា អន្តោអរុណេ ចីវរំ ហត្ថបាសតោ អមោចេត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ, តាទិសស្ស តេចីវរិកស្សេវ តស្មិំ សិក្ខាបទេ ឧទោសិតបរិហារស្ស ភគវតា ទេសិតត្តាតិ អត្ថោ. យស្មា តាទិសស្សេវ តេចីវរិកស្ស ឧទោសិតសិក្ខាបទេ បរិហារោ វុត្តោ, តស្មា. តំ សព្ពម្បីតិ តំ នវវិធំ សព្ពម្បិ ចីវរំ. បរិក្ខារចោឡស្សាតិ បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា ចីវរំ បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ.

៥៩១. ឥមិនា ឧទោសិតបរិហារស្ស អនិរត្ថកភាវំ សាធេត្វា ឥទានិ ‘‘តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡនាមេនាបិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥមស្ស អធិកត្ថស្ស មហាការុណិកេន អនុញ្ញាតភាវេ កិរិយន្តរានុជាននសង្ខាតអធិកវចនស្ស ញាបកហេតុភាវំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អធិដ្ឋេតី’’តិអាទិ. ឥមស្មិំយេវ សិក្ខាបទេ អនាបត្តិវារេ ‘‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ បាឋេ អនាបត្តិភាវេ ‘‘អធិដ្ឋេតី’’តិ ឯត្តកេនេវ បរិយត្តេ (បារា. ៤៦៩) ‘‘វិកប្បេតី’’តិ កិរិយន្តរានុជាននេន បការន្តរេនាបិ ទោសោ នត្ថីតិ អធិប្បាយស្ស វិញ្ញាបិតត្តាតិ អត្ថោ.

៥៩២. ឯវំ ករោន្តស្សាតិ តិចីវរនាមេន អធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហន្តស្ស. ឥទានិ អតិប្បសង្គំ ទស្សេតុកាមស្ស ចោទកស្ស អធិប្បាយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ. មូលាធិដ្ឋានំ បហាយ កាតព្ពប្បការន្តរស្សាបិ វិជ្ជមានត្តា តិចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា មុខបុញ្ឆនាទិកំ កត្វា អធិដ្ឋហតោបិ ទោសោ ន សិយាតិ កស្មា នាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. នឥតិ អតិប្បសង្គនិវារណេ.

៥៩៣. កិច្ចវិធានតោតិ តេសំ មុខបុញ្ឆនាទីនំ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចស្ស សាធនតោ, តាទិសំ កិច្ចវិសេសាបេក្ខំ វិនា តំតំនាមេន អធិដ្ឋាតុំ ន យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. អកិច្ចស្សាតិ មុខបុញ្ឆនាទិកិច្ចរហិតស្ស. អធិកស្សាតិ បច្ចុទ្ធរិត្វា បឋមំ អធិដ្ឋានស្ស វិជហិតត្តា អតិរេកស្ស. អស្សាតិ តិចីវរស្ស. អធិដ្ឋានំ តុ យុជ្ជតីតិ ទសាហំ អនតិក្កមិត្វា បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋានំ បន យុជ្ជតិ.

៥៩៤. និធានស្ស មុខំ ឧបាយោតិ និធានមុខំ, អន្តរវាសកាទិតំតំចីវរនាមេន អធិដ្ឋានតោ អតិរេកំ យំ កិញ្ចិ ចីវរំ យថា ឋបិតំ អាបត្តិំ ន ករោតិ, តថា និធានស្ស ឧបាយោតិ អត្ថោ. ឯតំ បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានំ. មហាបច្ចរិយន្តិ ព្រាហ្មណតិស្សភយេ ភិក្ខុសង្ឃំ ជម្ពុទីបំ នេតុំ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស អាណត្តិយា វិសុកម្មេន និម្មិតមហាបច្ចរិយំ និសីទិត្វា លិខិតត្តា តំនាមកាយំ វិនយដ្ឋកថាយំ, ‘‘មហាបច្ចរិយាទិសូ’’តិបិ លិខន្តិ.

៥៩៥. បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋានវិធានស្ស វុត្តប្បមាណំ កតមន្តិ អាហ ‘‘ចីវរ’’ន្តិអាទិ. ‘‘និទានេ ឧប្បត្តិតោ’’តិ បទច្ឆេទោ. ‘‘ចីវរំ បរិបុណ្ណ’’ន្តិ និទានេ ‘‘តិចីវរំ សម្បុណ្ណំ វិជ្ជតិ, ឥទមតិរេកចីវរំ កិំ កាតព្ព’’ន្តិ ភិក្ខូហិ ភគវតោ អារោចិតវត្ថុម្ហិ. ឧប្បត្តិតោតិ បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានស្ស ឧប្បន្នត្តា, អនុញ្ញាតត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ តិចីវរំ, អត្ថោ ច ហោតិ បរិស្សាវនេហិបិ ថវិកាហិបិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៧) ឯត្ថ បាឡិយំ ឯវំ វិប្បវាសសុខត្ថំ នាមេនាធិដ្ឋិតតិចីវរំ អធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតីតិ សាធនេន តទេកសាធនត្តា ឯវ ឯកម្បិ ចីវរំ វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តមេវ ហោតិ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯវញ្ច សតិ យោ តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតិ, តស្ស តិចីវរាធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩).

៥៩៦-៨. ឯត្តាវតា កប្បិយចីវរញ្ច តត្ថ កត្តព្ពញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ អកប្បិយចីវរំ ទស្សេតុមាហ ‘‘កុសវាកាទី’’តិអាទិ. កុសន្តិ ទព្ពតិណំ. វាកន្តិ រុក្ខាទីនំ វាកំ. អាទិ-សទ្ទេន ផលកំ គហិតំ, ចីរ-សទ្ទោ ចីវរបរិយាយោ, ឥមស្មិំ កុសាទយោ គន្ថេត្វា កតេ ចីវរេយេវ វត្តតិ. កេសជំ កម្ពលន្តិ មនុស្សកេសេហិ វីតកម្ពលញ្ច. វាលជំ កម្ពលន្តិ អស្សវាលចមរវាលេហិ វីតកម្ពលញ្ច. ឧលូកបក្ខន្តិ កោសិយសកុណបត្តំ. ឥធ បន តំ គន្ថេត្វា កតចីវរមេវ គហេតព្ពំ. អជិនក្ខិបេតិ អជិនទីបិចម្មេ. ‘‘ធារយតោ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ បច្ចេកំ សម្ពន្ធោ.

កទលិទុស្សេតិ កទលិវាកមយវត្ថេ. ឯរកទុស្សេតិ ឯរកមយវត្ថេ. អក្កទុស្សេតិ អក្កទណ្ឌេ វា តេសំ សុត្តានិ វា គហេត្វា កតវត្ថេ. បោត្ថកេតិ មកចិវាកមយវត្ថេ. តិរីដេ វាតិ ឯវំនាមកេ រុក្ខតចេ. វេឋនេតិ សីសវេឋនេ. កញ្ចុកេតិ កវចេ.

សព្ពនីលកេតិ កេវលនីលកេ. ឯស នយោ មញ្ជេដ្ឋាទីសុ. មហានាមរត្តេតិ តនុបទុមទលវណ្ណរត្តេ. មហារង្គរត្តេតិ សតបទិវណ្ណរត្តេ.

៥៩៩. អច្ឆិន្នទសកេតិ អច្ឆិន្នា ទសា យស្ស, តស្មិំ ចីវរេ. ឯស នយោ ទីឃទសេបិ. ផលទសេតិ ផលសទិសគន្ថិតា ទសា យស្ស, តស្មិំ. បុប្ផទសេតិ កណ្ណិកំ ពន្ធិត្វា វិកាសេត្វា កតា ទសា យស្ស, តស្មិំ ចីវរេតិ អត្ថោ. អច្ឆិន្នចីវរស្សាតិ នគ្គំ កត្វា ចោរេហិ វិលុត្តចីវរស្ស. ឯត្ថាតិ កុសវាកាទីសុ, សព្ពនីលាទីសុ ច. កិញ្ចីតិ ឯកម្បិ អកប្បិយំ នត្ថិ អននុលោមិកំ នត្ថិ. ‘‘នគ្គេន ឯតេសុ អកប្បិយចីវរេសុ យំកិញ្ចិ លទ្ធំ, តេន ហិរិកោបិនំ បដិច្ឆាទេត្វា បច្ឆា កប្បិយចីវរេ លទ្ធេ តំ អធិវាសេត្វា ឥទំ អកប្បិយចីវរំ បរិច្ចជិតព្ពំ. សព្ពនីលកាទិវត្ថេសុ លទ្ធេសុ កប្បិយរជនេន រជិត្វា, តំ វណ្ណំ នាសេត្វា វា កប្បិយវត្ថានិ ឧភយបស្សេសុ អល្លិយាបេត្វា, បដិច្ឆាទេត្វា វា និវាសេតុំ វដ្ដតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

៦០០. ‘‘អន្តោទសាហ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘អធិដ្ឋេតី’’តិអាទីហិ សព្ពបទេហិបិ យោជេតព្ពំ. វិស្សជ្ជេតីតិ អញ្ញស្ស ទេតិ. ឥធ ទានំ ទុវិធំ សម្មុខាទានំ, បរម្មុខាទានន្តិ. បដិគ្គាហកំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិ ទានំ សម្មុខាទានំ នាម. បរម្មុខា ‘‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ បរម្មុខាទានំ. ‘‘ឥទំ ត្វំ គណ្ហាហី’’តិ វា ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វា វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ សចេ វទតិ, ទានគហណទ្វយម្បិ សុទ្ធំ. ‘‘ឥទំ តវ សន្តកំ ករោហិ, តវ សន្តកំ ហោតុ, តវ សន្តកំ ហោតី’’តិ ទាយកេន វុត្តេ គណ្ហន្តោបិ ‘‘មម សន្តកំ ករោមិ, មម សន្តកំ ហោតុ, មម សន្តកំ ហោតី’’តិ វទតិ ចេ, ទានំ, គហណញ្ច អសុទ្ធំ ហោតិ. ‘‘តវ សន្តកំ ករោហី’’តិ វុត្តេ បន ‘‘សាធុ ភន្តេ មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វត្វា គណ្ហាតិ, គហណំ សុទ្ធំ. ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ ន គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, បុន ‘‘ទិន្នំ មយា, តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ឥតរោបិ បុន បដិក្ខិបតិ, តំ ចីវរំ កស្សចិ អសន្តកត្តា ទសាហាតិក្កមេនាបិ និស្សគ្គិយំ ន ហោតីតិ បច្ឆា តេសុ ទ្វីសុ យោ ឥច្ឆតិ, តេន អធិដ្ឋាយ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ សព្ពមិទំ អដ្ឋកថាយ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តំ.

អធិដ្ឋិតចីវរេ អធិដ្ឋានេ វេមតិកេន អត្តនោ វិមតិំ បឋមំ អាវិ កត្វា ‘‘សចេ អនធិដ្ឋិតំ, ឯវំ កតេ កប្បិយំ ហោតី’’តិ ចិន្តេត្វា និស្សជ្ជេត្វា វិនយកម្មំ ករោន្តស្ស មុសាវាទទោសោ នាបជ្ជតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ន ហិ ឯវំ ជានាបេត្វា វិនយកម្មំ ករោន្តស្ស មុសាវាទោ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩). ‘‘កេចិ ‘តថា វេមតិកចីវរំ អញ្ញេន វិស្សាសេន គហេត្វា បុន ទាតព្ព’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩ ថោកំ វិសទិសំ) តត្ថេវ វុត្តំ.

វិនស្សតីតិ ចោរាទីហិ វិនស្សតិ. ‘‘នស្សតិ, ឌយ្ហតិ, អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តី’’តិ ឥមានិបិ វិនាសប្បការត្តា ‘‘វិនស្សតី’’តិ ឥមិនាវ សង្គយ្ហន្តិ. តត្ថ ‘‘នស្សតី’’តិ ឥទំ ចោរាទីហិ ហដំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘វិនស្សតី’’តិ ឥទំ ឧន្ទូរខាយិតាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘ឌយ្ហតី’’តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍំ សន្ធាយ. វិស្សាសេតិ ឯត្ថ សន្ទិដ្ឋោ ច សម្ភត្តោ ច អាលបិតោ ច ជីវតិ ច គហិតេ ចត្តមនោ ហោតីតិ បញ្ចង្គសមន្នាគតេន អត្តនិ វិស្សាសេន អញ្ញេន គហិតេតិ អត្ថោ. បកាសិតាតិ ‘‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតី’’តិអាទិនា (បារា. ៤៦៩) នយេន វុត្តា.

៦០១. ឥទំ បន សមុដ្ឋានំ នាមេន កថិនសមុដ្ឋានំ នាមាតិ អត្ថោ. ឥទំ កថិនសមុដ្ឋានំ នាម កាយវាចតោ ច កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. អតិរេកចីវរភាវស្ស ជាននចិត្តេន បណ្ណត្តិជាននចិត្តេ អសតិបិ អាបត្តិសម្ភវតោ អចិត្តំ. អនធិដ្ឋានតោ, អវិកប្បនតោ ច អក្រិយំ. កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជន្តោ វា ចេតិយាទិំ វន្ទន្តោ វា ឯកាទសមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ, កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, កលហាទិបសុតោ វា វីតិក្កមំ ជានន្តោ វា ឧដ្ឋាបេតិ, អកុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, ខីណាសវោ បន អសតិយា វា បណ្ណត្តិំ អជានន្តោ វា តថា ករោន្តោ អព្យាកតចិត្តោ អាបជ្ជតីតិ តិចិត្តំ. វុត្តនយេន កម្មដ្ឋានាទិមនុយុញ្ជន្តស្ស សោមនស្សចិត្តសមង្គិនោ សុខវេទនា, ឧបេក្ខាចិត្តសមង្គិនោ ឧបេក្ខាវេទនា, កលហាទិបសុតស្ស ទោមនស្សចិត្តសមង្គិនោ ទុក្ខវេទនា ហោតីតិ តិវេទនំ. ឯស នយោ ឧបរិបិ ឯវរូបេ ឋានេ យោជេតព្ពោ.

បឋមកថិនកថាវណ្ណនា.

៦០២. គាមាទីសុ បទេសេសុ តិបញ្ចសូតិ តិចីវរានិ និក្ខិបិត្វា វិប្បវាសេន ទោសំ, ឧប្បជ្ជនដ្ឋានញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ’’តិអាទិនា (បារា. ៤៧៧) នយេន បាឡិយំ វុត្តគាមនិវេសនឧទោសិតអដ្ដមាឡបាសាទហម្មិយនាវាសត្ថខេត្តធញ្ញករ- ណអារាមវិហាររុក្ខមូលអជ្ឈោកាសសង្ខាតេសុ បន្នរសសុ ចីវរនិក្ខេបដ្ឋានេសូតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ គាមោ នាម ឯកកុដិកាទិគាមោ.

និវេសនំ នាម គាមតោ ពហិ ចតុសាលាទិកោ គេហោ. តេនាហ គណ្ឋិបទេ ‘‘គាមនិវេសនានំ វិសេសំ វទន្តា ‘បុន ឯកបរិច្ឆេទំ កត្វា និវេសិតា ពហុគេហា និវេសនំ នាម ហោន្តី’តិ វទន្តិ, តស្មា ឥទំ និវេសនាទិ សព្ពំ ‘គាមតោ ពហី’តិ គហេតព្ព’’ន្តិ. ឥទញ្ច តត្ថេវ វុត្តំ ‘‘និវេសនាទិកំ អន្តោគាមេ ចេ ហោតិ, គាមេ វុត្តបរិហារស្សេវ លព្ភនតោ អន្តោគាមតោ ពហី’តិ គហេតព្ព’’ន្តិ.

អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧទោសិតោតិ យានាទីនំ ភណ្ឌានំ សាលា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៨២-៤៨៧) វុត្តសរូបំ ឧទោសិតំ នាម. ‘‘អដ្ដោតិ បដិរាជាទិបដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមិកោ បតិស្សយវិសេសោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៨២-៤៨៧) វុត្តសរូបោ អដ្ដោ នាម. ‘‘មាឡោតិ ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ៤៨២-៤៨៧) វុត្តោ ឯកកណ្ណិកសង្គហិតោ ចតុរស្សគេហោ មាឡោ នាម. បាសាទោតិ ទីឃបាសាទោ. ហម្មិយន្តិ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. នាវាតិ យានប្បត្តិ. សត្ថន្តិ ជង្ឃសត្ថសកដសត្ថវសេន ទុវិធោ ជនសមូហោ, សោ ច និវិដ្ឋានិវិដ្ឋវសេន បច្ចេកំ ទុវិធោ. តត្ថ និវិដ្ឋេ វតិអាទិបរិក្ខេបោបិ ហោតេវ.

ខេត្តន្តិ យវខេត្តាទិខេត្តំ. ធញ្ញករណំ ខលំ. អារាមោ បុប្ផារាមោ, ផលារាមោ ច. វិហារោតិ ឯកម្បិ សេនាសនំ វុច្ចតិ. ‘‘រុក្ខោ នាម យំ មជ្ឈន្តិកេ កាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតី’’តិ (បារា. ៤៩៤) វុត្តប្បមាណបរិច្ឆន្នោ រុក្ខោ. អជ្ឈោកាសោ នាម សត្តព្ភន្តរោ, សោ វិញ្ចាដវិអាទិអគាមការញ្ញេ ច មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថេ សមុទ្ទទីបេ ច លព្ភតិ. មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថោ នាម ឧទកបិដ្ឋិយា គន្ត្វា បុន តទហេវ គេហំ អាគន្តុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទូរោ សមុទ្ទប្បទេសោ វុច្ចតិ.

អយំ គាមាទិកោ បច្ចេកំ ឯកូបចារោ, នានូបចារោតិ ទុវិធោ. តត្ថ អជ្ឈោកាសំ វិនា គាមាទិកោ តំតំរាជាទិសាមិកកុលានំ ឯកត្ថនានត្ថវសេន ឯកកុលសន្តកោ ចេ ហោតិ, ឯកូបចារោ. នានាកុលសន្តកោ ចេ, នានូបចារោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នាម ឯកកុលស្ស គាមោ ហោតី’’តិអាទិ (បារា. ៤៧៨). អដ្ឋកថាយម្បិ វុត្តំ ‘‘ឯកកុលស្ស គាមោតិ ឯកស្ស រញ្ញោ វា ភោជកស្ស វា គាមោ’’តិ ច ‘‘នានាកុលស្ស គាមោតិ នានារាជូនំ វា ភោជកានំ វា គាមោ វេសាលីកុសិនារាទិសទិសោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៩) ច.

ឯកកុលេន ការាបិតោ វិហារោ ឯកូបចារោ, នានាកុលេហិ ការាបិតោ នានូបចារោ ហោតិ. យថាហ គណ្ឋិបទេ ‘‘វិហារេ ឯកកុលនានាកុលវោហារោ ការាបកានំ វសេន វុត្តោ’’តិ. អជ្ឈោកាសេ បន ឧបចារភេទោ អព្ភន្តរវសេន វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ចេតំ បាឡិយំ ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ នាម អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា ឯកូបចារោ. តតោ បរំ នានូបចារោ’’តិ. ឥធ ឯកំ អព្ភន្តរំ អដ្ឋវីសតិរតនំ ហោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកំ អព្ភន្តរំ អដ្ឋវីសតិហត្ថ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៨៩). ឯវំ សង្ខេបតោ វុត្តសរូបប្បភេទានិ បន្នរស ឋានានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘គាមាទីសុ បទេសេសុ តិបញ្ចសូ’’តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បាឡិអដ្ឋកថាវណ្ណនតោ វេទិតព្ពោ.

‘‘តិចីវរេន វិប្បវាសេយ្យាតិ សង្ឃាដិយា វា ឧត្តរាសង្គេន វា អន្តរវាសកេន វា. អន្តោគាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា’’តិ (បារា. ៤៧៦, ៤៧៨) វចនតោ ឯត្ថ តិចីវរន្តិ តិណ្ណំ ចីវរានមញ្ញតរមេវ ចីវរំ វត្តព្ពំ. ឯករត្តន្តិ វិប្បវាសកិរិយាយ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. អបិ-សទ្ទេន កិំ បន ទិរត្តាទិកន្តិ ទស្សេតិ.

សង្ឃសម្មុតិយា វិនាតិ តិចីវរំ បរិហរិតុំ អសមត្ថេន គិលានេន ភិក្ខុនា សង្ឃំ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘អហំ ភន្តេ គិលានោ, ន សក្កោមិ តិចីវរំ អាទាយ បក្កមិតុំ, សោហំ ភន្តេ សង្ឃំ តិចីវរេន អវិប្បវាសសម្មុតិំ យាចាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ យាចិតេន សង្ឃេន តស្ស ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ ទិន្នំ អវិប្បវាសសម្មុតិំ វិនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា លទ្ធសម្មុតិកស្ស គិលានស្ស ភិក្ខុនោ តស្មិំ គេលញ្ញេ អវូបសន្តេ វា វូបសន្តេបិ ចីវរនិក្ខេបដ្ឋានំ អាគមនកាលេ វា ឧប្បន្នេ អញ្ញេបិ រោគេ អវូបសន្តេ តាយយេវ សម្មុតិយា ន ទោសោ.

៦០៣. ភិក្ខុនោតិ អលទ្ធសម្មុតិកស្ស ភិក្ខុនោ. តេន ចីវរេន. វិប្បវត្ថុំ ន វដ្ដតីតិ វិនា វសិតុំ ន វដ្ដតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘ឯកកុលស្ស គាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច, អន្តោគាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោគាមេ វត្ថព្ពំ. អបរិក្ខិត្តោ ហោតិ, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ វត្ថព្ពំ, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. នានាកុលស្ស គាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ វត្ថព្ពំ សភាយេ វា ទ្វារមូលេ វា, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៤៧៨) នយេន បាឡិយា វុត្តដ្ឋានតោ ពហិ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុំ ន វដ្ដតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥមស្មិំ បាឋេ ‘‘បរិក្ខិត្តោ’’តិ ឥទំ បាការេន វា វតិយា វា បរិខាយ វា បរិក្ខិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ហត្ថបាសា វាតិ ឯត្ថ ហត្ថបាសា នាម អឌ្ឍតិយរតនំ ហោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តំ ឃរំ សមន្តតោ ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ, អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណា បទេសា ឧទ្ធំ ន វិជហិតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៧-៤៧៨).

វិប្បវសន្តស្ស កោ ទោសោតិ អាហ ‘‘ហោតិ…បេ… អរុណុគ្គមេ’’តិ. អនុញ្ញាតដ្ឋានតោ ហិ ពហិ ចីវរេន វិនា អរុណំ ឧដ្ឋាបេន្តស្ស តំ ចីវរំ និស្សជ្ជិតព្ពំ ហោតិ, តំហេតុកា បាចិត្តិយាបត្តិបិ ហោតីតិ អត្ថោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘និស្សជ្ជិត្វា…បេ… វិញ្ញុនា’’តិ.

៦០៤. ន្ហាយន្តស្សេវាតិ ចីវរស្ស ហត្ថបាសតោ ទូរេ នហាយន្តស្សេវ, អនាទរេ សាមិវចនំ.

៦០៦. អច្ឆិន្នំ វិលុត្តំ ចីវរំ យស្ស សោ អច្ឆិន្នចីវរោ, ភិក្ខុ, តស្ស ឋានំ អច្ឆិន្នចីវរដ្ឋានំ, តស្មិំ.

៦០៧. និវាសេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘អន្តរវាសក’’ន្តិ ច គហេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ឥតរានី’’តិ ច សេសោ. ឥទញ្ច គន្តព្ពដ្ឋានេ, អាសន្នេ មគ្គេ ច មនុស្សសម្ពាធេ អសតិ កត្តព្ពទស្សនំ. ឥតរត្ថ និវាសេត្វា, បារុបិត្វា ច សង្ឃាដិំ អំសេ កត្វាវ គន្តព្ពំ ហោតិ. វិហារេ សភាគេសុ អលព្ភមានេសុ អាសនសាលម្បិ គន្ត្វា សភាគស្ស សន្តិកេ វិនយកម្មំ កត្តព្ពន្តិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៩៥ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តំ. ‘‘និស្សជ្ជិត្វា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឥទំ មេ ភន្តេ ចីវរំ រត្តិវិប្បវុត្ថំ អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ សង្ឃេ វា ‘‘ឥទំ មេ ភន្តេ ចីវរំ…បេ… អហំ អាយស្មន្តានំ និស្សជ្ជាមី’’តិ តិណ្ណំ, ទ្វិន្នំ វា សន្តិកេ វា ‘‘ឥទំ មេ អាវុសោ…បេ… ឥមាហំ អាយស្មតោ និស្សជ្ជាមី’’តិ ឯកស្ស សន្តិកេ វា វត្វា និស្សជ្ជិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិញ្ញុនាតិ ឯវំ និស្សគ្គិយវត្ថុនិស្សជ្ជនាទិនានប្បការវិធិជាននកេន ញាណវតាតិ អត្ថោ.

៦០៨. តំ និស្សគ្គិយចីវរំ.

៦០៩. ‘‘អទេន្តស្ស ច និស្សដ្ឋំ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពា, និស្សដ្ឋចីវរំ ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា ឥមំ វិធិំ ជាននតាយ ព្យត្តេន យថាវិធិំ កាតុំ សមត្ថតាយ បដិពលេន ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២៣៩) អាគតនយេន អាបត្តិំ បដិគ្គហេត្វា និស្សដ្ឋចីវរំ ហត្ថេន គហេត្វា និសីទាបេត្វា សចេ សង្ឃោ ហោតិ, ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ, ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យា’’តិ, សចេ តយោ ហោន្តិ, ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ អាយស្មន្តានំ និស្សដ្ឋំ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, អាយស្មន្តា ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យុ’’ន្តិ, សចេ ឯកកោ ហោតិ, ‘‘ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ទាតព្ពំ, និស្សដ្ឋចីវរំ ‘‘អត្តនោយេវ ទិន្ន’’ន្តិ សុទ្ធសញ្ញាយ គហេត្វា អទេន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តស្ស សន្តកភាវំ ញត្វា លេសេន វិលុម្បន្តស្ស បន ភណ្ឌគ្ឃវសេន ទុក្កដថុល្លច្ចយបារាជិកាបត្តិយោ ហោន្តិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តស្ស សន្តកភាវំ បន ញត្វា លេសេន អច្ឆិន្ទន្តោ ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩). បរិយាបុតន្តិ ‘‘ន ភិក្ខវេ និស្សដ្ឋចីវរំ ន ទាតព្ពំ, យោ ន ទទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៤៧០) បាឡិយំ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

៦១០-១. ថេរេ ទហរេ ចាតិ ឯតេសុ ឧភោសុបិ មគ្គំ គច្ឆន្តេសូតិ យោជនា. ‘‘ថេរេ’’តិ ឥមិនា អនិស្សិតភាវមាហ, ‘‘ទហរេ ចា’’តិ ឥមិនា និស្សិតភាវំ. ឱហីនេតិ ឱសក្កិតេ. សចេ សោ ថេរោ និស្សយាចរិយោ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘គរុ’’ន្តិ. តស្មិំ ទហរេ. វត្ថន្តិ តស្ស ហត្ថេ ឋិតចីវរំ. ន បស្សម្ភតីតិ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា គមនេ សឧស្សាហត្តា និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តេនេវ ‘‘មុហុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ.

៦១៤. បច្ចុទ្ធារេ អន្តោយេវារុណេតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ទហរភិក្ខុនោ ទូរភាវញ្ច អរុណុគ្គមនញ្ច ញត្វា ចីវរស្ស អនិស្សគ្គិយត្ថំ តស្ស ហត្ថេ ឋិតភាវំ សល្លក្ខេត្វា បុរារុណា បច្ចុទ្ធរេតិ អត្ថោ. វិស្សជ្ជេតីតិ អញ្ញស្ស ទេតិ. វិនស្សតីតិ ចោរាទីហិ នស្សតិ.

ទុតិយកថិនកថាវណ្ណនា.

៦១៦. អកាលចីវរន្តិ ‘‘អកាលចីវរំ នាម អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្នំ, អត្ថតេ កថិនេ សត្តមាសេ ឧប្បន្នំ, កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ អនត្ថតកថិនេ វិហារេ ‘‘ចីវរមាសោ’’តិ យោ បុព្ពកត្តិកកាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ យាវ អបរកត្តិកបុណ្ណមី, តាវ មាសោ វុច្ចតិ, តតោ បរេសុ ឯកាទសសុ មាសេសុ ឧប្បន្នញ្ច អត្ថតកថិនេ វិហារេ យោ ចីវរមាសោ, ហេមន្តា ច ចត្តារោ មាសាតិ បញ្ចមាសតោ ពហិ សត្តសុ មាសេសុ ឧប្បន្នញ្ច អត្ថតកថិនេ បញ្ច មាសា យថាបរិច្ឆិន្នកាលេ សង្ឃស្ស ច ‘‘ឥទំ អកាលចីវរំ ទម្មី’’តិ បុគ្គលស្ស ច ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិ ទិន្នញ្ចេតិ ឥទំ អកាលចីវរន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ សេសោ, ‘‘ឧប្បជ្ជេយ្យ សង្ឃតោ វា គណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា បំសុកូលតោ វា អត្តនោ វា ធនេនា’’តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ សង្ឃស្ស វា ‘‘ឥទំ សុត្តន្តិកគណស្ស ទេម, ឥទំ អាភិធម្មិកគណស្ស ទេមា’’តិអាទិនា នយេន គណស្ស វា ទិន្នតោ អត្តនោ វស្សគ្គេន វា ញាតិអាទិតោ វា សុសានាទិបំសុកូលខេត្តតោ វា អត្តនោ សន្តកេន សុត្តកប្បាសាទិកប្បិយវត្ថុតោ វា ឧប្បន្នចីវរន្តិ អត្ថោ.

មាសបរមំ និក្ខិបេតិ មាសោ បរមំ បមាណំ ឯតស្ស និក្ខិបនស្សាតិ មាសបរមំ, និក្ខិបនន្តិ កិរិយាវិសេសនំ កាតព្ពំ, មាសបរមំ និក្ខិបនំ ករេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អាកង្ខមានេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហេតព្ពំ, បដិគ្គហេត្វា ខិប្បមេវ ការេតព្ពំ, នោ ចស្ស បារិបូរី, មាសបរមំ តេន ភិក្ខុនា តំ ចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ ឩនស្ស បារិបូរិយា’’តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ ឯវំ ឧប្បន្នំ ចីវរំ ឥច្ឆន្តេន បដិគ្គហេត្វា សចេ បហោតិ, ទសាហមនតិក្កាមេត្វា ការេតព្ពំ. សចេ នប្បហោតិ, ឩនស្ស បរិបូរណត្ថំ មាសបរមំ ឋបេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

កទា ឯវំ និក្ខិបិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សតិ បច្ចាសាយា’’តិ, ‘‘បច្ចាសា ហោតិ សង្ឃតោ វា គណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា បំសុកូលតោ វា អត្តនោ វា ធនេនា’’តិ (បារា. ៥០០) វុត្តសង្ឃាទិតោ អត្តនោ វស្សគ្គាទិតោ លភេយ្យ, តេន ‘‘ឥមស្ស ឩនេ បរិបុណ្ណេ ការេស្សាមី’’តិ បច្ចាសាយ សតិ ឯវំ និក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ. តតោ ឧទ្ធំឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ មាសតោ អតិរេកកាលំ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, និស្សគ្គិយបាចិត្តិយំ ហោតីតិ អត្ថោ.

យទិ ឯវំ ‘‘តទហុប្បន្នេ មូលចីវរេ បច្ចាសាចីវរំ ឧប្បជ្ជតិ, ទសាហា ការេតព្ពំ…បេ… វីសេ ឧប្បន្នេ មូលចីវរេ បច្ចាសាចីវរំ ឧប្បជ្ជតិ, ទសាហា ការេតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៥០០) កស្មា អាហាតិ? បច្ចាសាចីវរស្ស ទសទិវសេ អតិក្កម្ម ឋបេតុំ អយុត្តត្តា, មូលចីវរស្ស តគ្គតិកត្តា ឯវំ វុត្តំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘មូលចីវរស្ស ឧប្បន្នទិវសតោ យាវ វីសតិមោ ទិវសោ, តាវ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរំ មូលចីវរំ អត្តនោ គតិកំ ករោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥០០).

តតិយកថិនកថាវណ្ណនា.

៦១៨-៩. ភិក្ខុនិយា យោ ធោវាបេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ភិក្ខុនី នាម ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នា’’តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ញត្តិចតុត្ថាយ កម្មវាចាយ, ភិក្ខុសង្ឃេ ញត្តិចតុត្ថាយ កម្មវាចាយាតិ អដ្ឋវាចិកាយ ឧបសម្បន្នា ភិក្ខុនី នាម. ភុត្តន្តិ ភិក្ខុនា អត្តនា បរិភុត្តំ រជិតំ អាទិន្នកប្បំ, ‘‘បរិភោគំ ករិស្សាមី’’តិ អន្តមសោ សីសំ ឋបេត្វា សយនមត្តេនាបិ បុរាណភូតំ ចីវរន្តិ អត្ថោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘រជិត្វា កប្បំ កត្វា ឯកវារម្បិ និវត្ថំ វា បារុតំ វា អន្តមសោ បរិភោគសីសេន អំសេ វា មត្ថកេ វា កត្វា មគ្គំ គតោ ហោតិ, ឧស្សីសកំ វា កត្វា និបន្នោ ហោតិ, ឯតម្បិ បុរាណចីវរមេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥០៣-៥០៥). វត្ថន្តិ ការិយេ ការណោបចារវសេន ចីវរមេវ អាហ.

អញ្ញាតិកាយាតិ ‘‘អញ្ញាតិកា នាម មាតិតោ វា បិតិតោ វា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អសម្ពទ្ធា’’តិ វចនតោ អត្តនោ វា តស្សា វា មាតុ វា បិតុ វា បរម្បរាយ យាវ សត្តមា យុគា, ឯត្ថន្តរេ យេន កេនចិ ញាតកេន អសម្ពទ្ធភាវេន អញ្ញាតិកាយាតិ អត្ថោ. យថា ចាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បិតាមហោយេវ បិតាមហយុគំ. តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា. ឯវំ យាវ សត្តមោ បុរិសោ, តាវ យា អសម្ពទ្ធា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥០៣-៥០៥). អាកោដាបេតីតិ បហរាបេតិ.

តតោ ធោវាបនាទិតោ. និស្សគ្គិយាបត្តីតិ និស្សគ្គិយស្ស អាបត្តិ និស្សគ្គិយាបត្តិ, និស្សគ្គិយស្ស ចីវរស្ស នាមេន វិសិដ្ឋា បាចិត្តិយាបត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច តិណ្ណំ បយោគានំ អន្តេ អាបជ្ជិតព្ពាយ អាបត្តិយា ទស្សនំ. តស្ស និយោគេន ធោវនាទិំ ករោន្តិយា ភិក្ខុនិយា តទត្ថំ សព្ពបុព្ពបយោគគណនាយ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ ហោតីតិ គហេតព្ពោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យាវ នំ ធោវិត្វា ឧក្ខិបតិ, តាវ ភិក្ខុនិយា បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥០៣-៥០៥). បឋមេនាតិ តីណិបិ ការាបេន្តស្ស យំ បឋមំ ការាបេតិ, តេនាតិ អត្ថោ. ទីបិតន្តិ ‘‘អញ្ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញី បុរាណចីវរំ ធោវាបេតិ រជាបេតិ អាកោដាបេតិ, និស្សគ្គិយេន អាបត្តិ ទ្វិន្នំ ទុក្កដាន’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៥០៦) ទេសិតំ. ឥមិនា នយេន ទ្វេ ការាបេន្តស្ស បឋមេន និស្សគ្គិយាបត្តិ, ទុតិយេន ទុក្កដន្តិ អយមត្ថោ សង្គយ្ហតិ.

៦២០. ‘‘ធោវនត្ថាយ ទេតី’’តិ ឥមិនា ‘‘ភុត្តំ វត្ថ’’ន្តិ អធិការតោ លព្ភតិ.

៦២១. សាមណេរនិទ្ទេសេបីតិ ‘‘សាមណេរា’’តិ និទ្ទេសោ នាម យស្ស, តស្មិម្បិ, អត្តនា បរិភុត្តំ វត្ថំ ធោវនត្ថាយ ទេតីតិ យោជនា, អត្តនោ បរិភុត្តំ ចីវរំ ធោវនត្ថាយ សាមណេរស្ស ទេតីតិ អត្ថោ. បិ-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. ឧបសម្បជ្ជាតិ បុព្ពកិរិយាយ ‘‘ធោវតី’’តិ អបរកិរិយា សាមត្ថិយា លព្ភតិ.

៦២២. ទហរានញ្ច ភិក្ខូនន្តិ អត្តនោ នវកតរានំ ភិក្ខូនំ. និយ្យាទិតេ ទិន្នេ. ឯស នយោតិ ‘‘ឯកេន បាចិត្តិយំ, អវសិដ្ឋេហិ ទ្វីហិ វា ឯកេន វា សព្ពបយោគេសុ ទុក្កដំ ហោតី’’តិ នយោ.

៦២៣. ចីវរេតិ បរិភុត្តចីវរេ.

៦២៤. ‘‘ធោវនប្បច្ចយាយេវា’’តិ ឥមិនា ឥតរទ្វយស្ស តស្ស អនាណត្តិយា កតត្តា តតោ អនាបត្តិភាវមាហ.

៦២៦. ញាតិកាតិ ឯត្ថ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២-២៣, ៤២២; អ. និ. ៦.៥៨; ៨.៩; មហានិ. ២០៦; ធ. ស. ១៣៥៥; វិភ. ៥១៨) វិយ គាថាពន្ធវសេន យ-ការលោបោ, ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយាតិ អត្ថោ. ‘‘ញាតិកា អញ្ញាតិសញ្ញិស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ. បច្ចត្ថរណន្តិ មញ្ចបីឋេ អត្ថរិតព្ពំ បច្ចត្ថរណចីវរញ្ច.

៦២៧. ‘‘ភិក្ខុនីនំ វសេនា’’តិ ឥទំ ភិក្ខុសង្ឃេបិ ឧបសម្បន្នា ចេ, បាចិត្តិយសម្ភវា វុត្តំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ បន យថាវត្ថុកមេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥០៦). ភិក្ខុនិសង្ឃេ បឋមំ ឧបសម្បជ្ជិត្វា បច្ឆា ភិក្ខុសង្ឃេ ចេ ឧបសម្បជ្ជតិ, កេវលំ ភិក្ខុសង្ឃេ ឧបសម្បន្នាតិ ន វុច្ចតីតិ តា ភគវតិ ធរមានេ បឋមំ បព្ពជិតា បញ្ចសតា សាកិយានិយោ វុច្ចន្តិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នា នាម បញ្ចសតា សាកិយានិយោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥០៦). ភិក្ខុនោ លិង្គេ បរិវត្តេ តស្សេវ ឧបសម្បន្នកម្មស្ស អនុញ្ញាតត្តា សោបិ គហេតព្ពោយេវ.

៦២៨. អវុត្តា ធោវតីតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ធោវា’’តិ អវុត្តា ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ទិស្វា អវត្វា ឋបិតដ្ឋានតោ ចីវរំ គហេត្វា វា សយមេវ វត្វា យាចនាទិនយេន វា អនាណត្តិយា ច គហេត្វា ចីវរធោវនាទិំ ករេយ្យ ចេ. អបរិភុត្តំ វាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អបរិភុត្តំ ចីវរំ. អញ្ញំ វាតិ ឧបាហនត្ថវិកបត្តត្ថវិកបោត្ថកត្ថវិកមញ្ចបីឋាទិំ យំ កិញ្ចិ បរិក្ខារំ.

បុរាណចីវរធោវាបនកថាវណ្ណនា.

៦២៩. វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមំ ឧបាទាយ កិញ្ចិ ចីវរំ គណ្ហតោតិ យោជនា, ឯត្ថ ‘‘អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ’’តិ ច ‘‘ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញិស្សា’’តិ ច ‘‘ឯកតោឧបសម្បន្នាយ ហត្ថតោ គណ្ហាតី’’តិ ច វក្ខមានវចនសាមត្ថិយា លព្ភមានតោ បុព្ពេ វុត្តនយេន អញ្ញាតិកាយ ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ វិកប្បនុបគរតនវិទត្ថិប្បមាណវត្ថតោ បដ្ឋាយ យំ កិញ្ចិ ចីវរំ គណ្ហន្តស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘អាបត្តី’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ ‘‘និស្សគ្គិយា បាចិត្តិយាបត្តី’’តិ បករណតោ ច ‘‘និស្សគ្គិយាបត្តី’’តិ វក្ខមានតោ ច លព្ភតិ. ឋបេត្វា បារិវត្តកន្តិ ‘‘បារិវត្តកំ បរិត្តេន វា វិបុលំ, វិបុលេន វា បរិត្ត’’ន្តិ (បារា. ៥១៤) វចនតោ មហាបច្ចរិយំ ‘‘អន្តមសោ ហរីតកខណ្ឌេនាបី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥១៤) វុត្តត្តា ច ហេដ្ឋិមន្តតោ ហរីតកខណ្ឌម្បិ ទត្វា គហេតព្ពំ តិចីវរញ្ច បារិវត្តកំ នាម ហោតិ, តំ ឋបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិវត្តនំ បរិវត្តំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ បារិវត្តកំ, កយវិក្កយេន គហេតព្ពំ ចីវរន្តិ អត្ថោ.

៦៣០. គហណត្ថាយ បយោគេតិ គណ្ហិតុំ ហត្ថបសារណាទិប្បយោគេ. បរិយាបុតន្តិ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ បយោគេ ទុក្កដ’’ន្តិ (បារា. ៥១២) ទេសិតំ.

៦៣១. អនុបសម្បន្នហត្ថេតិ ភិក្ខុភិក្ខុនិតោ អញ្ញេ សព្ពេ អនុបសម្បន្នា គហិតា. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន សិក្ខមានាសាមណេរសាមណេរិឧបាសកឧបាសិកានំ ហត្ថេ បេសិតំ បដិគ្គណ្ហាតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥១២).

៦៣២. ឯកតោតិ ឯត្ថ ភិក្ខុនិសង្ឃតោតិ គហេតព្ពំ. អញ្ញស្មិំ បក្ខេ បាចិត្តិយមេវ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ បន បាចិត្តិយមេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥១៣).

៦៣៣. ‘‘បារិវត្តកំ ទស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា គណ្ហាតិ, ទោសោ ន វិជ្ជតីតិ យោជនា.

៦៣៤. អញ្ញំ បរិក្ខារន្តិ ថវិកកាយពន្ធនាទិ អវិកប្បិយំ វា អវិកប្បនុបគំ វា បរិក្ខារមេវ គហេតព្ពំ. វិកប្បនុបគំ បន ន វដ្ដតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមចីវរប្បមាណំ បន បដបរិស្សាវនម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥១៤). ចីវរបដិគ្គណ្ហនំ កិរិយា, បារិវត្តកស្ស អទានំ អកិរិយាតិ កិរិយាយ ច អកិរិយាយ ច អាបជ្ជិតព្ពតោ ក្រិយាក្រិយំ.

ចីវរបដិគ្គហណកថាវណ្ណនា.

៦៣៥. ‘‘អញ្ញាតកំ អប្បវារិត’’ន្តិ បទច្ឆេទោ. ‘‘គហបតិំ វា គហបតានិំ វា’’តិ បាឋសេសោ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘អញ្ញាតកំ គហបតិំ វា គហបតានិំ វា’’តិ (បារា. ៥១៦, ៥១៨). បុព្ពេ វុត្តនយេន យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា សម្ពទ្ធញ្ញាតិកតាយ អភាវតោ អញ្ញាតកំ. ‘‘យំ មយ្ហំ គេហេ អត្ថិ, តំ បវារេមី’’តិអាទិនា នយេន អប្បវារិតំ. ‘‘គហបតិ នាម យោ កោចិ អគារំ អជ្ឈាវសតី’’តិ (បារា. ៥១៩) បាឡិយំ វុត្តំ គហបតិំ វា. ‘‘គហបតានី នាម យា កាចិ អគារំ អជ្ឈាវសតី’’តិ (បារា. ៥១៩) បាឡិយំ វុត្តំ ឃរណិំ វាតិ អត្ថោ.

ហោតិ និស្សគ្គិយាបត្តីតិ ‘‘អញ្ញត្រ សមយា វិញ្ញាបេតិ, បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ (បារា. ៥១៩) បាឡិយំ វុត្តេសុ សព្ពេសុ បុព្ពបយោគេសុ ទុក្កដេន សទ្ធិំ និស្សគ្គិយបាចិត្តិយំ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញត្រ សមយាតិ ‘‘តត្ថាយំ សមយោ, អច្ឆិន្នចីវរោ វា ហោតិ ភិក្ខុ នដ្ឋចីវរោ វា’’តិ (បារា. ៥១៨) មាតិកាយ, ‘‘អច្ឆិន្នចីវរោ នាម ភិក្ខុស្ស ចីវរំ អច្ឆិន្នំ ហោតិ រាជូហិ វា ចោរេហិ វា ធុត្តេហិ វា យេហិ កេហិចិ វា អច្ឆិន្នំ ហោតិ. នដ្ឋចីវរោ នាម ភិក្ខុស្ស ចីវរំ អគ្គិនា វា ទឌ្ឍំ ហោតិ, ឧទកេន វា វូឡ្ហំ ហោតិ, ឧន្ទូរេហិ វា ឧបចិកាហិ វា ខាយិតំ ហោតី’’តិ (បារា. ៥១៩) បទភាជនេ ច និទ្ទិដ្ឋសរូបកាលតោ អញ្ញត្រាតិ អត្ថោ.

៦៣៦. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘អញ្ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញី, វេមតិកោ, ញាតកសញ្ញី អញ្ញត្រ សមយា ចីវរំ វិញ្ញាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បារា. ៥២០) បាចិត្តិយត្តយំ ភគវតា វុត្តំ. ‘‘ញាតកេ អញ្ញាតិសញ្ញិស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ញាតកេ. វេមតិកស្សាតិ ‘‘ញាតកោ នុ ខោ, អញ្ញាតកោ’’តិ វេមតិកស្ស. ទ្វិកទុក្កដំ តថេវាតិ យោជនា. ‘‘តថេវា’’តិ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ ឥទំ អាកឌ្ឍតិ, ‘‘ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញី, វេមតិកោ អញ្ញត្រ សមយា ចីវរំ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៥២០) ទេសិតន្តិ អត្ថោ.

៦៣៧-៨. សមយេ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា. ឯត្ថ ‘‘ចីវរំ អញ្ញាតកអប្បវារិត’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, យថាបរិច្ឆិន្នកាលទ្វយតោ អញ្ញតរស្មិំ កាលេ អញ្ញាតកអប្បវារិតំ ចីវរំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ. ញាតកេ វា បវារិតេតិ ឯត្ថាបិ ‘‘អត្តនោ’’តិ អជ្ឈាហារោ, ‘‘សមយេ’’តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ, អត្តនោ ញាតកបវារិតេ អសមយេបិ ចីវរំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ. អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ឯត្ថ ‘‘អត្តនោ’’តិ សេសោ, អត្តនោ ញាតកេ, បវារិតេ វា វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា, អញ្ញំ ភិក្ខុំ និស្សាយ អត្តនោ ញាតកេ វា បវារិតេ វា ចីវរំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតរំ បក្ខំ ទស្សេតិ ‘‘តស្ស ញាតកេ វា បវារិតេ វា’’តិ. តស្សាតិ ‘‘អញ្ញស្សា’’តិ វុត្តស្ស, ‘‘វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. វាតិ បុរិមវិកប្បាបេក្ខំ. យំ សន្ធាយ ចីវរំ វិញ្ញាបេតិ, តស្ស ញាតកេ វា បវារិតេ វា តំយេវ សន្ធាយ ចីវរំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘អត្តនោ វា ធនេនា’’តិ វុត្តំ អនាបត្តិអង្គំ ឧម្មត្តកាទិនោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សង្គយ្ហតិ, អត្តនោ សន្តកំ សុត្តកប្បាសាទិកំ កប្បិយវត្ថុំ ទត្វា គណ្ហិតុកាមតាយ អកប្បិយវោហារេន យាចន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ អត្ថោ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិកថាវណ្ណនា.

៦៣៩. អប្បវារិតមញ្ញាតិន្តិ ឯត្ថ ‘‘គហបតិំ វា គហបតានិំ វា’’តិ ឥទំ សាមត្ថិយា លព្ភតិ. តតុត្តរិន្តិ តតោ សន្តរុត្តរបរមតោ ឧត្តរិន្តិ គហេតព្ពំ, ‘‘សន្តរុត្តរបរមំ តេន ភិក្ខុនា តតោ ចីវរំ សាទិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៥២៣) វុត្តត្តា អច្ឆិន្នចីវរេន សាទិតព្ពអន្តរវាសកឧត្តរាសង្គមត្តេន អធិកន្តិ អត្ថោ.

‘‘តតោ ចេ ឧត្តរិ សាទិយេយ្យា’’តិ (បារា. ៥២៣) វចនតោ ‘‘សាទិយន្តស្សា’’តិ វត្តព្ពំ, ឯវំ វត្តព្ពេ ‘‘វិញ្ញាបេន្តស្សា’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ? អច្ឆិន្នចីវរានំ ភិក្ខូនំ ឆព្ពគ្គិយេហិ ភិក្ខូហិ ចីវរវិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ ‘‘កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ មោឃបុរិសា ន មត្តំ ជានិត្វា ពហុំ ចីវរំ វិញ្ញាបេស្សថា’’តិ (បារា. ៥២២) ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ គរហិត្វា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា ‘‘សាទិតព្ព’’ន្តិ ឯត្ថ វិញ្ញាបេតព្ពន្តិ អត្ថោ ហោតិ, តេនេវ ឥមស្មិំ បទភាជនេ ‘‘តតោ ចេ ឧត្តរិ សាទិយេយ្យាតិ តតុត្តរិ វិញ្ញាបេតី’’តិ (បារា. ៥២៤) ច អាបត្តិភេទសន្ទស្សនដ្ឋានេ ‘‘អញ្ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញី តតុត្តរិ ចីវរំ វិញ្ញាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិវចនតោ (បារា. ៥២៥) ច វុត្តំ. យទិ ឯវំ សិក្ខាបទេយេវ ‘‘សាទិតព្ពំ, សាទិយេយ្យា’’តិ ច ឧភយត្ថ ‘‘វិញ្ញាបេតព្ពំ, វិញ្ញាបេយ្យា’’តិ ច កស្មា ន វុត្តន្តិ? អច្ឆិន្នចីវរភាវំ ញត្វា អវិញ្ញាបិតេបិ អភិហរិត្វា ទិយ្យមានម្បិ អធិវាសេន្តេន ឯវមេវ សាទិតព្ពន្តិ ន វុត្តំ. ឥមស្សេវ ច អធិកវិញ្ញាបននិសេធនត្ថំ វទន្តេនាបិ ‘‘តញ្ចេ អញ្ញាតកោ គហបតិ វា គហបតានី វា ពហូហិ ចីវរេហិ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យ, សន្តរុត្តរបរមំ តេន ភិក្ខុនា តតោ ចីវរំ សាទិតព្ព’’ន្តិ សាទិតព្ពនិយមប្បធានំ វុត្តំ. តស្មា អច្ឆិន្នចីវរេន អត្តនា វា តំ សន្ធាយ អញ្ញេន វា វិញ្ញាបេន្តេនបិ អវិញ្ញាបេន្តេបិ ទិយ្យមានំ សាទិយន្តេនាបិ សន្តរុត្តរបរមតំ នាតិក្កមិតព្ពន្តិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ សន្ធាយ ភាសិតត្ថោតិ សល្លក្ខេតព្ពន្តិ ឯត្តកំ ញាបេតុំ ‘‘សាទិយន្តស្សា’’តិ អវត្វា ‘‘វិញ្ញាបេន្តស្សា’’តិ វុត្តន្តិ អាចរិយាភិសន្ធិ វេទិតព្ពា.

៦៤០. ឥទានិ វិញ្ញាបនេ ច អធិវាសនេ ច ឧភយត្ថេវ និយមំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ តីណិ នដ្ឋានិ ហោន្តិ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ. ទ្វេ នដ្ឋានិ, ឯកំ សាទិតព្ពំ. ឯកំ នដ្ឋំ, ន កិញ្ចិ សាទិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៥២៤) បទភាជនេ វុត្តវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. ‘‘យស្ស តីណិបិ នដ្ឋានិ, ទ្វេ វា នដ្ឋានិ, ឯកំ វា នដ្ឋ’’ន្តិ សម្ពន្ធិត្វា យថាក្កមំ ‘‘តេន ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ឯកំ សាទិតព្ពំ, ន កិញ្ចិបិ សាទិតព្ព’’ន្តិ យោជនា កាតព្ពា. យស្ស តីណិបិ ចីវរានិ នដ្ឋានិ, ពហុ ច ទិយ្យតិ, តេន ទ្វេយេវ ចីវរានិ សាទិតព្ពានិ. ទ្វេ ចីវរានិ នដ្ឋានិ, ឯកំ សាទិតព្ពំ. ឯកញ្ចេ នដ្ឋំ, ន សាទិតព្ពំ, អវសិដ្ឋំ បច្ឆា ធម្មេន សមេន លទ្ធនីហារេន គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សេសំ សភាគដ្ឋានតោ បរិយេសិស្សតី’’តិ. ‘‘ភិក្ខុនិយា បន បញ្ចសុបិ នដ្ឋេសុ ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ចតូសុ នដ្ឋេសុ ឯកំ សាទិតព្ពំ, តីសុ នដ្ឋេសុ កិញ្ចិ ន សាទិតព្ព’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២២-៥២៤) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

៦៤១-២. សេសកំ អាហរន្តស្ស អនាបត្តីតិ ញាតព្ពន្តិ យោជនា. ឯវមុបរិបិ យោជេតព្ពំ. ចីវរំ យោជេត្វា អតិរេកំ វត្ថំ បច្ចាហរិត្វា ‘‘ទស្សាមី’’តិ ពហុម្បិ គហេត្វា គច្ឆន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ. អតិរេកម្បិ តុម្ហេយេវ គណ្ហថាតិ ទិន្នំ គណ្ហតោបិ អនាបត្តិ. ន អច្ឆិន្នការណា ទិន្នេតិ យោជនា, អច្ឆិន្នចីវរភាវំ អនុទ្ទិស្ស ពហូនំ ចីវរានំ គហណនិមិត្តេនាបិ អនាបត្តីតិ អត្ថោ. ឯវមេវ ‘‘ន នដ្ឋការណា ទេន្តី’’តិ ឥទម្បិ ទស្សិតមេវ. អច្ឆិន្នចីវរេ និស្សាយ តតុត្តរិចីវរវិញ្ញាបនវត្ថុម្ហិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា អនាបត្តិវារេ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ ន គហិតំ.

តតុត្តរិកថាវណ្ណនា.

៦៤៣. កល្យាណកម្យតាហេតូតិ សុន្ទរស្ស មហគ្ឃស្ស កាមតំ បដិច្ច ចីវរេ វិកប្បនំ អាបជ្ជេយ្យាតិ យោជនា, ‘‘កីទិសេន តេ ភន្តេ ចីវរេន អត្ថោ’’តិ បុព្ពេ អប្បវារិតោ ‘‘អាយតំ វា ហោតុ វិត្ថតំ វា អប្បិតំ វា សណ្ហំ វា’’តិ (បារា. ៥២៩) បទភាជនេ វុត្តវិសិដ្ឋកប្បំ អធិកវិធានំ ករោតីតិ អត្ថោ. តស្ស លាភា និស្សគ្គិយំ ភវេតិ តថា អប្បវារិតេន ហុត្វា កតេន អធិកវិធានេន និប្ផន្នចីវរស្ស លាភប្បយោគេន ទុក្កដនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយា ហោន្តិ.

៦៤៤. មហគ្ឃំ …បេ… វិញ្ញាបេតីតិ វីសតិអគ្ឃនកំ ចីវរំ ទាតុកាមម្ហិ ឧបាសកេ, ‘‘អលំ មយ្ហំ ឯតេន, ទសគ្ឃនកំ វា អប្បគ្ឃនកំ វា ទេហី’’តិ វទតិ.

៦៤៥. ‘‘ញាតកេ អញ្ញាតិសញ្ញិស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ.

បឋមោបក្ខដកថាវណ្ណនា.

៦៤៦. បឋមសិក្ខាបទេ ឯកេន ឧបាសកេន បីឡា លទ្ធា, ឥធ ទ្វីហីតិ ឯត្តកំ នានាករណំ. សេសំ បឋមសិក្ខាបទសទិសមេវាតិ អាហ ‘‘ទុតិយោ…បេ… វិនិច្ឆយោ’’តិ. ឧបក្ខដបទេន លក្ខិតំ សិក្ខាបទំ ឧបក្ខដំ, ទុតិយញ្ច តំ ឧបក្ខដញ្ចាតិ ទុតិយោបក្ខដំ, តស្មិំ ទុតិយោបក្ខដេ. អស្សាតិ ទុតិយោបក្ខដស្ស.

ទុតិយោបក្ខដកថាវណ្ណនា.

៦៤៧. រញ្ញា វាតិ រាជតោ វា. រាជតោ ភោគ្គំ ភុញ្ជិតព្ពំ អស្ស អត្ថីតិ ‘‘រាជភោគ្គោ’’តិ វុត្តោ, រាជតោ ភត្តវេត្តនលាភិតោ យតោ កុតោចិ ទាយកា អាភតន្តិ សម្ពន្ធោ. ន ច វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘និស្សគ្គិយបាចិត្តិយភាវតោ’’តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. ឥធ ឧត្តរិករណីយំ ‘‘តិក្ខត្តុ’’ន្តិអាទិគាថាយ (វិ. វិ. ៦៧១) វក្ខតិ.

៦៤៨. ចីវរចេតាបន្នវសេន អធិគតរជតាទិ យេន កេនចិ បរិយាយេនាបិ ន សាទិតព្ពន្តិ ទស្សេតុមាហ ‘‘រជតំ វា’’តិអាទិ. ធវលសភាវតាយ រាជតីតិ រជតំ, សជ្ឈុ. ជាតំ រូបំ វណ្ណាយតនមេតស្សាតិ ជាតរូបំ, សុវណ្ណំ. កិញ្ចីតិ អប្បមត្តកម្បិ. អត្តនោ វា អត្ថាយ បរស្ស វា អត្ថាយ ទិយ្យមានំ កិញ្ចិ គណ្ហិតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា.

៦៤៩. អត្តនោ បដិគ្គហណេ អាបត្តិយា រូបិយគហណសិក្ខាបទេ វក្ខមានត្តា អញ្ញស្ស អត្ថាយ គហណេ អាបត្តិទស្សនត្ថមាហ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិអាទិ. តត្ថ អញ្ញស្សត្ថាយាតិ អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស, គណស្ស, សង្ឃស្ស, ចេតិយស្ស, នវកម្មស្ស វា អត្ថាយ. និទ្ទិដ្ឋន្តិ អាហរិត្វា ‘‘ឥមំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តំ រជតំ, ជាតរូបំ វា អញ្ញំ វា យំ កិញ្ចិ និស្សគ្គិយទុក្កដវត្ថុំ បដិគ្គណ្ហតោ តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ ហោតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តន្តិ យោជនា.

៦៥០-១. វុត្តមេវត្ថំ សរូបតោ វិភាវេតុមាហ ‘‘នេត្វា’’តិអាទិ. នេត្វាតិ អានេត្វា. អកប្បិយំ ភណ្ឌន្តិ ‘‘រជតំ ជាតរូបំ វា’’តិ យថាវុត្តមេវ អកប្បិយភណ្ឌំ. ឥត្ថន្តិ វក្ខមានប្បការេន. ន ច វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ច-ការេន វដ្ដតិ ចាតិ អនុញ្ញាតំ កតន្តិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘សចេ បន ‘នយិទំ ភិក្ខូនំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’តិ បដិក្ខិត្តេ ‘វឌ្ឍកីនំ វា កម្មករានំ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, កេវលំ តុម្ហេ សុកតទុក្កដំ ជានាថា’តិ វត្វា តេសំ ហត្ថេ ទត្វា បក្កមតិ, វដ្ដតិ. អថាបិ ‘មម មនុស្សានំ ហត្ថេ ភវិស្សតិ, មយ្ហមេវ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, កេវលំ តុម្ហេ យំ យស្ស ទាតព្ពំ, តទត្ថាយ បេសេយ្យាថា’តិ វទតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩).

៦៥២. វិហារស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘នវកម្មស្សា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា វត្តព្ពំ គាថាពន្ធវសេន ន វុត្តំ.

៦៥៤. រជតំ ជាតរូបំ វា សង្ឃស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថាតិ ទិន្ន’’ន្តិ សេសោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន កោចិ ពហុម្បិ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អានេត្វា ‘ឥទំ សង្ឃស្ស ទម្មិ, ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’តិ វទតិ, តំ ចេ សង្ឃោ សម្បដិច្ឆតិ, បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ អាបត្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩). ឯវំ អាភតំ តស្មិំ សង្ឃេ យោ កោចិ ភិក្ខុ ‘‘នយិទំ កប្បតី’’តិ សចេ បដិក្ខិបតិ, ‘‘អយំ សង្ឃស្ស លាភន្តរាយំ ករោតី’’តិ វទន្តស្សេវ អាបត្តិ ហោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យោ ហិ តំ ចោទេតិ, ស្វេវ សាបត្តិកោ ហោតិ, តេន បន ឯកេន ពហូ អនាបត្តិកា កតា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩). ឥធ ស្វេវ សាបត្តិកោតិ ឯត្ថ ‘‘ទុក្កដាបត្តិកោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ឥមិស្សា គាថាយ ‘‘សង្ឃស្សា’’តិ អលិខិត្វា ‘‘ភិក្ខុនោ’’តិ ច លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. ឥទានិ ទស្សិតអដ្ឋកថាបាឋេ ‘‘សង្ឃោ សម្បដិច្ឆតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) វុត្តត្តា ‘‘សង្ឃស្សា’’តិ បាឋោ សុន្ទរោ.

៦៥៥. តឡាកស្សាតិ វាបិយា. សស្សុប្បត្តិនិទានតោ តឡាកំ ខេត្តំ, តតោ តស្ស គហណំ វា បរិភោគោ វា ន ច វដ្ដតីតិ យោជនា. តឡាកស្ស ចាតិ ឯត្ថ ច-ការេន ខេត្តវត្ថុ សង្គហិតំ. ន ច វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ចការេន វដ្ដតិ ចាតិ ទស្សិតំ ហោតិ.

៦៥៦. តំ កតមន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារោ’’តិអាទិ. សព្ពម្បីតិ តឡាកបោក្ខរណិខេត្តាទិ សព្ពម្បិ.

៦៥៨-៩. អបរិច្ឆិន្នភាគស្មិន្តិ ‘‘ឥមស្មិំ ភូមិភាគេ កតស្ស កម្មេហិ ឯត្តកោ ភាគោ ទេយ្យោ’’តិ ឯវំ បុព្ពេ អនិយមិតអាយេ ភូមិភាគេ. អកតបុព្ពំ នវសស្សំ នាម. ឯត្តកំ ភាគំ ទេថាតិ ឯត្តកំ កហាបណភាគំ ទេថ. ឧដ្ឋាបេតីតិ ឧប្បាទេតិ.

‘‘កសថ វបថា’’តិ អកប្បិយំ វាចំ វត្វាតិ យោជនា. វបថាតិ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ឥធ អវុត្តំ តំកត្តុយោគកាលេ វុច្ចមានំ អកប្បិយវចនន្តរំ សមុច្ចិនោតិ. ឧប្បាទិតញ្ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ កហាបណំ សមុច្ចិនោតិ. សព្ពន្តិ តថា ឧប្បាទិតកហាបណញ្ច ឯវំ អកប្បិយវោហារេន ឧប្បាទិតញ្ចាតិ សព្ពំ.

៦៦០. កសថាទិកំ វចនំ អវត្វា ‘‘ឯត្តិកាយ ភូមិយា ឯត្តកោ នាម ភាគោ’’តិ ភូមិំ យោ ច បតិដ្ឋាបេតិ, តស្សេវេតមកប្បិយន្តិ វក្ខមានេន យោជេតព្ពំ. ច-សទ្ទោ ‘‘យោ បនា’’តិ វក្ខមានបុគ្គលន្តរាបេក្ខោ.

៦៦១-២. ភូមិយា សយមេវ បមាណស្ស ជាននត្ថំ តូតិ យោជនា, ‘‘ឯត្តកេ ភូមិភាគេ អម្ហេហិ សស្សំ កតំ, ឯត្តកំ នាម ភាគំ គណ្ហថា’’តិ កសកេហិ វុត្តេ តេសំ វចនំ អសទ្ទហិត្វា សយមេវ ខេត្តភូមិយា បមាណំ ញាតុកាមតាយាតិ អត្ថោ. តុ-សទ្ទោ ឥមមេវ វិសេសំ ជោតេតិ. យោ បន មិនាតិ, តស្សេវេតមកប្បិយន្តិ វក្ខមានេន យោជេតព្ពំ. រជ្ជុយាបិ ច ទណ្ឌេនាតិ ឯត្ថ បាទេនាបិ មិនិតុំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ. ‘‘រក្ខតី’’តិអាទិកិរិយាបទេហិបិ ឯវមេវ យោជេតព្ពំ.

ខលេ ឋត្វា រក្ខតីតិ ធញ្ញករណេ ឋត្វា អញ្ញេ គណ្ហិតុំ អទត្វា បាលេតិ. កថំ រក្ខិតុំ វដ្ដតិ, កថំ រក្ខិតុំ ន វដ្ដតីតិ? តំ បន វីហិំ ‘‘ឥទំ វា ឯត្តកំ វា មា គណ្ហ, ឥទំ គហេតុំ ន លព្ភតី’’តិ វា ‘‘ឥតោ អបនេហិ, ឥធ បុញ្ជំ ករោហី’’តិ វា ឯវមាទិនា បយោគេន ចេ រក្ខតិ, តំ អកប្បិយំ. សចេ ‘‘មយិ ឋិតេ រក្ខិតំ ហោតី’’តិ រក្ខតិ, គណ្ហន្តេ វា បស្សិត្វា ‘‘កិំ ករោថា’’តិ ភណតិ, វដ្ដតិ. រូបិយបដិគ្គហណសិក្ខាបទេ ទ្វារំ បិទហិត្វា រក្ខន្តេន វសិតព្ពន្តិ ហិ វុត្តន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អញ្ញស្មិម្បិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘ថេនេត្វា គណ្ហន្តេ សតិ ឯតំ ភោ បវត្តិំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស កិំ អារោចេស្សាមីតិ បដិបុច្ឆិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តី’’តិ. នីហរាបេតីតិ ឯត្ថាបិ សចេ បរិយាយេន វទតិ, វដ្ដតីតិ វទន្តិ. តស្សេវេតមកប្បិយន្តិ ឥទំ ខេត្តមិននាទិំ ករោន្តេន លទ្ធព្ពតោ អញ្ញស្ស អភិនវុប្បាទិតស្ស អភាវា អញ្ញេសំ វដ្ដតីតិ ទ្វីសុ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

៦៦៣. ‘‘ឯត្តកេហិ វីហីហិ ឥទំ អាហរថា’’តិ វុត្តា សចេ អាហរន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថ ‘‘តស្សេវេតមកប្បិយ’’ន្តិ ឥទំ ធញ្ញស្ស វិចារិតត្តា វុត្តំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តស្សេវ អកប្បិយំ. កស្មា? ធញ្ញស្ស វិចារិតត្តា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩).

៦៦៤. ហិរញ្ញេនាតិ កហាបណេន. ‘‘តមកប្បិយ’’ន្តិ ឥទំ កហាបណានំ វិចារិតត្តា វុត្តំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពេសំ អកប្បិយំ. កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩).

៦៦៥. បេសការកទាសំ វាតិ បេសការកសង្ខាតំ ទាសំ វា, បេសការោ តន្តវាយោ. អារាមិកានំ នាមេន ទេន្តេតិ ‘‘អារាមិកំ ទម្មិ, វេយ្យាវច្ចករំ ទម្មី’’តិអាទិនា នយេន ទេន្តេ.

៦៦៦. ខីរំ ទធិ តក្កំ សប្បិ នវនីតន្តិ បញ្ចគោរសា.

៦៦៧. អជិកាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន មហិសំ សង្គណ្ហាតិ.

៦៦៩. បដិសិទ្ធេបីតិ បដិក្ខិត្តេបិ. មូលំ ទត្វាតិ កប្បិយភណ្ឌមូលំ ទត្វា. កុក្កុដាទយោ បន ‘‘សុខេន វសន្តូ’’តិ អរញ្ញេយេវ វិស្សជ្ជេតព្ពំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កុក្កុដសូករេ ‘សុខំ ជីវន្តូ’តិ អរញ្ញេ វិស្សជ្ជេតុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩). សូករមយូរាទីសុបិ លទ្ធេសុ តេសំ អនុរូបេយេវ វិសយេ វិស្សជ្ជេតព្ពា.

៦៧១. ‘‘តិក្ខត្តុ’’ន្តិអាទិគាថាយ កោ សម្ពន្ធោ? ‘‘រញ្ញា វា រាជភោគ្គេនា’’តិអាទិគាថាយ សង្គហិតនយេន រាជរាជាមច្ចព្រាហ្មណគហបតាទីសុ យេន កេនចិ អត្តនា វា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ‘‘ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហី’’តិ វត្វា តំ ចីវរចេតាបន្នសង្ខាតំ ចីវរមូលំ ទត្វា បហិតទូតេន វា ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥទំ ខោ ភន្តេ អាយស្មន្តំ ឧទ្ទិស្ស ចីវរចេតាបន្នំ អាភតំ, បដិគ្គណ្ហាតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ យទិ វុច្ចេយ្យ, ភិក្ខុនា ‘‘ន ខោ មយំ អាវុសោ ចីវរចេតាបន្នំ បដិគ្គណ្ហាម, ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាម កាលេន កប្បិយ’’ន្តិ វុត្តេ សចេ តេន ‘‘អត្ថិ បនាយស្មតោ កោចិ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ វុត្តេ ចីវរត្ថិកេន ភិក្ខុនា ‘‘ឯសោ ខោ អាវុសោ ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ អារាមិកេ វា ឧបាសកេ វា ទស្សិតេ យទិ សោ តស្ស អត្តនា អាហរិត្វា ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរេន អត្ថេ សតិ ឥមិនា ចីវរំ ចេតាបេត្វា អច្ឆាទេហី’’តិ វត្វា តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘យំ ខោ ភន្តេ អាយស្មា វេយ្យាវច្ចករំ និទ្ទិសិ, សញ្ញត្តោ សោ មយា, ឧបសង្កមតុ អាយស្មា កាលេន, ចីវរេន តំ អច្ឆាទេស្សតី’’តិ យទិ វទេយ្យ, តេន ចីវរត្ថិកេន ភិក្ខុនា កិំ កាតព្ពន្តិ ភគវតា វុត្តន្តិ អាហាតិ អយមិមិស្សា គាថាយ សម្ពន្ធោ.